************************************************************************************************************ * vijJAnabhairava with commentary by kSemaraja and zivopAdhyAya * * * From Volume 8 KSTS series published Bombay 1918 * * * Data entered by the staff of Muktabodha * under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski * * Harvard-Kyoto transliteration * Revision 0 June 14, 2007 * Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute * THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. ****************************************************************************************************************** oM namazcidbhairavapuSe svAtmazaMbhave || atha vijJAnabhairavaH zrIkSemarAjAcAryaviracitavivRtibhAgottaraM zrIzivopAdhyAyaviracita- vivRtyupetaH | (p. 1) bhIrUNAmabhayaprado bhavabhayAkrandasya hetustato hRddhAmni prathitazca bhIravarucAmIzo'ntakasyAntakaH | bhIraM vAyati yaH svayoginivahastasya prabhurbhairavo vizvasminbharaNAdikRdvijayate vijJAnarUpaH paraH || 1 || svairisvacchasphuradbhAbhirbhAsitANvAdyupAyataH | svonmeSAcchAmbhavAvezaM darzayantIM zivAM zraye || 2 || AmnAyAdyamRtaiH siJcantyantevAsimano'vanIH | jayatyatulatApacchidgurugIrambudAvalI || 3 || dhImandarAcalavalatparamAgamAbdhe- rullAsyate kimapi yatparamAmRtaM tat | jIvavacchivatvamadhigantumamutra sadbhiH saMcarvyatAmavirataM parazaktipUtaiH || 4 || iha zrImAn cidbhairavaH pUrNAhaMvimarzAtmaparazAktasphurattA- bhittAmantaH kRtAnantAvAntarasargAdiprapaJcapUrvapUrvadazAnimeSaNa- vazonmiSaduttarottarAvasthecchAjJAnakriyAzaktisArAnAzritasadAzivezvara- padAvabhAsanasvarUpo (pR0 2) bIjabhUtaitaddazAgopanAsatattva grAhakatacchaktitatpazyantyAdibhUmyAbhAsapuraH sarameyAbhAsAnta- sphuraNayA jagadvyavasthAmiva nimiSadvaikharyAdivazonmiSadIzvarAdi- sphuraNayA anugrahanimajjitamitamAtRtacchaktyunmijjitarudrayAmalasamA- vezamunmIlayati - ityadvayanayeSu paJcakRtyakAritocyate bhagavataH | tatra pazyantyAdipade dyotanAdisatattvA saMviddevI prabudhyamAnatayA praSTI svA parabhiravAbhinnA parAbhUmiM sadA svAbhAsAmapyantarbAhyAkSAgocara- tvAt parokSAmika pazyantyAdikAlApekSayA tu bhUtAmiva, tattadrudrakSetrajJatattatprANAMzAMzikApekSyakalpAvadhikadinamA- sAnvayAbhAvAt adyatanImiva yAvadAveSTumAmRzati tAvat supto'haM kila vilalApa itivat ahameva saMviddevI pazyantyAdipade prabubhutsurasphuTasphuritaparAbhaTTArikaikyacakAsadrahasyamuvAcAmamarza | evaM prabuddhA satI nairAkAGkSyAt bhiyA sarvaM ravayati iti niruktabhairvarUpA ahamevovAceti, zrI devyuvAca | zrutaM deva-----------ityAdeH | bhairava uvAca | sAdhu sAdhu ityAdikamabhyasya sarvatrizaktibhedAnAM hRdayaM jJAtamadya ca ityantasya zAstrasya parasaMbandhaprANataiva | taditthaM parasaMbandhasattvaM (p. 3) zrIvijJAnabhairavAbhidhAyi ityuktvAnanditA devI kaNThe lagnA zivasya tu ityante'bhidhAsyamAnatvAt vijJAnabhairavAvezaprayojanatvAt tadabhidhAnamevedaM zAstram, tantrAvatArakahRdbhUmimaznuvAnA parAbhaTTArikA ucitavacanaracanAkrameNa vastupUrvakamupakSipati | zrutaM deva mayA sarvaM rudrayAmalasaMbhavam | trikabhedamazeSeNa sArAtsAravibhAgazaH || 1 || adyApi na nivRtto me saMzayaH paramezvara | he deva vizvAvadyotanakrIDanAdisatattva svAtman, samastarugdrAvirudratacchaktisAmarasyAtmano yAmalAt adRSTavigrahAcchAntAcchivAtparamakAraNAt | dhvanirUpaM viniSkrAntaM zAstraM paramadurlabham || ityAmnAyokteH saMbhavo yasya tat, arthAt zAstraM sarvaM trikasya parAdizaktitrayasAranara - zakti - zivAtmanastattvatrayasya bhedo jJAnakriyAmAdhAnyetarAdipratipAdanena bhidyamAnatA yatra, tadapi azeSeNasAmastyena zrutam | kathaM sArAtsAravibhAgazaH (p. 4) vedAdibhyaH paraM zaivaM zivAdvAmaM tu dakSiNam | dakSiNAtparataH kaulaM kaulAtparataraM trikam || itisthityA tAvat trikazAstraM sAram | tatrApi siddhA - mAlinyuttarAdi kramAtkramaM jJAnaprakarSopadezotkarSAt utkRSTam, adyApi ca na me saMzayaH zAnta iti || 1*1/2 || tameva ca saMzayamadhigatacarAnekazAstrArthaparyAlocanapravaNayA dhiyA navAvAntaragranthimudghaTayati, kimivAtra tattvaM syAdityAzayena kiM rUpaM tattvato deva? zabdarAzikalAmayam || 2 || kiM vA navAtmabhedena bhairave bhairavAkRtau | trizirobhedabhinnaM vA kiM vA zaktitrayAtmakam || 3 || nAdabindumayaM vApi kiM candrArdhanirodhikAH | cakrArUDhamanackaM vA kiM vA zaktisvarUpakam || 4 || (p. 5) bhairavAkRtau saMsAraghaTTanasvarUpe bhairavabhaTTArake, tattvadRSTyA zabdarAzerAdi - kSAntasya yAH kalA anuttarAnandecchAdi-vimarzazaktayaH kroDIkRtAzeSavAcyavAcakamaynajagatsphArAH tAH prakRtaM rUpaM yasya bodhabhairavasya vimarzazaktyAtmakatvAt tat kiM syAt rUpam ? kiM vA prakRtyAdi - zivAntanavatattvAvamarzayuktyA vimRSTaSaDadhva - navAtmamantrarAjasva bhAvatayA rUpaM syAt ? kiM vA trizirobhede trizirastantre bhinnaM kroDIkRtAkhilanarAditattvatrayAmarzi nirdiSTaviziSTamantrAtmakam ? kiM tadadhiSThAtRparAdizaktitrayAtmakam? yadi vA sarvamantracakrasAmAnyavIryAtmakavizvavAcyAvibhAgaprakAza- rUpabindvazeSavAcakAvibhAgaparAmarzamayanAdAtmakam ? athaitadbindunAdaprapaJcarUpArdhacandranirodhikAstattvato bhairave rUpaM syAt ? | tatra sarvavAcyAbhinnaprakAzAtmano bindornAdIbhavataH kiMcidvAcyaprAdhAnyazAntAvardhacandrarUpatA, tato'pi vedyakauTilyavigame spaSTarekhAtmA nirodhikA, mitayoginAM nAdAnupravezasya, itareSAM tu bhedadazAvezasya nirodhAt tathAkhyA, bahuvacanamatrAdyarthaM nAdAntazaktivyApinIsamanAkhyA nAdordhvakalA lakSayati, tatra nAdasyaiva zabdavyApteH zAmyattAyAM susUkSmadhvanyAtmA nAdAntaH, prazAntau tu hA?dAtmasparzavyAptyunmeSarUpA zaktiH, saiva dehAnavacchedAd vyomavyAptyAsAdAd vyApinI, samastabhAvAbhAvAtmavedyaprazAntau mananamAtrAtmakakaraNarUpabodhamAtrAveze samanA, ityetadardhacandrAdimantrakalArahasyam | (pR0 6) evaM mAtRkAmantratadvIryatatprameyamukhena vimRzya dhyeyamahAmantramukhenApi bhagavadrUpaM vimRzati cakreti janmAdicakreSvArUdhaM lipidhyAnenaiva nyastam, anackaM ha - kalAtma nAdamayaM kiM rUpaM ?, yadvA prazAntAzeSakauTilyasuspaSTazaktisvarUpaM bhairave kiM rUpam ? iti || 2 || 3 || 4 || itthaM dhyeyamahAmantratacchaktimukhenApi vimRzya sarvottarAnuttaraparAzaktimukhenApi vimraSTumAha parAparAyAH sakalam aparAyAzca vA punaH | parAyA yadi tadvatsyAt paratvaM tadvirudhyate || 5 || na hi varNavibhedena dehabhedena vA bhavet | paratvaM niSkalatvena sakalatve na tadbhavet || 6 || zrIparAtriMzakAdau mantravizeSadhyeyavizeSAtmakaM yat parAbhaTTArikAyAH sakalaM rUpamuktam tat parAparAdevyAH, yadvA tasyA api parAMzaprAdhAnyAttadanupapattau aparAdevyAH eva bhavatIti saMbhAvyate | yadi tu parAbhaTTArikAyA api tadiSyate, tat paratvaM nAmamAtreNa syAt | (p. 7) varNavizeSeNa sitAdinA, akSararUpeNa ca, dehabhedena AkRtivizeSeNa dvAdazAntAdizArIrasthAnavizeSAzrayeNa na vA paratvaM prakRSTatvaM bhavati, api tu kalanAzUnyatvena, sakalatve tu tadbhavati ityasaMbhAvyameva || 5 || 6 || evaM samagrAgamarthahRdayavimarzinA vicAreNAbhimukhIkRtaprAyatattvArthA saMviddevI svAM saMpUrNavijJAnabhairavarUpatAmAvivikSurAha prasAdaM kuru me nAtha niHzeSaM chindhi saMzayam | mAyAmahAmAyAkAluSyaprazamanirmalIkRtaM svaM rUpaM mama prakaTaya niHzeSamimamekameva navaparvANaM saMzayaM zamaya || itthamAmarzanavazonmiSannirAkAGkSA svasvabhAvoktarUpA devyeva prAptabhairavabhAvA uktanItyA uvAca, sarvasya cedRzyeva prAyaH sarvavyavahAreSvapi svayaM praznaprativacanacaturA saMvit, iha tu anuttarArthaviSayA iti vizeSaH | taduktaM zrIsvacchande guruziSyapade sthitvA svayaM devaH sadAzivaH | pUrvottarapadairvAkyaistantraM samavatArayat || (p. 8) iti yaduvAca tat sAdhu sAdhu iti svapratibhAzlAghApUrvaM prastauti sAdhu sAdhu tvayA pRSTaM tantrasAramidaM priye || 7 || gUhanIyatamaM bhadre tathApi kathayAmi te | he priye parAnandatRptiprathApare, ata eva bhadre kalyANini, yat pRSTaM tvayA sarvazAstrasArabhUtaM vastu, tadatirahasyatvAt gUhanIyatamamapi te anuttamapadasamAvezaunmukhyena yogyAyAH, kathayAmi iti pratijAnIte || 7 || tatra heyahApanapUrvamupAdeyaM hRdi prarohayati yatkiMcitsakalaM rUpaM bhairavasya prakIrtitam || 8 || tadasAratayA devi vijJeyaM zakrajAlavat || mAyAsvapnopamaM caiva gandharvanagarabhramam || 9 || (p. 9) dhyAnArthaM bhrAntabuddhInAM kriyADambaravartinAm | kevalaM varNitaM puMsAM vikalpanihatAtmanAm || 10 || saMprati tAvadiyatI yogyataiSAmutpadyatAmiti, na tu tattvabubhussUn prati etaduktam || 8 || 9 || 10 || yataH tattvato na navAtmAsau zabdarAzirna bhairavaH | na cAsau trizirA devo na ca zaktitrayAtmakaH || 11 || nAdabindumayo vApi na candrArdhanirodhikAH | na cakrakramasaMbhinno na ca zaktisvarUpakaH || 12 || svAtmabhairava eva paramArthato'kathyo'pi yaH kAMcitkalpanAmAzritya (p. 10) svAtantryAmuktaMmAtmAnaM svAtantryAdadvayAtmanaH | prabhuddI?zAdisaMklpairnirmAya vyavahArayet || iti pratyabhijJAnirUpitanItyA upadidikSAviSayIkRtaH sa na praznitanavAtmazabdarAzyAdyaSTakasvarUpaH || 11 || 12 || kimarthaM tarhi tatra tatra tathA tathokta ityAzaGkAM kRntati aprabuddhamatInAM hi etA bAlavibhISikAH | mAtRmodakavatsarvaM pravRttyarthamudAhRtam || 13 || na prakarSeNa buddhA tIvrazaktipAtena pUtA tAvanmAtropAsonmukhIbhUtA matiryeSAM, teSAmetA navAtmAdirUpaNAH kadabhinivezaprazamAya bAlavibhISikA iva | yathA bAlAnAmavastvabhinivezo mithyAvibhISikAbhirapAsyate tathA sAMsArikakarmAnuSThAnaniratAnAM viSayAgrahagraha etairvibhISikAprakAraiH | kiM ca yathA mAtA modakadAnena bAlaM satkarmaNi pravartayati tadvatsiddhisAdhanapradarzanena bhagavadArAdhane janaH pravartyate kramAtkramamAsAdayituM parabhairavabhAvamiti || 13 || yadyetat sakalaM bhairavasvarUpaM tardyu?cyatAM niSkalaM tat, yat parAzaktiviSayasaMzayanirNodanamapi bhaviSyati idaM taducyate (p. 11) dikkAlakalanonmuktA dezoddezAvizeSiNI | vyapadeSTumazaMkyAsA - vakathyA paramArthataH || 14 || antaH svAnubhavAnandA vikalponmuktagocarA | yAvasthA bharitAkArA bhairavI bhairavAtmanaH || 15 || tadvapustattvato jJeyaM vimalaM vizvapUraNam | antariti pUrNAhantAyAM, svAnubhavaH svaprakAza Ananda eva rUpaM yasyAstAdRzI, ata evAmUrtitvAt pUrvAparadikkAlakalanAzUnyA, dezena dUrAsannAdinA uddezena ca idantAnirdezyena lakSaNIyena rUpeNa na vidyate vizeSo yasyAstAdRzI, ata eva vyapadeSTumazakyA madhyamAjalpAviSayA, atazcAbhidhitsAgocaratvAbhAvAdakathyA vaikharyApyavyAvarNanIyA, paramArthato vAstavena rUpeNa, kalpanayA tvadUraviprakarSeNa uktanItyA vyapadezyA kathyA ca, tadAha | yAvastheti avasthAturbhairavarUpasyAtmano mamAvyatiriktA zaktiravasthA, (p. 12) bharito'zeSavizvAbhedacamatkAramaya AkAraH svarUpaM yasyAH sA tAdRzI, tadeva ca tattvataH paramArthato vimalaM svabhittyAbhAsitajagadanAcchAditaM, vizvapUraNamazeSAvabhAsakaM vapuH svarUpaM jJeyaM, na tvanyadAkRtyAdi || 14 || 15 || evaM parasvarUpaM tattvato vimRzya yaduktaM kriyADambareti tat pramANIkaroti evaMvidha pare tattve kaH pUjyaH kazca tRpyati || 16 || pUjyapUjakapUjAnAM tarpakAdInAM ca cidAnandaikaghanaparamArthatvAt || 16 || taditthaM parAbhaTTArikAviSayaH saMzayaH prazAnta evetyAha evaMvidhA bhairavasya yAvasthA parigIyate | sA parA pararUpeNa parAdevI prakIrtitA || 17 || parigIyate iti paricchedArthaM gIyate, bhedena paraM vyavahriyatevastuto'syA bhairavaikyAt, saivA proktena pararUpeNa parA prakRSTA satI parAdevIti, na tu nAmamAtreNa nirvastukenetyAzayazeSaH || 17 || (p. 13) nanu bhairavasyAvasthA svarUpameva na tu kolAdikRtA uktayuktyA kAciddazAsti, tadbhairava eva bhairavIyuktaM bhavati, ? bADhaM pratijJAtamityAha zaktizaktimatoryadvat abhedaH sarvadA sthitaH | atastaddharmadharmitvAt parA zaktiH parAtmanaH || 18 || zakanaM zaktiH sAmarthyaM vizvanirmANAdikAribhairavasvarUpameva | taditi tasya zaktimataH saMbandhinA sarvajJatA - sarvakartRtA - sarvAtmatAdinA dharmeNa dharmiNI zaktiH parasya cidAnandaikaghanasyAtmanaH || 18 || etat dRSTAntapramukhaM ghaTayati na vahnerdAhikA zaktiH vyatiriktA vibhAvyate | kevalaM jJAnasattAyAM prArambho'yaM pravezane || 19 || na vibhAvyate vicAryApi nopalabhyate, jJAnasattAyAM vahniM jijJAsorvahnijJaptau (p. 14) yatpravezanaM pravezanA tatra, ayamiti dAhopalabdhivazaparicchinnahAhazaktyAtmA vahnisvabhAvaH prArambhaH, tanmukhena pAcakatvAdyanantazaktyAtmazaktimatsvarUpaparigateH, uktaM ca pratyabhijJAyAm phalabhedAdAropitabhedaH padArthAtmA zaktiH iti || 19 || dArSTAntikayojanayAha zaktyavasthApraviSTasya nirvibhAgena bhAvanA | tadAsau zivarUpI syAt zaivI mukhamihocyate || 20 || parAzaktirUpAmavasthAM yadA pravizati vakSyamANopAyaiH samAvizati upadezyo'NuH, tadAsya nirvibhAgena bhAvanA bhavati - zakteH zivAbhedAt, tadA sa labdhazAktabalaH prazastatamazivasvarUpo bhavatyeva, yataH zivasyeyaM zaivI zaktiH, mukhaM pravezopAyadvAramihAgameSUcyate || 20 || etat sphuTadRSTAntAbhyAM hRdayaGgamIkaroti (p. 15) yathAlokena dIpasya kiraNairbhAskarasya ca | jJAyate digvibhAgAdi tadvacchaktyA zivaH priye || 21 || yathA Alokena prakAzena dIpasya zikhAtmano, bhAskarasya ca marIcibhirevAtmIyaurdigvibhAgasaMnivezAdi jJAyate, na tu anyena dIpAdinA, tadvat sphurattArUpayA svazaktyaiva zivaH svAtmA jJAyate pratyabhijJAyate samAvizyate ityarthaH || 21 || evaM parAsvarUpe nirNIte tadupalabdhyupAyajijJAsayA zrIdevyuvAca devadeva trizUlAGka ? kapAlakRtabhUSaNa ? digdezakAlazUnyA ca vyapadezavivarjitA || 22 || yAvasthA bharitAkArA bhairavasyopalabhyate | kairupAyairmukhaM tasya parAdevI kathaM bhavet || 23 || yathA samyagahaM vedmi tathA me brUhi bhairava | (p. 16) devAnAM brahmAdyanAzritAntAnAM dyotanAdisatattvakaraNa- rUpANAM ca deva svAmin ?, svAtaMtryazaktisphAritecchAdyarAtrayAtmaka- trizUlAGka?, samastavAcyavAcakAtmakajagatkhaNDarUpakapAlaizcaitanya- svAtantryAbhivyaJjakatvAt kRtabhUSaNa bhrAjamAnAnAcchAditasvarUpa?, digityAdinA bhairavasyetyantena prAgvibhaktaparAzaktisvarUpamanUdya tadanupravezaprakAzanAyAha - upalabhyata ityAdi, upAyairiti bahuvacanamupalabdhuraNoH prANadehabuddhizUnyAzrayoccAra - karaNa - dhyAna - varNa - sthAnakalpanAbhedAt, sArvAtmyabhAvanAdizuddhavikalpanAnAtvAt, avikalpopAyavaicitryAcca ANava - zAkta - zAmbhavopAyanAnAtvaM vakSyamANaM kaTAkSayati, mukhaM tasyeti zaivI mukhamiha, iti yacchaktermukhatvamuktaM tannirNItanItyA bhagavadekAtmanaH tasyAH zakteH kathamitye tadubhayapraznitaM yathA ahaM vedmi tathA bhairava brUhi - mAmAmarzayeti yAvat || 22 || 23 || ita uttaraM zrIzivopAdhyAyakRtA vivRtiH | evaM praznitavastunirNayAya krameNa bhUmikAjJAnAni prakAzayati zrIbhairava uvAca Urdhve prANo hyadho jIvo visargAtmA paroccaret | utpattidvitayasthAne bharaNAdbharitA sthitiH || 24 || (p. 17) yo'yamUrdhva iti hRdo dvAdazAntaM yAvat vahan prANaH, yazcAdho jIvo dvAdazAntAt hRdantamapAnaH, eSA parAdevI uccaret, satataM svayamuccarantI sthitA, kIdRzI visargo'ntarbahirbhAvakaraNarUpo vimarza AtmA yasyAH sA aprANAdyazAktaspandonmeSA, - tadAcchuraNena vinA niyataprANapravAhAyogAt | taduktaM zrIsvacchande prANaH prANamayaH prANo visargApUraNaM prati | iti | yata evamata utpattidvitayasya bAhyAbhyantarotpAdadvayasya yat sthAnaM hRt dvAdazAntazca, tatra bharaNAditi nityonmiSadAdyasphurattAtmabhairavIyazaktyupalakSaNAd bharitA sthitiH bhairavatAbhivyaktirbhavatIti yAvat | atha ca Urdhva iti sarvendriyaprasareSu prANo viSayAnuprANakaH sUkSmaprANapravAhaH, yazcAdho jIvaH svIkRtasarvaviSayo vizannapAnaH sa evoktayuktyA parA uccaret - satataM cakAsti, tato grAhyotpattisthAne hRdi grAhakotpattisthAne ca meyasaMghaTTapade | bharaNAditi prAgvat | kiM ca, Urdhva iti prANApAnonmeSapade prANo'zeSavAcakAnuprANako'kAraH, adha iti ante jIvaH sakAra ityAdi sAnto mAtRkAgato varNapuJjaH, saiSA visargAtmA prAntadarzitahakArakalAtmanA nAdarUpA parA uccaret - mAtRkAcakrakrameNazeSavAcyavAcakAntaM jagadullaGghya gacchati, - svaujasA bhedapadamabhibhUya sphuratIti yAvat, atazca utpattidvitayasthAne akAra - hakArau vimRzya zivaktisaMghaTTaH | hRdi dvAdazAnte ceti prAgvat | (p. 18) api ca, Urdhva iti utkRSTatayA prANo vizvAnuprANaka icchAjJAnakriyAprasaraH, adha iti idantAvimRzyatayA nikRSTa ISaNIyajJeyakAryAtmA jIvaH , somarUpatayA saMsAriNAM jIvitasthitihetuH, saiSA bhagavatI parA zaktitrayAtmanA parApareNApareNa ca rUpeNoccaret - utkRSTatayaiva carantI vizvAbhedasphurattayA prasarantI sadA sthiteti kRtvA utpattau meyapade, dvitayazabdavAcye prakAzyaprakAzakasaMghaTTarUpe pramANapade, sthAna iti tadubhayavizrAntidhAmni pramAtRpade, bharaNAt triSu caturthaM tailavadAsecyam [zi0 sU0 3 -20] iti dRSTyA parAbhaTTArikAtmaturyAnandAplAvanAt bharitA sthitiH | anyacca, Urdhva iti mAyAntAdhvopari prANo'nuprANakaM zuddhAzuddhAdhvavyApi zivazaktitattvaM, tasyaiva cAdho jIvaH svIkRtamAyAditattvagrAmaM narazabdavAcyamAtmatattvaM yAvat, saiSetthaM parA uccaret - zaivI svAtantryazaktirevetthaM jRmbhate | tena