************************************************************************************************************ * ahirbudhnya saMhita of the pAJcarAtrAgama volume 2 * * Edited By Pandit M. D. Ramanujacarya under the supervision of F. Otto Schrader * * published by The Adyar Library and Research Center 1916 C.E. * * Data entered by the staff of Muktabodha * under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski * * Harvard-Kyoto transliteration * Revision 0 June 14, 2007 * Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute * THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. ****************************************************************************************************************** nyAsAparaparyAyaprapattinirUpaNaM nAma saptatriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya taddivyaM bhargo devasya dhImahi || uktAnuvAdapUrvakaM sudarzanasya SoDazabhujatvaprayojanAdipraznaH nAradaH – AkhyAtaM bhavatA sarvaM bhagavan paramezvara | saudarzanasya yantrasya mantrasya svasya ca prabho || 37-1 || astrANAM cApi mAhAtmyaM svarUpaM lakSaNaM tathA | ArAdhanaM ca yogazca svabhAvazca vizeSataH || 37-2 || bhujaiH SoDazabhirveti proktaM rUpopavarNane | tat kadA kena kartavyaM kimarthaM kIdRzaM vada || 37-3 || rAjJAmatyAhitAdinivAraNaM SoDazabhujatvasya prayojanam ahirbudhnyaH – parairabhibhave prApte rAjJAM balasamanvitaiH | nagareSu pradagdheSu rAjJAM vidrAvite bale || 37-4 || p. 354) uparuddheSu bhogeSu tattadviSayavAsinAm | pIDyamAne parabalairitthaM rASTre mahAmune || 37-5 || sthitAvanupapannAyAM rAjJo'vyucchinnavairiNaH | kArayet SoDazabhujaM sudarzanamavAritam || 37-6 || SoDazabhujasudarzanavigrahavarNanam apAramaparicchedyamavAGmanasagocaram | raktavarNamudArAGgaM pItakauzeyavAsasam || 37-7 || vidyutpuJjapratIkAzaiH kezairUrdhvamukhairyutam | piGgalAghUrNamAnogranetratritayabhISaNam || 37-8 || daSTAdharasphuTAlakSyadaMSTrAniSThyUtapAvakam | kvaNatkiGkiNijAlena kAJcIdAmnA virAjitam || 37-9 || nitambalambinopetaM jvalatkaukSeyakeNa ca | dadhAnaM kiGkiNImAlAM tvalimAlAninAditAm || 37-10 || ApAdalambinIM divyAM muktAratnAcitAM tathA | jhaNajjhaNitamaJjIrazobhamAnapadAmbujam || 37-11 || hArakeyUratATaGkamukuTairupazobhitam | anyairmaNimayaizcitrairbhUSaNaiH samalaMkRtam || 37-12 || krameNa cakraparazukuntadaNDAGkuzAni ca | zastrANi zatavaktrANi khaDgazaktI ca bibhratam || 37-13 || p. 355) karairUrdhvamukhairdIrghairdakSiNairaSTabhiH paraiH | vAmaiH zaGkhadhanuHpAzahalavajrANi ca kramAt || 37-14 || gadAmusalazUlAni bhImAnyetAni bibhratam | svasamAzritazatrUtthakrodhena mahatAvRtam || 37-15 || bhugnabhrUkuTilaM vaktraM dhArayantaM vibhISaNam | pratyAlIDhavizeSeNa tiSThantaM dIptimAlinam || 37-16 || kAlAgnirudrarUpeNa saMharantamidaM jagat | yathoktasudarzanadhyAnasya niHsApatnyasAdhanatA evaM sudarzanaM dhyAyet kAlAtmAnaM mahAdyutim || 37-17 || rAjA taddhyAnamAtreNa niHsapatno bhavet kSaNAt | na kvApyupasthitisteSAM sapatnAnAM mahItale || 37-18 || nazyanti zatravastatra yatra yatra ca vidrutAH | sudarzanamanArAdhayatAM rAjJAM zatruparAbhavAdiH evamenamanArAdhya rAjAno'mitavikramAH || 37-19 || sapatnairabhibhUyante niHzrIkAzca bhavanti vai | yogena nyAsena vA sudarzanArAdhanasyaihikAmuSmikaphalasAdhanatA ya enaM pUjayedbhaktyA pUrvoktenaiva vartmanA || 37-20 || bAhyena cAntareNApi yogAkhyena mahAmune | nyAsena vA sukhI so'tra paratra ca na saMzayaH || 37-21 || p. 356) uktAnuvAdapUrvakaM nyAsAkhyaprapattisvarUpapraznaH nAradaH – bAhya AbhyantarazcApi mama yogaH puroditaH | nyAsAkhyaM sAdhanaM proktaM tanme brUhi mahezvara || 37-22 || nyAsasya paramarahasyatvakhyApanam ahirbudhnyaH – etanmahopaniSadaM devAnAM guhyamuttamam | abhISTArthapradaM sadyaH sarvapApapraNAzanam || 37-23 || avAcyametat sarvasmai nAbhaktAya kadAcana | bhakto'si me sthirazceti vakSyAmi hitakAmyayA || 37-24 || nyAsasya sarvaphalasAdhanatvopapAdanam yadyena kAmakAmena nAsAdyaM sAdhanAntaraiH | mumukSuNA yat sAMkhyena yogena na ca bhaktitaH || 37-25 || prApyate paramaM dhAma yato nAvartate punaH | tena tenApyate tattannyAsenaiva mahAmune || 37-26 || paramAtmA ca tenaiva sAdhyate puruSottamaH | prapatteH SaDaGgAni SoDhA hi vedaviduSo vadantyenaM mahAmune || 37-27 || p. 357) AnukUlyasya saMkalpaH prAtikUlyasya varjanam | rakSiSyatIti vizvAso goptRtvavaraNaM tathA || 37-28 || AtmanikSepakArpaNye SaDvidhA zaraNAgatiH | nyAsaprakaraNe zaraNazabdasya sAdhanavAcitvam upAye gRharakSitroH zabdaH zaraNamityayam || 37-29 || vartate sAMprataM caiSa upAyArthaikavAcakaH | prapattilakSaNam ahamasmyaparAdhAnAmAlayo'kiMcano'gatiH || 37-30 || tvamevopAyabhUto me bhaveti prArthanAmatiH | zaraNAgatirityuktA sA deve'smin prayujyatAm || 37-31 || sudarzanaprapattau mantravizeSakathanam bhagavan sarvavijayisahasrArAparAjita | zaraNaM tvAM prapanno'smi zrIkaraM zrIsudarzanam || 37-32 || anena mantreNa prapannasya phalotpattipratibandhakasakaladuritanivRttiH anenaiva prapannasya bhagavantaM sudarzanam | tasyAnubandhAH pApmAnaH sarve nazyantyasaMzayam || 37-33 || prapannasya kRtakRtyatvam kRtAnyanena sarvANi tapAMsi tapatAM vara | sarve tIrthAH sarvayajJAH sarvadAnAni ca kSaNAt || 37-34 || p. 358) kRtAnyanena mokSazca tasya haste na saMzayaH | nyAsamAtreNa tapoyajJAdisiddhikathaMtApraznaH nAradaH – kathaM tapAMsi yajJAzca tIrthadAnAni sarvazaH || 37-35 || tasyaiva nyAsamAtreNa sidhyante tadvada prabho | taduttarakathane nyAsasya sarvatapo'tiriktatapastvakathanam ahirbudhnyaH – yAni niHzreyasArthAni coditAni tapAMsi vai || 37-36 || teSAM tu tapasAM nyAsamatiriktaM tapaH zrutam | namaHzabdena kRtAtmanyAsasya svadhvaratvopapAdanam samitsAdhanakAdInAM yajJAnAM nyAsamAtmanaH || 37-37 || namasA yo'karod deve sa svadhvara udIritaH | nyAsasya paramadharmatve pramANapradarzanam yAgasAdhanabhUtena svAtmanA vedyamIzvaram || 37-38 || ayajat tAni dharmANi prathamAnIti naH zrutam | nyAsasya sarvayajJasamatvam yajJarUpadharaM devaM yajate svAtmanaiva yaH || 37-39 || tena sarve kRtA yajJA bhavantIha mahAtmanA | nyAsasya yajJatvanirvahaNAya yajJAGgapauSkalyarUpaNam yajJarUpadharasyAsya zarIraM vediriSyate || 37-40 || p. 359) AsyamAhavanIyAgnirhRdayaM dakSiNAnalaH | athAsya gArhapatyAgnirudaraM zruticoditam || 37-41 || yajamAno manastattvaM buddhiH patnI prakIrtitA | svAzritapratyanIkA ye pazavaste prakIrtitAH || 37-42 || lomAni barhiSastvasya jIvaM havyaM pracakSate | savanAni ziromadhyagAtrapAdAH prakIrtitAH || 37-43 || daza yajJAyudhAnyasya jJAnakarmendriyANyapi | RtvijaH SoDaza bhujA devasyAsya mahAmune || 37-44 || bhaktarakSaNasaMkalpo dIkSA devasya nArada | RgyajuHsAmaghoSo'sya bhUSaNArAva iSyate || 37-45 || sadasyA bhUSaNAnyasya dayA devasya dakSiNA | juhUrdhruvA sruvazcaiva prAzitraharaNaM tathA || 37-46 || mekSaNopabhRtau veda iDApAtrI tathaiva ca | dArupAtraM ca yoktraM ca camasaH sRSTireva ca || 37-47 || piSTodvapanyAjyasthAlyAvidhmapravrazcanaM tathA | madantItyasya zastreSu cakrAdyeSu samAzritAH || 37-48 || prapannasya kRtakRtyatvanigamanam evaMrUpaM tamabhyarcya prakSINAzeSapAtakaH | anuSThitakratuzato bhavedeSa na saMzayaH || 37-49 || p. 360) yathoktakrameNa sudarzanamanArAdhayatAM klezaprAptinigamanam evaM bahuvidhai rUpairupetaM taM sudarzanam | kRtvA tamapratiSThApya rAjAno mantriNo'pi vA || 37-50 || vinaSTasaMpadaH sadyaH paribhUtAzca zatrubhiH | arcanAbhAvato rAjyAd bhraSTAzciramupadrutAH || 37-51 || sudarzanamanArAdhayatAM rAjye brahmahatyAdidoSotpattiH svarAjyaM brahmahatyAdidoSairduSyenmahAmune | samidityasya RgvedazrutirAha (1) dayAvatI || 37-52 || sudarzanamanArAdhayatAM rAjJAM prajAnurAgAbhAvaH anabhidhyAnato hyasya vizve viSayavAsinaH | aparaktAzca jAyante mahArAje kRtAgasi || 37-53 || rAjye sudarzanAnArAdhanAt prajAnAmapi bahuduHkhabhAgitA azraddadhAnAzcaitasminniha janmani duHkhinaH | _______________ 1 atredaM RgvedazrutidvayaM bodhyam- yaH samidhA ya AhutI yo vedena dadAza marto agnaye | yo namasA svaghvaraH || tasyedarvanto raMhayanta Azavastasya dyumnitamaM yazaH | na tamaMho devakRtaM kutazcana na martyakRtaM nazat || (Rgvede 8-19, 6.) _______________ p. 361) pretyAdho'dhaH patantyeva nApnuvanti sukhaM kvacit || 37-54 || sudarzanasamArAdhanasya sarvaphalAvAptisAdhanatAnigamanam tadyajJarUpaM susamAzritAnAM rakSAvidhAne kRtadIkSamIzam | subhISaNaM SoDazabAhuyuktaM svazatrupakSakSapaNapravRttam || 37-55 || yathoktarUpaM dhRtasarvazastra- mupetamastrairapi mUrtimadbhiH | paTe likhitvA zilayAthavArcAM vidhAya lohairuta bimbamasya || 37-56 || samarcayedyo nRpatiH pratiSThAM vidhAya bhaktyAtha sudarzanezam | kSaNena sidhyanti manISitAni vipakSanAzazca bhavedamuSya || 37-57 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM nyAsAparaparyAyaprapattinirUpaNaM nAma saptatriMzo'dhyAyaH || 37 || AditaH zlokAH 2376 jvarAdiroganivRttyupAyavidhAnaM nAma aSTAtriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya taddivyaM bhargo devasya dhImahi || uktAnuvAdapUrvakaM rogamocanopAyapraznaH nAradaH – AkhyAtaM bhavatA rAjJAM parebhyo rakSaNaM param | tathaiva sarve sarvajJa puruSArthAH samIritAH || 38-1 || tatsAdhanAni cAnyacca prasaGgAt samudIritam | idaM tvidAnIM bhagavan vyAkhyAhi mama pRcchataH || 38-2 || rAjJAM tatsacivAnAM ca tathAnyeSAM nRNAmapi | rogAH krUratarAsteSAM puruSArthavirodhinaH || 38-3 || saMbhavanti hi teSAM tu mocanaM kena sidhyati | rogotpattitadvinAzakAraNakathanam ahirbudhnyaH – sAdhu pRSTaM mune rogA jAyante yena duHsahAH || 38-4 || zRNu yenaiva nazyanti tad vakSyAmi tavAdhunA | p. 363) prAkRtapralaye ekAkinaH paramapuruSasya ramaNAbhAvaH prAkRte sarvalokasya saMprApte pratisaMcare || 38-5 || brahmAyuSi parikSINe naSTe sthAvarajaGgame | sarvabhUteSu bhUtAdau pralIneSu mahAmune || 38-6 || bhUtAdAvindriyAdau ca taijase mahati sthite | tato mahati yAte tu prakRtiM buddhilakSaNe || 38-7 || tathA ca puruSe tasyAM pralIne paJcaviMzake | tasyAmapi pralInAyAM puruSe puSkarekSaNe || 38-8 || sa eva sarvaM saMhRtya svasmin paramapUruSaH | bhagavAn puNDarIkAkSaH paramAtmA jaganmayaH || 38-9 || ekAkI sa tadA naiva ramate sma sanAtanaH | lIlArthaM punaH sRSTiH sa lIlArthaM punazcedamasRjat puSkarekSaNaH || 38-10 || nAmarUpavyAkaraNam sa pUrvaM nAmarUpANi cakre sarvasya sarvagaH | lIlopakaraNabhUtaprakRtyA paramAtmano ramaNam lIlopakaraNAM devaH prakRtiM triguNAtmikAm || 38-11 || mAyAsaMjJAM punaH sRSTvA tayA reme janArdanaH | prakRtyA jIvaparayoH svarUpapracchAdanam sA tu sarvANi bhUtAni tattacchaktisamanvitA || 38-12 || p. 364) modayantI ca tanvAnA svasyAM bhogyadhiyaM tathA | vartate jIvaparayoH svarUpAcchAdanAya sA || 38-13 || prakRtipAravazyAjjIvasya saMsaraNam tayA vivazametattu saMsaratyakhilaM jagat | prakRterdehAtmabhramahetutvam tayaiva prathamaM dehe karotyAtmadhiyaM naraH || 38-14 || saivAsve svatvadhIhetuH tataH zarIrasaMbandhiputrAdau mamatAM gataH | ahaMkAramamakArotthavAsanAdArdhyam tato'haMkArajAstasya mamatotthAzca vAsanAH || 38-15 || bhavanti dehe putrAdau dRDhabaddhAzciraM mune | tadutthavAsanAnAM rAgadveSadvArA puNyapApahetutvam tataH svadehe putrAdAvupakAryapakAriSu || 38-16 || rAgadveSau ca bhavatastAbhyAM sarvaM viceSTate | kapUyaramaNIye ca tadutthe saMcinotyayam || 38-17 || tato jAtyAyurbhogarUpakarmavipAkaprAptiH tadvipAkAnathApnoti jAtyAyurbhogalakSaNAn | prArabdhakarmaphalopabhogAyaiva zarIrasRSTiH ataH phalopabhogArthamubhayeSAM ca karmaNAm || 38-18 || p. 365) prArabdhAnAmidaM sRSTaM zarIraM ca zarIriNaH | rogANAM pApajanyatvam pApmabhya eva jAyante prArabdheSvAmayAstanau || 38-19 || nAnAvidhA duHkhavarA bhujyante dehinApare | tatra prathamaM jvarazAntyupAyaH jvarAbhibhUte nRpatau sacive'nyajane'thavA || 38-20 || mahAsudarzanaM yantraM kathitaM mantrakovidaiH | guDUcIrAjyasaMsiktAzcaturaGgulasaMmitAH || 38-21 || mantreNAnena juhuyAt sahasraM jvalite'nale | cakrAmbujaM ca vinyasya sthaNDile zAlitaNDulaiH || 38-22 || tatra pAtraM nidhAyAjyaM prasthapUrNaM nidhAya ca | tasyAM palapramANeSu tantuSvAropya dIpikAm || 38-23 || tatrApyenaM samAvAhya mantreNAnena mantravit | tataH pazcimabhAge tu sthaNDile maNDite zucau || 38-24 || AstIrya kalamAMstatra nyasenmAhendramaNDalam | tanmadhye SaDaraM cakraM madhye tAraM ca vinyaset || 38-25 || tantujAlena saMveSTya navakumbhaM suzobhanam | candracandanakAzmIramizrairApUrya vAribhiH || 38-26 || tadbahizcandanAdyaistamarcayedakSatairapi | p. 366) ratnAni paJca padmaM ca dUrvAM hATakameva ca || 38-27 || zyAmAkaM viSNuparNIM ca devIM cAntarvinikSipet | madhyekumbhaM samAveSTya kSaumeNa navamAlayA || 38-28 || taM tAramadhye saMsthApya sAdhyanAmayute zubhe | pUrNacandramabhidhyAyaMstatra cAvAhayet prabhum || 38-29 || taM dhUpadIpamAlyAdyaiH samabhyarcya yathAvidhi | zAlyannaM dadhimadhvAjyasarvavyaJjanasaMyutam || 38-30 || hRdyaM sAjyaM guDaM dadyAd devAya haviruttamam | baliM tato hared dikSu vidikSu ca samAhitaH || 38-31 || zAlyannaiH zvetapuSpaizca dhUpadIpAdibhistathA | dikpAlAnAM tato dadyAt kSetrezAyApi nArada || 38-32 || Asane prAGmukhaM sAdhyamupavezyAtha sajvaram | darpaNaM tasya saMsthApya purastAt pratibimbitam || 38-33 || kumbhamAdAya mantreNa darpaNaM so'bhiSecayet | sadya eva jvarAnmukto bhavenmeghAdivoDurAT || 38-34 || atha dvijebhyo vidvadbhyo vaiSNavebhyo vizeSataH | niSkatrayaM hiraNyasya droNaM cAjyasya gAM tathA || 38-35 || karpUraM candanaM cApi vAsAMsi vimalAnyapi | etAni dadyAdekasmai mune brahmavide'thavA || 38-36 || p. 367) tataH svastho bhavet sadyo yAvajjIvaM na saMzayaH | eSA cikitsA prakRtirvyAdhInAM mAtrayA bhidA || 38-37 || rAjayakSmazAntiH rAjayakSmAbhibhUte tu nRpAdau munisattama | madhvaktAbhirapAmArgasamidbhiH khAdire'nale || 38-38 || mantreNAnena juhuyAt sahasraM mantravittamaH | tataH pratIcye digbhAge pUrvavat kalpite'nale || 38-39 || ADhakAjyAbhipUrNAyAM pAtryAM dvipalatantuSu | Aropya dIpikAM pazcAd devamAvAhya mantrataH || 38-40 || tataH pAzcAttyabhAge tu bhArazAlipariSkRte | sthaNDile maNDite zuddhe kRtvA mAhendramaNDalam || 38-41 || pUrvavat SaDaraM cakraM vinyasyAreSvamuSya ca | mantravarNAni vinyasya sAdhyanAma ca tArake || 38-42 || pUrvavanmantritaM kumbhaM tatra saMsthApya maNDale | AvAhya devamabhyarcya pUrvavaccakrarUpiNam || 38-43 || havizca pAyasaM dadyAt khaNDamadhvAjyasaMyutam | baliM ca pUrvavat kuryAt pAyasena vizeSataH || 38-44 || gurukSetrezavighnezadurgAdikpAlakAn prati | prAvRtya kambalenainaM sAdhyaM prAGmukhamAsane || 38-45 || p. 368) AsInaM mantrataH kumbhavAribhizcAbhiSecayet | anvahaM darpaNAviSTaM snApayecchAyayA punaH || 38-46 || niSkadvayaM hiraNyasya dviniSkaM rajataM tathA | kambalaM svadhRtaM vastraM tilAnAM droNameva ca || 38-47 || kamaNDaluM kAMsyapAtraM chatraM copAnahau tathA | ekasmai brAhmaNAyaiva viduSe cAstikAya vai || 38-48 || dadyAdetAni sarvANi sarvasatkArapUrvakam | prayoktAraM dhanairevamabhyarcya prayato bhavet || 38-49 || sadyastasmAnmahArogAd vimukto nAtra saMzayaH | prameharogazAntiH evaM prameharogeNa gRhIte ca mahAmune || 38-50 || sahasraM juhuyAnmantrI mantreNAnena bailvakaiH | mASaudanaM havirdadyAd baliM cAnena kArayet || 38-51 || abhiSekaM svayaM kuryAdanyat pUrvavadAcaret | dadyAd droNaM ca mASANAM rajataM paJcaniSkakam || 38-52 || ekaM cAnaDuhaM sadyo nIrogaH syAnmahAmune | udararogazAntiH tathaudarairmahArogairgulmazUlAdibhizciram || 38-53 || abhibhUteSu martyeSu vakSye pratividhiM zRNu | pUrvavat kumbhamabhyarcya sudarzananiSevitam || 38-54 || p. 369) tatpUrvabhAge prajvAlya jvalanaM kuNDamadhyame | samidbhirArkairjuhuyAdAjyAktairdvisahasrakam || 38-55 || tilaizca juhuyAt tadvanmantreNAnena mantravit | tataH kumbhodakaM spRSTvA sahasraM ca japenmanum || 38-56 || tato hared baliM mantrI dikpAlAnAM yathAkramam | bhUtapretapizAcAnAM kSetrezasyApi nArada || 38-57 || zuklaudanaiH zuklapuSpaiH piSTaiH zukladhvajairapi | kumbhAdhivAsitaM devaM pUjayed vidhivat tataH || 38-58 || havirnivedayecchuddhairodanaiH kalpitaM bahu | zarkarAmadhudadhyADhyaM sarvavyaJjanasaMyutam || 38-59 || tataH kumbhodakaM kiMcidAdAyAnena mantritam | pAyayedrogiNaM mantrI mantroccAraNapUrvakam || 38-60 || tataH kumbhodakenaiva prAGmukhaM snApayed budhaH | tarpayed brAhmaNAn sapta yathAzakti samAhitaH || 38-61 || guruM bahudhanairvastrairbhUSaNairdhAnyarAzibhiH | sarve tasyaudarA rogA vinazyanti na saMzayaH || 38-62 || tataH svastho bhavenmartyo devavanmodate'nizam | p. 370) apasmArazAntiH apasmArAbhibhUte tu nare pratividhiM zRNu || 38-63 || bhUtale gomayAlipte same maGgalasaMyute | tilabhAradvayaM tatra prastIrya caturazrakam || 38-64 || dvihastasaMmitaM tatra yantraM saudarzanaM nyaset | pUrvoktena prakAreNa vinaivAkhilamUrtibhiH || 38-65 || sudarzanaM nRsiMhaM ca vinA mantrAbhisaMhitam | saudarzanaM mahAyantraM madhye pUrvoktavartmanA || 38-66 || praNidhAyodakumbhaM tu tantubhiH pariveSTitam | pUrvoktadravyasaMyuktaM kambalenAbhiveSTitam || 38-67 || pUrveNa maNDalaM vahniM nidhAya vidhivat tataH | anena manunA kuryAd dvisahasraM tilAhutIH || 38-68 || tataH kumbhaM spRzanmantramaSTottarasahasrakam | japenmantrAbhipUtena vAriNAnena mantravit || 38-69 || grahAbhibhUtamAsInaM prAGmukhaM cAbhiSecayet | tato muktagrahastena kSaNenaiva sukhI bhavet || 38-70 || sarve cAnye grahAstaM tu na kSamante hi vIkSitum | dhanadhAnyaizca vAsobhiH sa guruM pUjayet tataH || 38-71 || p. 371) yasmin yantre tu yad dravyaM tacca tasmai nivedayet | brAhmaNAMstarpayet pazcAdaSTau tilasuvarNakaiH || 38-72 || rajataizcApi mahiSIM sAdhakAya nivedayet | tataH svastho bhavenmartyo devavanmodate bhuvi || 38-73 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM jvarAdiroganivRttyupAyavidhAnaM nAma aSTAtriMzo'dhyAyaH || 38 || AditaH zlokAH 2449 sarvaphalasAdhanabhUtamahAbhiSekavidhAnaM nAma ekonacatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || kena prayogeNa sarvArthasiddhiriti praznaH nAradaH – bhagavan brUhi sarvajJa yenaikenaiva karmaNA | sarvarogA vinazyanti kena sarve ca zatravaH || 39-1 || kena sarvArthasiddhiH syAjjagat kena vazaM bhavet | vibhUtirvimalA kena prApyate karmaNA vada || 39-2 || taduttarakathanArambhaH ahirbudhnyaH – zrUyatAM cAvadhAnena guhyametanmahAmune | yenaikena prayogeNa sarvArthAH saMbhavanti hi || 39-3 || mahAbhiSekAkhyakarmavidhiH rAjJazca mantriNAM caiva sarveSAmadhikAriNAm | p. 373) padAt svasmAdupAroDhukAmAnAM paramaM padam || 39-4 || anyeSAM laukikAnAM ca yat kiMcid vAJchatAM tathA | kAryaM mahAbhiSekAkhyaM karma sarvArthasAdhakam || 39-5 || tadaGgatayA sthAnAdivizeSavidhiH vAsudevAlayodyAnamaNDape mandire'thavA | same pavitritatale maGgalASTakasaMyute || 39-6 || vikIrya kalamAMstatra navabhArAbhisaMmitAn | mAhendramaNDalaM nyasya bAhyato jAtipuSpakaiH || 39-7 || madhye saudarzanaM yantramuktenaiva tu vartmanA | vinyased gandhapuSpaizca tanmadhye ca suzobhanam || 39-8 || tanmadhye vinyasenmantrI yantrabimbamanuttamam | tasyAgre mUlamantreNa kumbhaM tantupariSkRtam || 39-9 || AvAhayed gandhatoye navaratnasamanvitam | candanAgurukarpUrakAzmIrakSodamaNDitam || 39-10 || akSataizca parikSiptaM zuddhakSaumAbhiveSTitam | gandhavatkusumAkIrNaM dhUpadIpasamanvitam || 39-11 || mukhAntare tathA kArye kumbhakuNDe svalaMkRte | pratiSThApyASTadigbhAge pUrNakumbhAnalaMkRtAn || 39-12 || AcakrAyetimantrAdyairagniprAkArakAntakaiH | p. 374) prAgAdi vinyasenmantraiH pratyekaM pUjayet tataH || 39-13 || prAgAdidikSu madhye cAgnikuNDavidhiH sarvatra kumbhaprAgbhAgeSvagnikuNDAni vinyaset | prAsAdalakSaNaM kuNDaM madhye kuryAt svalaMkRtam || 39-14 || prAgAdyagnikuNDAnAM lakSaNakathanam prAcyAM dizi catuSkoNamAgneyyAM tu trikoNakam | yAmye tvardhendusaMkAzaM nair-RtyAM yonisaMnibham || 39-15 || vAruNyAM padmasaMkAzaM vAyavyAmaSTakoNakam | vRttamuttaradigbhAge caizAnyAM tu SaDazrakam || 39-16 || dizAM homeSu vaiSNavartvigvaraNam vaiSNavAnRtvijazcASTau dizAM homeSu yojayet | madhye tu sAdhako mantrI juhuyAjjvalite'nale || 39-17 || home dravyasaMkhyayorvidhiH pratyekaM juhuyAdAjyairaSTottarasahasrakam | home mantravidhiH sarvatra mUlamantreNa juhuyAd dhyAnapUrvakam || 39-18 || kumbhAbhimantraNavidhiH homAnte devamabhyarcya sarvakumbheSu sAdhakaH | p. 375) spRSTvA tu tAJjapenmantraM sAdhyanAmapuTIkRtam || 39-19 || aSTottarasahasraM tu sarvatra vidhivat tataH | nivezayenmahAyantrasaMmukhaM sAdhyamAsane || 39-20 || prathamaM prAgAdikumbhajalairabhiSekaH tato bherIninAdaizca zaGkhakAhalanisvanaiH | sahitaM snApayedenaM prAcyAdyaiH kumbhavAribhiH || 39-21 || tataH pUrNakumbhajalenAbhiSekaH pazcAnmadhyamamAdAya pUrNakumbhaM svalaMkRtam | tadvAriNAbhiSicyAnte mantraM mantrIjapet svayam || 39-22 || yathoktAbhiSekeNa sarvakAmAvAptiH tatastenAbhiSekeNa nirdhUtAzeSakilbiSaH | rAjate himasaMrodhAnnirmukta iva bhAskaraH || 39-23 || sarve tamanaghaM kAmA vRNate svayameva hi | vinA rAjAnametena kuryAccAnyAbhiSecanam || 39-24 || evaM mahAbhiSeke tu kRte pUrNe mahAtmanA | yasya yad vAJchitaM tasya hastasthaM tanna saMzayaH || 39-25 || AyuSkAmI tathAyuSyamArogyArthI tadaznute | p. 376) arthArthI cArthamApnoti pazukAmastathA pazUn || 39-26 || aputraH putramApnoti nirguNo guNavAn bhavet | kanyArthI labhate kanyAM jigISurjayamaznute || 39-27 || svapadaM padahInastu padArthI paramaM padam | annakAmazca bahvannaM yazo'rthI cAznute yazaH || 39-28 || kimatra bahunoktena yadyanmanasi vartate | tattat sadyaH samApnoti nAtra kAryA vicAraNA || 39-29 || ante sAdhakArcanavidhiH evaM kRtAbhiSekastu pUrNakAmo'tha mAnavaH | suvarNairbahuratnaizca vastrairmAlyAnulepanaiH || 39-30 || arcayet sAdhakaM samyag dadyAddhenuM savatsakAm | tasmai ziSTaM ca yad dravyamabhiSekaparicchadam || 39-31 || tacca dadyAt tathA pAtrIM pAyasenAbhipUritAm | RtvijAM brAhmaNAnAM ca paritoSaNavidhiH pratyekaM niSkadAnena toSayedRtvijo'khilAn | tarpayed brAhmaNAnanyAn yathAzakti samAhitaH || 39-32 || iti zrIpaJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM sarvaphalasAdhanabhUtamahAbhiSekavidhAnaM nAma ekonacatvAriMzo'dhyAyaH || 39 || AditaH zlokAH 2481 astrasvarUpatacchaktinirUpaNaM nAma catvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || uktAnuvAdapUrvakamastrasaMsthAnatacchaktisvarUpapraznaH nAradaH – bhagavan devadeveza vizvAmaravarArcita | yadyanmayA purA pRSTaM tattvatastat tadIritam || 40-1 || divyAstrANAM tu sarveSAM mantrarUpAzca mUrtayaH | kathitA bhavatA samyak pRcchato me savistaram || 40-2 || kiMsaMsthAnAnyathAstrANi kiMzaktIni paraMtapa | mayi sAnugrahaM cetastava ced vaktumarhasi || 40-3 || taduttarakathanAya teSAM paramaguhyatvakhyApanam ahirbudhnyaH- tadetat paramaM guhyamavAcyamatidurlabham | astrANAM svarUpeNa pratyakSAgocaratA na cAvirAsannastrANi svasvarUpeNa kasyacit || 40-4 || surAsurairniyujyante mantrarUpeNa tAni vai | p. 378) devakAryArthamindraM prati kadAcit teSAM gocaratA ekadA vRtranidhane vAsavasya svarUpataH || 40-5 || AvirbabhUvuretAni surakAryamidaM tviti | mantrarUpeNAsAdhye viSaye teSAM svasvarUpAviSkaraNam mantrasvarUpaizcAsAdhye viSaye svasvarUpataH || 40-6 || AviSkurvanti cAstrANi bhISaNAni paraM mune | eSAM darzanamAtreNa vinazyantyarisainikAH || 40-7 || bhagavatA teSAM svarUpeNa dhAraNam cakrasvarUpI bhagavAMstAni dhatte svarUpataH | tatsvarUpatacchaktikathanapratijJA svarUpANi tathA teSAM zaktIzca kathayAmi te || 40-8 || 1 - nArAyaNAstram zRNu nArAyaNAstrasya svarUpaM prathamaM mune | sahasradhAramatyugraM sahasrArkasamaprabham || 40-9 || taijasaM vistRtAgraM tanmohinIkusumopamam | 2 - pAzupatAstram pratipaccandrasaMkAzamadhyASTAzravidIpitam || 40-10 || p. 379) zatadhAraM taDiddIptametat pAzupataM matam | 3 - brAhmAstram sahasrArasamAyuktaM vidyutpuJjopamAkRti || 40-11 || prastarapratimaM muSTigrAhyAgraM brAhmamIritam | 4 - brahmaziro'stram daMSTrAkarAlaM daSToSThaM piGgalAkSaM vibhISakam || 40-12 || gRhItapiGgakezAgrametad brahmaziro matam | 5 - viSNucakrAstram viSNucakramiti khyAtaM sahasrAraM sudarzanam || 40-13 || 6 - jRmbhaNAstram jRmbhaNaM tvaSTavakrAGgaM daNDamevaM vidurbudhAH | 7 - kAlapAzAstram bhImAkAraM pAzameva kAlapAzamiti smRtam || 40-14 || 8 - AgneyAstram SaTkoNAgraM jvalajjvAlamastramAgneyamuttamam | 9 - hayaziro'stram jvAlAvilaM vAjivaktramastraM hayaziro matam || 40-15 || p. 380) 10 - prasvApanAstram prasvApanaM kuvalayastabakastambasannibham | 11 - tAmasAstram satoyatoyadaprakhyaM tAmasAstramudIritam || 40-16 || 12 - kAlAstram kAlAstraM bhISaNaM daNDaM SaSTighaNTAsamAkulam | 13 - daNDacakrAstram AdyantacakrayugdaNDaM daNDacakramiti smRtam || 40-17 || 14 - kAlacakrAstram kAlacakraM catuSkoNaM paryantasthitarAzimat | 15 - dharmacakrAstram dharmacakraM suvRttaM syAd dazayajJAyudhAGkitam || 40-18 || 16 - zaivAstram zaivaM zatamukhAgnistu daNDavat parikIrtyate | 17 - zUlAstram zUlaM tu tridalaM proktaM tIkSNadhAraM sudaNDakam || 40-19 || 18 - parazvastram parazU raudramastraM ca tIkSNadhAraM bhayAvaham | p. 381) 19 - trizUlAstram zUlatrayAGkitamukhaM trizUlaM daNDavad bhavet || 40-20 || 20 - ghorAstram ghoraM nArA ca rUpaM syAdastramAhurmanISiNaH | 21 - aghorAstram kRSNAsyaM piGganayanaM jvAlAkezordhvabandhanam || 40-21 || aghorAstramidaM proktaM nAmnA caivAsidhArakam | 22 - saMmohanAstram astraM saMmohanaM nAma kamalaM nAlasaMyutam || 40-22 || 23 - aiSIkAstram aiSIkaM zaranAlAbhamastramAhurvicakSaNAH | 24 - aindracakrAstram vajrAGkitacatuSkoNaM naTAbhamamitadyuti || 40-23 || aindracakrAkhyamastraM tat paravairibhayaMkaram | 25 - zuSkAzanyastram sadA jvalitasarvAGgaM mahiSAkRti bhISaNam || 40-24 || zuSkAzaniridaM proktamastramaGgArasaMnibham | p. 382) 26 - ArdrAzanyastram tAdRzaM zuklavarNaM tadArdrAzaniriti smRtam || 40-25 || 27 - painAkAstram painAkamastraM paramaM dhanustakSakasaMnibham | 28 - kaGkAlAstram kaGkAlAkhyaM bhavedastraM pizAcAkRti bhISaNam || 40-26 || 29 - kApAlAstram kapAlamAlikAmAhuH kApAlAstramanuttamam | 30 - saurAstram sauramastraM samAkhyAtaM sUryabimbaparaMparA || 40-27 || 31 - varuNapAzAstram astraM varuNapAzAkhyaM zItAkRti sudAruNam | 32 - saMtApanAstram laguDaM zaGkujAlADhyaM saMtApanamidaM viduH || 40-28 || 33 - vAruNAstram vAruNaM jAlakAkAraM dvAtriMzacchidrasaMyutam | p. 384) 34 - dharmapAzAstram sarvatattvamayaM dAma dharmapAzamiti smRtam || 40-29 || 35 – 36 - zaktidvayAstram zaktirekA prasiddhaiva zaktyantaramathocyate | dviziraskaikanAlA ca dazaghaNTAvibhUSitA || 40-30 || 37 - vAyavyAstram vAyavyamastraM sAraGgaH sazRGga iva paThyate | 38 - mausalAstram mausalaM musalaM proktaM vidyuddaNDamivojjvalam || 40-31 || 39 - gAndharvAstram gAndharvamastramAdiSTaM vINAdaNDopamAkRti | 40 - darpaNAstram darpaNaM darpaNaM proktamastraM pUrNendusaMnibham || 40-32 || 41 - zoSaNAstram zoSaNaM vikaTaM zRGgamastraM paravizoSaNam | 42 - paizAcAstram paizAcamastraM paramamulkAmukhamudAhRtam || 40-33 || p. 384) 43 - tejaHprabhAstram tejaHprabhaM smRtaM prAsapratimaM paradAraNam | 44 - aindrAstram aindramastraM vajrarUpaM tejasAM nilayaM smRtam || 40-34 || 45 - vilApanAstram astraM vilApanaM nAma dhArAdharamudAhRtam | 46 - vaidyAdharAstram vaidyAdharAstramAhustat puSpamAlAM tu mohinIm || 40-35 || 47 - kaGkAlAstram astraM kaGkAlasaMjJaM syAnmahAghaNTAninAditam | 48 - modakyastram modakI nAma paramA vallarI puSpazAlinI || 40-36 || 49 - zikharAstram zikharaM nAma khaTvAGgamAyudhaM paricakSate | 50 - krauJcAstram krauJcamastraM mahat pakSI krauJcAkRtirihocyate || 40-37 || p. 385) 51 - asiratnAstram asiratnAhvayaM divyamastraM khaDgo mahAdyutiH | 52 - prazamanAstram astraM prazamanaM nAma procyate dhvajasaMnibham || 40-38 || 53 - kandarpadayitAstram kandarpadayitaM cAstramikSuH paramazobhanam | 54 - madanAstram madanaM cAmaraprakhyamastraM parabhayAvaham || 40-39 || 55 - saumanAstram saumanaM zibikAbhaM tadastramastravido viduH | 56 - satyAstram sthUlamuktAkSamAlaiva satyAstraM sarvasAdhakam || 40-40 || 57 - saMvartakAstram astraM saMvartakaM nAma mahAzaGkhaH prakIrtyate | 58 - mAyAdharAstram mAyAdharAhvayaM prAhurastraM zAkhinameva ca || 40-41 || p. 386) 59 - somAstram somAstramardhacandrAbhaM sAyakaM saMpracakSate | 60 - tvASTrAstram tvASTramastraM caityasamaM sadaNDamabhidhIyate || 40-42 || 61 - zIteSvastram zIteSurnAma kumbhAsyA sravantI sariduttamA | 62 - bhagAstram trikoNaM daNDavad vidyAd bhagAstramamitadyuti || 40-43 || 63 - saMdAmanAstram sadAmanaM samAkhyAtaM cakraM niraramucyate | 64 - satyavadastram satyavat tanmahAbhUtaM vyAttAnanamidaM viduH || 40-44 || 65 - vAraNAstram vAraNaM nAma sarpAsyaM vAraNaM paramAGkuzam | 66 - dhRSTAstram dhRSTaM kabandhamudaraM vyAttAnanamudAhRtam || 40-45 || 67 - bhRzAzvatanayAstram bhRzAzvatanayaM nAma dvidhAraM krakacaM smRtam | p. 387) 68 - satyakIrtyastram satyakIrtistu makaro vyAttavaktro'bhidhIyate || 40-46 || 69 - mohAstram mohaH sarpaziro vyAttavaktramastraM vidurbudhAH | 70 - rabhasAstram rabhasaM tArasaMkAzamastraM sarvAstrasAdanam || 40-47 || 71 - sarvanAbhAstram sarvanAbhAhvayaM cAstraM kamaNDalurihocyate | 72 - parAGmukhAstram parAGmukhAhvayaM cAstraM paJcAnanaziro viduH || 40-48 || 73 - jRmbhakAstram jRmbhakaM nAma raktAkSaM tripaJjaramudIryate | 74 - pratihArAstram pratihArAkhyamastraM tu kuntaH paramabhAsvaraH || 40-49 || 75 - avAGmukhAstram RkSAsyaM bhUtamuddiSTamavAGmukhasamAhvayam | p. 388) 76 - dhanAstram dhanAkhyamastraM mukuTasamAnamamitadyuti || 40-50 || 77 - dhAnyAstram dhAnyAstrametat paramaM zAlistabakabandhanam | 78 - mahAbhUtAstram vRSAkSaM vRSavaktrAGkaM mahAbhUtaM pracakSate || 40-51 || 79 - kAmarUpAstram kAmarUpaM mahAstraM tu pratisUryakasaMnibham | 80 - dRDhanAbhAstram dRDhanAbhAkhyamastraM syAnnAgo bahuphaNAnvitaH || 40-52 || 81 - kAmarucyastram astraM kAmarucirnAma svastikaM paricakSate | 82 - sunAbhAstram sunAbhaM kSurikA tIkSNA procyate'stramanuttamam || 40-53 || 83 - makarAstram makaro nAma divyAstraM dIpikAdaNDasaMnibham | p. 389) 84 - dazAkSAstram dazAkSametajjAnIyAt kaukSeyakamavAritam || 40-54 || 85 - vetAlAstram vRttimantaM coSTramukhaM vetAlamabhidhIyate | 86 - dazavaktrAstram ekasthA dazavaktrI tu dazavaktramudAhRtam || 40-55 || 87 - rucirAstram rucirAkhyaM bhavedastraM halaM paramadAruNam | 88 - dazakarNAstram dazavarSA kAkamukhI dazakarNamudIryate || 40-56 || 89 - yogaMdharAstram yogaMdharaM divAbhItavyAttavaktramiti smRtam | 90 - vAruNAstram amitraghnaM vAruNaM syAt parAstravinivAraNam || 40-57 || 91 - anidrAstram anidramastramunnidrakalpakaM kathayanti vai | p. 390) 92 - kuThArAstram bhettAramastramAkhyAtaM kuThAraM parabhedanam || 40-58 || 93 - zatodarAstram zatodarAstraM bhUtaM syAcchatodarasamanvitam | 94 - saumanasAstram astraM saumanasaM nAma japAkusumamaJjarI || 40-59 || 95 - padmanAbhAstram padmanAbhaM mahAbhUtaM padmAlaMkRtanAbhimat | 96 - mahAnAbhAstram mahAnAbhAkhyamastraM tu bako vikaTakaMdharaH || 40-60 || 97 - jyautiSAstram jyautiSaM nAma paramaM vimAnamabhidhIyate | 98 - kSepaNAstram kramaNaM kSepaNaM proktaM parAstrakramaNaM mahat || 40-61 || 99 - trairAzikAstram trairAzirvAnaramukhaM sapakSaM narapAdavat | 100 - sArcirmAlyastram sArcirmAli mahAbhUtamekapAd bahuhastakam || 40-62 || p. 391) 101 - vimalAstram vimalAstramidaM vidyAt sphATikAkAraDolikAm | 102 - dhRtikAstram varAhasiMhamanujakukkurebhamukhairyutam | bhUtaM purAvido brUyurdhRtikAstraM sudAruNam || 40-63 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAm astrasvarUpatacchaktinirUpaNaM nAma catvAriMzo'dhyAyaH || 40 || AditaH zlokAH 2544 svarUpato'stradhAraNatatprayojanapratipipAdayiSayA madhukaiTabhasaMhAravarNanaM nAma ekacatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || bhagavatA astrANAM svarUpato dhAraNasya kAlavizeSaprayojanAdipraznaH nAradaH – astrANyetAni bhagavan kathitAni svarUpataH | tAnyadhatta svarUpeNa devaH pUrvamitIritam || 41-1 || kasmin