utpattidvitayasthAne utpadyamAnazuddhAzuddhAdhvadvaye bharaNAt parAzaktivyAptyA sarvasarvamayatvabhAvanayA tatsAmarasyApAdanAdbharitA sthitiH | atra vyAkhyAne zrIparoktamantravyAptiranusartavyA | aparam, Urdhve prANo'nuttarAkulAtmanazciddhAmnaH svayamunmiSan hakAraH, adho jIvaH sakAro visargAtmA visarjanIyAnuprANito yaH, saiSA hAnasamAdAnahaMsIrUpA paraiva uccarati, ata eva ahaMsaH iti svAtmapratyabhijJAnavimarza ivAtropalabhyate | yata evamataH (p. 19) utpattidvitayasthAne hakArasakArodayahRddvAdazAntasthAnayorbharaNAt tadvarNavimarzaparizIlanayuktitaH zaktibalAsAdanAdbhairavIbhAvo bhavati | evamatra prathamadvitIyayorvyAkhyAnayoravikalpasvarUpaparizIlanAtmA zAmbhavAveza upakSiptaH | caturthapaJcamayoH sarvAhaMbhAvabhAvanAtmakazuddhavikalpAvamarzarUpaH zAktaH | tRtIyaSaSThayorvarNavizeSAvamarzapradhAna ANavaH | yaduktaM mAlinIvijaye akiMciccintakasyaiva guruNA pratibodhataH | utpadyate ya AvezaH zAmbhavo'sAvudAhRtaH || uccArarahitaM vastu cetasaiva vicintayan | yaM samAvezamApnoti zAktaH so'trAbhidhIyate || uccArakaraNadhyAnavarNasthAnaprakalpanaiH | yo bhavetsa samAvezaH samyagANava ucyate || zAmbhavasamAvezasyArtho yathA - akiJciccintakasyeti vikalpAnupayogitA | tayA ca jhaTiti jJeyasamApattirnirUpyate || sA kathaM bhavatItyAha guruNAtigarIyasA | jJeyAbhimukhabodhena drAkprarUDhatvazAlinA || tRtIyArthe tasi vyAkhyA vA vaiyadhikaraNyataH | AvezazcAsvatantrasya svatadrUpanimajjanam || paratadrUpatA zambhorAdyAcchaktyavibhAginaH | tenAyamatra vAkyArtho vijJeyaH pronmiSatsvayam || (p. 20) mAtAramadharIkurvat svAM vibhUtiM pradarzayat | Aste hRdayanairmalyAtizaye tAratamyataH || jJeyaM dvidhA ca cinmAtraM jaDaM cAdyaM ca kalpitam | itarattu tathA satyaM tadvibhAgo'yamIdRzaH || jaDena yaH samAvezaH sa praticchandakAkRtiH | caitanyena samAvezastAdAtmyaM nAparaM kila || tenAvikalpA saMvittirbhAvanAdyanapekSiNI | zivatAdAtmyamApannA samAvezo'tra zAmbhavaH || avikalpapathArUDho yena yena pathA vizet | dharAsadAzivAntena tena tena zivIbhavet || nirmale hRdaye prAgrasphuradbhUmyaMzabhAsini | prakAze tanmukhenaiva saMvitparazivAtmatA || evaM parecchAzaktyaMzasadupAyamimaM vinA | zAmbhavAkhyaM samAvezamamanyanta nirAsinaH || iti || 24 || adhunA svataH siddhAH pUrakakumbhakarecakAH prANasyAvasthAvizeSAH sarveSAM sakala - pralayAkalAdInAM pramAtRRNAmayatnena saMbhavanti yathA bAhyonmukhatvaM prANAnAM yaddhRdambhojakoTarAt | svairamevAttayatnAnAM taM dhIrA recakaM viduH || dvAdazAGgulaparyantaM bAhyamAkramatAM hRdaH | prANAnAmaGgasaMsparzo yaH sa pUraka ucyate || (p. 21) apAne'staGgate prANo yAvannAbhyuditI hRdi | tAvatsA kumbhakAvasthA yogibhiryAnubhUyate || ityAdinA prANApAnadazAyAmevArohAvarohakrame taccintAvahitairyogibhirbhUyate iti yadyogazAstreSu pratipAditaM tadviSayAvadhAnamupadizati maruto'ntarbahirvApi viyadyugmAnivartanAt | bhairavyA bhairavasyetthaM bhairavi vyajyate vapuH [pUrvAdhoktAddhetoH uktaprakAreNa vakSyamANaprakAreNa vA bhairavasya vapurvyajyate, bhairavasya kasya - bhairavyAH ityAropaH anvayaghaTanA iyam, yadvA bhairavyA vapurvyajyate - bhairavyAH kasyAH - bhairavasya bhairavarUpAyA ityarthaH | parAvAgrUpaM hi svAtantryaM paramAdvayajIvitaM, nityatvavyApakatvAdayo hi dharmA anenaivAkSiptAH, iti idamevaikaM parAhantAbhAsakaM nirAzaMsaM tattvaM, tadeva kecit bhairavIsvarUpaM, tadeva kecit bhairavazabdena devIzabdena ca vyavaharanti, etadadhaHkAreNa upeyaM pramAtRrUpaM yaducyate tat tadrUpaM kim, atadrUpaM vA ? tadrUpaM cet tat tadeva iti kiM vastvantarakalpanAprayAsena, atadrUpaM cet tat tadvailakSaNyAt zUnyaprAyamiveti tat darzanAntarasamAnam yataH svAtantryaM vinA zrutyantavidAkSapAdamAdhyamikAnAM zUnyAbhidhamanupAsanIyaM tattvamiti sarvathA vimarzAtmakaM svAtantryameva jyAyaH, tadeva kecit ambararUpatvena kecit ambaramUlabhUtattvena ca samAdadhate, etaccAgre vakSyAmaH tasmAt zobhanamuktam bhairavyA bhairavasya vapurvyajyate iti | pUrvArdhoktAdityArabhya – vapurvyajyate, ityantavyAkhyAsthalaM kha0 pustake adhikaM vartate, asti caitat vyAkhyAto bhinnaM paryAyarUpaM tasmAt TippaNIsthAne upanyasyate |] || 25 || marutaH prANasyApAnasya cAntarbahizca yadviyadyugmaM - hRdAkAzo dvAdazAntazca yadviyaddvayaM, tato'nivartanAn pratyAvartanAbhAvena kSaNamAtramantarmukhatvenAvasthAnAt prANApAnayordvayorastaMgatatvAt bhairavIsvarUpasya (p. 22) bhairavasya vapuH antaH svAnubhavAnandA ityArabhya tadvapustattvato jJeyaM vimalaM vizvapUraNam iti kRtalakSaNaM dharmidharmAtmakatvena zivazaktidvaidhaM prakAzavimarzasvarUpaM paramArthata ekameva tattvaM prakaTIbhavet, etaduktaM bhavati hRdi sthitAtpadmayantrAt prANasyodayaH bahirdvAdazAGgulaparyante AkAze prANasyAstaM gatiH | evaM bAhyAddvAdazAntAdapAnodayaH hRtpadmayantre tvapAnasyAstam | evamanavarataM bAhyAnAbhyantarAMzcaitAnkumbhakAdInanAratam | prANApAnasvabhAvAn svAnbuddhvA bhUyo na jAyate || gacchatastiSThato vApi jAgrataH svapato'pivA | ete na rodhamAyAnti prakRtyA hi calo'nilaH || ityAdyuktanItyA sarveSAM pramAtRRNAM pazupakSimRgAdInAM ca sarvadA sarvatra rAtrindivamaSTau prANAyAmAH svataH siddhAH puruSaprayatnAnapekSAH | te ca svasvabhAvatayA buddhA yadi syustarhi mokSadAH | yatkaroti yadaznAti bodhenaitAnanusmaran | kumbhakAdInnaraH so'ntastatra kartA na kiMcana || ityukteH | te ca yathA – hRtkamalAdbahirmukhatvaM svecchayaiva yat prANasya sA prANarecakAvasthA 1 | hRdayAt sakAzAdbahirdvAdazAGgulaparyantaM (p. 23) niHsaratAM prANAnAmaGgasaMsparzaH pUrakaH 2 | bahiHpradezAt puruSaprayatnaM vinaivApAne pratyAvRtte sati yo'GgaprapUraNasparzaH so'pi pUrakaH 3 | apAne pralIne prati hRdayAt prANo'pi yAvannAbhyuditastAvatkAlaM kumbhakAvasthA 4 | asyAmavasthAyAM yoginAmevAnubhava iti prANavAyuH sadA dehAdbahirantazca prANAyAmaparaH | evamapAno'pyanizaM bahirantazcApAnAyAmavAn, yathA bahirAkAze'staMgate prANe yAvannodgato'pAno bhavet tAvatkAlaM bahiH pUrakAvasthA apAnasya 1 | tathA apAnasya dvAdazAntAdutthAya yadrUpapInatvaM so'pi bahiH pUrakaH 2 | tathA bahirdvAdazAGgulaparyantapradeze'pAnasya mRdantarasthAniSpannaghaTavadyA sthitiH sA kumbhakAvasthA apAnasya 3 | udayaM vinA yadapAnasyAntarmukhatvaM sa bAhyarecakaH 4 iti prANapUrakApAnapUrakadvaidhye'STau prANAyAmAH | etAn svasvabhAvatvena jAnIyAt | hRtkaNThatAlulalATarandhradvAdazAntAH prANagativiSayAH | hRtkandAnanasaMkocavikAsadvAdazAntA apAnagativiSayAH | kSaNamastaGgataprANamapAnodayarahitamayatnasiddhaM yadbAhyasthaM kumbhakaM, tathA kSaNamastaGgatApAnaM prANodayarahitamayatnasiddhamantaHsthakumbhakaM yat, tadeva paramaM padaM madhyarUpatvAt | etadeva madhyaMvAsiSThe brahmadarzane bhumuNDopAkhyAne etattadAtmano rUpaM zuddhaiSA sA paraiva cit | etattatsatatAbhAsametat prApya na zocate || astaM gatavati prANe tvapAne'bhyudayonmukhe | bahiH kumbhakamAlambya ciraM bhUyo na zocati || (p. 24) apAne'staM gate prANe kiJcidabhyudayonmukhe | antaHkumbhakamAlambya ciraM bhUyo na zocati || ityAdinA yogigamyaprANApAnamadhyadazAvizrAntyA dvayoranivartanAt pratyAvRttyabhAvena tattuTi – lava – kSaNamAtramantarmukhatvAt madhyadazAvirbhAvaH || 25 || madhyavikAsena prANApAnayoH pravezanirgamAbhAvamAha na vrajenna vizecchakti- rmarudrUpA vikAsita | nirvikalpatayA madhye tayA bhairavarUpatA || 26 || marudrUpA zaktirna vrajet – hRdo dvAdazAntaM na yAyAt, na ca vizet – dvAdazAntAt hRdayaM na gacchet, kevalaM madhye madhyanADIdhAmni vikalpahAnyupAyato vikAsite sati | atrAyaM bhAvaH – darzanAdInAM sarvazaktInAM samUhaM sve sve viSaye yugapadbhAvena prakSipya svaM svabhAvaM spandatattvAtmakaM tadAdhAramavalokya nirvikalpatayA nimIlanonmIlanasamAdhitAyugapadvyApakamadhyabhUmyavaSTambhAdadhyA- sitaitadubhayavisargAraNivigalitasaMkalpabhAvAkramavisphAritakaraNacakratayA (p. 25) antarlakSyo bahirdRSTirnimeSonmeSavarjitA | eSA vai bhairavI mudrA sadyastatpadadAyinI || iti bhairavI mudrAnupraviSTatve jAte sati marudrUpA zaktirna bahiH prasaret, nAntaH pravizet, evaMvidhayA tayA bhairavarUpatA bhavet, tayA prazamitaprANApAnabhAvAbhivyaktabhairavIyarUpatayA bhairavarUpadhArI yogI bhavati, etat zlokadvayaM madhyamadhAmAzrayA ANavI bhUmiH || 26 || kumbhitA recitA vApi pUritA vA yadA bhavet | tadante zAntanAmAsau zaktyA zAntaH prakAzate || 27 || recitA satI kumbhitA, bahiH pUritA vA kumbhitA antaryadA marudrUpA zaktirbhavati, tadA tadante yadeti abhyAsAt prazAntakumbhakAvasthodaye bhedopazamAt zAntAkhyA asau zaktiH, zAntaH paramasvabhAvaH nAmarUpAtItaH prakAzate'bhivyaktapratho bhavati || 27 || A mUlAtkiraNAbhAsAM sUkSmAt sUkSmatarAtmikAm | cintayettAM dviSaTkAnte zAmyantIM bhairavodayaH || 28 || (p. 26) A mUlAt – A janmAdhArAt dvAdazAntaM yAvat, kiraNAbhAsAM marIcirUpAM kramAtkramaM tanutAmAzrayantIM tAM marucchaktiM cintayet dhyAyet, kIdRzIM dviSaTkAnte dvAdazAnte zAmyantIm, itthaM susUkSmatamasyApi dhyeyAkArasya dhyAnaprakarSotthApitasyAgalanAdbhairavasvarUpatA bhavati || 28 || etadeva prapaJcayati udgacchantIM taDidrUpAM praticakraM kramAtkramam | urddhvaM muSTitrayaM yAvat tAvadante mahodayaH || 29 || tAmeva zaktiM taDidrUpAM vidyudvat caladdIptyojjvalAM praticakraM kandAdibrahmarandhrAntacakrebhyaH kramAtkramam udgacchantImullasantIM cintayet, yAvat paraM vizvapUrakaM UrdhvaM muSTitrayaM dvAdazAntadhAma tAvat mahAbhairavaikAtmatodayaH || 29 || kramadvAdazakaM samyag- dvAdazAkSarabheditam | sthUlasUkSmaparasthityA muktvA muktvAntataH zivaH || 30 || (p. 27) janmAgra – mUla – kanda – nAbhi – hRt – kaNTha – tAlu – bhrUmadhya – lalATa – brahmarandhra – zakti – vyApinyAkhyaM yatkramANAM cakrANAM dvAdazakaM, krameNa kuTilAkRtyanAhatena yuktaM yadetadeva dvAdazakaM, tat samyagiti krameNAdivisargAntairdvAdazAkSarai raJjitaM, SaNThasvaravarjaM dvAdaza svarabhedAH, pratyekaM svAbhAvikaM calaM dIptam iti – sthityA Adau dhyAnaM sphuTIkRtam, tataH spandamAnaM, tato'pi jyotIrUpatAM prAptam, sthUlaM sUkSmaM paramityabhidhIyate, iti sopAnapadakramaM muktvA muktvA parityajya antato'nte paramazivabhAvaH || 30 || khecarImudrAmAha tayApUryAzu mUrdhAntaM bhaGktvA bhrUkSepasetunA | nirvikalpaM manaH kRtvA sarvordhve sarvagodgamaH || 31 || tayA janmAdicakrAkramaNazaktyA prANAkhyayA ardhacakrAtmikayA mUrdhAntaM dvAdazAntamApUrya, tathA tameva dvAdazAntaM bhrUkSepasetunA bhrUbhedanakrameNa setuneva vAripravAhaM gurUpadezayuktyA bhaGktvA, tadanantaraM nirvikalpaM manaH kRtvA, sarvordhve dvAdazAntAdapyUrdhvaM paramAkAze sarvavyApakatvaM syAt || 31 || zikhipakSaizcitrarUpai – rmaNDalaiH zUnyapaJcakam | (p. 28) dhyAyato'nuttare zUnye pravezo hRdaye bhavet || 32 || mayUrasya patatrANi AdhAratvenaiSAM santi etAdRzaizcitrarUpaizcandrakairdIpyamAnairapi antarbahiH zUnyarUpaiH sAdRzyena zUnyapazcakamUrdhvAdhomadhyapArzvadvayasthitaM paJcendriyeSu zUnyarUpatvaM vA hRdaye dhyAyataH paramAkAzasamAvezo bhavet | zikhipakSacitrarUpairiti pAThe tvayamarthaH – zikhipakSavaccandra- kavaccitrarUpaiH rUparasAdigrahaNAt nAnArUpaiH maNDalaiH, maNDaM rasasAraM lAntIdRMzi maNDalAnIndriyANi taiH zUnyapaJcakaM tanmAtratvenAvyaktatvAt zUnyarUpaM viSayapaJcakaM zabdAdirUpaM dhyAyato'nuttare zUnye bhairavarUpe pravezaH samAvezo bhavediti || 32 || IdRzena krameNaiva yatra kutrApi cintanA | zUnye kuDye pare pAtre svayaM lInA varapradA || 33 || IdRzena krameNa hAnAdAnarUpeNa, AkrameNa, gudAdhAra – janma – kanda – nAbhi – hRtkaNTha – tAlu – bhrUmadhya – lalATa – brahmarandhra – zakti – vyApinyantaM yatra kutrApi svAtmano'nyatra svAtmavat paratrApi vyomni prAkArabhAjanAdau, yadvA pare pAtre nirmalacitte ziSyAdau cintanA smaraNA, (p. 29) svayaM lInA aharnizaM svadehAntaH kramadvAdazakArohaNagADhataradhyAnAvamarzanabalAt svayameva lInA satI smRtiH varapradA bhavet – paraprakAzodayAtmakotkRSTavastupradAyinI bhavati | yaduktam sarvottIrNaM rUpaM sopAnapadakrameNa saMzrayataH | paratattvarUDhilAbhe paryante zivamayIbhAvaH || iti | cintanAt iti pAThe tu pUrvoktAM marucchaktiM prathamAntatvena vipariNamayya marucchaktiH maNDUkaplutyA anuvartanIyA, tena cintanAt hotoH marucchaktiH zUnye bAhye kuDyAdau vA svayaM lInA satI varapradetyanvayaH, bAhyazUnyakuDyAdike'pi svAtmavapuSIva prANazaktikramadvAdazakaM cintanIyamiti tAtparyam || 33 || kapAlAntarmano nyasya tiSThanmIlitalocanaH | krameNa manaso dArDhyAt lakSayellakSyamuttamam || 34 || ziraH kapAlamadhye yadantazchidramasti tadantare mano nyasya, kapAlarandhrashite svaprakAze prabhAsvare jyotiSi Alambane dhAraNAdhyAnasamAdhIn saMpAdayitvA [saMpAdya] kUNitanetraH sthitaH san uttamaM lakSyaM lakSayet | mUrdhajyotiSi siddhadarzanam yoga0 pA0 3 sU0 31. (p. 30) iti nyAyAt | yadvA kazabdena parAzaktiH pAlakaH zivasaMjJayA | zivazaktisamAyogaM kapAlaM paripaThyate || iti tantrakozayuktyA kapAlAntaH prakAzavimarzasvarUpamadhye zaktyo'sya jagat kRtsnaM zaktimAMstu mahezvaraH | iti nItyA zivazaktimayaM sarvaM jagat, iti – vimarzaviSayaM mano nyasya, mIlitalocanaH saMkucitabhedadRSTiH san sarvottamaM lakSyaM pazyatItyarthaH || 35 || madhyanADI madhyasaMsthA bisasUtrAbharUpayA | dhyAtAntarvyomayA devyA tayA devaH prakAzate || 35 || madhyanADI suSumnAkhyA, madhyasaMsthA hRdayamadhyasthA bhavatItyanvayaH, sUkSmatvAt mRNAlasUtratulyarUpayA dhyAtaM cintitamantarvyomacidAkAzAtmakaM yasyAM sA, tathAvidhayA devyA devaH prakAzaH prakAzate, madhyanADyAmantazcidAkAzAtmakaM zUnyamevAsti, tasmAt prANazaktirniHsarati – iti vimarzena prakAzaprAdurbhAvaH, yadvA madhyanADI madhyasaMsthA cAsau bisasUtrAbharUpA ca madhyanADI madhyasaMsthabisarUpA (p. 31) ca iti vizeSaNobhayapadaH samAsaH, tayA evaM – vidhayA marucchaktyA tanmadhyacintitAkAzayA devaH prakAzate || 35 || kararuddhadRgastreNa bhrUmedAddvArarodhanAt | dRSTe bindau kramAllIne tanmadhye paramA sthitiH || 36 || aGguSThatarjanyAdikrameNa karAbhyAM ruddhAni dRgupalakSitAni mukharandhrANi yena tAdRzasya yogino'streNa bhrUmadhyasthagranthividAraNAt hetorbindau dRSTe kramAdekAgratAprakarSAt lIne saMvidgagane eva madhye'sya yoginaH paramA sthitiH bhairavAbhivyaktiH syAdityarthaH | ayamatrAnvayaH – kararuddhadRgastreNa karaNena yat dvArarodhanaM dvArasthaganaM tasmAt hetoryo bhrUbhedastasmAddhetoH bindudarzanam | yadvA dvAraM brahmadvAraM tasya rodhanaM sthaganaM bhrUmadhyakRtameva tato hetoH – bhrUmadhyagranthividAraNAt hetoH parasaMviddarzanam | athavA rodhanAditi lyablope paJcamI, tena sarvadvArarodhanaM kRtvA bhrUgranthividAraNAt saMvitprakAzaH || 36 || dhAmAntaH kSobhasaMbhUta – sUkSmAgnitilakAkRtim | (p. 32) binduM zikhAnte hRdaye layAnte dhyAyato layaH || 37 || dhAmno locanavartinastejasaH, antaH kSobheNa atyantaniSpIDanAdinA saMbhUtaM sUkSmAgnitilakAkRtiM nayanarazmirUpaM binduM dvAdazAnte hRdi ca dhyAyato, layAnte galitavikalpe paryavasAne, tejastattvasamAvezaH syAdityarthaH | yadvA dhAmno dIpAditejaso yo'nte nirvANatAprAptisamaye kSobhaH – cAJcalyaM, tataH saMbhUtaM sUkSmAgnitilakAkRtiM binduM zikhAntAdau dhyAyataH || 37 || anAhate pAtrakarNe - 'bhagnazabde sariddrute | zabdabrahmaNi niSNAtaH paraM brahmAdhigacchati || 38 || pAtre karNau yasya tasmin, na pAtre karNau yatra tAdRzi antarupalabhye iti kecit, tattvato hi anAhatadhvaniH karNagocara eva zrUyate iti sAdhakAH, saridvat drute vegavAhini | yadvA parizrute iti pAThe paritaH samantAt sarveSu pradezeSu nirgalite zravaNagocaraM gate ityarthaH | abhagnazabde aharnizaM vicchedanarahitazabdane, anAhate na kenacit Ahate svarasata evotthite, nAdabhaTTArakAtmani zabdabrahmaNi yo niSNAtaH kRtadhAraNAdhyAnasamAdhiH, sa paraM brahmApnoti (p. 33) brahmaiva bhavatItyarthaH | avicchinnAnAhatadhvaniviSayacittaikAgryatayA paramAkAzasvarUpAvirbhAvaH || 38 || praNavAdisamuccArAt - plutAnte zUnyabhAvanAt | zUnyayA parayA zaktyA zUnyatAmeti bhairavi || 39 || praNavAdayaH praNavaprakArAH, AdizabdaH prakAre, yathA - vedapraNava oMkAraH, zivapraNavaH hUMkAraH, mAyApraNavaH hrIMkAra ityAdivahavaH prakArAstantreSu uddiSTAH, teSAM samuccAro hrasvadIrghaplutabhedenoccAraH | tathA cAtharvazikhopaniSat yAvasAne caturthyardhamAtrA sA vidyudvatI sarvavarNA puruSadaivatA, sa hi eSa oMkArazcaturakSarazcatuSpAda - zcaturakSaramAtraH sthUlametadhrasvo dIrghaH plutaH | iti | oM oM oM iti triruktvA caturthaH zAntAtmA plutaprayogeNa samastamomiti prayujya AtmajyotiH sakRdAvartya | iti gurvakSareSu zUnyapAtradhvanivat dIrghakAlamuccarito yaH pluto mAtrAtrayaparimito varNaH, evaMvidhaplutAnte plutavizrAntau bindvAdiprameyAnAroheNa zUnyabhAvanAt zUnyayA vedyazUnyatAmAptayA parAzaktyA (p. 34) zUnyatAmeti - bhedazUnyaparabhairavatAmApnoti, ardhamAtrAyAH plutoccAraNena hi sUkSmA dhvanayo bindvardhacandrAdyA niSpannA bhavanti, ata eva samudAyazaktyA akhaNDaM brahma bodhayati plutoccAraNamiti plutaM kRtvApi yadante zUnyamuccArayitumazakyamUrdhvArdhamAtrAtmakamakhaNDacinmAtrasva- rUpaM tadapi samastamante bhavati | praNavArthastu akAra - ukAra - makArastasya parabrahmaNo vyastatvena vAcakAH caturthe nArdhamAtrAsvarUpeNAkSareNa samastaM brahmatattvaM vakti praNavaH tasya vAcakaH praNavaH (yogasUtra pA0 1 sU0 2.) iti nyAyAt sarvavikArAtItaM turIyaM dhAmAkhaNDacaitanyAtmakamekaM tattvamardhamAtrAyA viSayaH yatra parAmarzanIyaniSThaviziSTarUpatAsthaganameva parAmarzaucityasya jIvitaM, tatra samastabhAvanirbharAtmakasaMvinmayaparamezvaraparAmarzAdau vAkyArthe padavacanaM varNavacanaM tadaMzAMzavacanam iti vA nyAyena praNavAdibIjapiNDatadaMzagatameva, pratyuta mukhyaM vAcakatvamiti paripUrNAdvitIyaparamazivavAcakaH praNava iti nirNayaH | yacchrImAn puSpadantaH trayIM tisro vRttIstribhuvanamatho trInapi svarA - nakArAdyairvarNaistribhirabhidadhattIrNAvikRti | turIyaM te dhAma dhvanibhiravarundhAnamaNubhiH samastaM vyastaM tvAM zaraNada gRNAtyomiti padam || 39 || iti | (p. 35) yasya kasyApi varNasya pUrvAntAvanubhAvayet | zUnyayA zUnyabhUto'sau zUnyAkAraH pumAnbhavet || 40 || pUrvAntAviti uccicArayiSAvirAmau, zUnyAnugatatayA bhAvayet, zUnyayeti prAgvat pumAn antaH zUnyAkAraH nivRttadehAdipramAtRtAbhimAnaH || 40 || tantryAdivAdyazabdeSu dIrgheSu kramasaMsthiteH | ananyacetAH pratyante paravyomavapurbhavet || 41 || tantrIH Adiravayavo yeSAM tAni tantryAdIni, tAni ca tAni vAdyAni vAdanIyadravyANi, zatatantrI - parivAdinI - tumbavINAdIni teSAM ye zabdAH mUrcchanAtmakAH svarAH, kramasthityA dIrgheSu bahuleSu teSu viSaye yo'nanyacetAH tadAlambanacittavRttisaMtAnayuktaH tattacchabdaikAgratayA paramAkAzatanurbhavet, pratyante tacchabdanivRttau AlambanAntarAnudaye paravyomasamAvezaH, dIrghatA atrAnanyacetastvocito hetuH || 41 || (p. 36) pUrvaM sthUlavarNakramAnantaraM bindvAdiprameyAnAroheNa plutoccArAnte zUnyabhAvanAmuktvA adhunA sUkSmamantrArdhamAtrAtmArohadazAyAM plutAnte zUnyadhAraNAmAha piNDamantrasya sarvasya sthUlavarNakrameNa tu | ardhendubindunAdAntaH zUnyoccArAdbhavecchivaH || 42 || piNDamantraH h - s -r- kSAdirUpaH, asya sthUlo varNakramaH hakArAt prabhRti SaSThasvarAntaH, asya navAtmakasya paraM bindustato'rdhacandraH anantaraM nAdaH etasya svakIyachAyApuruSadarzanAdisamaye bindvardhacandranAdAnAmante paryavasAne zUnyarUpAt plutoccArAt paramazivIbhAvaH | sthUlavarNakrameNeti vizeSaNe tRtIyA, tena sthUlavarNakrameNopalakSitasya piNDamantrasyetyarthaH | yadyapi akArAdInAM plutoccArasaMbhavaH tathApi uvarNaniSpannaplutoccArasya bAhulyaM zAstraprasiddhatvaM ca | yadAha pANiniH UkAlo'j - hrasvadIrghaplutaH (a0 1 pA0 2 sU0 27.) iti | anye tu AhuH nAbhyAdidvAdazAntaM yAvat praNavamAtrAsopAneSu Arohakramam, - nAbhau akAraM, hRdi ukAram, Anane (p. 37) makAraM, bhrUmadhye binduM, lalATe ardhacandraM, lalATordhve nirodhinIM, zirasi nAdaM, brahmarandhre nAdAntaM, zaktiM tvaksthAM, vyApinIM zikhAmUlasthAM, zikhAsthAM samanAM, zikhAntasthAm unmanAmullaGghya dvAdazAntaM yAvat SoDaza bhUmikA api ullaGghya saptadaze niraJjane dvAdazAntasthe paramazive vyomAkAre svamAtmAnaM bhAvayet, - ityevaM lakSaNaM kalAdIkSAsaMpradAyamupadizati piNDamantrasya iti, atra bindvardhacandranAdAnteti paThanIyaM, bindoranantaraM hi ardhacandroccAraH, evaM zarIraM SaTcakrAdhAraM, tadrUpo yo mantraH praNavAkhyaH, sohaM rUpo vA, soham - ityatra sakArahakArarUpahalo lope omityavaziSyate, yato'yaM nAbhyAdidvAdazAntaM yAvat piNDe vibhaktaH ataH piNDamantraH oMkAraH, sohamityajapAgarbhitaH hRdayaviSaye'tyarthaM dhvanati | yaduktaM omiti sphuradurasyanAhataM garbhagumphitasamastavAGmayam | dandhvanIti hRdi yatparaM padaM tatsadakSaramupAsmahe mahaH || iti | hRtkaNThatAlvAdikrameNa svA dvAdaza mAtrA akArAdyA unmanyantAH sthAnAntareSu nAbhyAdiSu zikhAntAvadhiSu vibhajya sthitaH, tasya yaH sthUlo varNakramaH - uccAryAkSaraparipATI, nAbhihRdAnaneSu hi mAtrAtrayasya uccAryatvAt sthUlatvaM, bidvantAnAM sthUlavarNAnAmuccAraNakAlo mAtrA, bindvAdisamanAntAnAmardhamAtrA, tadUrdhve tu paramazivasthAnaM, tayA sthUlAkSarAnupUrvyA upalakSitasya piNDamantrasya bindvardhacandranAdAntazUnyAH, atra nirodhinI - nAda - zakti - vyApinI - samanA (p. 38) anuktA api draSTavyAH, zUnyAzabdena tu unmanI uktaiva, tenAyamarthaH - bindvardhacandra - nirodhinI - nAda - nAdAnta - zakti - vyApinI - samanonmanInAmuccArAt dvAdazamAtroccArakAlabhAvanayA ziva eva bhavet | yadvA akArAdisamanAntAnAM mAtrANAM zUnyoccArAt zUnyatAvimarzanAt unmanArUpaparamazivIbhAvo bhavet, samanAntasya vizvasya heyatvAt unmanAparatattvasamAveza upAdeyaH | unmanAdInAM lakSaNAni Aha netratantre sA zaktiH paramA sUkSmA unmanA zivarUpiNI | astitvamAtramAtmAnaM kSobhyaM kSobhayate yadA || samanA sA vinirdiSTA zaktiH sarvAdhvavartinI | kroDIkaroti yA vizvaM saMhRtya sRjate punaH || kuNDalAkhyA mahAzaktistRtIyApyupacaryate | dhvanirUpo yadA sphoTastvadRSTAcchivavigrahAt || prasaratyativegena dhvaninApUrayaJjagat | sa nAdo devadevezaH proktazcaiva sadAzivaH || atra nAdAnto'pyanupraviSTaH | dhvaniradhvagato yatra vizrAmyatyanirodhitaH | nirodhinIti vikhyAtA sarvadevanirodhikA || niruddhasya mahezatvamahimA na pravartate | asaMkhyAtAstu koTyo vai mantrANAM tatra saMsthitAH || labhate tatpraviSTA vai ----------------------------------------------- yA ceyaM nirodhikAkhyA mAntrI kalA -------------------sa binduzcezvaraH smRtaH | yadA zivAmRtaM mUrdhni patati sRSTikAraNam || ApyAyastu bhavettena so'rdhacandra iti smRtaH | (p. 39) eSa cArdhenduH bindupadAt UrdhvamArohatAM saMhAraH sarvabhUtAnAM---------------- nAdAdavarohatAM tu -----------sRSTikAraNameva ca || makAro hyatra vai rudro varNasaMghaTTa uttamaH | yadA sthitiM tu labhate svonmukhaM sRSTikAraNam | pratiSThAkhya ukarastu viSNuH sAkSAdbhavatyasau || iti || 42 || nijadehe sarvadikkaM yugapadbhAvayedviyat | nirvikalpamanAstasya viyatsarvaM pravartate || 43 || ekAgramanAH sarvAsu dikSu purato dakSiNe vAme pRSThatazca akrameNa zUnyaM bhAvayet, tatastasya paramAkAzasamAvezaH || 43 || pRSThazUnyaM mUlazUnyaM yugapadbhAvayecca yaH | zarIranirapekSiNyA zaktyA zUnyamanA bhavet || 44 || (p. 40) UrdhvAdhaHzUnyabhAvanayA nirAzrayadehasaMpattau zarIranirapekSaNIyatvaM zakteH || 44 || pRSThazUnyaM mUlazUnyaM hRcchUnyaM bhAvayetsthiram | yugapannirvikalpatvA - nnirvikalpodayastataH || 45 || pRSThe Urdhve pramAtRrUpaM zUnyatayA bhAvayet, mUlamapi aghodezAtmakaM prameyaM tadapi zUnyamiti bhAvayet, hRcchUnyaM hRdayamadhye'pi pramANAtmake zUnyatAM bhAvayet, bhAvakasyApi hRdo madhyavartinaH zUnyatAtrAdhikA, sthiramiti kriyAvizeSaNaM, nirvikalpasya ciddhAmnaH udaya abhivyaktiH | zrIvAsudevo'pyAha UrdhvazUnyamadhaH zUnyaM madhye zUnyaM nirAzrayam | trizUnyaM yo'bhijAnAti sa bhavetkulanandanaH || iti | kulaM dehAdizaktyantaM paramAkAzatvaniSpAdanenAnandamayaM karotItyarthaH || 45 || tanUdeze zUnyataiva kSaNamAtraM vibhAvayet | (p. 41) nirvikalpaM nirvikalpo nirvikalpasvarUpabhAk || 46 || tanUzabda UkArAntaH striyAM mUrtistanustanUH iti amaraH, tanUdeze parimitagrAhakapade zUnyataiva ityetAvanmAtraM kSaNamalpakAlamapi nirvikalpaM kRtvA bhAvayet, kiM kathaM ? UrdhvAdharAdizUnyabhAvanayA ityAzayaH, nirvikalpa iti nirAlambanatApratipattyA anAhitatrAsaH || 46 || sarvaM dehagataM dravyaM viyadvyAptaM mRgekSaNe | vibhAvayettatastasya bhAvanA sA sthirA bhavet || 47 || proktazUnyabhAvanA yasya na jhagiti hRdayamadhyAste, sa dehagatamasthimAMsAdi sarvaM dravyaM viyatA vyAptaM vizeSeNa bhAvayet, tadanantaraM tasya saMyaminaH sA bhAvanA upAdeyazUnyavAsanA dRDhA bhavet || 47 || (p. 42) dehAntare tvagvibhAgaM bhittibhUtaM vicintayet | na kiJcidantare tasya dhyAyannadhyeyabhAgbhavet || 48 || dehAntare svasmin dehaviSaye tvaglakSaNo yo viziSTo baMhiSTho bhAgaH taM bhittibhUtaM jaDabAhyabhittikalpaM bhAvayet, tasya cAntarna kiJcidasti iti dhyAyannapi adhyeyabhAk paravyAptirUpaH syAt,- puryaSTakapramAtRbhAvopazamAt || 48 || hRdyAkAze nilInAkSaH padmasaMpuTamadhyagaH | ananyacetAH subhage paraM saubhAgyamApnuyAt || 49 || hRdi bhave hRdye, hAriNi ca AkAze prANApAnAntarAlapade, nilInamakSaM manastaddvAreNa cAnyendriyacakraM yasya tAdRk, UrdhvAdharagatapadmasaMpuTamadhyaM gato - bhAvanayAnupraviSTaH, UrdhvagataM padmaM pramANaM adharagataM prameyaM, tayormadhye cinmAtrAkhye pramAtari svasvarUpe sthitaH, ata eva nAnyasmiMzcinmAtrAtirikte ceto yasya tAdRzaH san, paraM (p. 43) saubhAgyaM - vizvezvaratAsvarUpaM paramAnandaM vikAsena spRhaNIyatAM prApnotyeva, prameyAdirUpasya saMsArasya nimeSonmeSAtmakasaMkocavikAsadharmakatvAt padmasaMpuTena rUpaNA, citprakAzatAmabhinivizamAnaM cittaM tadAcchuritaM vizvaM pazyatItyarthaH || 49 || sarvataH svazarIrasya dvAdazAnte mano layAt | dRDhabuddherdRDhIbhUtaM tattvalakSyaM pravartate || 50 || sarvato romakUpAntareSu api caitanyadevasya pravezena zarIre dvAdazAnto yo'sti tatra dRdhIbhUtaM prAptaikAgryaM mano, layAt vizrAnterhetoH, dRDhabuddheH yoginaH, tattvalakSyaM paratattvaprakAzaM pravartate - prasarati || 50 || yathA tathA yatra tatra dvAdazAnte manaH kSipet | pratikSaNaM kSINavRtte - rvailakSaNyaM dinairbhavet || 51 || yathA tathA iti svarasoditena yena tena saMvitprasaraNaprakAreNa, yatra tatra iti pUrvokteSu madhyAt yasmin tasmin pradeze dvAdazAnte, (p. 44) pratikSaNaM muhurmuhuH, manaH kSipet ekAgrIkuryAt, itthaM kSINavRtteH prazAntacAJcalyasyAsya, dinairiti - alpenaiva kAlena, vailakSaNyam - asAmAnyaparabhairavarUpatA bhavati, yathA yathA yatra yatra iti pAThe tu yena yena prakAreNa yasmin viSaye manonikSepaNaM tathA tathA tatra tatra vailakSaNyaM bhavedityanvayaH || 51 || kAlAgninA kAlapadA - dutthitena svakaM puram | pluSTaM vicintayedante zAntAbhAsastadA bhavet || 52 || oM ra - kSa - ra - ya - UM tanuM dAhayAmi namaH iti dakSiNapAdAGguSThAt kAlAgnirudramutthitaM dhyAtvA tajjvAlayA zarIraM bhasmIbhUtaM bhAvayet ityetadAha kAlAgninA iti, kAlapadAt - dakSAGguSThAt, svakaM puram - AtmIyaM dehameva guggulam, zarIradAhAdicintanayuktyA AtmabhAvanayA dagdhaM dhyAyet | eSo'pyANavopAyaH || 52 || evameva jagatsarvaM dagdhaM dhyAtvA vikalpataH | ananyacetasaH puMsaH puMbhAvaH paramo bhavet || 53 || (p. 45) kAlAgninA utthitena, sarvamiti - dehasthaM bAhyasthaM ca, paramaH puMbhAvaH - aparimitapramAtRbhairavatA, iti pUrvoktadhAraNArtha eva dRDhIkRtaH, paraM tu pUrvaM svapuradAhacintanamuktam iha sarvajagaddAhabhAvanA iti vizeSaH || 53 || svadehe jagato vApi sUkSmasUkSmatarANi ca | tattvAni yAni nilayaM dhyAtvAnte vyajyate parA || 54 || nijadehaviSaye, athavA sarvasya jagataH saMbandhIni yAni sUkSmANi sUkSmatarANi ca tattvAni, - prakRtimahadahaGkArAdIni, tathA pRthivyAdIni tadvikArabhUtAni mAMsAdIni ca yAni santi teSAM nilayaM - svasvakAraNeSu mRtidazAyAM layaM dhyAtvA, paryante parAdevI prakaTIbhavet, tattvAni yAtAni layam iti pAThe tu sarvatattvAni layaM yAtAni naSTaprAyANi eva iti dhyAtvA parAbhaTTArikAvirbhAvaH || 54 || pInAM ca durbalAM zaktiM dhyAtvA dvAdazagocare | pravizya hRdaye dhyAyan - muktaH svAtantryamApnuyAt || 55 || (p. 46) prANazaktimAdau pInAM - pIvarAM, tataH krameNa kRzAM - sUkSmAM bhvantIM, prANAyAmavidhinA dvAdazAnte dhyAtvA, hRdaye ca yo dhyAyan sa svatantraparamezvararUpaH syAt || 55 || bhuvanAdhvAdirUpeNa cintayetkramazo'khilam | sthUlasUkSmaparasthityA yAvadante manolayaH || 56 || sthUlasUkSmaparAtmakabhuvanAdhvAdiSaTkasvabhAvaM jagat dhyAyedityAha bhuvanAdhveti atrAyamarthaH, - varNa - mantra - pada - kalA - tattva - bhuvanAkhyasya SaDadhvano'pi parasUkSmasthUlarUpatAvasthitavAcakatadvAcyAbhAsarUpakriyAzaktisphAra- svarUpatvam, tatrApyabhedena vizvaM vimRzanti varNAH, bhedAbhedAbhyAM mantrAH, bhedena padAni, pUrvaH pUrvazcAdhvA uttaratra vyApakatayA sthitaH, uttara uttaraH pUrvatra vyApyatayAntarbhUtaH iti sarvaM sarvatrAsti, ata eva garbhIkRtetarAdhvapaJcakaikAdhvazuddhistatra tatra zAstre coditA | taduktaM zrIsvacchande bhuvanavyApitA tattveSvanantAdizivAntake | vyApakAni ca SaTtriMzanmantravarNapadAtmakAH || tattvAntarbhAvinaH sarve vAcyavAcakayogataH | kalAntarbhAvinaste vai nivRttyAdyAzca tAH smRtAH || (p. 47) ityanantAdizivAntaM yAni bhuvanAni tadvyApakatvaM tattveSu, tAni ca tattvAni vyApakAni SaTtriMzat, ye tu anye trayo'dhvAnaH - mantra - varNa - padAtmakAH, paJcAzat padAni navAtmasaMbandhIni ekAzItiH, te ca sarve tattvAntarbhAvinaH tattvAni antarbhAvayanti iti kRtvA, kathaM vAcyavAcakayogataH tattvAdIni vAcyAni mantrAdayo vAcakAH, kalAzodhanadIkSAyAH prastutatvAt | tadantarbhAvaM tAvat paJcAdhvanAmAha kalAntarbhAvina iti | asya sarvAdhvagranthasyAyaM piNDArthaH, - paramezvarazcidAnandaghanaH svatantrabhaTTArakaH unmanAkhyayA svasvAtantryazaktyA zUnyAdikSityantamanantaM vAcyavAcakarUpaM svabhittau svAnadhikamapi adhikamiva yugapat avabhAsayati, tatra vAcakaM grAhakabhAgAvasthitaM parasUkSmasthUlabhedena varNa - mantra - padAtmakaM tridhA, vAcyamapi grAhyabhAgAbhiniviSTaM kalA - tattva - bhuvanAtmakaM tathaiva | varNA hi abhedavimarzasArAH kiJcitsthaulyena bhedAbhedavimarza - nAdAtmakamantrarUpatAm Azritya tato'pi sthaulyena bhedavimarzAvagamakapada - rUpatayA bhAnti | evaM vAcyarUpA pAramezvarI kalAkhyA zaktiH uttarottaravaiziSTyena bhuvanAtmatAM gRhNAti | vastutazca iyam akramaiva pAramezvarI zaktiH sphurati, tatrApi ca svasvAtantryAt darpaNanagaravat kramamapi Adarzayati | krame'pi ca pUrvaM pUrvam uttaratra vyApakatayA sthitaM mRdiva ghaTAdau, uttaraM uttaraM tu pUrvatra zaktyAtmanA sthitaM vRkSa iva svabIje iti sarvaM sarvAtmakameva | ata eva paJcatattvadIkSAyAm anAzritatattvaparyantA bhUtavyAptirbhaviSyati | evaM ca ekaiko'pi pramAtA bhAvo vA, vastutaH SaDadhvasphArarUpapAramezazaktimaya - Adi - hAntaparAmarzasArAhantAvizrAntisatattvaH parabhairavarUpa eva | evaM bhuvanAdiSaDadhvAtmakaM sarvaM jagat vimRzya, tatra sthUlataraM kiMcitsthUle vigAlya, taM ca sUkSme vilInaM kRtvA, taM ca pare (p. 48) cinmAtrabodhe, ittham adhvaprakriyayA zaivatattvavimarzAtmikayA mahodayaH ityarthaH | tattattattvalayakrameNApi zUnyatAbhAvanA iyam uktA | bhuvanAditrayaM vAcyaM padAdipAcakaM trayam | zaktiretaccAdhvaSaTkaM zaktimAMstu mahezvaraH || iti saMgrahaH || 56 || asya sarvasya vizvasya paryanteSu samantataH | adhvaprakriyayA tattvaM zaivaM dhyAtvA mahodayaH || 57 || zivaH prakAzavimarzAtmA paramezvaraH, tasya idaM zaivaM tattvaM svarUpaM dhyAtvA, mahodayaH prakAzAbhivyaktiH | tena bhuvanatattvakalAtmako vAcyavargaH prakAzaparamArthaH, varNamantrapadasvarUpo vAcakasamUhaH vimarzavapuH iti ubhayasaMsargAraNisvabhAvaH unmeSanimeSazaktidvayayaugapadyAnubhavacamatkAraM dhyAyet | bhuvanAdi - adhvaparyanteSu hi jagataH zivAt vinA na kiJcit iti jagadrUpaM tyaktvA, zivameva dhyAyato mahodayaH syAt | uktaM ca karmakANDakramAvalyAm trayIsaptacaturyugmamaye tritayavartmani | sthito yaH zaktisahitaH sa jayatyamRtezvaraH || iti | ayam atra upAdhyAyopadiSTo'rthaH - prathamam anuttarecchonmeSalakSaNA trayI hrasvarUpA, tata AnandezanormiSaNThasvararUpaM saptakaM, catvAraH saMdhyakSaravarNAH, yugmam anusvAravisarjanIyalakSaNam, (p. 49) tanmaye tatsvarUpe SoDazakalAtmapuruSasvabhAve, tritayavartmani - varNa - mantra - padasvarUpAdhvatraye vAcakarUpe abhedabhedAbhedabhedAzrayabhUte, yo mRtyuJjayaH kAladehApahArI bodhAtmA paramezvaraH, zaktisahitaH kalAkhyayA svazaktyA tattvabhuvanarUpatAM gRhNantyA militaH | etena kalA - tattva - bhuvanalakSaNasya adhvatrayasya vAcyatvaM sUcitam | evaM - vidhasya adhvaSaTkasya para - sUkSma - sthUlarUpatvaM jJeyam, vAcyasya vAcakAntarbhUtatvena pRthak nirdezAbhAvAt tritayavartmani ityuktam, zeSaM pUrvoktameva iti alam || 57 || idAnIM bAhyazUnyatAlambanakrameNa Adizati vizvametanmahAdevi zUnyabhUtaM vicintayet | tatraiva ca mano lInaM tatastallayabhAjanam || 58 || vizvam iti jagat zUnyabhUtaM zUnyAtizUnyatAm Aptam | tatra layaH tanmayIbhAvaH || 58 || ghaTAdibhAjane dRSTiM bhittIstyaktA vinikSipet | tallayaM tatkSaNAdgatvA tallayAttanmayo bhavet || 59 || (p. 50) antaH suSire vastuni pArzvAni tyaktvA dRSTiM kSipet, tatraiva layAt vizrAnteH, parabrahmasamAviSTo bhavet || 59 || dRSTibandhanabhAvanAm Aha nirvRkSagiribhittyAdi - deze dRSTiM vinikSipet | vilIne mAnase bhAve vRttikSINaH prajAyate || 60 || nirvRkSAdidezaH zUnyA dik, tatra dRGnikSepAt mAnase bhAve cittasvarUpe, AlambanAbhAvAt vilIne galite sati, yogI vRttikSINaH kSINasamastavRttiH mahAprakAzarUpo bhavati || 60 || nirAlambabhAvAnAm Aha ubhayorbhAvayorjJAne dhyAtvA madhyaM samAzrayet | yugapacca dvayaM tyaktvA madhye tattvaM prakAzate || 61 || bhAvadvayasya pratItikAle madhyam antarAlaM tadbhAvadvayAvacche dahetuM zUnyaM dhyAtvA upalabhya, samyak aikAgryeNa Azrayet | tata? (p. 