kadA kimarthaM tat kRtaM vizvezvara prabho | praznametaM paricchindhi yadi sAnugraho'si me || 41-2 || pRSTasyArthasya paramaguhyatvakhyApanamukhena tatprativacanapratijJA ahirbudhnyaH – paramaM te pravakSyAmi guhyamatyadbhataM mahat | pRcchate bhaktiyuktAya paramAtmani nArada || 41-3 || pralayAvasAne bhagavataH sisRkSodayaH purA kalpAvasAne tu bhagavAn puruSottamaH | jagat sraSTuM manazcakre lIlArasasamutsukaH || 41-4 || p. 393) prakRtipuruSamahadAdivizeSAntajagatsRSTiH prathamaM janayAmAsa pradhAnapuruSau svataH | mahadAdi vizeSAntaM janayitvA tato hariH || 41-5 || aNDotpAdanapUrvakaM caturmukhasRSTiH taiH sarvairaNDamutpAdya tasmin brahmANamAsRjat | prajAsRSTyarthaM caturmukhAya vedopadezaH prajAH sRjeti vedAMzca tasmai prAdAjjanArdanaH || 41-6 || caturmukhasya prajAsRSTyArambhaH tataH prajAH sa vividhAH sraSTuM samupacakrame | tatra baladarpitamadhukaiTabhotpattiH etasminnantare daityau brahmasRSTeranantaram || 41-7 || balavantau tu tasyorvorjajJAte madhukaiTabhau | madonmattau mahAkAyau dAnavau baladarpitau || 41-8 || madhukaiTabhAbhyAM caturmukhAdvedApaharaNam tau dRSTvA sRSTyupakrAntaM brahmANamamitadyutim | pravizya mAyayA tasmAdvedAJjagRhatustadA || 41-9 || vedApahArAccaturmukhasya sRSTyasAmarthyam tataH sraSTuM prajAH sarvA na zazAka prajApatiH | nirviNNasya caturmukhasya cintAprakAraH p. 394) paraM nirvedamApanno babhUvAtha prajApatiH || 41-10 || prajAH sRjeti bhagavAn vyAdideza sa mAM hariH | na zakyate vinA vedaiH sraSTuM nAnAvidhAH prajAH || 41-11 || dAnavAbhyAmime vedA hRtA matto'dya mAyayA | kimanyat kAryamityeSa parAM cintAmupeyivAn || 41-12 || kRtanizcayasya caturmukhasya kSIrAbdhigamanam tato vedhA vinizcitya manasA kAryamAtmanaH | kSIrAbdheruttaraM tIraM jagAma kamalodbhavaH || 41-13 || caturmukhena bhagavataH stutiH tatra tuSTAva devezaM puNDarIkAkSamacyutam | oM namo vAsudevAya zuddhajJAnasvarUpiNe || 41-14 || asImAnandakandAya bhUribhUmne mahAtmane | acintyazaktirUpAya bibhrate bhuvanAni te || 41-15 || asImaizvaryavIryAya tejasAM nidhaye namaH | vizvAntaryAmiNe tubhyaM zuddhasattvaikamUrtaye || 41-16 || anavadyAkhilAdhArabhUSaNAya namo namaH | zaGkhacakragadAkhaDgazArGgAyudhadharAya te || 41-17 || p. 395) zrImate puSkarAkSAya puruSAya namo namaH | viSvaksenamukhairdivyaiH sevyamAnAya sUribhiH || 41-18 || divyAnandamayavyomanilayAya namo namaH | sargopasargarakSAbhiH krIDate jagatAM sadA || 41-19 || mahAvibhUtaye tubhyaM namo nikhilamUrtaye | svasamAzritavAtsalyakRtavyUhavibhUtaye || 41-20 || vizvavidveSividhvaMsakRtadIkSAya te namaH | tApatrayAbhitaptAghanAzanasmaraNAya te || 41-21 || namo'cintyasvarUpAya viSNave karmasAkSiNe | bhagavatA caturmukhAya darzanapradAnam iti tasya stutiM zrutvA bhagavAn puruSottamaH || 41-22 || AvirbabhUva purataH prasannaH padmalocanaH | caturmukhena svavRttAntanivedanam taM dRSTvA paramaprItaH praNamya paramAdbhutam || 41-23 || vyajijJapadameyAtmA svavRttaM vinayAnvitaH | bhagavatA madhukaiTabhasmaraNam etaM dAnavayoH zrutvA vyatikramamariMdamaH || 41-24 || mandaM prahasya bhagavAn sasmAra madhukaiTabhau | p. 396) madhukaiTabhayostatrAgamanam tau tasya smRtimAtreNa dvAramAjagmatustadA || 41-25 || madhukaiTabhau prati bhagavadvacanam tataH samAgatau dRSTvA tatraiva baladarpitau | meghagambhIranirghoSamuvAca madhusUdanaH || 41-26 || yuvAbhyAmAhRtA vedA maddattA brahmaNo mukhAt | mAyayeti zrutaM naivaM yujyate kartumatra vai || 41-27 || tat tasmai sakalA vedA dIyantAM parameSThine | bhagavadvacanatiraskaraNapUrvakaM madhukaiTabhayoH prativacanam evamuktau bhagavatA durmadAndhau mahAsurau || 41-28 || pratyUcaturimAMstasmai dadAvo naiva sarvathA | AvAmevAcirAt sarvAH srakSyAvo vividhAH prajAH || 41-29 || vedairvinaiva bhagavan kimatra parameSThinA | bhagavatA madhukaiTabhayorhananAya viSvaksenAdezanam sa tayorvacanaM zrutvA kopasaMraktalocanaH || 41-30 || durAtmAnau tu tau hantuM matiM cakre jagatpatiH | etau nihatya durdAntau pApAvadya madoddhatau || 41-31 || AdAya vedAnetasmai brahmaNe pratipAdaya | iti zeSAzanaM devo vyAdideza kRtAJjalim || 41-32 || p. 397) tataH samarasaMnahanam sa tatheti samAnIya sarvAH senAzca vaiSNavIH | nirjagAma tato yoddhuM saMnaddhau tau ca dAnavau || 41-33 || nirmimAte tadA senAM mahatIM tau ca mAyayA | dvayoH senayostumulasaMgrAmaH ubhayoH pakSayoryuddhaM tumulaM samapadyata || 41-34 || adRSTamazrutacaramabhUt tat samaraM tadA | viSvaksenena bhagavatsakAze madhukaiTabhayorajayyatvanivedanam cireNAjayyatAM jJAtvA duSTadAnavayoryudhi || 41-35 || viSvaksenastu devAya nyavedayadavAritaH | bhagavataH sarvAstrANAM svarUpato dhAraNapUrvakaM yuddhAya nirgamanam tatastu paramakruddho nirjagAma janArdanaH || 41-36 || yudhyamAnau tu tau dRSTvA cakrarUpI svayaM hariH | bibhrad dviSaSTibhirhastaistasthau divyAstrasaMhatim || 41-37 || sarvAstrasvarUpadhAribhagavadrUpavarNanam taM dRSTvA paramakruddhaM sahasrAdityasaMnibham | jvaladbhirastrairhastAgradhAryamANaizca veSTitam || 41-38 || piGgalordhvamukhaiH kezairupetamatibhISaNam | aNDAntavyAptavapuSaM japAkusumasaMnibham || 41-39 || p. 398) piGgalAghUrNamAnogravRttanetratrayAnvitam | bhugnabhrukuTisaMnaddhabhISaNAnanazobhitam || 41-40 || daSToSThamujjvaladdaMSTrAniryatskhalitapAvakam | mahAjaladhisaMkAzaM dviSaSTibhujapaJjaram || 41-41 || raktAmbaradharaM bhImamAlIDhasthitimaNDitam | hArakeyUratATaGkakaTakAdivibhUSaNaiH || 41-42 || upetaM kiGkiNIjAlakvaNatkAraninAditam | AzcaryarUpamatulamevaMbhUtaM mahAdyutim || 41-43 || tadrUpadarzanAd daityasainyAnAM niHzeSaM vilayaH kalpAntajRmbhitAmbhodhikalpAste daityasainikAH | nezurnirIkSya niHzeSaM ziSTau tau dAnavau param || 41-44 || Agacchantau susaMbhrAntau dRSTvA tAvudyatAyudhau | prAhiNod bhISaNaM cakraM tadvadhAya mahAdyutiH || 41-45 || cakreNa madhukaiTabhayoH zirazchedaH tayozciccheda zirasI tatkSaNAccakramuttamam | tAbhyAM vedAnupAdAya devAyaitAnnyavedayat || 41-46 || brahmaNe vedapradAnapUrvakaM bhagavatastirodhAnam devo'pi brahmaNe dattvA punarantardadhe hariH | p. 399) brahmaNA yathApUrvaM prajAsRSTiH labdhavedaH punardhAtA prajAzcakre yathApuram | upasaMhAraH itthaM bhagavato rUpaM cakrarUpasya cakriNaH || 41-47 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAm svarUpato'stradhAraNatatprayojanapratipipAdayiSayA madhukaiTabhasaMhAravarNanaM nAma ekacatvAriMzo'dhyAyaH || 41 || AditaH zlokAH 2591 kAzIrAjazrutakIrtyupAkhyAnavarNanaM nAma dvicatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || aGgamantrANAmutpattidevatAprayojanazaktidhyeyapraznAH nAradaH – bhagavan sarvadharmajJa sarvabhUtanamaskRta | zrotavyaM yadyadasmAbhiH zrutaM tat tadazeSataH || 42-1 || idaM tvidAnIM pRcchAmi zaMsa me manasi sthitam | kuto'muSyAGgamantrANAmutpattiH kA ca devatA || 42-2 || kimarthaM kIdRzI zaktiH kiM dhyeyaM brUhi tattvataH | pRSTasyArthasya guhyatvakhyApanamukhenottarakathanArambhaH ahirbudhnyaH – zrUyatAmavadhAnena tadetad guhyamuttamam || 42-3 || utpattipraznasyottaram AtharvaNAnmayA vedAnmahAmantrapariSkRtAt | samuddhRtaH SaDarNo'yaM kaustubhaH sAgarAdiva || 42-4 || p. 401) tathA tasmAdime mantrAH proddhRtAH sakalA mune | devatApraznasyottaram svayamevAGgamantrANAmapi devaH sudarzanaH || 42-5 || prayojanazaktipraznayoruttaram sudarzanamahAmantraniSThasyAGgAvanaM param | kAryameSAM SaDarNena tathAmI samazaktayaH || 42-6 || dhyeyapraznasyottaram eSAmaSTabhujo devaH pUrvoktenaiva vartmanA | dhyeyaH sarvaM samAkhyAtaM kimanyacchrotumicchasi || 42-7 || nivartakAstraprayogAvasarapraznaH nAradaH – bhagavan paramodAra nityatRpta dayAnidhe | nityajJAnakriyaizvaryavizvavijJAnavAridhe || 42-8 || sudarzanamahAyantramantrazaktikriyAdiSu | yad vaktavyaM vizeSeNa taduktaM bhavatA vibho || 42-9 || pravartakAnAmastrANAmutpattiH kathitA purA | svarUpazaktI ca tathA prayogazca mahAdyute || 42-10 || nivartakAnAM tu punaH kadA kva viSaye guro | prayogaH paramaM me'tra saMzayaM chettumarhasi || 42-11 || p. 402) taduttarakathanapratijJA ahirbudhnyaH – zrUyatAmavadhAnena prayogAvasaraM mu | nivartakAnAmastrANAM samyak kathayato mama || 42-12 || tatprayogAvasarakathanam paraprayuktairdivyAstrairabhicAraizca tatkRtaiH | mahatyabhibhave prApte taM vidyAt tapasAM nidhe || 42-13 || parAbhicArAbhibhavajJAnopAyapraznaH nAradaH – parAbhicArAbhibhavaH kairliGgairavagabhyate | rAjJAM ca mantriNAM caiva tathAnyeSAM nRNAmapi || 42-14 || tajjJAnopAyaliGganirUpaNam ahirbudhnyaH – lakSyate lakSaNairetairnRpANAmAbhicArikI | vikRtiH prastutAkAle dAruNA sarvagocarA || 42-15 || akANDa eva nazyanti vAjivAraNamantriNaH | tIvrAmayaparItAGgaH pIDyate nRpatiH svayam || 42-16 || patantyazanayastasya viSaye ghoradarzanAH | alpasasyA vasumatI vinazyanti gavAM gaNAH || 42-17 || p. 403) bhavanti tasya viSaye punaH punaravagrahAH | tIvrAmayagRhItAzca mahiSyastasya bhUpateH || 42-18 || prabhavantyahivalmIkAH prAsAde dvAri maNDape | nipatanti maholkAzca bhRzaM bhImasvanAnvitAH || 42-19 || mantriNazca virudhyante matsareNa parasparam | rajanyAM rAjate bhImamaindraM dhanuranabhrajam || 42-20 || itastato vahnibhayaM nagare jAyate bhRzam | pravizya garbhabhavanaM kroSTArazcAnivAritAH || 42-21 || krozanti saMdhyayorbhImA dIptAyAM dizi visvaram | rundhanti nagaraM rAjJaH zatravo baladarpitAH || 42-22 || kRtyAkRtyaM na jAnAti svayaM staimityamAsthitaH | svapne'pi pazyatyAtmAnaM muNDitaM nIlavAsasam || 42-23 || tathena gardabhayujA vrajantaM dakSiNAM dizam | ityAdiliGgairjAnIyAdabhicAraM sapatnajam || 42-24 || parAbhicArajA kRtyA rAjAnaM pravizedyadi | tAM dRSTvA kSipramevAsau vinazyati na saMzayaH || 42-25 || putrAMzca mantriNazcApi mahiSIM nagaraM tathA | jvAlAmAlAvilA kRtyA sarvaM nAzayati kSaNAt || 42-26 || parAbhicAranivartanAya nivartakAstradhArisudarzanaprINanam evaM parAbhicAreNa pIDite nRpatau svayam | p. 404) nivartakAstrasahitaM bhagavantaM mahAdyutim || 42-27 || cakrasvarUpiNaM devaM bhaktyA saMtoSayet tataH | rajatena suvarNena zilayA tAmrakeNa vA || 42-28 || sudarzanArcAM nirmAya pUjayet sanivartakam | samAlikhya paTe vApi dhyAyet trailokyapUjitam || 42-29 || evaM nirmANato dhyAnAt pUjayA vandanena vA | pratiSThayA vA stotreNa devaM saMprINayennRpaH || 42-30 || evamanye tathA kuryuramAtyA vA narA mune | prItena sudarzanena parAbhicAranirdahanam tataH prItaH sa bhagavAnanAdinidhano vibhuH || 42-31 || abhicArAn parakRtAnAzritAnugraheNa tu | bhasmIkaroti smRtyaiva tatprayuktAnyapi kSaNAt || 42-32 || divyAstrANyupasaMhArairastrairvArayatIzvaraH | paraprayuktakRtyAyAstatprayoktuzca vinAzanam paraprayuktAM kRtyAM tu saMprAptAmatibhISaNAm || 42-33 || svayaM nirgatya devo'sau cakrarUpI jagatpatiH | bhasmasAt kurute taM ca prayoktAraM tataH param || 42-34 || kAzIrAjetihAsodAharaNam tathaiva kAzIrAjAkhyo vArANasyAM vasannRpaH | vizvezvaraM mahAdevamarcayitvA samAhitaH || 42-35 || p. 405) kRSNoddezena kRtyAM vai janayAmAsa mohitaH | sA samutpAditA kRtyA vikaTA bhImadarzanA || 42-36 || dvArakAM samanuprApya kRSNAbhyAsaM yayau tadA | tAmApatantIM saMprekSya jvAlAmAlAvilAnanAm || 42-37 || preSayAmAsa bhagavAn sudarzanamanuttamam | sA tamApatitaM dRSTvA sahasrAdityasaMnibham || 42-38 || yathAgataM pradudrAva prayoktAraM bhayAturA | sa tAM nihatya taM cApi kAzIrAjaM purIM tathA || 42-39 || AjagAma punazcakraM viSNupArzvaM mahAdyuti | zrutakIrtyupAkhyAnodAharaNam evamanyat purAvRttamitihAsaM zRNuSva me || 42-40 || rAjJA zrutakIrtinA dharmeNa saptadvIpamahIparipAlanam saurASTrAdhipatI rAjA zrutakIrtiriti zrutaH | nivasan bhadrazAlAyAM nagaryAmarimardanaH || 42-41 || gajAzvarathasaMpanno balavAn vAsavopamaH | sudarzanamahAmantraniSThaH paramadhArmikaH || 42-42 || sudarzane parAM bhaktimudvahannarcanAparaH | bubhuje tatprasAdena saptadvIpavatIM mahIm || 42-43 || p. 406) lokAntaraM jigISostasya sudarzanArcanapUrvakaM svastikAkhyagandharvanagaragamanam jetuM lokAntaraM cakre zrutakIrtirmanastadA | caturaGgabalairyuktaH samabhyarcya sudarzanam || 42-44 || kAmagaM syandanaM citramAruroha mahAbalaH | tataH pratasthe prathamamantarikSaM balAnvitaH || 42-45 || svastikanagaravarNanam tatra gandharvanagaraM vizAlaM svastikAhvayam | vINAvinodanenetthaM pAlitaM paramadyuti || 42-46 || svayaMpravRttaiH zastraizca vAryamANArisainikam | bahirnirindhanenaiva vahninA pariveSTitam || 42-47 || suvarNasAlaM paramaM ratnagopuramaNDitam | maNiharmyaparikSiptaM gAnasvanasamAkulam || 42-48 || vimAnaistaijasairjuSTaM divyopavanazobhitam | suvarNapadmasarasIsaridvApIniSevitam || 42-49 || sevitaM suranArIbhirapsarobhizca sevitam | gandharvaiH kiMnaraiH siddhaizcAraNaizca sadA yutam || 42-50 || yuyutsunA zrutakIrtinA tannagaroparodhaH evaMvidhaM puraM rAjA rurodha baladarpitaH | vINAvinodanaM yoddhuM mahatyA senayA tadA || 42-51 || p. 407) gandharvarAjena vAhinIpreSaNam zrutvA gandharvarAjo'pi mAnuSairuparodhanam | prahasya preSayAmAsa siddhagandharvavAhinIm || 42-52 || tatra tumulasaMgrAmaH sA tena balinA rAjJA yuyudhe nizitaiH zaraiH | pravRttaM tanmahadyuddhaM tumulaM romaharSaNam || 42-53 || zrutakIrtinA gandharvasainyavidrAvaNam tato vidrAvayAmAsa bhUpatirlIlayA balam | gAndharvaM tat punaH prApa svapurIM bhayavihvalam || 42-54 || kruddhasya gandharvarAjasya svayaM yuddhAya nirgamanam tacchrutvA paramakruddhaH svayaM vINAvinodanaH | rathaM mahAntamAsthAya niryayau saha sainikaiH || 42-55 || gandharvarAjazrutakIrtyoraSTadinaparyantaM yuddhapravRttiH tatastayorabhUdyuddhaM vRtravAsavayoriva | parasparaM nijaghnuste sainikAH vividhaiH zaraiH || 42-56 || tatra saMchannamAkAzaM zaraughairubhayorapi | jayaH parAjayo vA syAnna tatra samitau tayoH || 42-57 || evamaSTadinAnyAsIdekarUpaM bhayaMkaram | p. 408) bhUpatinA gandharvarAjasya dhanurAdicchedo balavidrAvaNaM ca tato gandharvarAjasya ghanuzciccheda bhUpatiH || 42-58 || dhvajacchatrahayAMzcApi sAyakairnataparvabhiH | dizaH prasthApayAmAsa tadIyaM sakalaM balam || 42-59 || gandharvarAjasya viSAdaH zastrairajayyamAlocya nRpaM gandharvarADapi | parAjitaM tu svabalaM manujairviSasAda ha || 42-60 || gandharvarAjena mAnuSabale gAndharvAstraprayogaH divyAstraiH sUdayAmyenamiti matvA mahAdyutiH | gAndharvamastraM cikSepa sa tasmin mAnuSe bale || 42-61 || tena mAnuSasainyavimohanam tenaiva mohitA sarvA zrutakIrtivarUthinI | gAndharvAstraprabhAveNa tiSThatyeva ca saMyuge || 42-62 || sudarzanaprabhAveNa divyAstraM nApa taM nRpam | tatpratIkArAzaktasya zrutakIrteH purodhasi svavRttanivedanam zrutakIrtistadAstreSu divyeSvanabhiyogataH || 42-63 || na zazAka pratIkartuM svapurodhasamabhyayAt | vRttaM vijJApayAmAsa nRpastasmai purodhase || 42-64 || purodhasA sudarzanazaraNavaraNopadezapUrvakaM nikhilAstramantropadezanam so'bhyabhASata dharmajJaH paramAstravizAradaH | p. 409) zrutakIrte'tra mA bhaiSIstameva zaraNaM vraja || 42-65 || praNatArtiharaM devaM sudarzanavapurdharam | divyAstrANAmazeSANAM prasUtiM paramezvaram || 42-66 || evaM bhUte mahAcakre catuHSaSTyarasaMyute | nemidvayAnvite devaM madhye dhyAyasva bhUpate || 42-67 || dviSaSTibhujamatyugraM saMhArAstradharaM param | evaM dhyAtvA ca japtvaitaM mantraM senAM vilokaya || 42-68 || ityastramantrAnakhilAMstasmA upadideza saH | tena jAtabalasya zrutakIrteH punaryuddhAyAgamanam pratigRhyAkhilAn mantrAn pravartakanivartakAn || 42-69 || punaretya ca saMgrAmaM sa rAjA samitiMjayaH | tena svasainikamohavimocanam dhyAtvA devaM japan mantraM svasenAM samalokayat || 42-70 || tataH saMjJAmavApyAsau prAvartata mahAhave | punaryuddhe zrutakIrtervijayo gandharvalokavazIkaraNaM ca punaH pravavRte yuddhaM senayorubhayorapi || 42-71 || divyAstraiH samare rAjA jitvA vINAvinodanam | tallokaM svavazaM cakre cakravartI balAnvitaH || 42-72 || p. 410) tataH svapurapratyAgamanam satkRtaH siddhagandharvaiH kiMnaraizcAraNairapi | bhadrazAlAM punaH prApa svapurIM vijayazriyA || 42-73 || sameyivAJzazAsorvIM divaM surapatiryathA | sudarzanaprabhAvAdvismitasya punaH purodhasA saha mantraNaprakAraH sudarzanaprabhAvasya smRtvA vismitamAnasaH || 42-74 || purodhasamupAgamya jvalantamiva pAvakam | mantrayAmAsa tenaivaM rAjA rAjIvalocanaH || 42-75 || svasaMpado bhagavatprasAdahetukatvakathanam devaprasAdAjjagatI mameyaM samudranemirvazamAgatAdya | lokAntaraM cApi tathaiva manye mayi prasAdonmukha eva devaH || 42-76 || bhagavatprasAdAt svasya mokSalAbhe saMzayAbhAvakathanam saMsArabhItasya mamApavargaM pradAsyate cakravapurdharo'yam | ityatra zaGkA mama nAsti kAci- dataH paraM devamupAsmahe tu || 42-77 || p. 411) rAjAnaM prati purodhasA sudarzanapratiSThApanAdyupadezaH ityuktavantaM nRpatiM purodhAH kRtAJjaliM prAha mahAnubhAvaH | vimAnamagryaM bahuvarNakUTaM vidhAya cakropapadaM sasAdhyam || 42-78 || iha pratiSThApya sucakramadhye dviSaSTibAhuM sanivartakAstram | yathoktarUpaM bahubhUSaNADhyaM sudarzanaM pUjaya sarvasiddhyai || 42-79 || rAjJA tathaivAnuSThAnam ityevamuktaH pratigRhya mUrdhnA sa tasya vAkyaM paramArthayuktam | akArayat kArayitavyadakSa- stathaiva tasminnagare sa rAjA || 42-80 || tadarthaM rAjJA dvijAnAM vRttiprakalpanam zataM sa viMzatyadhikaM dvijAMstu samantato devaniketanAt saH | tataH pratiSThApya dhanAni dattvA bahUni bahvIzca bhuvaH sa tebhyaH || 42-81 || p. 412) vibhUtimantaM ca vidhAya devaM mumoda rAjA samavAptakAmaH | tato bhagavatprasAdAdrAjJaH paramapuruSArthalAbhaH mahAlaye tatra samarcya devaM dine dine prAptasamastakAmaH | tato'cireNaiva vimuktasaGgaH paraM padaM prApa ca tatprasAdAt || 42-82 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM kAzIrAjazrutakIrtyupAkhyAnavarNanaM nAma dvicatvAriMzo'dhyAyaH || 42 || AditaH zlokAH 2673 jalaMdharavadhopAyacintanaM nAma tricatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || kRtsnasya jagaccakramayatvakathaMtApraznaH nAradaH – pRcchAmi tvAM punaridaM zaMsa me sakalezvara | proktametat purA sarvaM jagaccakramayaM tvayA || 43-1 || tat kathaM spaSTamAcakSva kadA devena darzitam | vettA tvameva nAnyo'sti tvadRte bhuvanatraye || 43-2 || adhyAyadvayena taduttarakathanAyAkhyAyikAkathane prathamaM devAdInAM dharmamArgapravartakatvanirUpaNam ahirbudhnyaH – surAzca munayaH sarve manustatsUnavastathA | rAjAnaH sarvavarNAzca dharmamArgapravartakAH || 43-3 || dAnavAdInAM dharmavighAtakatvam p. 414) tathaiva dAnavAH sarve bhUtavetAlarAkSasAH | krUrA narAzca pazavo bhImarUpAzca dasyavaH || 43-4 || tathaiva cAsurIM prAptA yonimanye janA mune | ete sarve sadA dharmavidhvaMsaM kurvate bhRzam || 43-5 || pApinAM vinAzopAyacintayAhirbudhnyasya meruzikharagamanam ataste pApakarmANaH kena nazyeyurityaham | parAM cintAmupArUDho merukUTamupAgataH || 43-6 || tatra samAdhimAsthitasya tasya tejovizeSadarzanam tasmin samAdhimAsthAya samAsInasya me kSaNAt | AvirbabhUva durdarzaM mahaH paramabhAsvaram || 43-7 || bhItivazAt AtharvaNamantroccAraNapUrvakaM punastaddarzanam tatastaddarzanAnmantramAtharvaNamudairayam | tamuccaran mahAmantramadrAkSaM tanmahaH punaH || 43-8 || tejomadhye sudarzanapuruSasAkSAtkArapUrvakaM praznaH tasmin vidIpte mahasi puruSaM kRSNapiGgalam | UrdhvaretaM virUpAkSaM sahasrAdityasaMnibham || 43-9 || sahasrArasamAyuktacakramadhyasthitaM param | jvAlAmAlAsudurdarzaM sudarzanamanAkulam || 43-10 || p. 415) dRSTvA kastvaM kutaH kasyetyapRcchamakutobhayam | prItena bhagavatA svasvarUpakhyApanam tataH prItaH sa bhagavAnavadat tejasAM nidhiH || 43-11 || ahaM sudarzano nAmnA khyAto'dya prabhRtIzvara | durAloko mahAloko yat tavAhaM sudarzanaH || 43-12 || vaikuNThAt svAgamanasyAhirbudhnyAnujighRkSAhetukatvAdikathanam vaikuNThadhAmanilayastvAM draSTuM samupAgataH | tribhAvabhAvanAyuktairadRSTacaramadbhutam || 43-13 || nityamantarhitaM guhyaM sarvalokanamaskRtam | pramathya matimanthAnAduddhRtaM vedasAgarAt || 43-14 || pIyUSamiva dugdhAbdheryat tvayA paramezvara | ato mantratanuH prApto bhavantaM kiM karomi te || 43-15 || antaraM naiva pazyAmi tava dAmodarasya ca | ato yathAtra varteya tathaiva tvayi zaMkara || 43-16 || tato'hirbudhnyena bhagavati svAbhipretanivedanam ityuktvA virate tasmin sahasrAdityasaMnibhe | tato'haM vismito'vocaM tamapratimatejasam || 43-17 || bhUyAMso bhuvane pApA dharmavyAsedhakAriNaH | teSAM nigrahamAkAGkSannupAyairnAzayAmyaham || 43-18 || p. 416) iti cintApare yogamAsthite mayi mantrarAT | tvaM cAvirAsIstatkAryaM nirvRttamiti me matiH || 43-19 || daityAdivinAzanaprArthanA atastaiH pIDyamAneSu sAdhuSu smRtimAtrataH | AgantavyaM prayatnena sAdhyaM sAdhaya ca prabho || 43-20 || bhagavatA tathetyukte svasya kailAsagamanam tathetyuktvA gataH so'hamapi kailAsamanvagAm | atrAntare jalaMdharavadhArthamindrasya mantrAlocanA tato jalaMdharAkhyena dAnavena nipIDitaH || 43-21 || vAsavo mantrayAMcakre saha sarvairmarudgaNaiH | zastrairastrairajayyatvaM dAnavasya durAtmanaH || 43-22 || nirIkSya kena taM pApaM nAzayAmItyacodayat | tatra vAyunA svAbhiprAyavinivedanam tato vAyuH samutthAya puraMdaramathAbravIt || 43-23 || satyamastraistathA zastrairajayyo'yaM mahAsuraH | dhAtrA dattavaro dRpto balavIryasamanvitaH || 43-24 || didhakSati jagat sarvaM dhUmaketurivotthitaH | sarvalokezvare zrImatyaprameye mahAdyutau || 43-25 || devadeve mahAdeve zaMkare bhUtabhAvane | tasminnatyAhitaM