51) eva ca tadbhAvadvayaM yugapat tyaktvA anAlocanena parihRtya, yoginaH tatra madhye, tattvaM - paraM dhAma vyajyate || 61 || dhyeyAkArabhAvanAm Aha bhAve nyakte niruddhA cit naiva bhAvAntaraM vrajet | tadA tanmadhyabhAvena vikasatyati bhAvanA || 62 || nyakte antarhite - adRSTe bhAve padArthe trinetracaturbhujAdyAkAre dhyeyavastuni, cit cetanA niruddhA abhyAsapATavena nitarAM ruddhvA sthApitA satI, bhAvAntaram anyapadArthaM dRSTadehaghaTAdikaM naiva vrajet | nyaktaM - bruDitaM, tirohitam - antarhitam iti vedabhASyakAraH | nyaktam iti chAndasaH prayogaH | bhAve - vyakte iti pAThe tu akAraprazleSeNApi avyakte iti pUrvokta eva arthaH | evaM sAlambanadhyAnayoge api dhyAtRdhyAne parityajya kramAd dhyeyaikagocaram | nivAtadIpavaccittaM samAdhirabhidhIyate || iti yogazAstranItyA dhyAtRdhyAne vihAya, dhyeyanirAlambaMnazUnyamadhyadhAmavizrAnteH upeyatvAt, tayoH vyaktAvyaktayoH bhAvayoH madhyabhAvena na kiMcidrUpamadhyadhAmavizrAntyA bhAvanA madhyadazAvizrAntisaMskAraH, atizayena vikasati udbodham AyAti, (p. 52) tena vyaktAvyaktabhAvadvayAdimadhyAntadazAvyApakataddvayaikAnusaMdhAtRcin mAtrarUpamadhyavizrAntiH bhavet ityarthaH || 63 || punaH zAktIM bhUmikAm Aha sarvaM dehaM cinmayaM hi jagadvA paribhAvayet | yugapannirvikalpena manasA paramodayaH || 63 || A pAdAt kezAntaM sarvaM dehaM cinmayaM pratyaMzaM cidekarUpam, yugapat akramaM jagat vA sarvaM nirvikalpena manasA sphuracciccamatkAravyAptyA, paritaH antarbahizca bhAvayet | prakAzamAnaM na pRthak prakAzAt, anyathA cetyamAnatvAnupapatteH | iti nyAyAt prakAzaH prakAzate iti bhAvayet || 63 || vAyudvayasya saMghaTTA - dantarvA bahirantataH | (p. 53) yogI samatvavijJAna - samudgamanabhAjanam || 64 || antaH hRdaye bahiH dvAdazAnte, antataH pravezanirgamanayoH paryavasAne prANApAnasaMghaTTam anullikhitabhedaM nirgamapravezavinAkRtaM zUnyakalpaM dhyAtvA [yoginaH] samadRSTitvam udiyAt || 64 || sarvaM jagatsvadehaM vA svAnandabharitaM smaret | yugapansvAmRtenaiva parAnandamayo bhavet || 65 || svAnandabharitaM tyaktaviSayAtmAnandaM, svAmRtenaiva svAnandena bharitaM svAnandabharitaM svakIyacidAnandapUrNaM sarvaM cintayet | pUrNamadaH pUrNamidaM pUrNAtpUrNamudacyate | pUrNasya pUrNamAdAya pUrNamevAvaziSyate || iti vAjasaneyabrAhmaNazruteH | iha AzyAnacidrasarUpasya jagato'pi bhAsanAt sarvaM dehaM cinmayaM hi----------- | iti pUrvasyAH prakAzadhAraNAyAH sakAzAt vizeSaH || 65 || (p. 54) kuhanena prayogena sadya eva mRgekSaNe | samudeti mahAnando yena tattvaM prakAzate || 66 || sadya eva vismayajanakaH, kuhanaprayogaH adbhutamAyAprayogaH, aindrajAlikaracitamAyIyodyAna - tatsthitacitrakusumavRkSAditatsthasvAtmaviharaNasvAGgacchedana - punastatsaMyojanAdi - atyadbhutatva - janakakuhanaprayogadarzane yogino nirvikalpAvasthA tatkSaNameva bhavet ityarthaH || 66 || adhunA prANApAnagativicchedavidhiyogAbhyAsakAle'pi paramAnandAvAptiH svayameva yadA bhavet tadupadezam Aha sarvasrotonibandhena prANazaktyordhvayA zanaiH | pipIlasparzavelAyAM prathate paramaM sukham || 67 || zrotra - cakSurnAsA - mukha - guhyopastharandhranirodhena, AdhArAt dvAdazAntaM yAvat UrdhvaM krameNa vahantyA prANazaktyA dvAdazAnte (p. 55) AtmaviSayAnubhavasamaye pipIlasparzavelAyAM pipIlikAyA iva zanaiH carataH prANasya yaH sparzaH janmAgrAdisakAzAt mUlakandAdisthAnasparzaH | tadvelAyAM hi yoginaH parIkSante - amutaH sthAnAt utthAya aya adaH sthAnaM prANaH prAptaH iti | atra iyaM yogazAstraprakriyA zrIbhagavatA pataJjalinA nigaditA bAhyAbhyantarastambhavRttirdezakAlasaMkhyAbhiH paridRSTo dIrghasUkSmaH | (2 | 50) iti zvAsaprazvAsayoH prANApAnadharmayoH yA gatiH - puruSaprayatnam antareNa svAbhAvikapravahaNaM, krameNa yugapacca puruSaprayatnavizeSeNa tasyA vicchedo nirodhaH prANAyAmaH | tasmin sati zvAsaprazvAsayoH gativicchedalakSaNaH prANAyAmaH | (2 | 49) iti hi uktam | bAhyagatinirodharUpatvAt bAhyavRttiH pUrakaH AntaragatinirodharUpatvAt AntaravRttiH recakaH | kaizcittu bAhyazabdena recakaH, Antarazabdena ca pUrako vyAkhyAtaH, yugapat ubhayagatinirodhaH stambhaH, tadvRttiH kumbhakaH | taduktaM - yatra ubhayoH zvAsaprazvAsayoH sakRdeva vidhArakAt prayatnAt abhAvo bhavati, na punaH pUrvavat ApUraNaprayatnaughavidhAraNam, nApi recanaprayatnaughavidhAraNam, kiM tu yathA tapte upale nihitaM jalaM parizuSyat sarvataH saMkocam Apadyate - evam ayamapi mAruto vahanazIlo balavadvidhArakaprayatnAvaruddhakriyaH zarIra eva sUkSmabhUto'vatiSThate, na tu pUrayati yena pUrakaH, natu recayati yena recakaH iti | trividho'yaM prANAyAmaH dezena, kAlena saMkhyayA ca parIkSito dIrghasUkSmasaMjJo bhavati yathA ghanIbhUtastUlapiNDaH prasAryamANo (p. 56) viralatayA dIrghaH sUkSmazca bhavati, tathA prANo'pi dezakAlasaMkhyAdhikyena abhyasyamAno dIrgho durlakSatayA sUkSmo'pi sapadyate | tathAhi - hRdayAt nirgatya nAsAgrasaMmukhe dvAdazAGgulaparyante deze zvAsaH parisamApyate, tata eva ca parAvRttya hRdayaparyantaM pravizantI svAbhAvikI prANApAnayoH gatiH, abhyAsena tu krameNa nAbheH AdhArAt vA nirgacchati, nAsAntazcaturvizatyaGgulaparyante SaTviMzadaGgulaparyante vA deze samApyate | evaM pravezo'pi tAvAn avagantavyaH | tatra bAhyadezavyAptiH nivAte deze iSIkAdisUkSmatUlakriyayA anumantavyA, antarapi pipIlikAsparzasadRzena sparzenAnumantavyA, - sA iyaM dezaparIkSA | tathA nimeSakriyAvacchinnasya kAlasya caturtho bhAgaH kSaNaH, teSAm iyattA avadhAraNIyA, svajAnumaNDalaM pANinA triH parAmRzya choTikAvacchinnaH kAlo mAtrA, tAbhiH SaTviMzanmAtrAbhiH prathama udghAto mandaH, sa eva dviguNIkRto dvitIyo madhyaH, sa eva triguNIkRtaH tRtIyaH tIvraH iti | nAbhimUlAt preritasya vAyorviricyamAnasya zirasi abhihananam udghAtaH iti ucyate, sA iyaM kAlaparIkSA | saMkhyAparIkSA ca praNavajapAvRttibhedena vA zvAsapravezagaNanayA vA | yadyapi kumbhake dezavyAptiH na avagamyate, tathApi kAlasaMkhyAvyAptiH avagamyate eva | sa khalvayaM pratyaham abhyasto divasapakSamAsAdikrameNa dezakAlapracayavyAptitayA dIrghaH, paranaipuNyasamadhigamanIyatayA ca sUkSmaH, prANasya sUkSmIbhavanaM manaHprazAntiprayojanaM, manaHzAntyA prANazAntiH, prANazAntyA vikalpakSayaH iti kaSTayogasyApi nirvikalpadazAprAptiH prayojanam iti alam | tadetaduktaM - pipIlasparzavelAyAM (p. 57) dezakAlAdiparIkSayA parAnandAvAptiH ityarthaH || 67 || madhyavikAsakAraNaM zaktisaMkoca - zaktivikAsopAyam Aha vahnerviSasya madhye tu cittaM sukhamayaM kSipet | kevalaM vAyupUrNaM vA smarAnandena yujyate || 68 || anupravezakrameNa saMkocabhUmiH vahniH, nAsApuTordhvaspandana- kramonmiSatsUkSmaprANazaktyA bhrUbhedanakramAsAditordhvakuNDalinIpade tadvizrAntirUpasaMkocasthAnaM viSasthAnaM prasarayuktyA vikAsapadam | adhaH kuNDalinyAM SaSThavaktraguhyAdhArarUpAyAM prANazaktiM praguNIkRtya, prasararUpo vikAsaH tanmUla - tadagra - tanmadhyabhUmisparzAvezaH | anayoH vahniviSayoH madhye - madhyanADyAM sRSTigranthibhUtAyAm AnandamayaM manaH bhAvanayA kSipet - cintayet | vAyunirgamapravezadhAraNAM vihAya madhyabhUte unmeSabhaTTArake tannirgamapravezakAraNe taddvayaikAnusaMdhAtrAtmake taddhAraNayA AnandamayaM cittaM kSipet | kevalaM ArohAvarohaviSayasaMbandharahitaM vAyupUrNaM ca madhyanADIsthitAkramoccArAnackakalAtmakaprANazaktibharitaM ca | tataH smarAnandamayo bhavet, smarAnandena (pR 58) kAmAnandena yujyate | sarvaviSayavismArakAraNatvAt kAmAnandasya AnandAntarebhyaH paratvam | yadvA, vahniH meDhrAt UrdhvaM nAbhyadho'GgulAnAM catuSTaye agnirnAma pavanAdhAraH SoDazapavanAdhAramadhye gaNitaH | viSanAmA pavanAdhAro meDhramadhye jJeyaH | tayoH pavanAdhArayormadhye sukhamayacittanikSepaNam | zrutamataprakAraiva bhAvanA kartavyA iti hi yogisaMpradAyaH | tataH kAmAnandAvAptiH | SoDazAdhArAstu kulAmnAye kathitAH meDhrasyAdhaH kulo jJeyo madhye tu viSasaMjJitaH | mUle tu zAktaH kathito bindunAdapravartakaH || agnisaMjJastatazcordhvamaGgulAnAM catuSTaye | nAbhyadhaH pavanAdhAro nAbhAveva ghaTAbhidhaH || ityAdi | iyaM sthAnadhyAnAzrayA ANavI bhUH || 68 || zaktisaMgamasaMkSubdha - zaktyAvezAvasAnikam | yatsukhaM brahmatattvasya tatsukhaM svAkyamucyate || 69 || zaktisaMgamaH strIsaMgaH, tena saMkSubdhaH saMpravRttaH, zaktyAvezaH AnandazaktisamAvezaH, tadAvasAnikaM tatpAryantikam | na sRSTirjAyate liGgAnna bhagAnnApi retasaH | AnandocchalitA zaktiH sRjatyAtmAnamAtmanA || (p. 59) iti uktarItyA strIsaMgAnandAvirbhUtAnandazaktisamAvezAnte yat ghaNTyanuraNanarUpaM brahmatattvasya sukhaM parabrahmAnandaH, tyaktastrIpuruSadvaitaparyAlocanaM svAtmamAtraniSThaM, tat sukhaM svakameva svAkyam (svArthe SyaJ cAturvarNyatrailokyAdivat) Atmana eva saMbandhi, na anyata AyAtaM bhAvayet | strIsaMgastu abhivyaktikAraNameva, yataH svaka eva sa AnandaH, tatazca strIsaGgena ya AnandaH anubhUyate tAmeva striyaM dhyAtvA Anandamayo bhavet iti bhAvaH | uktaM ca jAyayA saMpariSvakto na bAhyaM veda nAntaram | nidarzanaM zrutiH prAha mUrkhastaM manyate vidhim || iti | vizvasphuraNazaktisaMgamasaMkSubdhA yA cicchaktiH tasyA ya AvezaH iti kecit || 69 || lehanAmanthanAkoTaiH strIsukhasya bharAtsmRteH | zaktyabhAve'pi devezi bhavedAnandasaMplavaH || 70 || lehanaM vaktrAsavAsvAdanaM, paricumbanaM iti yAvat | manthanaM pradhAnAGgaviloDanam AliGganaM vA | AkoTaH punaHpunarmardanam nakhakSatAdiH vA | zaktyabhAvaH sphuTastryAdInAM kAraNAnAmabhAvaH | zaktyabhAve'pi ityanena svakIya eva sa AnandaH tatsaMmukhIbhAvena AyAto, na punaH tatra strI kAraNam iti svameva AtmAnaM sAnandamayaM dhyAyet ityarthaH | lehanAdyaiH strIsukhasya smaraNabharAt (p. 60) AnandaH iti | bharAt smaryamANo hi sa sparzaH tatsparzakSetre ca madhyamAkRtrimaparAzaktinAlikApratibimbitaH unmukhazAktasparzAbhAve'pi tadantarvRttizAktasparzAtmakavIryakSobhakArI bhavati iti abhinavaguptapAdAH || 70 || Anande mahati prApte dRSTe vA bAndhave cirAt AnandamudgataM dhyAtvA tallayastanmanA bhavet || 71 || sphuTastryAdizaktibhAve sati mahAnandaprAptiH ityarthaH | dAridryAdyupadrutasya kasyacit anantaniSkaNTakakozaprApteH mahAn AnandaH tasmin prApte satItyarthaH | cirakAlaM pravAsAt Agate iSTe bAndhave putramitrAdau prApte sati Anandam udgataM dhyAyet, udgatamAtrameva gRhItvA taddhyAnAntarmanaskatvena Anande eva vizrAntaH syAt ityarthaH || 71 || jagdhipAnakRtollAsa - rasAnandavijRmbhaNAt | bhAvayedbharitAvasthAM mahAnandastato bhavet || 72 || (p. 61) kSudatizayanivartakayatkiMcinmAtrabhakSyAdibhakSaNaM jagdhiH, pipAsAtizayaniSedhakazItalajalAdeH madhurakSIrAdervA AsvAdanaM pAnaM, tAbhyAM pratigrAsaM pratisiktaM pratibindu tuSTipuSTikSunnivRttyAkhyakAryatrayahetubhyAM kRtA ye ullAsarasAnandAH, karacaraNAdInAM svAGgAnAM sparzanAdivimarzanena uccaiH dyotanam ullAsaH, sarvAsu sthUlasUkSmagarbhanADISu zuSkatAyA abhAve snehArdratAlakSaNo rasaH, bhojanAdyabhAve hi nADInAM rUkSatA jAyate, tadbhAve tu rasavitananam, tadanantaram AnandaH, ahaMvimarzasaMcetanaM rasarUpo vA AnandaH iti vA | raso vai saH rasaM hyovAyaM labdhvAnandI bhavati | iti zruteH, tasya vijRmbhaNAt sarvagAtraviSayavikasanAt hetoH svadehapUrNatAdazAM bhAvayato mahAnandaprAptiH ityarthaH | ye tu rasanIyavIradravyapAnAvadaMzacarvaNAdinA AnandavikAsAt bharitAvasthAm abhidadhati, tatra atyunmAdavidhAyibhAvakavalane svAnandadazAvamarzanaviSaye sahRdayA eva pramANam iti ta eva praSTavyAH, - tAdRgdazAyAM tattvacintA kim asti iti | yadi punaH tatrApi teSAm avahitacittatvaM bhavet tarhi te'tidhnyAH sarvapUjyAH sarvanamaskAryA mahAcArAH iti tAn na nindet, kiM tu namasyet | na nindedatha vandeta vIradravyaparAnnarAn | ityukteH || 72 || gItAdiviSayAsvAdA - samasaukhyaikatAtmanaH | (p. 62) yoginastanmayatvena manorUDhestadAtmatA || 73 || gItaM gAyanaM - UrdhvamadhyAdhogrAmatrayasthasvarAvRttyA uccAraNaM, hAlAkapAThakanivartitaM zabdanam iti yAvat, Adizabdena sparzarUparasAdigrahaNam, tena zabdAdiviSayANAM yat AsvAdanaM zravaNendriyavRttyA gItazabdagrahaNaM taccamatkaraNam, evam atisundararUpavaddarzanacamatkAraH, tathA madhurAdirasacarvaNAsvAdaH, tasmAt hetoH yat asamaM anupamaM - svAnubhavagamyaM saukhyam, tena yA ekatA, tadrUpaH AtmA yasya yoginaH, tasya manorUDheH hetoH yat tanmayatvaM - zAktasparzAvezaH, tena hetunA tadAtmatA - parabrahmamayatvApattiH | eSApi zAMbhavI bhUH || 73 || yatra yatra manastuSTi - rmanastatraiva dhArayet | tatra tatra parAnanda - svarUpaM saMpravartate || 74 || manastRSTiH iti manasaH pramodaH, na tu manaHkSobho vakSyamANaH | yasmin yasmin vastuni manohare kAminIvadanakamalAdau manaH sajjate, tatraiva dhArayet sthiraM kuryAt manaH, na tu manoniyamanam (p. 63) akRtvA nAnAvidhavikalpakSobhaiH svAtmAnaM yogArUDhatvadazAyA adhaH pAtayet | manaso dhAraNamapi itthaM kAmAdikSobhaM prazamayya, atra nitambinIsundarakAyamandire cidAnandAtmakaH zivo'ham asmi, mamaiva iyaM bhaGgiH iti yathAzakti, na punaH kevalakAmaparatantratayA karacaJcatkucaparaparimardana - pezalakomalakuntalakarSaNalalanAviracitacakSuHkUNana - bAhuddhUnana - sItkRtibodhana - tvaritasa - bhAjana - mAnana - svaracitaveNIgrahaNa - vazIkRtapazcAtgrIvAnavaratapreGkholanasaMdarzana - prasRtotkSepaNa - karanakhalekhana - radanodvartitamaJjukapoladvandvoccumbana - sakthizleSaNa - svaprothadvayapRthulavighaTTana - zyAmAraktAdharabhavaSaSThavarNaplutasaMbodhana - dIpitamanmathavahnyuTTaGkitaprajananatejana - yaSTi - prakSepaNasaMghaTTana - retaHsiJcanaparyantakSobhavidhAnena AtmAnaM garte pAtayet | yaduktam atraiva agre kAmakrodhalobhamohamadamAtsaryagocare | buddhiM nistimitAM kRtvA--------------------|| iti kAmAdikSobhaM svAtmani prazamayya, ekAgrAM nizcalAM matiM vidhAya, tat tattvaM sAmAnyaspandAtmakaM pratyavamraSTum avaziSyate iti bhAvaH | tata iha manastuSTiH iti mano niyacchet iti ca mUktam | anyathA tu tatrabhavajjagadguruvAsudevavacanavyAghAtApatteH | yathA trividhaM narakasyedaM dvAraM nAzanamAtmanaH | kAmaH krodhastathA lobhastasmAdetantrayaM tyajet || etairvimuktaH kaunteya tamodvAraistribhirnaraH | AcaratyAtmanaH zreyastato yAti parAM gatim || (gItA a0 16 zlo0 21 - 22). (p. 64) iti | tathA yadA kSobhaH pralIyeta tadA syAtparamaM padam | (1 | 9) iti spandopadezAnarthakyApattezca | rUpAtizayaM dRSTvApi svazaktyanusAreNa pUtaH asakto bhavet, na tu apavitraH | mumukSvabhiprAyeNa ayam artho nirvAhitaH | muktAnAM tu evaMvidhakSobhakallolodayadazA naiva bhAvinI, teSAM mamAdhiSaTkaparipAkalabdhanityasamAdhisAkSAtkAraH | samAdhiSaTkalakSaNam agre vyAkhyAsyAmaH | saptamazca nityasamAdhisAkSAtkArarUpaH | samAdhizca vyAkhyAsyate, etadabhiprApeNa agre vakSyati yatra yatra mano yAti bAhye vAbhyantare'pi vA | tatra tatra zivAvasthA vyApakatvAt kva yAsyati || tathA calitvA yAsyate kutra sarvaM zivamayaM yataH | iti | dehe'pi viSmRte yasya cidvimarzasya bhAvanAt | mahAtmano viraktasya bhogAsaGgo na rocate || iti uktatvAt dehAbhimAna eva bhogAsaktijanakaH, muktasya tu tadapAyAt bhogaviSayArucireva, yadi kadAcit tasyApi prArabdhakarmazeSavazAt jAtu api saMbhavet, tat kAdAcitkameva jagati, na tu sarvatra prAyikam iti na kazcit doSaH || 74 || (p. 65) anAgatAyAM nidrAyAM praNaSTe bAhyagocare | sAvasthA manasA gamyA parA devI prakAzate || 75 || anAgatAyAM nidrAyAM - cittavRtteH tamazchAdane, bAhye ca viSayapaJcake vinaSTadarzane, yA avasthA nirAvaraNA madhye'sti, sA manasA gamyA - svasaMvidavaSTambhasvIkAryA, tathA sati saiva parAdevItvena bhAti iti eSApi zAMbhavI bhUH | tathA ca vAsiSThe darzane nidrAdau jAgarasyAnte yo bhAva upajAyate | taM bhAvaM bhAvayansAkSAdakSayAnandamaznute || iti || 75 || bAhyasUryAditejazchuritAkAzAlambanAm ANavIM dhyAnabhUmim Aha tejasA sUryadIpAde - rAkAze zavalIkRte | dRSTirnivezyA tatraiva svAtmarUpaM prakAzate || 76 || (p. 66) divase UrdhvAdhaHsthabAhyamahAkAze dinAtapaprakAzena karburIbhUte, rAtrau candrajyotsnayA zavale candramaNDalAntaH tadbAhye ca mahAkAze, tathA gRhaikadezasthadIpamaNDalAntarbahirvyApake koSThAkAze, - tajjvAlAprakAzena citre dRSTiM baddhvA nirmimeSadRSTibandhanasatattvasaMyamAt svAtmarUpaM - svasvarUpaM sarvaM bhuvanajAtaM cidghanAkAraM jJAnadRSTyA pazyati | tathAhi Aha bhagavAn pataJjaliH bhuvanajJAnaM sUrye saMyamAt (pA0 3 sU0 25) candre tArAvyUhajJAnam (pA0 3 sU0 16) iti | tejazchuritatvaM vinA kevalanirmalAkAzamAtrAlambanam | dRSTibandhanaM tu agre vakSyati AkAzaM vimalaM pazyan kRtvA dRSTiM nirantarAm | iti | yadvA sUryAdisaMyamakAle'pi svasvarUpacidAkAzaikIbhAva eva svAtmarUpaprakAzanaM, tadeva hi mukhyaM phalam upAdeyatamatvAt, bhuvanAdijJAnaM tu avAntaraphalaM dhAraNAyAH, ityalam || 76 || karaGkiNyA krodhanayA bhairavyA lelihAnayA | khecaryA dRSTikAle ca parAvAptiH prakAzate || 77 || karaGkiNyA - vigataceSTaM karaGkamAtraM zavamiva vizvaM pazyantyA, krodhanayA - krodhavyagrayA, bhairavyA - dRkzaktyA, lelihAnayA - bhoktumekAgrayA, khecaryA - dUram AkAzadarzanArthaM prasRtayA mudrayA (p. 67) upalakSite dRSTisamaye parAdevIprakAzanam, zrIvyomezI - vAmezvarI - ityAdizabdavAcyAyAH niSkalAdevyAH sAtmyam | pAJcabhautikaM zarIraM paramAkAze yA vizrAmayati sA karaGkiNI iti jJAnasiddhAnAM mudrA, caturviMzatitattvakaM mAntre vapuSi yA kroDIkaroti sA krodhinI iti mantrasiddhAnAM mudrA, svasmin yA sarvaM saMharate sA bhairavI iti melApasiddhAnAM mudrA, pUrNatvena yA sarvaM punaH punaH Asvadate sA lelihAnA iti zAktasiddhAnAM mudrA, zaktivyApinyAdiSu kheSu sadA carati yA sA khecarI iti sA zAMbhavasiddhAnAM mudrA | taduktam karaGkiNI krodhinI ca bhairavI lelihAnikA | khecarI ceti mudrA yAH paJcAtmakatayA sthitAH || yo jJAnamantramelApazAktazAmbhavabhedataH | kramastasya yathA saMkhyametAbhiH sarvathAnvayaH || iti | karaGko - dehaH, karaGkAnubhavAt karaGkiNI | svAtmAdhAra - saMbhavAt krodhinI | svarUpasaMharaNAt bhairavI | vAsanAtmakapuryaSTakavilApanAt lelihAnA | nirAvaraNatvena bodhagaganasvarUpapratiSThAnAt khecarI | iyaM sA paramA mudrA hyApAtAlAcchivAvadhi | tarpayitvA jagatsarvaM nijasaMsthAnataH sthitA || iti | niSkriyAnandanAthastu karAGkiNyA iti paThati - yathA karAstrayodazAkArAH sarvAkSakSobhavRttayaH | aGkaM tu nirniketAyAH saMvido dehavistaraH || etatkarAGkamAkhyAtaM tasya prAsAdanAvRtam | niSkaraGkaM samudiSTaM nirAlambaM paraM varam || (p. 68) iti | etadvistarastu yathA - prathamanabhaHsamudrAt mahAkaulAt akularUpiNI yA zaktilaharI pareNa rUpeNa gaditA, saiva sUkSmeNa rUpeNa akulAt kulapaJcakarUpatayA krameNa AzyAnatAM prAptA satI ekaiva zrIvyomezvarI, niSkalApi sakalasvarUpeNa ramaNazIlA trijagati vRndacakraparyante sadaiva AdyA sarvakAlaM sphurati, sphAryamANApi ekaiva sthitA, saiva ISadvikasvaratvena paramanabhaHsamudrAt mayUrANDarasavat khecaryAdicatuSTayaM garbhIkRtya prathamataraspandarUpA laharI zrIvAmezvarI prasRtA, iyameva AdikoTiH, divyaughacakrapaJcakasphAriNI vRndacakranAyikA zrIvAmezyeva sarvaM sarvAtmakam - itinyAyAt vRndacakre paJcadhA pAtanikAkrameNa zAmbhava - zAkta -melApa - mantrajJAnabhedAtmakena zrIvAmezI - khecarI - bhUcarI - saMhAriNI - raudryadhiSThitena catuHSaSTiyoginIrUpA | tAzcatuHSaSTiyoginyo'bhedena yatra vartante sA raudrezvarIbhUmigatA paJcaSaSTitamA sarvamaGgalamaGgalA rAjJI bhagavatI, saiva paradhArAdhirUDhA sAmarasyabhUH | tadyathA - AdivarNasvarAH SoDazasvaratvena jJAnasiddhAH, kAdi - makAraparyantaM vyaJjanapaJcaviMzakaM mantrasiddhAH, dvAdazadhA svaravyaJjanamizritA mAtrAH praNavakalA vA melApasiddhAH, yakArAdi hakAraparyantam aSTa zAktasiddhAH, AdivarNasya radryantAH kalAH catasraH zAMbhavasiddhAH | tA itthaM kathitA rahasyazAstre (p. 69) Adau yasya ziro raudrI vakraM vAmA prakIrtitA | ambikA bAhurityuktA jyeSThA caivAyudhe sthitA || ityAdinA | AdivarNaH catuHSaSTidhAtvena jJAnamantramelApazAktazAMbhavasiddhAnAM vAcyAnAM vAcakatvena antaH parAmarzayati | itthaM vRndacakraM varNakrameNa pratipAditam | saMvitkramastu zrIvAmezyA akrameNa pratyAvRttyA jJAnaM khakaulArNavamUrmirUpaM svabodhavizrAntivimarzamantraH | melApasiddhAH svavimarzazUnyaM zAktaM mahAsaMhRti zAMbhavaM kham || iti siddhayoginIsaMpradAyayuktyupadezaH | vRndacakranirNayastu bahudhA bhaTTArakakRtaprAkRtatriMzakAvivaraNe vicAryaH ityalam || 77 || mRdvAsane sphijaikena hastapAdau nirAzrayam | nidhAya tatprasaGgena parA pUrNA matirbhavet || 78 || komale cailAdyAsane sthitasya ekakaTIprothena upalakSitasya, nirAdhAraM yathA bhavati tathA hastapAdau ca kRtvA tAdRgAsanaprakRSTatarasthityA sarvAGgeSu pratyaMzaM sAkalyena cetayantI, vigalitatamorajaskA sAttvikI matirbhavet | iyam ANavI bhUH || 78 || (p. 70) upavizyAsane samyak bAhU kRtvArdhakuJcitau | kakSavyomni manaH kurvan zamamAyAti tallayAt || 79 || ardhakuJcitau - sAmikuJcitau | kakSavyomni - ubhayakakSyAkAze || 79 || bhairavIM bhUmim Aha sthUlarUpasya bhAvasya stabdhAM dRSTiM nipAtya ca | acireNa nirAdhAraM manaH kRtvA zivaM vrajet || 80 || sthUlarUpasya - ghaTadehAdeH, stabdhAM - nirunmeSanimeSAM, dRSTiM nipAtya, ca - zabdAt antarlakSyAM ca kRtvA, nirAdhAraM - parihRtavikalpaM yathA bhavati tathA kRtvA || 80 || madhyajihve sphAritAsye madhye nikSipya cetanAm | (p. 71) hoccAraM manasA kurvaM - stataH zAnte pralIyate || 81 || madhye - antarAle eva, jihvA yasya, IdRze visphArite Asye sati, saMkucitamukhamadhye buddhiM nikSipya, hoccAraM - anackahakAramAtroccAraM, manasaiva kurvan zAnto bhavet | ucchvAse haM, niHzvAse saH | sakAreNa bahiryAti hakAreNa vizetpunaH | iti uktanItyA asyAM khecarImudrAyAM sakArasya bahirnigamanAbhAvAt hoccAram iti uktam | atra bhrUmadhye dRSTibandhanaM kRtvApi iti zeSaH | yaduktaM vivekamArtaNde kapAlakuhare jihvA praviSTA viparItagA | bhruvorantargatA dRSTirmudrA bhavati khecarI || iti | bhagavAn kRSNadvaipAyano'pi Aha sparzAn kRtvA bahirbAhyAMzcakSuzcaivAntare bhruvoH | prANApAnau samau kRtvA nAsAbhyantaracAriNau || ityAdi || 81 || Asane zayane sthitvA nirAdhAraM vibhAvayan svadehaM manasi kSINe kSaNAt kSINAzayo bhavet || 82 || (p. 72) ajina - kauzeya - cakrAlAta - tUlapaTI - makhamallazItalapaTTamayopadhAnAstaraNazayyottaracchadasaMvalanasama- kAlameva AnandamayadazodbhUtau citte kSINe sati svadehamapi nirAdhAraM vibhAvayan, svadehAvamarzasyApi galanAt AstaraNAdyAzrayarahitameva svavapurvimRzan, sadya eva kSINAzayo - nirvAsano bhavet ityarthaH || 82 || calAsane sthitasyAtha zanairvA dehacAlanAt | prazAnte mAnase bhAve devi divyaughamApnuyAt || 83 || aticaJcale gantrIgajaturagAdiyAnAsane upaviSTasya tadyAnAdikRtadehacalattayA, yadvA svayameva zanaiH dehacAlanena manasaH sattAyAM prazAntAyAM paramAkAzacidAnandapravAhAptiH || 83 || AkAzaM vimalaM pazyan kRtvA dRSTiM nirantarAm | stabdhAtmA tatkSaNAddevi bhairavaM vapurApnuyAt || 84 || nirantarAM - vyavadhAnarahitAM unmeSanimeSAbhAvAt | stabdhAtmA - nizcaladehaH | zeSaM nigadavyAkhyAtam || 84 || (p. 73) lInaM mUrdhni viyatsarvaM bhairavatvena bhAvayet | tatsarvaM bhairavAkAra - tejastattvaM samAvizet || 85 || lInaM gamayatItyukterliGganirvacanaM yataH | hRdaye brahmarandhre ca viyallInaM pare pade || tadapyantaHkRtAzeSasRSTabhAvasunirbharam | bhedabhAvakamAyIyaterjozaprasanAcca tat || sarvasaMhArakatvena kRSNaM timirarUpadhRt | iti mAlinIvArtikanItyA sarvaM jagat mUrdhni mukhyabhUte hRdayabrahmarandhrAkhye, viyat - AkAzarUpaM timirarUpaM vA, antaH kRtasarvabhAvaparipUrNaM, sarvasaMhArakatvAt kAlarUpaM ca AkAzamayameva cintayet, tadanu tasya sarvasya bhairavAkRtiparaprakAzatattvasamAvezaH | sarvasya uktalakSaNakRSNarUpatvacintanena paraprakAzAtmatA adbhutaM phalam | tejastattvaM - citprakAzarUpaM samAvizet arthAt yogI iti | eSA prAguktazUnyabhAvanAvikalpanA ANavI bhUH || 85 || kiMcijjJAtaM dvaitadAyi bAhyAlokastamaH punaH | (p. 74) vizvAdi bhairavaM rUpaM jJAtvAnantaprakAzabhRt || 86 || kiMcinmAtraM ghaTakuDyAdikaM jJAnaviSayIkRtaM bhedaprathApradaM jAgradavasthAgocaram, tathA bAhyAnAM padArthAnAM jAgratsaMskArajAtAnAm AlokaH - prakAzaH svapnAvasthAviSayaH, punaH - bhUyaH, tamaH - ajJAnabhogaH suptisthaH, tathA etadavasthAtrayAbhimAni caitanyaM vizvAdi, Adizabdena taijasaprAjJAdInAM grahaNam | atra iyaM vedAntazAstraprakriyA - mAyAvidyAtmakadviprakArA guNatrayasAmyAvasthA prakRtiH, vizuddhasattvapradhAnA mAyA, mAlinasattvapradhAnA avidyA, mAyApratibimbitazcidAtmA aham idaM sarvaM jAnAmi karomi ca iti sarvajJatvAdiguNAzraya IzvaraH, sa ca ekaH, - ahaM kartA, ahaM bhoktA ityAdi - avidyApratibimbitaH cidAtmA, tatparatantro jIvaH, sa tu devatiryagAdibhedena anekaH | AtivAhikAkhyaliGgazarIraviSayAhamabhimAnino jIvAH, sukhI ahaM, duHkhI ahaM, kSudhito'haM, tRSito'ham - ityAdIn antaHkaraNadharmAn svAtmani adhyasyantaH taijasasaMjJakAH | kAraNazarIrazabdavAcyAyA avidyAyAH pRthak pRthak ahamabhimAnino jIvAH prAjJAH ityucyante | ekaikasthUlazarIragocarasthUlakRzatvAdyahamabhimAnavatAM taijasAnAmeva vizvasaMjJA | uktalakSaNamAyopAdhikaH paramezvaraH sakalasUkSmazarIraviSayAhamabhimAnena hiraNyagarbhasaMjJaH | asyaiva sakalasthUlazarIrAhamabhimAnena vaizvAnarasaMjJA | prAjJAnAM tu avidyAviSayAhamabhimAnena suSuptau bhogaH, avidyAyAH tata utthAya, mUDho'ham Asam, mAm ahaM na jAnAmi ityAdipratyavamarzaH | paramezvarasya punareteSAM sarveSAM prAjJAnAm ahameva (p. 75) kartA iti tadadhyAsena avidyAbhimAno, na tu sAkSAt - sarvajJatvAdidharmakatvAt | IzvarasyApi pralayakAle yoganidrAprasaktidazAyAM svAntaHkRtA avidyA vAsanArUpeNa sthitaiva, anyathA kUTasthadazAyAH sakAzAt kartRtvAdyabhimAnAtmikAvidyAniHsaraNena jIvadazAprAdurbhAvaH kathaGkAraM bhavet | etat sarvaM - vizvataijasAdiprapaJcajAtaM bhairavarUpaM turIyasvarUpaM jJAtvA anantaprakAzarUpo bhavet | sarvaM khalvidaM brahma | iti zrutiretacchlokArthe'nukUlA || 86 || evaM adbhutarUpataimirIdhAraNAprastAvena bAhyAM timiradhAraNAm Aha evameva durnizAyAM kRSNapakSAgame ciram | taimiraM bhAvayan rUpaM bhairavaM rUpameSyati || 87 || evameva iti pUrvoktatimiravat | durnizAyAM meghacchannanizAyAM | eSyati prApsyati | iyam akSNorunmIlanena timirabhAvanA uktA || 87 || nimIlanena bhAvanAm Aha evameva nimIlyAdau netre kRSNAbhamagrataH | (p. 76) prasArya bhairavaM rUpaM bhAvayaMstanmayo bhavet || 88 || eva kRSNapakSadurnizAdyabhAve'pi, Adau netre nimIlya kRSNAbhaM tamorUpaM bhairavaM bhAvayan, pazcAdapi netre prasArya kRSNAbhaM bhairavarUpaM bhAvayan prakAzamayo bhavet || 88 || antarmukhAvikalpopAyAM zAmbhavIM bhUmIm Aha yasya kasyendriyasyApi vyAghAtAcca nirodhataH praviSTasyAdvaye zUnye tatraivAtmA prakAzate || 89 || vyAghAtAt bAhyAbhibhAvakakRtAt, nirodhAt tu svarasotthAt prAyatnikAt vA, samanantarameva advaye zUnye praviSTasya - antarmukhapade nirUDhasya, tatraiva paraM caitanyaM prakAzate || 89 || abindumavisargaM ca akAraM japato mahAn | udeti devi sahasA jJAnaughaH paramezvaraH || 90 || (p. 77) binduH avibhAgasaMvedanam - advaitajJAnam, visargo bhedaprathAsarjanakriyA - brAhmyAdizaktirUpa - kakArAdyakSarasRSTirUpaH, tadrahitam akAraM prathamAkSaram, avidyamAnaH kAraH karaNaM yasya tat evaM - vidham akiMciccintanAtmakam anuttaraM vimRzataH, tatkSaNameva anekajJAnaprasarasraSTA paramezvaraH prAdurbhavati | atra ekamevAdvitIyaM brahma | sarvaM khalvidaM brahma | iti ekatvaM dvitIyatvaM ca anuttare avAGmanasagocare na yogyaM, niruttaratvena kiMcinmAtraparAmarzasyApi abhAvAt, anuttarapadasthasya avacanenaiva provAca sa ha tUSNIM babhUva | iti zrutyartha etadanukUlaH | avisargaM ca akAraM ca ityatra ekadharmiNo vA savarNe prakRtiH | iti paribhASayA saMdherabhAvaH | dhiktAM ca taM ca madanaM ca imAM ca mAM ca | mAtA yasya umA devI | ityAdivat | imAM nairuttarIM dazAM saMcetya zrIbhagavatpAdairapi siddhAntitam | na caikaM tadanyad dvitIyaM kutaH syAt na vA kevalatvaM na cAkevalatvam | na zUnyaM na cAzUnyamadvaitakatvAt kathaM sarvavedAntasiddhaM bravImi || iti | am - iti uccArarahitaM, aH - iti uccArahInaM ca akAramAtraM (p. 78) kumbhakasthasya japataH iti kecit | dvayasaMpattikArastu vAmananAtho vivRtyantaram Aha, yathA - ahaGkAramayI bhUmirbuddhibhUmeH parA hi sA | tayA vyAptamidaM vizvaM jJAtA saiva vimuktidA || saMdrUpA parA zaktirabhinnA paramezvarAt | jJAnazaktiH punaH saiva mantrarUpA pradarzyate || ahaMkAraH smRto mantraH zivazaktyAtmarUpakaH | ayam ahaMkAraH aparimitAhaMbhUmiH, pUrNAhantA ityarthaH | yadatrAdyamavarNAkhyaM sa zivaH paramezvaraH || nAdabindvAtmakaM yacca sA zaktiraizvarI smRtA | dvayametatsamAkhyAtaM bIjabhUtaM carAcare || ajjhalAdyAzca ye varNAste'nenaiva hi mudritAH | zabdabrahmeti tatprAhuryoginastattvacintakAH || aprANamasvaraM dhyAtvA pazyantyA nirvibhAgayA | cinmAtrAmarzayogena nilInaH syAtpare pade || tathAhi siddhairAdiSTaM kvacitsiddhAntasaMgrahe | nAbherUrdhvaM vitastistu kaNThAdhastAtSaDaGgulam || hRdayaM madhyadeze tu hRnmadhye kamalaM smRtam | padmamadhye sthitA sUkSmA karNikA tripathopagA || tanmadhye saMsthito hyAtmA hyakArAdisvarUpadhRt | akArAntaH paraM sUkSmaM cinmAtraspandalakSaNam || tasyApyupAsA vijJAnabhairave kathitA yathA | abindumavisargaM ca ----------------------------------|| (p. 79) ityAdi | AtmasthAne nirAdhArA dvitIyA zaktiraizvarI | bIjabhUtA kuNDalinI sArdhatrivalayAtmikA || prANazaktiriyaM dehe hakArAkhyA nadatyalam | karNAntarvivare yogI sthagitvA lakSayetsphuTam || bindurUpA bhruvormadhye saMsArajananI zivA | lakSyate yogibhirnityaM bhrAjamAnA svatejasA || tasya bindostu candrArkau vAmadakSiNanetrayoH | nirAzrayau tu tau kRtvA vizedbrahma sanAtanam || iti || 90 || varNasya savisargasya visargAntaM citiM kuru | nirAdhAreNa cittena spRzedbrahma sanAtanam || 91 || nirAdhAreNa prakSINavedyena, vividhasargasvabhAvayuktasya varNajAteH kakArAdyakSararUpasya brAhmyAdizaktisamUhasya pazubhAvopakaraNasya visargasya anto yathA bhavati tathA, antarmukhasvasvabhAvavimarzanAdhikvAt tatsamAvezena tanmayIbhAvApAdanasvarUpatayA, citiM kuru buddhiM vidhehi, tataH saMvedanasya nirAzrayatve sati parabrahmasparzo nityaH | (p. 80) atha ca visargasyaiva vizleSa iti saptadazI kalA | kvacidaSTAdazI saiva punaH prakSobhayogataH || anuttarasyAkArasya parabhairavarUpiNaH | akulasya parA yeyaM kaulikI zaktirUttamA || sa evAyaM visargastu tasmAjjAtamidaM jagat | tasya prakSobhayogyatvaM prakSobhakalanodayaH || prakSobhapUrNatAbhAvAdakramasya kramonatA | iti SaTkasvarUpAtmavisargAndolanoditam || anuttarasvabhAvatvAdAdyasyaiva vijRmbhitam | sa eva bhagavAnantarnityaM prasphuradAtmakaH || antaHsthasarvabhAvaughapUrNamadhyamazaktikaH | iti uktanItyA visargasvarUpe citiM kuru | saptamIpAThena ayam arthaH - sarvo'yaM mAtRkAprapaJco'kulasya zivabindunAmadheyasya zaktirUpo visargaH ityarthaH | visargaH kaulikI zaktistajjo'yaM mAtRkodayaH | iti uktatvAt | jJAnAmRtarasAyane ca mAtrArdhamAtrAtparamaM tadardhAcca paraM param | tattvAtItaM paraM tattvamabhAvaM bhAvamAzritam || tathA atra prakAzamAtraM yatsthite dhAmatraye sati | uktaM bindutayA zAstre zivabinduriti smRtaH || (p. 81) anuttaraM paraM dhAma tadevAkulamucyate | visargastasya nAthasya kaulikI zaktirUcyate || tasyA eva AdikSAntotpattiH iti || 91 || vyomAkAraM svAmAtmAnaM dhyAyeddigbhiranAvRtam | nirAzrayA citiH zaktiH svarUpaM darzayettadA || 92 || digbhiH anAvRtaM vizvavyApinam | vyomAkAram iti anA kRtiM, na tu tuccham || 92 || kiJcidaGgaM vibhidyAdau tIkSNasUcyAdinA tataH | tatraiva cetanAM yuktvA bhairave nirmalA gatiH || 93 || kiJcidaGgam aGgulyaGguSThAdikaM, nizitasUcIkaNTakAdinA prathamaM chittvA, tadanantaraM tatraiva cetanAM saMvidaM yuktvA saMyojya, sUcyAdivyathAnubhavitRcetanAzaktisamAhitasya bhairavaviSayaM nirmalaM jJAnaM bhavatyeva || 93 || (p. 82) cittAdyantaHkRtirnAsti mamAntarbhAvayediti | vikalpAnAmabhAvena vikalpairujjhito bhavet || 94 || cittAdikam antaHkaraNaM nAsti maddehAntariti bhAvayet iti saMbandhaH || 94 || guNA guNeSu vartante, mama kim AyAtam iti svAtmani audAsInyadhAraNAm Aha mAyA vimohinI nAma kalAyAH kalanaM sthitam | ityAdidharmaM tattvAnAM kalayanna pRthagbhavet || 95 || vizeSeNa bhedaprathAtmakena puruSaM mohayati iti mAyAyA eva mohanatvaM dharmo, na mama, kalAyAH kalAtattvasya kiMcitkaraNaM dharmaH, vidyAtattvasya kiMcit vedanaM dharmaH ityAdi sarveSAM tattvAnAM dharmaM vimRzan puruSaH pRthak na bhavet, kiM tu vivekajJAnAtmakAbhedakhyAtimAn bhavet | (p. 83) prakRtipuruSavivekajJAnAt mokSaH iti nirvAhitam || 95 || jhagitIcchAM samutpannA - mavalokya zamaM nayet | yata eva samudbhUtA tatastatraiva lIyate || 96 || avalokya antarmukhatvena vimRzya, icchAM putrAdyeSaNAm idaM mesyAt ityevaM - prakArAm eSaNAM samutpannAm - amUrtAdapi cinmAtrAt mAyAkRtakSobhavazAt udbhUtAM dRSTvA, zIghraM zAntiM prApayet | amUrto hi cinmAtrAtmA madhye'jJAnenaiva prakaTitecchaH, cinmAtrasya nirAkAratvAt nAsti icchA, paraM tu iSyamANam eSaNAdikaM vA avidyaiva iti dRSTyA zAnteccho bhavet | yato yasmAt avidyayaiva udbhUtA icchA, avidyA hi AkAzAtmikA, tatastatraiva lInA bhavet, tena hi nirvikalpadazAprAptiH | icchAyAH zAntinayanAsaMbhave tu pUrvapadArthecchAnantaram iSyamANaviSayaM cintAntaraM bhavedeva iti cet, tarhi ekacintAprasaktasya | (spa0 3 u0 9 kA0) iti - nayena unmeSadhAraNAbhyAsena iSyamANaviSayadvayam upazAntameva syAt | tasmAt viSayadvayacintAdvayAnte vyApakatayA anubhUyamAnamunmeSameva dhyAyet | tena unmeSAt udbhUtA ekA cintA, (p. 84) tasminneva anyApi lIyate, iti cintAdvayaikAnusaMdhAtRdhAraNAbalAt dvayamapi kSIyate | yadabhiprAyeNa na cittaM nikSipet duHkhe----------- | iti | yatra yatra mano yAti tattattenaiva tatkSaNam | parityajya--------------------------------------------|| ityAdi upadekSyati agre, tat sAdhu uktaM - yata eva samudbhUtA tatastatraiva lIyate | iti | tena yata unmeSarUpAt spandabhaTTArakAt udbhUtA, tataH tasminneva lIyate | yaduktaM vasuguptapAdaiH ekacintAprasaktasya yataH syAdaparodayaH | unmeSaH sa tu vijJeyaH svayaM tamupalakSayet || (spa0 3 u0 9 kA0) iti || 96 || yadA mamecchA notpannA jJAnaM vA kastadAsmi vai | tattvato'haM tathA bhUta - stallInastanmanA bhavet || 97 || jJAnam iti kriyAyA upalakSaNam, icchAjJAnakriyANAm anAvirbhAve ahameva nAsmi, kiM tu cidAnandarUpa eva asti ityarthaH | cinnirvRtIcchAjJAnakriyA hi AtmanaH zaktayo vastutaH sarvAsu (p. 85) dazAsu, na punaH tasminneva samaye, tathAbhUtaH cidAnandAtmakaH || 97 || icchAyAmathavA jJAne jAte cittaM nivezayet | AtmabuddhyAnanyacetA - statastattvArthadarzanam || 98 || icchAyAM jAtamAtrAyAm, athavA jJAne jAte sati, viSayasaMkalpaM vihAya, Atmaiva etat iti buddhyA cittaM nikSipet, tenaiva paramArthajJAnaM bhavet | ayam AtmA brahma iti zruteH | sAlambAparaparyAyasAkArabhAvanA iyam || 98 || jJAnameva kSaNikaM santAnasvarUpaM, na tu tasya kazcit jJAtA AdhAraH iti saugatadarzanaM kaTAkSayan, upadizati zAktopAyam nirmittaM bhavejjJAnaM nirAdhAraM bhramAtmakam | tattvataH kasyacinnaita - devaMbhAvI zivaH priye || 99 || (p. 86) yat idaM ghaTAdijJAnaM tat nirAzrayaM, - sthirasya kasyacit Atmano ghaTAderAdhArasya vA avAstavatvAt, ata eva nirhetukaM - cakSurAlokAdinimittasyApi avAstavatvAt, bhramAtmakaM mAyAvazotthitaM vikalpAtmakatvAt - jJAnavyatiriktasya anyasya abhAvAt | sa eva ayaM ghaTaH iti saMvedanaM tu so'yaM - vitastAyAH pravAhaH itivat bhrAntireva ityarthaH | evaM - bhAvanAparaH zivaH eva || 99 || ciddharmA sarvadeheSu vizeSo nAsti kutracit | atazca tanmayaM sarvaM bhAvayanbhavajijjanaH || 100 || cit jJAnaM, kriyA vA dharmo guNo yasya saH ciddharmA - cetanaH dharmAdanic kevalAt | (pA0 vyA0 5 - 4 - 124) iti anic | sarvadeheSu hastipipIlikAdizarIreSu, kITAdisadAzivAntaM nAsti kazcidbhedaH | tanmayaM - cinmayaM caitanyasya sAdhAraNatvAt | yaduktaM brahmadarzane yaiva cidgaganAbhogabhUSaNe vyomni bhAskare | dharAvivarakozasthe saiva citkITakodare || iti | bhAvayan iti nirvizeSaM brahma sarvatra asti iti bodhamevaM (p. 87) dhArayan, na tu zvazvapAkAdinA saha upavezanabhojanAdikaM vyApAram Acaran iti jJAnaprakarSa eva uktaH, anyathA buddhAdvaitasatattvasya yartheSTAcaraNaM yadi | zunAM tattvadRzAM caiva ko bhedo'zucibhakSaNe || iti || 100 || idAnIm atizayitakAmakrodhAdyavasthAsu svarasata eva samastAparavRttikSayamayA yadi spandatattvaviviktaye samadyuktA jhagiti antarmukhIbhavanti yoginaH, tat samIhitam acireNaiva labhante | ayoginastu atra mUDhA eva, tasmAt etadvRttikSayapadaM saMcetyajhagiti kUrmAGgasaMkocayuktyA krodhasaMzayavRttIH prazamayya mahAvikAsavyAptiyuktyA praharSadhAvanavRttIrvisphArya abhimukhIbhUtanijaspandazaktivimarzavatA yoginA bhAvyam iti upadizati kAmakrodhalobhamoha - madamAtsaryagocare | buddhiM nistimitAM kRtvA tattattvamavaziSyate || 101 || kAmAdirUpe gocare tadAspade ariSaDvarge, avataraNyuktanItyA ekAgrAM buddhiM svasaMvidaM vidhAya tat tattvam avaziSyate | kAmAdiviSaye tadaikAgryaprakarSAt apahAritabAhyaviSayAzleSaM cidAnandamayatvameva (p. 88) jAyate iti vRttyantaram | eSA nirvikalpaupayikI zAMbhavI bhUH || 101 || indrajAlamayaM vizvaM vyastaM vA citrakarmavat | bhramadvA dhyAyataH sarvaM pazyatazca sukhodgamaH || 102 || vizvaM grAhyagrAhakAtmakaM jagat | bhramat iti nAvArUDhasya gacchattaruparvatavat janmAdi || 102 || na cittaM nikSipedduHkhe na sukhe vA parikSipet | bhairavi jJAyatAM madhye kiM tattvamavaziSyate || 103 || sukhaduHkhayoH viSaye cittasthApanaM na vidheyam - ahaM sukhI ahaM duHkhI iti | zuddhe svAtmani antaHkaraNadharmAn sukhaduHkhAdIn adhyasya na stheyaM, kiM tu jJAyatAM tvayA - svayameva vicAraya madhye kiM tattvam avaziSyate iti | sukhaduHkhayoH madhye yat tattvaM (p. 89) tatsAkSibhUtaM tadanusaMdhAtR ekaM cittattvam, aikAgryeNa tadeva vimRza ityarthaH || 103 || idAnIM pUrNAhantAgrahaNena dehAdyahantAhAnena cidAnandavyAptim upadizati vihAya nijadehAsthAM sarvatrAsmIti bhAvayan | dRDhena manasA dRSTyA nAnyekSiNyA sukhI bhavet || 104 || nijadehe AsthAM - svadehe pramAtRtAM vihAya sarvamaham iti sadAzivezvaravat na tu ciddharmA------------------------| iti uktacinmAtrAtmazivavat, dRDhena - niHsaMzayena, manasA cittena, tathA dRSTyA svasaMvidA, nAnyekSiNyA proktavastuvimarzaikAgratayA, bhAvayan, sukhI bhavet | atra zivazaktisAmarasyAtmani vizvAhaMbhAve bahuzo vyAcacakSire, IdRzo'haMbhAvo'pi tattvamaJjarIkAreNa apahnuto, yat saugatamatAnumodanarasikena saMvAditam yatastato vAstu bhayaM yadyahaM nAma kiMcana | ahameva na kiMciccedbhayaM kasyopajAyate || (p. 90) iti | yadAhuH saugatA api satyAtmani parasaMjJA svaparavibhAge ca rAgavidveSau | anayoH saMpratibaddhAH sarve doSAH prajAyante || iti | vimarzadIpikAyAM tu vizvAtma vizvottIrNaM ca svatantraM divyamakSaram | ahamityuttamaM tattvaM samAvizya bibheti kaH || iti pratipannam | pUrvaguruNApi ekako'hamiti saMsRtau jana - strAsasAhasarasena khidyate | ekako'hamiti ko'paro'sti me itthamasmi gatabhIrvyavasthitaH || ityAdinA pratigranthaM bhagavAn ahaM - rUpa eva parAmRSTaH | zrIhrasvanAthena harSadattasUnunApi ahaMkAramayI bhUmi----------------| ityAdinA advayasaMpattau | parimitAhaMbhAvastu pariharaNIyaH | taduktaM tapasvirAjena suviSamamamatAdaMSTrA - vidalitajanadhairyazoNitapipAsuH | ahamiti pizAca eSa tvatsmRtimAtreNa kiGkarIbhavati || (p. 91) ghaTAdau yacca vijJAna - micchAdyaM vA mamAntare | naiva sarvagataM jAtaM bhAvayanniti sarvagaH || 105 || sarvatra paridRzyamAnaM yat ghaTAdau vijJAnaM, yat ca madantare icchAdikaM, tat sarvaM jAtameva na bhavati iti zUnyarUpatayA bhAvayan, sarvagaH syAt iti anye | asmadIyo vivekastu yathA - ghaTAdau viSaye yat asmadAderviSayiNo jJAnaM, icchAdyaM vA yat ca asti, tat mamaiva antare hRdayamadhye naiva, kiM tu sarvagataM jAtaM tat bhavati iti anvayaH | eva - kAro bhinnakramaH sa tu mama iti anantaraM boddhavyaH | sarveSAM ghaTAdInAmapi asmadAdiviSayaM jJAnaM icchAdyaM vA asti tena kiM jAtaM, ghaTAdayo'pi jAnanti asmadAdijJAnena, tathA sadAzivAdirapi krimiparyantaM madAtmanA jAnAti icchati vA, krimirapi asmadAdiprabhRti sadAzivAntaM jAnAti icchati ca iti jJAnakriyAtmakaM sarvaM sarvAtmakam itthaM bhAvayan dhAraNAM kurvan sarvagato bhavet | yaduktaM somAnandapAdaiH zivadRSTau ghaTo madAtmanA vetti vedmyahaM ca ghaTAtmanA | sadAzivAtmanA vedmi sa vA vetti madAtmanA || nAnAbhAvaiH svamAtmAnaM jAnagnAste svayaM zivaH | iti || 105 || (p. 92) grAhyagrAhakasaMvittiH sAmAnyA sarvadehinAm | yoginAM tu vizeSo'sti saMbandhe sAvadhAnatA || 106 || sarvadehinAM sadAzivAdikITAntAnAM, sAmAnyA nirvizeSA | yoginAM tu punaH sAvadhAnatA grAhakarUpAvismaraNam || 106 || svavadanyazarIre'pi saMvittimanubhAvayet | apekSAM svazarIrasya tyaktvA vyApI dinairbhavet || 107 || svakIyazarIrApekSAM vihAya kevalaM saMvinmAtram anyazarIre'pi anyadIyabAhyadehe'pi anugataM bhAvayet - svazarIrAvinAkRtaM saMvidrUpaM bAhye parakAye vimRzet, yena tadbuddhayastadAtmAnastanniSThAstatparAyaNAH | ityAdinA videhakaivalyasiddhiH | (p. 93) vidyAvinayasaMpanne brAhmaNe gavi hastini | iti sarvatra brahmadarzanamAhAtmyAt mahAvidehakaivalyaM siddhyet | tataH parakAyapravezAdinA tattatmAnAvidhasAttvikyAdiyoniviSaye tattatkarmAcaraNecchayA viharaNasukhaM yogino jAyate kathaM ? svadehAnapekSaM saMvidrUpam anuvRttaM paratra bhAvayet iti upamAnamAha - svavat iti | yathA svAtmani svazarIrApekSAM tyaktvA svasaMvidrUpavimarzanaM bhavati, tadvat anyazarIre jIvadbhUte mRte vA saMvidrUpAnugatibhAvanA, ityatra svecchaiva yoginaH pramANaM, sajIve vazitA - yatrakAmAvasAyitAdisiddhiprAdurbhAvaphalaM, mRte'pi kasmiMzcidrAjadehAdau svasaMvidvimarzanabalAt tatkAyapravezena tattatkrIDAvidhAnameva prayojanam | etaduktaM bhavati - zarIrApekSA kadAcidapi saMvidrUpasya nAsti kutaH saMvidrUpasya sarvatra anugatatvAt zarIrANAm ananugamena vyatirekAt, yathA svapne cidAatmano'nuvRttiH svapnasAkSitvena sphuraNAt, sthUladehasya tu vyAvRttirapratIteH suSuptau cinmAtrAnuvRttiH - suSuptAvasthAsAkSitvena sphuraNAt, anyathA suptaH kaH ? iti prazne datte tava kim uttaraM syAt iti Atmano'nuvTtireva, liGgadehasya tu vyAvRttiH, ghADhanidrAyAM suSuptau AbhAsamAtrapadArthadarzanagandhamAtrasyApi anupalabdheH | evaM samAdhyavasthAyAM turIyadazAyAM zuddhacidAnandasphuraNAvasthAnena Atmano'nuvRttiH - samAhitatvAt tasya, suSuptyupalakSitasya kAraNadeharUpasya ajJAnasya apratItervyAvRttiH ityarthaH | evaM avasthAcatuSTaye dehatrayasya ananuvRttattvAt (p. 94) AtmanaH saMvidrUpasya tu sarvAvasthAsu anuvRtteH tattaddehApekSAM vihAyApi svAtantryam iti sarvaM sUktam apekSAM svazarIrasya--------------------| ityAdi | paramArthatastu - svavat svIyadehavat, anyazarIre'pi sarvatra prameyapaTalajAte svAGgakalpeSu bhAveSu patyurjJAnaM kriyA ca yA | (pratya0 4 | 1 | 4) ityAdinItyA svAvayavabhUte sarvadehasamUhe cetanAm anubhAvayet | kathaM ? svazarIrApekSAM tyaktvA cinmAtrarUpasya mama sarvatra tulyasthitatvena nikhilaM jagat mamaiva vapuH, na tu ekadezAvayavatulyaH ayaM dehavarAkaH, etasmin dehAvayave naSTe'pi anye sarve dehA mama santyeva iti kimanena, itthaM mamatAviSayIkRtAM svazarIrApekSAM tyajet, anyathA avayavAntaraniHsRtakaNThamAtrasthitaprANamRtaprAyazavatulyo bhavet | etadvarNanA tu virUpAkSapaJcAzikAyAm utkramya vizvato'GgAt tadbhAgaikatanuSThitAhantaH | kaNThaluThatprANa iva vyaktaM jIvanmRto lokaH || iti | tasmAt paratra zarIrApekSasaMvittyanugatatvabhAvanena katipayaiH dinaiH eva sarvavyApako bhavet || 107 || nirAdhAraM manaH kRtvA vikalpAnna vikalpayet | (p. 95) tadAtmaparamAtmatve bhairavo mRgalocane || 108 || tyaktabAhyAntaralambanaM manaH kRtvA saMkalpakalA yadA na vikalpayet, tadA jIvAtmaparAtmabhAve bhairava eva | saMkalpakalayA jIvatvaM, nirvikalpadazayA brahmatvam ityato vikalpAn na vidadhyAt || 108 || so'haM mamAyaM vibhava iti pratyabhijAnataH | vizvAtmano vikalpAnAM prasare'pi mahezatA || iti uktanayena so'haM zuddhabodhasvarUpaH, jagacca idaM madIyaH sphAraH iti dvividhAM pratyabhijJAM darzayan, prathamaM so'ham iti pratIkaM vyAcaSTe sarvajJaH sarvakartA ca vyApakaH paramezvaraH | sa evAhaM zaivadharmA iti dArDhyAdbhavecchivaH || 109 || zivasya ayaM zaivo dharmaH - svacchasvAtantryAdiH yasya saH zaivadharmA, sa eva aham ahameva sa iti asaMdigdhatvena bhAvanAt zivatA | iyaM zAktI bhUH || 109 || mamAyaM vibhavaH iti pratyabhijJAMzaM vivRNoti (p. 96) jalasyevormayo vahne - rjvAlAbhaGgyaH prabhA raveH || mamaiva bhairavasyaitA vizvabhaGgyo vibheditAH || 110 || vizvabhaGgyaH saMsAravicchittilaharyo, vibheditAH saMjAtabhedAH ityevaM parijAnataH, so'haM, ahaM sa ityekena prakAreNa, mamAyaM vibhavaH iti prakArAntareNa pratyabhijAnataH iti anvaye iti evakArau nipAtau pratyabhijJAdvaidhaM sUcayataH, anyathA prakArArthasyaiva bhAvAt anayoH paunaruktyam Apatet | ye tu sarvo mamAyam, sargo mamAyam ityAdi pAThAntaraM kalpayanti te paNDitaMmanyAH sa evAhaM zaivadharmA--------------| mamaiva bhairavasyaitA-----------------| iti pRthak dhAraNAdvayArthaM padyadvayaM paramezvaropadiSTaM dRSTvApi mUDhAH | na hi pRthagAtmA nAma pazuH kazcidanyo'pyaham, api tu yaH prakAzAtmA sa eva aham sa ca ahameva, na tu anyaH kazcit iti so'ham iti pratIkaM pratyabhijJAsUtravimarzinIkAreNa vivRtam | tathA mamAyaM vibhavaH iti dvitIyaM pratyabhijJAMzaM vivRNutA ato vikalpasRSTirapi mama svAtantryalakSaNo vibhavaH ityevamAtmakaM ca prakaTIkRtaM | sahRdayajanena tadagre darzitaM tanmukhaviSayacapeTApAtanamiva (p. 97) anubhUya svayameva atyantaM sphuTitA bhaveyuH iti siddhA dvividhA pratyabhijJA || 110 || bhrAntvA bhrAntvA zarIreNa tvaritaM bhuvi pAtanAt | kSobhazaktivirAmeNa parA saMjAyate dazA || 111 || pUjakadazAyAM, jaGghAlapAnthadazAyAM vA pradyumnapIThAdiparidakSiNAGgena aharnizaM mArgabhramaNadArDhyAbhyAsopakArakeNa svadehena paribhramya, ante zIghraM bhuvi pAtanAt arthAt zarIrasya bhuvi sthitasya sato vegazaktervirAme parA nirvikalpadazA prAdurbhavati || 111 || AdhAreSvathavA'zaktyA - 'jJAnAccittalayena vA || jAtazaktisamAveza - kSobhAnte bhairavaM vapuH || 112 || jAnaviSayeSu dravyeSu asAmarthyena vA yaH cittalayaH ajJAnAt jJAnAderabhAvato yaH cittapralayaH tena vA kRtvA, yo jAtaH zaktau (p. 98) anAzritAkhyAyAM samAvezaH tena kSobhAnte caJcalatAvirAme sati bhairavaM vapuH pUrvoktasvAnubhavAnandAvasthArUpaM bhavati || 112 || saMpradAyamimaM devi zRNu samyagvadAmyaham | kaivalyaM jAyate sadyo netrayoH stabdhamAtrayoH || 113 || saMkocaM karNayoH kRtvA hyadhodvAre tathaiva ca | anackamahalaM dhyAya - nvizedbrahma sanAtanam || 114 || adhodvAre pAyurandhre svapArSNinA pIDanaM kRtvA, ahalaM halrahitam, aiza pATho'yam | zeSaM spaSTam || 113 || 114 || kUpAdike mahAgarte sthitvopari nirIkSaNAt | avikalpamateH samyak sadyazcittalayaH sphuTam || 115 || (p. 99) kUpaH prahiH, AdinA girizRGgAdeH grahaNam | mahAgarte vRhatsuSire kUpAdau sthitvA, sAmIpyaM saptamyarthaH | vaTe gAvaH suzerate itivat mahAzvabhrAdisamIpe sthitvA, Urdhvameva kUpAdyAkAzanizcaladRSTyavalokanAt hetoH, avidyamAno vikalpo yasyAH sA tathAvidhA matiH yasya tasya nirvikalpabuddheH bhAvakasya tatkSaNameva cittaprazAntiH nizcitam | bahubrIhigarbho bahubrIhiH || 115 || yatra yatra mano yAti bAhye vAbhyantare'pi vA | tatra tatra zivAvasthA vyApakatvAtkva yAsyati || 116 || yasmin yasmin nIle sukhAdau ca mano - vikalpaH, saMvedanaM yAti prasarati, tatra tatra sphuratsaMvitsatattve zivasya citprakAzasya avasthA avasthAnaM kva yAsyati na kvacit gamiSyati | atra hetuH vyApakatvAt iti | dikkAlAkAraiH prakAzasAratvAt prakAzamAnaiH prakAzAtmanaH svAtmabhairavasya anavacchedAt ityarthaH | iyam avasthA tu yogazAstre samAdhiSaTkaparipAkalabdho nityasamAdhiH sAkSAtkArarUpo'yatnAyattaH saptamaH samAdhiruktaH | tathA ca tatraiva samAdhiSaTkalakSaNam uktam, yathA - samAdhirnAma cittasya akhaNDAtmAdvayabrahmatAmAtreNa sthirIbhAvaH, sa tu bahirantarvA vidheyaH | tatra hRdayAntaH kartavyaH samAdhiH dvividhaH - savikalpaka - nirvikalpakabhedAt | (p. 100) savikalpo'pi dvedhA - dRzyasaMpRktaH zabdasaMpRktazca | tatra dRzyasaMpRktasya samAdherlakSaNaM vAkyasudhAyAm kAmAdyAzcittasAdRzyAttatsAkSitvena cetanAm | dhyAyeddRzyAnuviddho'yaM samAdhiH savikalpakaH || iti | ayaM sthUlaH savikalpakaH samAdhiH | sUkSmaM savikalpakaM dvitIyaM samAdhimAha tatraiva asaGgaH saccidAnandaH svaprabho dvaitavarjitaH | asmIti zabdaviddho'yaM savikalpasamAhitaH || iti | evaM yatnataH krameNa samAdhidvayasaMpattau svayameva bhavantaM nirvikalpasamAdhim Aha svAnubhUtirasAvezAd dRzyazabdAnupekSya tu | nirvikalpaH samAdhiH syAnnivAtasthaladIpavat || iti ca | evaM savikalpau dvau, nirvikalpaka ekaH iti trayaH samAdhayaH | etatsamAdhitrayaM sUryacandrAkAzAdibAhyAlambanaM vyutpAdayati hRdIva bAhyadeze'pi yasminkasmiMzca vastuni | samAdhirAdyaH sanmAtre nAmarUpapRthaksthitaH || iti dRzyAnuviddhasavikalpakaH samAdhiH | zabdAnuviddhaM savikalpakaM samAdhim Aha tatraiva akhaNDaikarasaM vastu saccidAnandalakSaNam | ityavicchinnacinteyaM samAdhirmadhyamo bhavet || (p. 101) iti | atrApi kevalabrahmAkAratvAt manaso nizceSTanirvikalpakaH samAdhiryathA stabdhIbhAvarasAsvAdAttRtIyaH pUrvavanmataH | etaiH samAdhibhiH SaDbhirnayetkAlaM nirantaram || iti | etacchlokapratibimbastu tatraiva dehAbhimAne galite vijJAte paramAtmani | yatra yatra mano yAti tatra tatra samAdhayaH || iti || 116 || yatra yatrAkSamArgeNa caitanyaM vyajyate vibhoH | tasya tanmAtradharmitvA - ccillayAdbharitAtmatA || 117 || yatra yatra nIlasukhAdau akSamArgeNa cakSurAdisuSiramArgeNa prabhoH parabhairavasya AtmanaH caitanyaM citprakAzaH abhivyajyate sphurati, tasya nIlAdeH tanmAtradharmitvAt caitanyAtireke cetyatvAbhAvApatteH darpaNamAtrAtmakavicitrapratibimbavat prakAzasthacaitanyamAtrasvabhAvatvaM vimRzya vizvabhittibhUtAyAM citau eva yo lIyate tasya parabhairavataiva yathA ghanIbhUtaH prakAza eva sUryamaNDalaM jAtaM, tathA cideva hi AzyAnIbhUtA jagadAtmanA bhAti iti AmnAyaH || 117 || (p. 102) kSutAdyante bhaye zoke gahvare vA raNAddrute | kutUhale kSudhAdyante brahmasattAmayI dazA || 118 || samIpagA iti pAThAntaram | brahmasattA anavacchinnacidAnandasphurattA samIpagA nikaTasthitaiva iti | tAM tatra tatra avasare vimRzya suprabuddhaH samAvizet, aprabuddhaH punaratra mUDha eva iti | eSA zAMbhavI bhUH || 118 || vastuSu samaryamANeSu dRSTe deze manastyajet | svazarIraM nirAdhAraM kRtvA prasarati prabhuH || 119 || sa iti, tat iti smRtijJAnena vedyamAneSu padArtheSu anubhavajJAnaviSaye svAdhArabhUte manaH tyajet prakSipet, - anubhavapUrvakatvAt smRteH | svadehaM nirAlambanaM vidhAya, anubhavarUpaH prabhuH (p. 103) smaraNAnubhavayoH smaryamANAnubhUyamAnayozca ekAnusaMdhAtrAtmA prasarati prAdurbhavati || 119 || kvacidvastuni vinyasya zanairdRSTiM nivartayet | tajjJAnaM cittasahitaM devi zUnyAlayo bhavet || 120 || kasmiMzcit vastuni dRSTim akSirUpAM nikSipya, kaMcit padArthaM dRSTvA ityarthaH | zanaiH zanaiH tasya padArthasya jJAnaM tadviSayasaMkalpasahitaM nivartayet zUnyabhAvanayA antarlakSyabahirdRSTinyAyena vA, tenaiva zUnye Alayo - vizrAntiH yasya evaM - vidhaH saMyamI bhavet | devi zUnyalayo bhavet iti pAThAntaram || 120 || bhaktyudrekAdviraktasya yAdRzI jAyate matiH || sA zaktiH zAMkarI nityaM bhAvayettAM tataH zivaH || 121 || bhaktiriti na pAdapatanaM bhaktirvyApinaH paramezituH | bhaktirbhAvasvabhAvAnAM tadekIbhAvabhAvanam || iti kRtalakSaNA | udrekaH Adhikyam || 121 || (p. 104) vastvantare vedyamAne zanairvastuSu zUnyatA | tAmeva manasA dhyAtvA vidito'pi prazAmyati || 122 || kasmiMzcit ekasmin vastuni jJAyamAne, sarvavedyeSu tadanyeSu bAhyAbhyantareSu vastuSu vedyamAneSvapi zUnyatA bhAvanIyA, zUnyatA tatkAlam anAbhAsanaM | tAmeva vedyAbhAvAtmakacitprakAzarUpAM zUnyatAM manasA nirvikalpasaMvidA dhyAtvA vimRzya vidito'pi vedanAt api prazAmyati - zAntabrahmasvarUpo bhavati | vidi - zabda ikArAnto bhedaprathArUpajJAnavAcakaH | tajjJAnaM tadvastvanubhavaH cittasahitaM tadvAsanAyuktaM kvacidvastuni ityatra ekapadArthamAtraM dRSTvA tadanu tadviSayasaMkalpajJAnAdinivartanam uktam | iha punarvedyamAnavastujJAnAntaraM sarvavedyeSvapi jJAyamAneSu zUnyatAbhAvanayA tadvedanAdapi prazAntilakSaNo vizeSaH || 122 || atra nAthaH samAcAraM paTale'STAdaze'bhyadhAt | nAtra zuddhirna cAzuddhirna bhakSyAdivicAraNam || na dvaitaM nApi cAdvaitaM liGgapUjAdikaM na ca | na cApi tatparityAgo niSparigrahatApi vA || saMparigrahatA vApi jaTAbhasmAdisaMgrahaH | tattyAgo na vratAdInAM caraNAcaraNaM ca yat || kSetrAdisaMpravezazca samayAdiprapAlanam | parasvarUpaliGgAdinAmagotrAdikaM ca yat || (p. 105) nAsminvidhIyate kiMcinna cApi pratiSidhyate | vihitaM sarvamevAtra pratiSiddhamathApi vA || kiM tvetadatra devezi niyamena vidhIyate | tattve cetaH sthirIkAryaM suprayatnena yoginA || tacca gamyaM yathaiva syAtsa tathaiva samAcaret | etanmanasi saMdhAya vasiSThena sphuTaM kRtam || samAdhimatha karmANi mA karotu karotu vA | tattve nizcalacittastu bhuJjAno viSayAnapi || na saMspRzyeta doSaiH sa padmapatramivAmbhasA | asya yoginaH peyApeyaM smRtA Apo bhakSyAbhakSyaM tu pArthivam || surUpaM ca virUpaM ca tatsarvaM teja ucyate | nirdoSaM hi samaM brahma tatsphuTaM nityamabhyaset || viSApahArimantrAdisaMnaddho bhakSayannapi | viSaM na muhyate tena tadvadyogI mahAmatiH || azuddhaM hi kathaM nAma dehAdyaM pAJcabhautikam | prakAzatAtirikte kiM zuddhyazuddhI hi vastuni || iti rahasyazAstroktanItyA zuddhyazuddhivikalpaM vihAya kevalacidvimarzo nirvAhyaH ityAha kiMcijjJairyA smRtA zuddhiH sA'zuddhiH zaMbhudarzane | na zucirhyazucistasmA - nnirvikalpaH sukhI bhavet || 123 || (p. 106) kiMcinmAtrabodhayuktaiH dharmazAstrajJaiH yA zuddhiH mRjjalAdinA zuddhabhAvaH smRtA sA zaMbhudarzane pAramezvaratattvasAkSAtkAre sati azuddhiH azaucameva - vakSyamANAt hetoH | yadvA zaMbhudarzane paramezvarabhASite zAstre kiM tu sA'zuddhiH, na zuciH na nairmalyaM nirdezasya bhAvapradhAnatvAt, sA anyazAstroktA zuddhiH na zuciH na zuddhatvaM, kiM tu hi azuciH, hiH avadhAraNe hetau vA azuddhataiva | mRdAdizuddheH tattvajJAnaM prati akiMcitkaratvena anaGgatvAt | yaduktaM mahAgurubhiH mRjjalAdivizuddho'pi na pavitro bahirmukhaH | bahirnirmalamadhyasthapurISakalazAdivat || iti | azuddhiH iti pUrvam abhidhAya, tadanu na zuciH iti uktvA punaH hi azuciH iti azucipaunaruktyaM tattvajJAnAnupayogitvadArDhyapratipAdanArthaM, mRdAdizuddheH karmAGgatvAt tadadhikAriNi sA bhavatu | yaduktaM asnAtastu pumAnnArho japyAgnihavanAdiSu | snAto'dhikArI sarvatra daive pitrye ca karmaNi || iti | etat tu na kvacit uktam tadA jJAnAdhikAro'sti mRjjalAdizuciryadA | iti | tattvajJAnaM prati mRdAdizuddheH pratibandhakatvaM na bhavati ityataH sApi astu iti cet, bhavatu etat - jJAnapratibandhakatvAbhAvAt, paraMtu jJAnaM nirapekSaM na karmavat zuddhyapekSam | vayaM tu jAnImahe - mRdAdinA dehanairmalye kriyamANe, dehadarzane jAte tatsundaratAdidarzanena tadabhimAno'pi tattvajJAnino bhavedapi antarmukhatvavismRtyA bahirmukhatApatteH | jJAninastu tathA sthitirvidheyA yathA (p. 107) vAraMvAraM cidvimarzaghanAbhyAsAt dehAdivismaraNameva bhavet, sa tu kadAcidapi dehaM na pazyati | yaduktaM zrIbhAgavate dehaM ca nazvaramavasthitamutthitaM vA siddho na pazyati yato'dhyagamatsvarUpam | iti | yadi na tattvajJAnopakAriNI mRdAdizuddhiH, tatkathaM bhagavatA gItam AcAryopAsanaM zaucaM sthairyamAtmavinigrahaH | ityAdinA | zaucamapi tattvajJAnam iti cet satyaM, mAntra - bhaumAgneya - vAyavya - divya - vAruNa - mAnasabhedena saptavidhaM snAnaM skandapurANe abhihitam Apo hi STheti vai mAntraM----------------| iti Arabhya vAruNaM cAvagAhyaM tu mAnasaM viSNucintanam | iti paryante sarvasnAnaphalabhUtaM mukhyaM mAnasasnAnam uktam, ityataH kevalavAruNasyApi snAnAntaratulyatvAt, pratyuta tasyApi gauNatvAt zaucapadena viSNucintanAtmakaM mukhyaM snAnaM kiM na vaktuM zakyetApi, iti vinigamanAgrahAGgIkaraNaM na sAdhu | dharmazAstroktatvAt vAruNavidhAnaM dharmaH, iti cet hanta, tarhi dharmatvAbhyupagamAt paramadharmaH tattvajJAnAtmA mRdAdizuddhidharmAt abhISTataraH | yaduktaM yAjJavalkyasmRtAveva ijyAcAradamAhiMsAdAnasvAdhyAyakarmaNAm | ayaM sa paramo dharmo yadyogenAtmadarzanam || iti | anyacca akriyamANAyAmapi mRdAdizuddhau paramAtmano na kAcit hAniH - nirAkAratvena AkAzatulyatvAt, kriyamANAyAmapi (p. 108) na kAcit vRddhiH | dehastu mRdAdizuddho'pi malina eva, hi yasmAt anyazAstroktA azuddhireva | tasmAt mRdAdizaucavinAkRto'pi nirvikalpajJAnena sati manaHzauce tyaktamanomalaH sukhI bhavet || 123 || sarvatra bhairavo bhAvaH sAmAnyeSvapi gocaraH | na ca tadvyatirekeNa paro'stItyadvayA gatiH || 124 || sarvatra sarveSu pradezeSu bhAvo bhairavaH - satsvarUpo vijJAtrAtmA, na tu bauddhAdivat jJeyazUnyarUpaH, sAmAnyajaneSu vivekahIneSu api gocaro grAhya - sarveSAM pramAtRRNAM sakalapralayAkalAdInAm ahaM jAnAmi karomi ityAdyahaM - vimarzasya sphuTatayA sphuraNAt, na tu bhairavavyatirekeNa anyaH kazcit asti iti ahaM - vimarzasya aikyam | ahaM - rUpa eva paramezvaraH, sa tu prakaTa eva, kim ANavAdyupAyatrayeNa, nahi sphuTatarasya upAyAnveSaNam ucitam | yaduktaM upAyajAlaM na zivaM prakAzayed ghaTena kiM bhAti sahasradIdhitiH | vivecayannitthamudAradarzanaH svayaM prakAzaM zivamAvizetkSaNAt || iti | tathA saMvitprakAze'pi (p. 109) aparokSe bhavattattve sarvataH prakaTe sthite | yairupAyAH pratanyante nUnaM tvAM na vidanti te || iti | mahArthamaJjaryAM ca yaM jAnanti jaDA api jalahAryo'pi yaM vijAnanti | yasyaiva namaskAraH sa kasya sphuTo na bhavati kulanAthaH || iti | zrutirapi utainaM gopA adRzannutainamudahAryaH | utainaM vizvA bhUtAni sa dRSTo mRDayAti naH || iti || 124 || zAktIM bhUmim upadizati samaH zatrau ca mitre ca samo mAnAvamAnayoH | brahmaNaH paripUrNatvA - diti jJAtvA sukhI bhavet || 125 || zAMbhavIM bhUmim upadizati na dveSaM bhAvayetkvApi na rAgaM bhAvayetkvacit | (p. 110) rAgadveSavinirmuktau madhye brahma prasarpati || 126 || prasarpati vikasati || 126 || yadavedyaM yadagrAhyaM yacchUnyaM yadabhAvagam | tatsarvaM bhairavaM bhAvyaM tadante bodhasaMbhavaH || 127 || yat avedyaM jJeyadazAnAspadam, anupAdeyam, yat zUnyaM sarvAlambanadharmaizca sarvatattvairazeSataH | sarvaklezAzayaiH zUnyaM na zUnyaM paramArthataH || iti uktasvarUpam sAvasthA kApyavijJeyA mAdRzAM zUnyatocyate | na punarlokarUDhyaiva nAstikyArthAnupAtinI || iti uktatvAt yadeva vedyasya agrahaNaM tadeva zUnyatvaM, tena sugatasutabhAvitA zUnyabhUranyA, devInayopAsinAM ca anyA | etadeva vimarzadIpikAyAM dhvanitam svatantraM paripUrNaM ca zivAkhyaM zUnyadhAma tat | tattvAni yatra lIyante yasmAtsamudayanti ca || (p. 111) tattvezvarAstato jAtAstatraiva nivasanti ca | kSIyante kila tatraiva zivAkhye zUnyadhAmani || darzanAntaradRSTAni yAni zUnyAntarANyapi | teSAmutpattivilayau zivazUnye sadodite || na tadasti na yattatra na tadasti na yatra tat | antarbahIrUpatayA tato'nyannopapadyate || upeyamitarannAsti svAtantryAtparame naye | tadanAdRtya gAhante saugatAH zUnyatAM jaDAH || iti svAtantryasvarUpaM tacchUnyaM, tathA yadabhAvagaM gaganakusumAdiSvapi sattAsphUrtipradatvena mahAsAmAnyarUpam sA sphurattA mahAsattA dezakAlAvizeSiNI | iti uktatvAt namAmaH sarvasAmAnyaM rUpaM tatpAramezvaram | iti uktezca, tat eva sarvasvarUpaM bhairavaM bhAvyaM - bhairavatvena bhAvanIyam, tadbhAvanAprakarSeNa paryante samyak bodho bhavet | abhAva - vyApakaM mahAsattAsvarUpaM ca prakaTIkRtaM mahezvarAnandapAdaiH kaH sadbhAvavizeSaH kusumAdbhavati gaganakusumasya | yatsphuraNAnuprANo lokaH sphuraNaM ca sarvasAmAnyam || iti | sadbhAvaH sattvam tasmAt vizeSo - bhedaH asadbhAvo'sattvam iti yAvat | ko'sadbhAvo gaganapuSpasya sataH kusumAt - na kazcit ityarthaH | atra hetumAha yatsphuraNAnuprANa iti || 127 || (p. 112) nitye nirAzraye zUnye vyApake kalanojjhite | bAhyAkAze manaH kRtvA nirAkAzaM samAvizet || 128 || nityatvAdivizeSaNapratipAditavyAptike bAhyagagane mano vimarzAtmakaM jJAnaM kRtvA samApannaM vidhAya nirAlambanacidudaye sati, AkAzAt niSkrAntam azUnyam dhAma samAvizati iti zAktaye veyaM bhUH || 128 || yatra yatra mano yAti tattattenaiva tatkSaNam | parityajyAnavasthityA nistaraGgastato bhavet || 129 || yatra yatra viSaye manaH cAJcalyAt yAti, tattat vastu tenaiva avikalpasaMvedanena manasA tatkSaNam parihRtya, punarapi gataM cet punarapi pratyAhRtya ubhayAdhInazcittavRttinirodhaH | (pA0 1 sU0 12.) iti pataJjalinItyA abhyAsenaiva kaunteya vairAgyeNa ca gRhyate | (p. 113) iti bhagavatsaMbhAvite cittavRttinirodhe vairAgyAbhyAsayugaladArDhyAt manaso nirAlambanatAprAptiyuktyA parabhairavAvezavAn bhavet | uktaM ca gItAsu yato yato nizcarati manazcaJcalamasthiram | tatastato niyamyaitadAtmanyeva vazaM nayet || (6 - 27 ) iti || 129 || bhayA sarvaM ravayati sarvado vyApako'khile | iti bhairavazabdasya saMtatoccAraNAcchivaH || 130 || bhA ai rava - iti akSaracatuSkasya ayamarthaH - anuttararUpo'kAraH, icchArUpaH ikAraH, anuttaravizrAntireva AnandaH, icchAyAM vizrAntiH izanam, - tena eSa kriyAzakteH prArambhaH AkAra IkArazca, bhA saMvidrUpaH prakAzaH, icchA IzanaM ca AnandavapuSi anuttaraparadhAmani ca prAgbhAvini svarUpAt apracyAvini yadA anupravizati tadA a A i I - ityetat ekAratayA saMpadyate | anuttarAnandayoH icchAyAM prasaraNena ekArotpattiH, tatrApi punaranuttarAnandasaMghaTTAt aikArotpattiH | ata eva saMdhyakSarasaMjJA ekAra - aikArayoH | ata eva avarNa ivarNe e | (p. 114) ityanena a A e - ityetat, akAra - ekArayoH ekAdezena athavA AkAra - ekArayoH ekAdezena ai - bhAvaH iti saMvitprakAzaH zavalIbhUtaH | sA iyaM sphuTA kriyAzaktiH, sphuTakriyAzaktimattvam aikArArthaH | ata eva ekAkSarakoze ---------aikAraH syAnmahezvaraH | iti uktam | tena bhairavapadasya ayamarthaH - bhayA saMvitprakAzarUpayA aikAraH kriyAzaktimAn mahezvaraH sarvaM ravayati vimRzati iti bhairavaH iti etadeva abhidheyam | yadvA bhayA jJAnAtmikayA zaktyA aikAreNa mAhezvaryavyaJjikayA kriyAzaktyA sarvaM vimRzati | yaduktaM pratyabhijJAyAm -----------jaDabhUtAnAM pratiSThA jIvadAzrayA | jJAnaM kriyA ca bhUtAnAM jIvatAM jIvanaM matam || (1|1|4) iti | arthAntaraM tu dvitIyapAdena Aha - sarvado vyApako'khile iti | tayA bhayA sarvaM zubhAzubhaM rAti dadAti, sarvaM vAti anugacchati vyApakatayA iti bhairavaH Izvaraprerito gacchetsvargaM vA zvabhrameva vA | iti hi upaniSat, iti aharnizam uccAraNAt paramazivIbhAvo bhavati | etaduccAraNamAhAtmyaM zrImadabhinavaguptapAdaiH darzitam Atmamanyeva namAmi nAma visaradromAJcarekhAGkurA - krAntyA kiM ca davIyasIrapi dizo jAnAmi rundhe haThAt | yanme bhairava bhairaveti raTato hRdgranthivisphoTana - truTyatpAzavapAzapaJjarabharaH kAyo'pyanantAyate || (p. 115) iti | atra svadehe amAnam aprabhavanam, atidUrANAM kASThAnAM balAt AkramaNajJAnaM, truTyatpazusaMbandhi pAzapaJjaratvaM svakAyasya parAkAzAyamAnatvaM vinA na saMbhavati ityataH - kAyo'pyanantAyate iti uktam | samastatAdAtmyabhAvanayA jIvanmuktatAyAM paramezvaraikarUpatAvezAt parasiddhilAbhaH, yanmayA stutaM - Atmanyeva na mAmi iti | etat tu vivRtivimarzinyAm abhinavaguptapAdaiH darzitam | iyaM karaGkiNI mudrA | anantaM suravartma kham | ityamaraH | kAyo'pi mokSAyate iti pAThAntaram | kecittu bhriyAtsarvaM ravayati iti paThanti, tat na sAdhu - yadi bhRravaH ityAdipadasiddhiH syAt tarhi etat saMgaccheta yadyapi pracurapustakeSvapi eSa pATho'sti, tathApi dhAraNapoSaNArtho bharatiH katamadakSaramapekSya yojanIyaH, - na tAvat bhairavapadamadhyAt bhaikArApekSo bharatiH rephApekSo vA vakArApekSo vA | samudAyapakSe tu nahi bhara ityarNayugasya bharaNAdikaM vakAramAtrasya ravaNArthatvaM yuktimat prathamaM varNadvayaM saMyojya punarvakArasya pUrvasaMgatarephasaMyojanena kAkAkSinyAyApAdanaM na yuktaM - kaSTakalpyatvena kalpanAgauravAt | bharaNa - ravaNa - vamanArtho bhairavaH iti cirantanArtho'pi na yuktisaho - bhairavapadasyaiva siddhatvAt, aikArasya suSirapAto vakAravat bhairavapadAsiddhiH | anyacca dvitIyacaraNe tu paramezvareNaiva sarvadatvam akhile vyApakatvaM vivRtam | tat rAti - vAti - kriyAyugalArtho dvitIyapAdoktaH kSemarAjAdibhiH na cetito, yato vijJAnoddyotamaGgalazlokaprArambhe bharaNAdyartha eva prakaTIkRtaH | sarvadhArakaH, (p. 116) sarvapoSakaH, sarvapradaH, sarvavyApI, bhairavaH iti mUlagranthAbhidheyaM vicArya bhIrUNAmabhayaprado bhairavaH, tathA bhavabhayAkrandasya kAraNaM bhIravarucAm IzaH, bhAni nakSatrANi Irayati cAlayati iti bheraH kAlaH taM vAyati ityAdisvakapolakalpitasvacAturyamAtranaipuNyapradarzanaviSaye gajanimIlanavidhA iyam | tadatra sArAsArArtha vivekaviSaye sahRdayA eva pramANam - iti kSantavyaM gurubhiH | etajjanakRtavarNacatuSkAkSarayojanArthastu tantrAlokasArapradarzitanayenaiva jJeyaH || 130 || ahaM mamedamityAdi - pratipattiprasaGgataH | nirAdhAre mano yAti taddhyAnapreraNAcchamI || 131 || ahaM, mama idam - ityAdinyUnAhantAjJAnaprasaGgenApi nirAdhAre vastuni prabuddhagocare pUrNAhaMbhAva eva mano yAti - ahaM vimarzasya atruTitatvena nirvizeSatvAt | paramAnandAtmakatvaM tu Atmano na kadAcit vicchidyate - pUrNAhaM- vimarzasya paramAtmatvena sarvatra sattvAt | aprabuddhAdInAM sarveSAm eka eva AtmA, sarve hi svAtmanyeva rAgiNaH, svAtmapremaiva paramezvarabhajanam (p. 117) premaiva brahma kevalam | iti uktatvAt | ahaM - vimarzasya nyUnatApUrNatAdinA vicchedAbhAvAt prabuddhAtmA aprabuddhAtmA vA AnandasvabhAva eva | ato mahezvarAnandAdibhiH vidyAyAM vApyavidyAyAM svAnandasattayA svAtmaviSayaM paraM prema na kadAcit hIyate iti uktam | yathA nanvAtmanaH priyArthaM sarvasya priyatvaM bhaNati zrutiH | tasmAdAnandasvabhAvaH AtmA mukto'pyamukto vA || iti | mA na bhUvaM hi bhUyAsamiti premAtmanIkSyate | atastatparamaM tena paramAnandatAtmanaH || iti | tvamevAtmeza sarvasya sarvazcAtmani rAgavAn | iti svAbhAvasiddhAM tvadbhaktiM jAnaJjayejjanaH || iti | tasmAt na kazcit aprabuddho na kazcit prabuddhaH suprabuddho vA kiM tu svatantraH paramezvara eva tathA tathA bhAti | abodhabodhasaMbodhakalpanayA tatsvAtantryaM vighaTate, ato bodhAdivikalparahitatvena zAnto bhavet || 131 || avinAzI vAsudevo viSNurvizvambharo hariH | itthaM kIrtanamAtreNa kalau mokSo hi zAzvataH || iti pAJcarAtramataM kaTAkSeNa pramANayan zAktIM bhUmim Aha (p. 118) nityo vibhurnirAdhAro vyApakazcAkhilAdhipaH | zabdAn pratikSaNaM dhyAyan kRtArtho'rthAnurUpataH || 132 || vibhuH paramezvaro nityatvAdisvarUpaH iti arthAnuguNyena tAn zabdAn muhuH cintayan kRtakRtyo bhavati ityarthaH | bhaTTanArAyaNenApi nAmakIrtanamAhAtmyaM stavacintAmaNau pade pade abhihitam nAmApi dhyAyatAM dhyAnaiH kimanyAlambanaiH phalam | ityAdinA || 132 || dvaitaprapaJcajJAnaM bhrama eva, iti vedAntAbhimatAm indrajAladhAraNAm Aha atattvamindrajAlAbha - midaM sarvamavasthitam | kiM tattvamindrajAlasya iti dArDhyAcchamaM vrajet || 133 || (p. 119) atattvaM nistattvarUpam, ata eva indrajAlatulyam | kiM tattvaM - na kiJcidityarthaH | ataH sarvam idamindrajAlavat pratIyate, na vastusat ityarthaH || 133 || Atmano nirvikArasya kva jJAnaM kva ca vA kriyA | jJAnAyattA bahirbhAvA ataH zUnyamidaM jagat || 134 || bodhAtmakasya cidAtmano nirvibhAgatvena nirvikAratvAt jJAnaM kva, kva ca vA kriyA, jJAnakriye vikAra eva, tadAyattA bAhyAH padArthAH, ataH sarvam idaM zUnyameva dhyAyet | yaduktaM candrajJAne adha UrdhvaM dizaH sarvA bhUmirApo'nalastathA | vAyuzca khaM mano buddhirahaGkArazca ye guNAH || sarvaM