tena nRzaMsena surAriNA || 43-26 || p. 417) tasmin paramasaMkruddho vartate tena zaMkaraH | atastamabhigacchAmo vadhArthaM duSTacAriNaH || 43-27 || bRhaspatimukhenaiva taM devaM prArthayAmahe | sa eva tatra vaktavyaM jAnAti bhagavAniti || 43-28 || vAyuvacanamaGgIkRtya zaMkaraM gantuM zakreNa bRhaspatipracodanam virate pavane tasmin bADhamityAha vAsavaH | bRhaspatimathAsInaM jvalitAnalasaMnibham || 43-29 || abhyagacchanmahAtejA bhagavAn pAkazAsanaH | jalaMdharavadhArthaM tvamabhigaccha pinAkinam || 43-30 || sa tasmin paramakruddho nihaniSyatyasaMzayam | surakAryeSu sarveSu bhavAneva parAyaNam || 43-31 || ato'bhigamyatAM devaH kailAse candrazekharaH | indravacanAt bRhaspateH kailAsagamanam ityuktavacane tasmin puruhUte surezvare || 43-32 || tatheti tat pratizrutya vAkpatiH zakrapUjitaH | kailAsazikharaM prAyAt prahRSTenAntarAtmanA || 43-33 || tatra zaMkaradarzanam tatrAsInaM suraiH sArdhamAsthAne sumanohare | p. 418) mAmapsaraHprayukte tu nRtye vismitamAnasam || 43-34 || so'pazyadArAdbhagavAnudyadbhAskarasaMnibhaH | praNipatya samutthAya mAmastauSIt sa vAkpatiH || 43-35 || jalaMdharavadhArthaM bRhaspatinA zaMkarastutiH prasIda devadeveza prasIda jagataH pate | prasIda sarvagIrvANapAlanAntakara prabho || 43-36 || prasIda bhagavan deva prasIda suravandita | prasIda vizvavijJAnavAridhe paramezvara || 43-37 || namaste vyomanilaya namaste nAgabhUSaNa | namaH paramakalyANa namastripuradAraNa || 43-38 || tvaM dhAtA tvaM vaSaTkArastvaM havistvaM hutAzanaH | sadasattvaM tvamoMkArastvamindrastvaM yamastathA || 43-39 || tvaM pAzapANistvaM somo nir-RtistvaM marut tathA | tvamAdityo vasuzca tvaM tvaM vizvaM vizvatomukha || 43-40 || tvamavyaktaM mahAMzca tvaM tvamahaMkAra eva ca | bhUtAni tvaM susUkSmANi vidyAvidye tathA bhavAn || 43-41 || kimatra bahunoktena carAcaramidaM jagat | tvameva bhUtanAtheza sarvakAraNakAraNa || 43-42 || p. 419) kSitisalilasamIravyomatejaHsahasra- dyutizaziyajamAnaiH pUrNadehAya tubhyam | paramamunimanobhirmRgyamANAya nityaM bhavabhayavinihantre vizvamUrte namaste || 43-43 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM jalaMdharavadhopAyacintanaM nAma tricatvAriMzo'dhyAyaH || 43 || AditaH zlokAH 2716 sudarzanasvarUpapradarzanaM nAma catuzcatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || stutiprItena zaMkareNAgamanakAraNapraznaH ahirbudhnyaH- iti stuvantaM kuzalamAbhASyedamavAdiSam | kimAgamanakAryaM te vada vAcaspate iti || 44-1 || bRhaspatinA zaMkarAya surakAryanivedanam ityuktaH sakalaM prAha samAgamanakAraNam | zaMbho kRpAnidhe deva zrUyatAmidamAdarAt || 44-2 || sarvalokeSu sarveza tava sAnugrahaM manaH | atastridazakAryArthaM tvAmahaM zaraNaM gataH || 44-3 || jalaMdhara iti khyAto dAnavo duSTaceSTitaH | anizaM bAdhate devAn brahmadattavaro balI || 44-4 || azaktAstadvadhe sarve surAH surapatistathA | mantrayAMcakrire sarve saMbhUyaitanmarudgaNAH || 44-5 || vareNa mahatA dRpto durvAro raNamUrdhani | p. 421) mahAsuro mahAdevAdRte nAsau vinazyati || 44-6 || evaM saMmantrya zakro mAmavAdIt samarudgaNaH | mahAsuravadhopAyaM bhagavantaM trilocanam || 44-7 || antareNa na pazyAmi taM gaccha zaraNaM zivam | surakAryArthametat tvaM prArthayethAH pinAkinam || 44-8 || ityuktaH puruhUtena tvatsakAzamihAgataH | tadyathaite surAH sarve sukhino nirupadravAH || 44-9 || bhaveyuH pArvatInAtha tathaivAzu vidhIyatAm | zaMkareNa jalaMdharavadhapratijJA ityukto'haM tadA tena cintArUDho'bhavaM mune || 44-10 || tadetadabhivIkSyAhamavocaM vacasAM patim | jalaMdharamahaM krUraM haniSye pApakAriNam || 44-11 || svasya daityanigrahasAmarthye sudarzanaprasAdasya hetutvakhyApanam samAdhisthasya me dRSTaH sudarzanavapurdharaH | mantro mantravidAM zreSTha sarvamantrasamudbhavaH || 44-12 || sarvArthasAdhako nityaH sarvaduSTabhayaMkaraH | sarvatrANapravINo'yaM caturvargaphalapradaH || 44-13 || svavidyArakSaNarataH paravidyAnivAraNaH | p. 422) AtharvaNo'pi SaTkArNaH SaTkarNazrutyagocaraH || 44-14 || adRzyaM mahasaH puJjaM durnirIkSaM tadA mayA | mantramuccaratA tasmiMzcakravarti sudarzanam || 44-15 || dRSTaM tenaivamuktaM ca prIto'haM manudarzanAt | paramavyomanilayo bhagavannityakiMkaraH || 44-16 || kAryaM tavAMzenAgatya kariSye mantrataH smRtaH | ityuktvAsau gato devaH sudarzanavapurdharaH || 44-17 || tenaiva taM durAtmAnamapaneSyAmi mA ciram | saudarzanavidyAgrahaNAya zaMkaraM prati bRhaspateH prArthanA ityuktaH paramaprIto bRhaspatirapi tvaran || 44-18 || praNamya ca punaH prAha yadi sAnugraho mayi | saudarzanImimAM vidyAM dehi me bhagavanniti || 44-19 || zaMkareNa tasmai tadupadezaH tato'haM mahate tasmai vidyAM prAdAM mahAtmane | labdhavidyena bRhaspatinA himavattaTe tatpurazcaraNam tAM labdhvA paramaprIto jagAma himavadgirim || 44-20 || tasmiJjajApa bhagavAn mantrametamanuttamam | bRhaspatinA sudarzanasAkSAtkAraH tato'sya saMnidhiM cakre paramAzcaryarUpadhRt || 44-21 || p. 423) cakravartI sa bhagavAn saumyarUpaH sudarzanaH | vismitena bRhaspatinA tasya dvibhujatvakAraNapraznaH taM dRSTvA dIptavapuSaM prasannaM kuGkumaprabham || 44-22 || dvibhujaM sarvabhUtAnAmanugrahakaraM param | zaGkhacakradharaM devaM divyamAlyavibhUSitam || 44-23 || pItakauzeyavasanaM netradvayavirAjitam | AdhAraM sarvazaktInAmastrANAM ca paraMtapam || 44-24 || taM dRSTvA vismayAviSTaH papraccha praNipatya saH | kimidaM bhagava/lloke prathito'STabhujo bhavAn || 44-25 || manuSyarUpasaMsthAnaH prAdurAsIH puro mama | sudarzanena prativacanam zrUyatAmityupAmantrya pratyuvAca sudarzanaH || 44-26 || ananteSu saudarzanavyUheSu caturNAM prAdhAnyam vyUhAH sahasrazaH santi mama klRptA yathecchayA | teSAM pradhAnato vyUhAzcatvAro mama vAkpate || 44-27 || teSAM parigaNanam dvibhujaM prathamaM viddhi tato'STabhujameva mAm | tataH SoDazahastaM tu mAM dviSaSTibhujaM tataH || 44-28 || vyUhAntarANAmupAsakAnugrahArthatvam vyUhAntarANyanekAni tAnyupAsakakAmataH | p. 424) vyUhacatuSTayasya svAbhAvikatvaM nityatvaM sAttvikatvaM ca svAbhAvikamidaM rUpaM nityamatyantasAttvikam || 44-29 || apakSayavinAzAdirahitaM paramaM mama | anyeSAmupAsakAnugrahArthatvanigamanam anyAnyanugrahArthAni maccittAnAmiti sthitiH || 44-30 || svasyAtyadbhutarUpAntarAstitvapratipAdanam anyadvizvamayaM rUpamadRSTaM devadAnavaiH | amImAMsyamamaryAdamacakSurgocaraM svataH || 44-31 || yathA devo hRSIkezastathAhamapi vAkyate | bRhaspatinA tadrUpadarzanaprArthanA ityuktavantaM taM devaM sudarzanavapurdharam || 44-32 || praNipatyAbravIdenaM vAkpatirvadatAM varaH | yatte vizvamayaM rUpamacAkSuSamasImakam || 44-33 || yogadRSTyA prapazyAmi tanme darzaya sAMpratam | bhagavatA jagaccakrAtmakasvasvarUpapradarzanam bhagavAnapi vizvAtmA svakIyaM rUpamUrjitam || 44-34 || darzayAmAsa gurave yogArUDhAya nArada | sa vismitamanA devaM vIkSAMcakre puraH sthitam || 44-35 || tadrUpavarNanam p. 425) vizvodarAkrAntasubhImadeha- mapUrvarUpaM karaNAtidUram | samudyadurjatkarazRGgasaGgi- paraHsahasrAdbhutacakramAlam || 44-36 || padAvalambisphuradaNDamAlA- virAjamAnaM sthitamAtmabhUmni | yugAntakAlajvalitArkajAla- ruciprabhottuGgakirITazobham || 44-37 || mahArNavAvartavighUrNamAna- pizaGganetraM surasaMghajuSTam | vizuddhadaMSTrAntaralagnalokaM jagad grasantaM bhrukuTIkarAlam || 44-38 || zazAGkatArAgaNakIrNaviSNu- padAbhahArAGkitavakSasaM tam | samudyadujjRmbhitadIptimAla- mahAstrajAlaM dhRtasarvazastram || 44-39 || p. 426) tejomayaM dIptikaNAyamAna- yugAntakAlArkazazAGkavahnim | svadehasaMpUrNadegantarAla- malakSitavyomamahItalaM ca || 44-40 || adRSTapUrvarUpadarzanAt bRhaspatermohAdhigamaH jhaNajjhaNatkAritanUpurAdi- vibhUSaNArAvavikIrNavizvam | adRSTapUrvaM paramaprameyaM nirIkSya cAmUmuhadAdidevam | labdhasaMjJena tena sudarzanastutiH tataH sa saMjJAM pratilabhya kRcchrAt tuSTAva devaM dhiSaNo mAhAtmA || 44-41 || oM namo namaste bhagavannajayya sudarzana jJAnamayasvarUpa | sadA sphuTAzeSasamastazakte dhRtAkhilasthAvarajaGgamAya || 44-42 || p. 427) avAryavIryAya ca bhUridhAmne samastakalyANaguNArNavAya | vizuddhatejomayamUrtaye te namo namazcakravapurdharAya || 44-43 || namo jayAyAtulavikramAya samAzritatrANasudIkSitAya | sahasracakrAya sahasranAmne namaH sahasrAravapurdharAya || 44-44 || jagajjanisthitiharaNaikahetave bhavArNavottaraNasunAvikAya te | marudgaNapratibhaTadaityadAnava- pramAthine nibhRtasutejase namaH || 44-45 || madhuripumanaso yathA yathA prathamata eva manISitaM vibho | tava padasarasIruhaM yato jagati karoti manISitaM tathA || 44-46 || smRtidhvastAzeSAzritajanamahApApanicaya- pravAhAgAdhAbdhiplavacaraNapaGkeruhayuga | tvadIyArcirvArAMnidhikaNakRtAtmAGgadinakR- cchazAGkasvAhezastutaparamadhAmne nama idam || 44-47 || p. 428) jagatkAlasaMvartacakrAtmane te caturvaktramukhyAmareDyAya nityam | namo nityagovindasevArasAptA- tulAnandasaMdohapUrNAtmane stAt || 44-48 || sakalasurAstramukhyasatatasmRtanaikajani- prabhRtimahApadAnanikarazrutihRSTamanaH | sakalasurAsurezamaNimaulimarIcighaTA- ghaTitapadAravindayugalAya namo bhavate || 44-49 || kalAmuhUrtanADikAdyupAdhikAlahIna te | namaH kSayarddhijanmanAzavarjitAtmamUrtaye || 44-50 || vande vareNyamapi vAGmanasAti bhUmi- maspRSTaheyaguNamAzritavatsalaM tvAm | akSINapuNyajanalambhyamazeSavandyaM vidyAmayaM paramabhautikadivyadeham || 44-51 || tadrUpopasaMharaNaprArthanA tvAM tattvato na vidUrIza jagatyamuSmin martyeSu naiva vibudheSu na cApareSu | vedAH paraM vidurato'pyupasaMharAdya rUpaM bhayAvahamadRSTacaraM prasIda || 44-52 || sudarzanenASTabhujena bhUtvA svasvarUpasyAtiguhyatvakathanam ityuktastena guruNA bhagavAMzcakrarUpadhRt | p. 429) AvirbabhUva tasyAgre tadA hyaSTabhujaH prabhuH || 44-53 || prasannavadanaH zrImAn vyAjahAra guruM tadA | tadetad darzitaM rUpamadRSTaM devadAnavaiH || 44-54 || satyaM mAM na paro vetti vinA devaM janArdanam | sudarzanasya bhagavatkriyAzaktisvarUpatvanirUpaNam guhyametat kriyAzaktirahaM devasya zArGgiNaH || 44-55 || atastatkAryamakhilaM mayaiva kriyate mune | jagajjanmAdi sakalamityuktvAntaradhIyata || 44-56 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM sudarzanasvarUpapradarzanaM nAma catuzcatvAriMzo'dhyAyaH || 44 || AditaH zlokAH 2772 kuzadhvajopAkhyAnavarNanaM nAma paJcacatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || adhyAtmavidyAdiviSayakaH praznaH nAradaH – bhagavannidamAkhyAtaM purastAt paramezvara | adhyAtmavidyAvidyA ca paravidyA svarUpataH || 45-1 || tAbhiH kiM sAdhyate deva tAbhiH kiM vA nivartyate | tvamevaitadvijAnAsi tanmamAcakSva vistarAt || 45-2 || avidyAkAryanirUpaNam ahirbudhnyaH – paramaM guhyametat te kathayAmi yathA zRNu | avidyayA paraM rUpaM jIvAtmaparamAtmanoH || 45-3 || saMchAdyate tayostattvavedanaM tu nivartyate | adhyAtmajJAnakAryanirUpaNam adhyAtmayogAdhigamAt paraM jJAnaM prajAyate || 45-4 || p. 431) nivartyate tathAnAdiH saMsAro bandhanAtmakaH | paravidyAkAryanirUpaNam parasvarUpavijJAnAdapunarbhavalakSaNA || 45-5 || sAdhyate paramA muktiH sadAnandaphalAnagha | anAdikAlasiddhAni prAktanAnyamunA mune || 45-6 || bhaviSyANi ca karmANi nirasyante savAsanam | prArabdhakarmaNAM bhogaikanAzyatvam na vinazyati bhogena vinA prArabdhakarma yat || 45-7 || etat sarvaM samAsena bhavataH kathitaM mayA | prArabdhakarmavinAzakakarmavizeSasadasadbhAvapraznaH nAradaH – prArabdhakarma bhagavan nAzyate kena karmaNA || 45-8 || na vinazyati vA kiMsvidetat kenApi karmaNA | tatprativivakSayA kuzadhvajetihAsodAharaNam ahirbudhnyaH – tretAyuge purAvRttamitihAsamimaM zRNu || 45-9 || AsIt kuzadhvajo nAma janakeSu mahIpatiH | brahmavit paramodAraH prajApAlanatatparaH || 45-10 || p. 432) kuzadhvajasya mahAmohena bhRzaM pIDA tasya bhUmaNDalaM sarvaM zAsataH pRthivIpateH | ekadA tu mahAmohaH prAdurAsAGgatApanaH || 45-11 || kalpAntaraM bhRzaM tena pIDito'pi mahIpatiH | yAsyatIti svayaM nainaM vyajIgaNadamitrahA || 45-12 || udAsInasyApi tasya muhurmuhuH pIDAtizayaH punazca pIDitastena vAraM vAraM vizAM patiH | nitarAM pIDitasya tasya cintAprakAraH acintayat tadA cetthamayamAkasmiko balI || 45-13 || muhuradhyAtmanirataM bAdhate mAmanAthavat | na zAmyati svayaM kena kAraNenaitadAgatam || 45-14 || tasya svakulaguruyAjJavalkyAbhigamanam iti cintAparo rAjA jagAma gurumandiram | brahmaghoSayutaM puNyaM havirdhUmAdhivAsitam || 45-15 || pravizyAntaH samAsInamagnyagAre taponidhim | brahmavidbhiH parivRtaM vivasvantamivAparam || 45-16 || yAjJavalkyaM kulaguruM dadarza vinayAnvitaH | kuzadhvajena svavRttAntanivedanam taM praNamya mahAtmAnamidaM vacanamabravIt || 45-17 || p. 433) tvatta eva mayA vidyA parA prAptA tathAparA | paravidyAnalenaiva dagdhaM karmAkhilaM mama || 45-18 || pUrvAparaM vinA karma prArabdhamiti ca zrutam | rAjyalAbhaH phalaM prAptaM prArabdhasya tu karmaNaH || 45-19 || iti me vartamAnasya duHsahaH smRtibhaJjanaH | prAvartata mahAmoho madgAtraparitApanaH || 45-20 || kenaitadAgataM kaSTaM kena vA zaMsa zAmyati | yAjJavalkyasya prativacanam tenaivamukto bhagavAn vyAjahAra kuzadhvajam || 45-21 || zarIrasRSTeH phalabhogArthatvam sukhaduHkhopabhogAya dehinAM dehakalpanam | brahmaviccharIrasyApi tathAtvam api brahmavidAM dehastathaivetyavadhAraya || 45-22 || tat tavApi zarIreNa bhoktavyaM karmaNaH phalam | kriyante yAni karmANi zarIreNa tavApi tu || 45-23 || teSAM phalAni bhujyante kevalaM na kadAcana | mahAmohasya pApaphalatvam ataH pApaphalaM viddhi prAptametanmahIpate || 45-24 || p. 434) tatkAraNabhUtapApanirUpaNapratijJA zRNu yenAgato mohastattvataH kathayAmyaham | unmAdazca mahonmAdazcittAkSepazca mUrchanA || 45-25 || saMjJAntakArI vikSobhaH pralApI smRtibhaJjakaH | aSTau doSA mahApApairjAyante prANihiMsakAH || 45-26 || rAjJAmunmAdAdidoSotpattikAraNanirUpaNam brahmaghnAdaNDanavidherasatye satyatAmateH | svArAdhyadevatAbimbopekSaNAnnRpatervadhAt || 45-27 || brahmadeyApahAreNa brAhmaNAtaGkanirmiteH | maryAdAbhaGgakaraNAdagamyAgamanAdapi || 45-28 || etairnRpANAM jAyante doSAste kAraNairnRpa | yuddhAdanyatra rAjavadhAt kuzadhvajasya mahAmohaprAptikathanam ayuddhe nyavadhIH pUrvaM mahArAjaM sudhArmikam || 45-29 || etaddehopabhogyena pApenAnena bhUpate | prApteyaM mUrchanA pApA bhavantaM bhayadAyinI || 45-30 || sudarzanamahimnASTAnAmapi doSANAM nizcayena nAzyatvam saudarzanaprabhAveNa doSAzcASTavidhA amI | vinazyanti na saMdehastena tacca praNazyati || 45-31 || p. 435) sudarzanaprasAdasaMpAdanayatnopadezaH atastatsAdhane yatnaM kuruSvAGga vicArayan | prathamaM maNDapAdinirmANam prathamaM maNDapaM tuGgaM sarvamaGgalasaMyutam || 45-32 || bahustambhasamAkIrNaM tuGgatoraNamaNDitam | zuklakSaumavitAnADhyaM kiGkiNIjAlabhUSitam || 45-33 || bahudhvajasamAkIrNaM patAkAbhiralaMkRtam | muktAdAmasamAkIrNaM bahumAlyapariSkRtam || 45-34 || kSaumAbhiveSTitastambhaM dIpikAsamalaMkRtam | SaTtriMzatpadavistAraM catuHpaJcAzatA padaiH || 45-35 || AyAmaiH saMmitaM ramyaM maGgalASTakasaMyutam | candanAgarudhUpena vAsitaM vizvataH zivam || 45-36 || sarasvatItIre maNDapanirmANavidhiH evameva sarasvatyAstaTe zuddhe purAd bahiH | zIghraM kAraya kalyANa mA bhaiSIrmA vicAraNA || 45-37 || tatra svAgamanapratijJA tatraiva cAgamiSyAmi kariSye karma zAntikam | yathopadezaM rAjJo'nuSThAnam evamuktavati prAjJe gurau rAjA viniryayau || 45-38 || p. 436) tataH sa paramaprItaH samAhUya ca kiMkarAn | yathoktalakSaNaM tatra maNDapaM samakArayat || 45-39 || yAjJavalkyasya tanmaNDapagamanam svaprabhAveNa taddoSaM zaktaH zamayituM muniH | tathApi rAjadharmo'yamiti buddhyA vicintya saH || 45-40 || jagAma maNDapaM tatra zuklapakSe zubhe dine | maNDapasya pazcimabhAge rAjAsanakalpanam zilpinaH sa samAhUya rAjAsanamakalpayat || 45-41 || asya pazcimadigbhAge tRtIye samalaMkRte | prAgbhAgadvayamadhye homakuNDakalpanam prAgbhAgadvayamadhye'sya homakuNDAnyakArayat || 45-42 || vimAnalakSaNopetavedikAsthalamUrdhasu | cakrAkRtIni kuNDAni kalpayAmAsa sAdaram || 45-43 || madhye aSTadikSu ca kuNDakalpanA tAdRzaM kuNDayugmaM tu madhye kRtvA tato bahiH | aSTAsu dikSu kuNDAni tathaiva samakArayat || 45-44 || pratikuNDamekaikasya, madhye dvayozca kumbhayoH sthApanam pratikuNDaM paristIrya kalamAn bhArasaMmitAn | sthApayAmAsa kuNDAnAM pUrvapArzveSu sarvataH || 45-45 || p. 437) kumbhAni rAjatAnyaSTau sauvarNe madhyame ubhe | gandhatoyena pUrNAni navaratnayutAni ca || 45-46 || yAjJavalkyena svayaM kumbhArcanam tataH svayaM muniH sArdhaM zatAnandena dhImatA | kSaumaistantubhirAveSTya gandhapuSpaistathAkSataiH || 45-47 || alaMkRtya ca kumbheSu devamAvAhya sAdaram | arcayAmAsa mantreNa dhUpadIpaprasUnakaiH || 45-48 || yantrapratiSThAvilekhanAdi mahAyantraM pratiSThApya madhyekumbhadvayaM guruH | devaM vinA mahAyantraM sarvamantrasamanvitam || 45-49 || paTe vilikhya pUrvoktaM sarvadivyAstrasaMyutam | rAjAsane vikIryaitat tatastat sottaracchadam || 45-50 || AropayAmAsa tadA rAjAnamamitaujasam | sa yantrapaTasaMyuktaM vitAnaM tasya cAkarot || 45-51 || nirmAya ca suvarNena maNijAlapariSkRtam | yathoktalakSaNaM yantraM darpaNe ca nyavezayat || 45-52 || tathaiva gorocanayA bhUrjapatre susaMskRte | suvarNasUcyA saMlikhya yantraM divyAstravarjitam || 45-53 || p. 438) zirasyadhArayadrAjJo yantrametat sumantritam | saudarzanena tilakaM bhasmanA cApyakArayat || 45-54 || tatazcASTau samAhUya Rtvijo mantraniSThitAn | saMyatAn vaiSNavAn viprAn dizAkuNDeSvayojayat || 45-55 || tato yavanikAM kRtvA maNDapasya samantataH | alaMkRteSu kuNDeSu sauvarNaizca paricchadaiH || 45-56 || vidhAya vihitaM pUrvamRtvigbhiH sahito guruH | zatAnandena sahito juhAva jvaliteSu saH || 45-57 || nRttavAditrasaMyuktaM brahmaghoSasamAyutam | puNyAhaM pUrvamakaroddhomakarma samAhitaH || 45-58 || pradhAnakarmaNo yuktau zatAnando gurustathA | dizAhomeSu saMyuktA RtvijaH sarva eva te || 45-59 || AjyairvizuddhairniyutaM homAn saMkalpya sAdaram | akarodayutaM nityamevaM dazadinaM kRtam || 45-60 || guruNAnudinaM snAto mantritaiH kumbhavAribhiH | muktagraho vizuddhAtmA vijvaraH prItamAnasaH || 45-61 || pUrNe dazadine rAjA ratnairbahusuvarNakaiH | ArAdhayAmAsa guruM maNDapaM saparicchadam || 45-62 || nivedya gurave sarvAnRtvijaH samatarpayat | dhanaizca bahubhirdhAnyaiH pratiSThAbhiH samAhitaH || 45-63 || p. 439) prazazAsa mahImenAM divi devendravat sudhIH | anyeSAmapi bhUtAnAmayameva vidhiH smRtaH || 45-64 || paJcAzanniyutairhomairdvApare sa vidhIyate | kalau ca koTihomena vidhireSa mahIkSitAm | prArabdhamevaM bhoktavyaM karma brahmavidAmapi || 45-65 || iti zrIpaJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM kuzadhvajopAkhyAnavarNanaM nAma paJcacatvAriMzo'dhyAyaH || 45 || AditaH zlokAH 2837 sudarzanahomAGgadravyaparimANAdinirUpaNaM nAma SaTcatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || rAjJo homamaNDapAnAgamane kartavyakramaH nAradaH – daivAdvA mAnuSAdvApi bhUtAdibhirathApi vA | darpAt pratibalAdvAnyairantarAyairmahIpatiH || 46-1 || yadi na prApnuyAdeva homamaNDapamAditaH | tataH kathaM mahIbharturnivartyante mahAgrahAH || 46-2 || ahirbudhnyaH – zRNu rAjA na cet kuryAt purodhAH kurutAt kRtI | sa eva rAjJaH sarvasvamadRSTArthopapAdane || 46-3 || purohitalakSaNam dhArmikaH zrutisaMpannaH suzIlaH satyavAk zuciH | abhijAto'nahaMkArastitikSuH smRtimAn vazI || 46-4 || dezakAlavibhAgajJaH zAstradRSTiratandritaH | p. 441) apradhRSyo'pramAdI ca vadAnyo nayakovidaH || 46-5 || upAyopeyavinmantrI yAyajUko hyalolupaH | daivavit priyavAdI ca vaidikaH sattvavAn prabhuH || 46-6 || viSNubhaktastapasvI ca kAryavit karmaTho'naghaH | hitAhitAptihAnecchurnRpANAM sarvasaMmataH || 46-7 || purodhasa eva rAjJaH sarvakAryakartRtvam IdRzo durlabho rAjJAM gurukalpaH purohitaH | IdRzo hi kSamo rAjJAmaghaughavinivAraNe || 46-8 || ataH sa eva rAjJAM hi rakSAvidhimathArhati | evaMvidho gururyasya sa samrAd nRpatirbhavet || 46-9 || dIrghAyurniHsapatnaH syAdarogaH paravIrahA | avagrahAdyA jAyante pIDAstadviSaye na hi || 46-10 || tAdRzapurohitAbhAve rAjJo'niSTakathanam taM vinAnyo bhavedrAjJo gururvAtha purohitaH | viparItaM bhavet tasya mahIbharturna saMzayaH || 46-11 || kumbhAdInAM parimANAdipraznaH nAradaH – parimANaM ca kumbhAnAM sruksruvANAM ca lakSaNam | RtvijaH kIdRzo hyasya prakArazcAkhilaM vada || 46-12 || p. 442) uttamaparimANam ahirbudhnyaH – zuddhairgandhodakairbhAraparimANaiH supUritAn | sauvarNarAjatAn kumbhAn kArayedidamuttamam || 46-13 || madhyamaparimANam ardhabhArabhRtAn kumbhAn madhyamo'yaM vidhiH smRtaH | adhamaparimANam tadardhenAdhame pakSe pUrayedeSa nirNayaH || 46-14 || yathAvidhi srugAdinirmANam yathAvidhi vidheyau tu sruksruvau munisattama | RtviksaMkhyA RtvijaH sAttvikAnaSTau vRNuyAdvaiSNAvAMstataH || 46-15 || aGgamantrAdividhiH aGgamantraizca gAyatryA vahniprAkArakeNa ca | pradhAnakuNDayozcApi gurukalpau samAhitau || 46-16 || vRNuyAnmUlamantreNa sarve rakSAmanau ratAH | zamIsamidbhirdUrvAbhistilairAmradalaistathA || 46-17 || caruNA pAyasApUpaiH pAlAzairjuhuyAt kramAt | p. 443) zuddhena sarpiSA madhyakuNDayorhAvayed guruH || 46-18 || athavA sarvakuNDeSu zuddhenAjyena hAvayet | guruNaivAbhinirvartye pratIkAravidhAviha || 46-19 || zayanAsanayAnAdau rAjJaH svairavidhAvapi | pUrvoktena vidhAnena vitAnAdikamAcaret || 46-20 || homAnte rAjJo'bhiSekaH homAvasAnasamaye prayoge'pyatra