zUnyaM nirAlambaM tatra sarvaM pratiSThitam | yatkiMcitsakalaM bhAvarUpaM tantreSu varNitam || tadasArataraM candra mAyAsvapnopamaM sthitam | bhrAntiM tyajasva vai putra sarvaM zUnye pratiSThitam || zUnyAtpravartate zaktiH zaktervarNAH prajajJire | varNebhyazca tathA mantrA mantrebhyaH sRSTiravyayA || tasmAcchUnyaM jagaddhyAyedyanna nazyetkadAcana || iti | atazca jJeyakAryAdirUpaM jagadapi na kiJcit iti nirUDhazuddhasaMvido'nuttarabhAvaprAptiH | iti zAktI bhUH || 134 || (p. 120) na me bandho na mokSo me bhItasyaitA vibhISikAH | pratibimbamidaM buddhe - rjaleSviva vivasvataH || 134 || mama cinmAtrarUpasya na bandho, mokSo vA, - dezakAlAdyaparicchinnatvAt, paricchinnasyaiva bandhamokSabhAvAt, kevalam etAH bandhamokSAdikalpanA mAyAzaktivazAt aparAmRSTasvarUpasya bhItasyaiva dvitIyAt vai bhayaM bhavati iti dvaitatrastasya, na tu cidadvaitaparAmarzazIlasya vibhISikAH - caTakabhItyutpAdanazAlirakSaNArthAH palAlapuruSAdyAH | tattvajJAninastu kiM kariSyanti etAH - anena bandhanam, idaM na kartavyam, idaM kartavyam, anenaiva mokSaH, ityAdyAH kalpanAH nistraiguNye pathi viharatAM ko vidhiH ko niSedhaH | iti zukamunyupadezAt | uktaM ca kalhaNakavinA zAlInpalAlapuruSo'vati yaH kRzAnu - dagdhAnanazcaTakapeTakabhItidAnaiH | trAtuM sa eva vihito vipine vidadhyAt kiM tatra bhaJjanakRtAM vanakuJjarANAm || iti | yathA sUryasya bimbameva pratIpaM jalamadhye asti, tathA buddhireva parimitaviSayA - baddho'haM mukto'ham ityAkArA pratIpA iti (p. 121) mama kim AyAtaM, buddhyAdyavabhAsakatvena tadatItatvAt - iti buddhimeva tyajet || 135 || antaHkaraNatyAgam uktvA bAhyakaraNatyAgadhAraNAm Aha indriyadvArakaM sarvaM sukhaduHkhAdisaMgagam | itIndriyANi saMtyajya svasthaH svAtmani vartate || 136 || saMbadhyamAnasukhaduHkhAdimayaM sarvam indriyadvArAyAtam, na tu mama cidAtmano vAstavam ityato hetoH indriyANi parityajet | indriyANAm eSa eva samyak tyAgo - yat svasthatvaM svarUpAvasthitatvam | ete hi cidvilAsAntA manobuddhIndriyAdayaH | iti uktanayena svasvarUpacinmAtravilAsajJAnam indriyANAM svasthatvaM vartate | vartate iti liGarthe laT | tatazca AtmasaMstha eva tiSTheta || 136 || jJAnaprakAzakaM sarvaM sarveNAtmA prakAzakaH | (p. 122) ekamekasvabhAvatvAt jJAnaM jJeyaM vibhAvyate || 137 || sarvaM prakAzyaM vedyaM vastujAtaM jJAnaprakAzakam asti | kRtyalyuTo bahulam | (pA0 vyA0 3 | 3 | 113) iti jJAnapadasya kartari prayogena jJAnaM vedakAtmA prakAzako yasya tadevaM - vidham vedakaprakAzyaM vedyam ityarthaH | vedakasAdhyaM vedyatvam uktvA vedyasAdhyaM vedakatvam Aha sarveNAtmA iti | sarveNa vedyajAtena AtmA vedakaH prakAzakArI bhavati | vedyam Rte kimapekSaM vedakatvaM vedakasya, vedakaH iti kasya vedakaH ityarthaH | ato vedya eva jIvitaM dadAti vedakasya iti | vedyatvaM vedakatvasvarUpaM, vedakatvaM vedyatvAtma - ekaprakRtikatvAt | ato jJAnaM vedakaM, jJeyaM vedyam ekameva tattvaM vizeSeNa bhAvayet | yaduktaM yAvanna vedakA ete tAvadvedyAH kathaM priye | vedakaM vedyamekaM tu tattvaM nAstyazucistataH || iti | kiM ca prakAzamAnaM na pRthakprakAzAt sa ca prakAzo na pRthagvimarzAt | nAnyo vimarzo'hamiti svarUpAt ahaMvimarzo'smi cidekarUpaH || (p. 123) iti nItyA prakAzakaM jJAnaM na AtmanaH pRthak, sarvazabdavAcyaM jJeyajAtaM jJAnAt na pRthak iti aikyaM bhAvayet || 137 || adhunA nirvikalpadazAprAptyarthaM pUrvoktadvAdazottarazatazUnyabhUmiSu, ekasyAmapi vizrAntAnAM pramAtRRNAM yAvajjIvaM jIvanmuktatAyAM, dehapAte punasteSAM videhamuktiH - pAramezvarasvarUpAbhedAt tattulyatA, na tasya prANA utkrAmanti atraiva samavalIyante | iti upaniSatprAmANyAt niSkalabrahmopAsakAnAM na kutracit gatAgataM pazupramAtRSu svarganirayagamanamiva, sakalabrahmadhyAyiSu arcirAdimArgagamanamiva utkrAntirapi teSAM naiva bhavet | kiM tu niSkalabrahmopAsakaprANAnAM taptakaTAhaprakSiptajalabinduvat tatraiva layo, yat sthAnam jijJAsArahitaM zuddhaM nirvikalpaM paraM padam | yadAha kaThavallyupaniSat yadA paJcAvatiSThante jJAnAni manasA saha | buddhizca na viceSTeta tAmAhuH paramAM gatim || iti paramagatizabdapratipAditam pUrvoktalakSaNabhairavazarIrameva teSAM svataH siddhaM, na punaH pretya bAhyatilAnnamadhvAdipiNDasAdhanApekSA kArmamalAvRtANusaMghavat, etat sarvam abhipretya Aha mAnasaM cetanA zakti - rAtmA ceti catuSTayam | (p. 124) yadA priye parikSINaM tadA tadbhairavaM vapuH || 138 || mAnasaM saMkalpAtmakaM, cetanA buddhiH, zaktiH prANAkhyA, AtmA etadupahitaH parimitapramAtA, etat catuSTayaM yadA parikSINaM ciccamatkAram ApannaM tadA tat pUrvoktaM bhairavaM vapuH antaH svAnubhavAnandA ityAdikam | yadyevaM tarhi kartRtvajJAtRtve pramItasyApi jIvanmuktyavasthAyAmiva kathaM na upalabhyete, ? iti cet, rahasyaM zRNu svatantro nityaH paramezvaraH, tasya etadeva svAtantryaM - yat dehendriyAdibhiH jIvadazAbhyupagame krIDanakaiH khelanaM kadAcit svasvarUpavizrAntyA bAhyaspandanaM parityajya pratiSThitaspandAbhyupagamaH suSuptyAdivat, piNDapAtAnantaraM akSubdhA niSkriyAvasthA hi svatantreNa parAtmanA abhyupagatA ityato jJAtRtvAdyanupalabdhiH | iyameva avasthA zrIbhagavadgItAsu tathA dehAntaraprAptirdhIrastatra na muhyati | (2 | 14 u0) iti mAlAmantrAvasare bhairavavapuHsvarUpA dehAntaraprAptireva dvaipAyanena nirdiSTA | uktaM ca bhairavasrotasi anuttarabhaTTArake mRtaceSTasya piNDasya na kiMcidupalabhyate | sukhaM duHkhaM na caivAsti paramAnandabhAvanAt || jijJAsArahitaM sthAnaM yatra devo niraJjanaH | akAlakalanAheturgamAgamavivarjitaH || (p. 125) nirAlambo nirutsAhaH zUnyabhUtaH zivaH svayam | saMjJAnAzena nirjIvasaMjJA sA vyomarUpiNI || tathA tatraiva devIM prati vacanAntaram vicarAmi na caikAkI kadAcicchUnyarUpatA | sarvaM sarvamayazcAhaM tadrame'haM tvayA saha || kadAcidIdRzaM vizvaM dRzyametaditIritam | iti | anena abhiprAyeNa jaiminIyA api antyeSTisamaye nirjIvasyApi piNDasya viSNusaMbandhyekaviMzatisnAnAni vitaranti, anyathA avinAzI vA are ayamAtmA nityo nityAnAM | na jahAti mRtaM cApi sarvavyApI dhanaJjayaH | ityevamAdIni vAkyAni apramANAni syuH | tasmAt paJcatve'pi bhairavaM vapuH nirvikalpameva, iti na kazcit doSaH | jayaratho'pi etadrahasyanayaniSThitAnAM tIrthAdikamapi anupayuktamevAha, yaduktaM stotre bahulamahasi bodhe procchalatyekarUpe jananamaraNabhASAM kAtarAH kalpayitvA | aviditaparamArthAstIrthadevAlayAdi - zrayaNamupadizanto hanta nApatrapante || iti | tata etanmArgazraddhAvatAM vivekinAM jIvanmuktirapi tRNamiva bhAsate, kA kathA pazudarzanajIvitabhUtAyA antyeSTivArtAyAH, yat stotre'pi (p. 126) nayakalanayA yasyodbhUte vivekaparAmRte tRNamiva na sA jIvanmuktirgatA gaNanIyatAm | pramayasamaye pratyAsanne svasaMvidi saMsphuran abhilaSati naivAntyeSTyAdyAH kriyAH pazukalpitAH || iti | mRtasya piNDaracanApi upahAsyaiva | yaduktaM prAgjanmakoTisamupArjitaduSkRtaugha - khedAvahaM kamapi piNDamavaiti jantuH | UrdhvordhvazAsanarato'pi gururmRtAya tasmai samarpayati piNDamiti pramAdaH || iti | etannayAvalambino maraNaM jIvitaM ca tulyatayA ityAha | maraNaM jIvitaM ca dehasyaiva, na tu AtmanaH jIvApetaM vAva kila idaM mriyate na jIvo mriyate | iti zruteH | etannistaraGgopadezamadhyAt ekayApi dhAraNayA naizcalye sati, asya yogino dvividhA dazA - jIvanmuktiH sati dehe, piNDapAtAntaraM tu videhamuktiH iti | tatra yAvat jIvAvasthAyAM mAnasAdicatuSTayaM parikSINameva, sarvatra sarvadA cinmAtrAbahitatvena taccamatkArApannatvAt sargasya, dehapAte tu zAntabodhAkhyaM dehAntarameva paramezvarasvarUpatvAt, na tu anyadehAntaraprAptirutkramyate, nahi sarvagatasya AtmanaH utkrAntiH saMbhavati | yaduktaM vIrayAmale utkrAntirvidyate yasya tasya syAnmAnakalpanA | mAnaM paricchedaH ityarthaH | (p. 127) amAne zUnyanirbhAse kasyotkrAntiH kva ca kramet || yadi sarvagato devo vadotkramya kva yAsyati | athAsarvagato devo ghaTatulyastadA bhavet || iti | iti pretya muktiH jIvanmuktasyaiva, na tu dehAbhimAninaH karmajaDasya, tasya malinavAsanAzrayatvena paralokagamanameva, zrAddhapiNDadAnAdikaM tadupayogyeva, yat dehAbhimAnavAsanA zrImadAcAryAbhinavaguptapAdaiH darzitA vArtike asti me piNDado'dyAhaM piNDadAnakramAttathA | prApnomyavayavAbhogaM pUrNadeho'smi susthitaH || adRSTakriyayA putraziSyasvAtmAdika?ptayA | svargabhAgyahamatyantamAttasadbhogasusthitaH || nAsti me piNDadaH kazcitsvayaM cAsmyatiduSkRtI | na me trAtAsti kutrApi patAmi narakArNave || iti | svasaMvitsphAra eva tathA tathA svarnirayaphalako bhrAntyaiva, na tu tattvataH | iti alam aprakRtena || 138 || etat upasaMharati nistaraGgopadezAnAM zatamuktaM samAsataH | dvAdazAbhyadhikaM devi yajjJAtvA jJAnavijjanaH || 139 || (p. 128) dvAdazAbhyadhikaM zataM dvAdazottarazatam || 139 || atra caikatame yukto jAyate bhairavaH svayam | vAcA karoti karmANi zApAnugrahakArakaH || 140 || atra ca ekatame - eteSu upadezeSu madhye ekasminnapi, yuktaH samAhitaH, vAcA, na punaH prayatnena ityarthaH || 140 || ajarAmaratAmeti so'NimAdiguNAnvitaH | yoginInAM priyo devi sarvamelApakAdhipaH || 141 || jIvannapi vimukto'sau kurvannapi ca ceSTitam | zrIdevI uvAca idaM yadi vapurdeva parAyAzca mahezvara || 142 || (p. 129) evamuktavyavasthAyAM japyate ko japazca kaH | idam iti uktarItyA sarvamayavyavasthAyAM satyAM, japyate ko japazca kaH - bhedasya abhAvAt || 142 || dhyAyate ko mahAnAtha pUjyate kazca tRpyati || 143 || hUyate kasya vA homo yAgaH kasya ca kiM katham | mahAnAtha he deva ! kasya vA kimartham || 143 || zrIbhairava uvAca eSAtra prakriyA bAhyA sthUleSvevamRgekSaNe || 144 || bhUyo bhUyaH pare bhAve bhAvanA bhAvyate hi yA | prakriyA japAdikA | pare bhAve vizvapUraNe svasvabhAve yA bhAvanA vimarzanA (p. 130) ahameva paro haMsaH zivaH paramakAraNam (sva0 4 pa0 zlo0 195) ityAdirUpA bhAvyate saMpAdyate || 144 || japaH so'tra svayaM nAdo mantrAtmA japya IdRzaH || 145 || sa eva nAdaH akRtakAhaMvimarzAtmA japanIyo devaH | yA bhAvanA niSpAdyate sa japaH iti anvayaH | japyam Aha svayaM nAdo mantrAtmA iti pRthaGmantraH pRthaGmantrI na siddhyati kadAcana | iti nyAyAt | atra sUkSmavastUpadezamaye zAstre || 145 || dhyAnaM hi nizcalA buddhi - rnirAkArA nirAzrayA | na tu dhyAnaM zarIrAkSi - mukhahastAdikalpanA || 146 || nizcalA prarUDhA, nirAkArA nAnollekhazUnyA, nirAzrayA kandahRddvAdazAntAdyAzrayahInA || 146 || aparatra bAhyopakaraNapUrvA pUjA, asmin darzane tu nirvikalpadivyapadAvezAt anyat na arcanam ityAha (p. 131) pUjA nAma na puSpAdyai - ryA matiH kriyate dRDhA | nirvikalpe pare vyomni sA pUjA hyAdarAllayaH || 147 || mahAvyomni paracitprakAze, AdarAt zraddhAprakarSAt, yo layo vizrAntiH, sA yasmAt pUjA tasmAt puSpAdyaiH nAma na pUjA || 147 || atraikatamayuktisthe yotpadyeta dinAddinam | bharitAkAratA sAtra tRptiratyantapUrNatA || 148 || ekatamayuktisthe yogini iti zeSaH || 148 || mahAzUnyAlaye vahnau bhUtAkSaviSayAdikam | hUyate manasA sArdhaM sa homazcetanAsrucA || 149 || (p. 132) mahAzUnyasya zUnyAtizUnyapadasya A samantAt layo yatra paratattvAtmani vahnau, tatra bhUtendriyaviSayabhuvanatattvAdirUpaM sakalaM jagat, tadvibhAgakalpanAhetunA saha, cetanA vizvAnusaMdhAtrI zaktireva sruk tayA hUyate yat, sa homaH agnau havirdAnam ityarthaH | citiH sruk cittamAjyam | ityAdizrutiH | sa homaH sruk ca cetanA iti pAThAntaram || 149 || yAgo'tra paramezAni tuSTirAnandalakSaNA | yAgo devapUjA || kSapaNAtsarvapApAnAM trANAtsarvasya pArvati || 150 || rudrazaktisamAveza - statkSetraM bhAvanA parA | anyathA tasya tattvasya kApUjA kazca tRpyati || 151 || pazupramAtuH, rudrapramAtRRNAM patirUpANAM yA zaktiH anAzritAkhyA tasyAm samAvezaH tanmayIbhavanaM tadeva kSetram iti anvayaH | heturUpeNa kSetrapadaM nirvakti - kSapaNAt iti | tat kSetraM na punaH kurukSetrAdi | 151 || (p. 133) yAgakSetrAdi kim katham iti devIpraznaviSaye AdizabdagrAhyaM snAnamapi nirdizati svatantrAnandacinmAtra - sAraH svAtmA hi sarvataH | AvezanaM tatsvarUpe svAtmanaH snAnamIritam || 152 || svAtmasvarUpe Avezanameva mukhyaM snAnam iti bhAvaH || 152 || yaireva pUjyate dravyai - starpyate vA parAparaH | yazcaiva pUjakaH sarvaH sa evaikaH kva pUjanam || 153 || yaiH iti kusumAdibhiH alibalipizitAdibhizca | parAparaH iti parAdevyA sahitaH paraH paramezvaraH | ataH kva pUjanam uktapAramArthikapUjAvyatirekeNa na kiMcit anyat pUjanAdi ityarthaH || 153 || vrajetprANo vizejjIva icchayA kuTilAkRtiH | (p. 134) dIrghAtmA sA mahAdevI parakSetraM parAparA || 154 || asyAmanucaran tiSThan mahAnandamaye'dhvare | tayA devyA samAviSTaH paraM bhairavamApnuyAt || 155 || SaT zatAni divA rAtrau sahasrANyekaviMzatiH | japo devyAH samuddiSTaH prANasyAnte sudurlabhaH || 156 || Urdhve prANa iti sakAra - hakArajapAtmikAM parAM devIm upakrAntAm hoccAraM manasA kurvan iti haMsoccAraM manasA kurvan zAnte pralIyate iti madhye abhihitAM, punaH sarveSu zlokeSu caturthacaraNeSu phalabhUtAM zUnyabhUmiM prajJApAramitAM nirvikalpAvasthAM zlokatrayeNa ante upasaMharati, - vrajetprANa ityAdi | prANaH saH ityevaMrUpaH prakAzo vrajet bahiH niHsaret jIvaH aham ityevaMprakAraH kSapArUpaH, prANasya bahirniHsaraNe apAnasya antaHpravezane jIvAtmatA saMbhavati iti saMbhAvanAyAM liG | jIvasya (p. 135) prANAntarvartitvAt, prANasya hakAralipivat kuTilAkRtitvAt jIvo'pi kuTilaH, pratyAvRtya antaHpravezAbhAve jIva eva na syAt iti apAnadazaiva jIvaprAdurbhAvaH ityato vizet jIvaH iti uktam | vakratvamapi tasya svatantraparamezecchayaiva | kuNDalinyA adhomukhyAH sArdhatrivalayAkAratvAt tadantaHsthA prANazaktirapi kuTilA | prANAntarvartI AkAzo bAlAgrazatabhAgAnAm antimo bhAgaH paramasUkSmo nirAkRtiH | AdhAravakratayA AdheyasyApi upacArAt vakratvam, na tu tattvataH iti prANa eva kuTilaH | hRdayAkAzasaMvinmAtrAt jIvadazodbhUtiH | prAk saMvitprANe pariNatA | iti zruteH | pUrNAhaMvimarzasaMvinmAtrAt nyUnadehAbhimAni jIvatvam, mahAkAzatve sati ghaTAdyAkAzodbhUtivat | iDAyAM vAmanADyAM saMvalanAt, piGgalAyAM dakSanADyAM valanAt prANazakteH dvivalayAkAratvaM | suSumnAkhyA madhyanADI tu sArdhamAtrAtmakatvAt sArdhA | prANasya hRdAkAzAt ArohaNena prANAtmakatayA ham iti, dvAdazAntAt avarohaNena apAnadazayA sa iti varNa dvayotpattiH | jIvasya jIvatvametadvarNadvayavyaktabhASaNena haMsa - haMseti mantreNa jIvo japati sarvadA | iti, uktatvAt jIva eva japati, na tu paramezvaraH - haMsa iti mantreNa nyUnAbhimAnaghaTanAt, IzvaradazAyAM tu pUrNAhantAtmakatayA ahaM (p. 136) saH, so'ham, aham idam ityAdivimarzAcchuritatvAt idaM tyAjyam, idam upAdeyam, idaM mama, na idaM mama iti hAna - samAdAnadharmitvAt haMsatvam | evaM cidarkarazmivikAse dinaprakAzaH prANaH, tatsaMkocena rAtrirapAnaH | evaM sa - hayoH dharmAdharmayoH, dIrgha hrasvayoH, dinakSapayoH, agnISomayoH mUlabhUtA hRdAkAzasaMvit zUnyabhUmiH parA devI vijJAnatantre sarvasAdhAraNA phalabhUtA nirdiSTA | etasyA vitatarUpatvaM darzayati dIrghAtmA sA mahAdevI parakSetraM parAparA | iti | sA mahAdevI mahadambaraikaprakAzasvarUpA saMvidgaganacarI pramAtRprameyapramANagAminI sa - ha - iti varNadvayasattApradA tadvizrAntibhAjanaM, tanmUrdhAkAzasthatvAt taTastharUpatvena sthitA tatpArzvasthAntarbahiSkaraNavisargakartrI ajapA - avyapade zyApi satI vitatAkRtirbhavati | tasyA eva vistAro dvaitasaMpattirdinakSapAtmikA | saiva paraM kSetraM sarvapAzAnAm kSapaNAt, sarvasya trANAt tIrthabhUmirvA sA, na tu kurukSetrAdi kSetram | iyaM parAparA dazA - bhedAbhedAtmakatayA aham iti prAdhAnyena, idam - iti guNIkAreNa, arthataH tacchabdAsmacchabdayoH abhedaH, tattayA mattayA nirdezena bhedazca iti parAparAtvam | sphuTavAcyahakAra - sakArAntargarbhitA parA devI antaH pravezadazAyAM haM - kArasya mastakordhve am ityanusvAraH | iti kRtalakSaNAnusvArarUpA kevalabindutayA ajapyA | evaM bahiH niHsaraNadazAyAM saH - kArapArzve (p. 137) iti kRtalakSaNavisarjanIyAtmikA akAraM vinA bindudvayasya anuccAryatvAt ajapA | evaM varNakrameNa ajapAtvam | saMvitkrameNa tu saMvitprakAzena sarvazabdasphuraNam | tatsphuraNaM tu na kenacidapi saMbhavati | saMvidantarAbhAvena svaprakAzatvAt, svaprakAzasya ca paraprakAzAnapekSatvAt pradIpasya pradIpAntarAbhAvavat | nanu jIvo'sti haMsamantrajIvaH, tanmantramAtravimarzAnusaraNena tasya pUrNAhaMvimarzaH kathaM jAyate, ? iti cet brUmaH - atrAhuH mahezvarAnandapAdAH yadi nijahRdayollAsaM nirNetuM nityaniSkalamicchA | madhyatuTistruTitavyA astaGgatayoH somasUryayostarhi || iti | somaH apAno - hakAraH sakalavedyavargapoSakatvAt, jJAtRtvAt sakArAtmA sUryaH haMkAra - saH kArayoH astaGgatayoH satoH madhyatuTiH UddhartavyA - mANikyamAlinyAdivat | sakArasya astaGgamanaM svahRdaye visarjanIye hakArasya ca svahRdayasaMpuTIkaraNalakSaNe anusvAre yadA vizrAntiH tadA madhyamA tuTiH - vibhajyAvasthAnakSaNalakSaNo yaH kAlakhaNDaH sa uttruTitavyaH, tadAnIm ahaM saH iti vimarza utpadyate | haMsamantrazliSTaH ahaM saH, so