tadguruH | tatra rAjAnamAhUya pUrvavanmantritAsane || 46-21 || sthApayitvAbhiSekAdisaskAraM gururAcaret | gurvAdiprINanam tataH svasthamanAH sadyo vimuktagrahabandhanaH || 46-22 || yathArhaM gurave dadyAt svacihnAni praNamya ca | bhUSaNAni mahArhANi muktAmaNimayAni ca || 46-23 || maNipIThasuvarNAni ratnAni vividhAni ca | bhuvazca bhUyasIrdatvA Rtvijastarpayet tataH || 46-24 || ekaikamRtvijaH sarve zatenArcyAH suvarNakaiH | pratyekaM dazabhirgobhirvAsobhirvividhairapi || 46-25 || pradhAnahomakartre vizeSato dakSiNAdAnam pradhAnahomakartre tu dezikAya vizeSataH | p. 444) dadyAd bahu dhanaM pUrNamekamazvaM savAhanam || 46-26 || alaMkAreNa sahitaM maNDapaM saparicchadam | tato brAhmaNatarpaNam brAhmaNAnAM tatastRptiM kuryAt prItamanA nRpaH || 46-27 || rAjJA svenAbhinirvRtte karmaNyasmin yathodite | prayoge dezikAyaiva dadyAnmantravide vasu || 46-28 || purodhasA kRtaM sarvameSa dharmaH sanAtanaH | rAjodAharaNe tAvat savizeSamudIritam || 46-29 || anyeSAmapi sarveSAmeSa eva vidhiH smRtaH | pUrNAhutiM tataH kuryAdvaiSNavyarcA samAhitaH | rAjJo'bhyudayamAkAGkSan deziko mantravittamaH || 46-30 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM sudarzanahomAGgadravyaparimANAdinirUpaNaM nAma SaTcatvAriMzo'dhyAyaH || 46 || AditaH zlokAH 2867 mahAzAntividhAnaM nAma saptacatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || aihikAmuSmikasarvaphalasAdhakaikopAyapraznaH nAradaH – bhagavan paJcamantrAGga pazupAzahara prabho | svataH sAkSAtkRtAzeSavizeSa vyomamandira || 47-1 || aihikAmuSmikaM zazvanmantreNAnena labhyate | ubhaye'pi tathA doSA nAzyante nAtra saMzayaH || 47-2 || ityuktaM tena pRcchAmi yenaikenaiva karmaNA | ubhayI siddhirubhayAniSTanAzo bhavet tathA || 47-3 || IdRzaM karma cedasti tanme kathaya zaMkara | IdRggrahasya tvatto'nyo na kazcid vaktumarhati || 47-4 || taduttarakathanArambhaH ahirbudhnyaH – tadetat kathayiSyAmi sarvazAntikaraM param | vakSyamANe karmavizeSe rAjJAmadhikAraH mahArAjairmahAbhAgaiH prayojyaM vyastajAtibhiH || 47-5 || p. 446) tasya nikhiladuHkhanivartanapUrvakamIpsitaphalasAdhanatvam AdhyAtmikAdiduHkhAnAM trayANAmapi nAzanam | AdhInAM cApyazeSANAM nAzanaM zubhalakSaNam || 47-6 || sarvArinAzanaM zAntaM mahAvijayakAraNam | rakSohaNaM puSTikaraM sarvavazyakaraM mune || 47-7 || paramAyuHpradaM puNyaM pUrvairnRpatibhiH kRtam | ambarISaprabhRtInAmetadanuSThAnAt yathoktaphalalAbhaH ambarISaH zuko'larko mAMdhAtA ca purUravAH || 47-8 || rAjoparicaro dhundhuH zibizca zrutakIrtanaH | kRtvaitaccakravartitvaM purA prApuramI nRpAH || 47-9 || nirAmayA niHsapatnA vistIrNAmalakIrtayaH | tatra rAjJAmadhikAranigamanam ato mAnuSamAnandaM kAGkSanto bhuvi bhUbhujaH || 47-10 || kuryuretanmahAzAntilakSaNaM karma sAdaram | dezavizeSavidhiH purAd bahirmahAnadyAstaTe devAlaye'thavA || 47-11 || asaMbAdhe zive deze vivikte sajalAzaye | pUrvoktalakSaNayutAnmaNDapAdadhikaM mune || 47-12 || kuryAdAyAmavistArau tathA rAjAsanAnvitam | p. 447) tattatsamantataH kuryAdevaMlakSaNamuttamam || 47-13 || maNDapanirmANakramaH bahustambhasamAkIrNaM maNikAJcanamaNDitam | tuGgatoraNasaMyuktaM dIpikAzatazobhitam || 47-14 || kiGkiNIjAlasaMyuktaM patAkAbhiralaMkRtam | savitAnaM sasopAnaM sarvAlaMkArasaMyutam || 47-15 || candanAgurukarpUradhUpamAlAdhivAsitam | tuGgasAlasamAyuktaM homazAlAbhiveSTitam || 47-16 || kuNDakalpanAkramaH evaM manojJa kRtvaitat tatra kuNDAni kalpayet | prAgbhAge maNDapasyAsya caturdikSu prakalpayet || 47-17 || caturvyUhAbhiyogArthaM caturazrANi kArayet | prAcyAdyAnyatha kuNDAni kezavAdInatho yajet || 47-18 || caturNAM kezavAdInAM vikoNeSu prakalpayet | kuNDAni zeSamUrtInAM tacchidreSu yathAkramam || 47-19 || tryazraM SaDazramardhenduM yoniM padmAkRtiM kramAt | vRttaM padmAbhamaSTAzraM vajrAkRti dhanuHprabham || 47-20 || zUlAbhaM zUrpakalpaM ca kuNDAnyetAni kArayet | p. 448) madhye devaM pratiSThApya yantrarUpadharaM prabhum || 47-21 || vimAnalakSaNopetaM kuNDaM kuryAt tadagrataH | astrakuNDakalpanA samantAddhomazAlAyAmastrakuNDAnyanukramAt || 47-22 || zataM tathAdhikaM kuryAccatvAriMzadatandritaH | yathArhamastraliGgAni maNDitAnyatha kArayet || 47-23 || RtvigvaraNam antarmaNDapakuNDeSu RtvijaH SoDaza kramAt | RgbhiH puruSasUktAbhirvRNuyAdvaiSNavAn sataH || 47-24 || astrakuNDeSu RtvigantaravaraNam tataH svanAmabhizcAnte vRNuyAdvedapAragAn | bAhyAstrakuNDazAlAyAM brahmAstrapramukheSvapi || 47-25 || Rtvijo vRNuyAt sarvAn kuzalAn zAntikarmaNi | brahmajajJAnamityAdi-RgbhiH paJcAzataM kramAt || 47-26 || svanAmabhizca viduSo brahmAstrAdikRtAdikAn | trizataM vRNuyAd brahmasUktaiH sadbhiranukramAt || 47-27 || tatraivAtha bhavA mitra iti paJcabhiranvitaH | p. 449) paro mAtrAdibhir-Rgbhistrayodazabhireva ca || 47-28 || viSNusUktagatAbhizca asya vAmeti paJcabhiH | ato deveti SaDbhizca dazabhizcakSurityapi || 47-29 || SaDbhiH prati va eneti vRNuyAt svasvanAmabhiH | sauvarNAn rAjatAn vAtha kuryAddhomaparicchadAn || 47-30 || kumbhasthApanam pUrvabhAgeSu kuNDAnAM sthApayet toyapUritAn | sauvarNAn rAjatAn kumbhAn yadvA tAmramayAniha || 47-31 || kumbhAn pUrvavadekaikaM kalamAn bhArasaMmitAn | homArthamRtvigantaravaraNavidhiH vRNuyAdRtvijaH ziSTAn yajvano homakarmasu || 47-32 || pravartayet svaiH svaistu mantrairmantraviduttamaH | madhyamakuNDe AcAryakartRkahomavidhiH deziko madhyame kuNDe sAmadhvanisamanvitam || 47-33 || hunedvAditrasaMyuktaM puNyAhaninadairyutam | homasaMkhyAvidhiH pratyekaM koTihomena zAntikarma samArabhet || 47-34 || p. 450) tattatkumbheSu tattaddevatAbhyarcanavidhi.H tattaddevAn samAhUya kumbheSu ca pRthak pRthak | svaiH svairabhyarcayenmantrairdhUpadIpAdibhistathA || 47-35 || homAnte kumbhodakena rAjJo'bhiSekaH homakarmaNi nirvRtte tattatkumbhodakaistataH | yantrapIThe samAropya rAjAnamabhiSecayet || 47-36 || astrakuNDeSu homavidhiH astramantreSu yeSveva niyuktA ye dvijAtayaH | tattatkuNDeSu tairmantrairjuhuyuH zAntamAnasAH || 47-37 || uttamamadhyamAdhamabhedena homasaMkhyAvikalpaH pratyekaM koTihomastu mukhyastasyArdhamadhyamaH | adhamaM niyutaM jJeyaM yAvadetat samApyate || 47-38 || kAlena tAvatA kAryamapramattairatandritaiH | nArAyaNIyAdyastravarge homasAdhanadravyavidhiH nArAyaNIyaM brAhmaM ca vimalaM krauJcameva ca || 47-39 || dharmapAzaM ca lakSAkSaM saMvartaM satyamuttamam | dundunAbhaM ca zIteSuM viSNucakraM ca mAnavam || 47-40 || aindraM jyautiSamityetamastravargaM ghRtairhunet | p. 451) kAlacakrAdivarge caruvidhiH kAlacakraM dharmacakraM vajrAstraM ca gadAhvayam || 47-41 || brAhmaM zirastathaiSIkaM trizUlamazanidvayam | kAlapAzaM ca painAkaM pAzaM vAruNameva ca || 47-42 || AgneyaM dayitaM cApi tathA pAzupataM param | eSa vargastu hotavyazcaruNaiva yathAvidhi || 47-43 || kaGkAlAdivarge dadhividhiH kaGkAlaM musalaM cApi vAyavyamatha kaGkaNI | asiratnaM ca kApAlaM zaktirvaidyAdharaM tathA || 47-44 || prasvApanaprazamane darpaNaM zoSaNaM tathA | saMtApanaM ca gAndharvaM paizAcaM ca vilApanam || 47-45 || etAni dadhnA hotavyAnyastrANi paramAstikaiH | madanAdivarge payovidhiH madanaM tAmasaM caiva kandarpadayitaM param || 47-46 || saumanaM musalaM caiva saMvartaM ghorameva ca | mAyAdharaM ca somAstraM vAruNaM tvASTrameva ca || 47-47 || prasvApanaM bhagAstraM ca raudrasRSTaM parAGmukham | payasAmUni juhuyustadastradhyAnatatparAH || 47-48 || p. 452) rabhasAdivarge pAyasavidhiH rabhasaM satyakIrtiM ca pratihArataraM tathA | avAGmukhaM ca viSamaM dRDhanAbhaM sunAbhakam || 47-49 || dazAkSaM zatavaktraM ca zatazIrSaM zatodaram | padmanAbhaM mahAnAbhaM nairAzyakrathane api || 47-50 || vargo'yaM pAyasenaiva hotavyaH zuddhamAnasaiH | yogaMdharAdivarge tilavidhiH yogaMdharaM vinidraM ca naidraM saumanasaM tathA || 47-51 || dhRtimAlI pramathanaM vidhUtaM vRttimAnapi | mahArcirmAlI makaraM ruciraM karavIrakam || 47-52 || amISAM ca kRte kAryastilairhomo yathAvidhi | dhanAdivarge madhuvidhiH dhanadhAnye kAmarUpaM mohaH kAmarucistathA || 47-53 || varaNAvaraNe caiva paramAstre ubhe api | jRmbhakaM sarvanAbhaM ca bhRzAzvatanayo mahAn || 47-54 || saMdAnaM parazuM caiva prINIyAnmadhunA bhRzam | anyeSvastreSu zAlitaNDulavidhiH aparANyapyanuktAni juhuyAcchAlitaNDulaiH || 47-55 || p. 453) homAnte mantravizeSeNa sudarzanatarpaNavidhiH hutvA yathoktaM svairmantraiH sarvAstraprabhavaM vibhum | sudarzanAkRtiM viSNuM sarvayantramayaM vibhum || 47-56 || RgbhiryantraniyuktAbhiH zAntikarma samArabhet | nArAyaNIyAditarpaNe mantravizeSavidhiH nArAyaNIyamukhyAstrajAtaM pratyekamAdarAt || 47-57 || zAntiM kuryAt paro mAtretyetatsUktena sAdaram | kAlacakrAdivarge mantravizeSavidhiH kAlacakrAdivargasthaM pratyekaM jAtavedasam || 47-58 || prINIyAccaiva kaGkAlamukhyavargasya zAntaye | divasparIti sUktena juhuyAjjvalite'nale || 47-59 || madanAdivarge mantravizeSavidhiH madanAdyastravargasya zAntiM kuryAt samAhitaH | ato deveti sUktena tathA viSNornukaM tviti || 47-60 || rabhasAdivarge mantravizeSavidhiH rabhasAdyastrajAtAni bhavA mitreti paJcabhiH | pratyekaM zamayedRgbhiriti vaidikazAsanam || 47-61 || p. 554) yogaMdharAdivarge mantravizeSavidhiH yogaMdharAderastrasya zAntiH kAryA samAhitaiH | sUktenAnena caikaikamato devA avantviti || 47-62 || dhanAdivarge mantravizeSavidhiH dhanadhAnyAdivargasthaM mantrajAtaM vicakSaNaH | juSasva neti sUktena zamayet parameNa tat || 47-63 || anyeSvastreSu mantravizeSavidhiH astrANyanyAnyanuktAni viSNusUktena tarpayet | sUktairetairmahAyantraviniyuktaizca pAvanaiH || 47-64 || sarvayantramayaM devaM stutihomaiH samarcayet | tarpaNAnte sahasrabrAhmaNabhojanavidhiH tato devAn samabhyarcya brAhmaNAMstadanantaram || 47-65 || sahasraM bhojayecchuddhairodanaiH pAyasairapi | tato'stramantrajalaiH rAjJo'bhiSekavidhiH tato rAjAsanArUDhaM rAjAnaM zAntamAnasam || 47-66 || RtvigbhirAhRtaiH sarvairastramantrajalaiH zubhaiH | gurustanmUlamantreNa mantritairabhiSecayet || 47-67 || p. 455) rugNasya tu rAjJaH prokSaNavidhiH prokSayedAmayAviSTo yadi rAjA bhavenmune | maNDapAntaHsthakumbhatoyAbhiSecanAvazyakatA avazyaM maNDapAntaHsthakumbhatoyAbhiSecanam | kuryAnnirAmayo'nAdhirvijayI bhavati kSaNAt || 47-68 || yathoktamahAzAntiphalakIrtanam ArogyamAyurvijayo vibhUti- rvazitvamAstikyamamartyatA ca | sarvArthasiddhirvasudhAdhipatyaM bhavanti niHsaMzayameva rAjJaH || 47-69 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM mahAzAntividhAnaM nAma saptacatvAriMzo'dhyAyaH || 47 || AditaH zlokAH 2936 zrIsudarzanamahAyantraghaTitAsanAdiprabhAvavarNanaM nAmASTAcatvAriMzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || iSTArthasAdhane japAdivyatiriktopAyapraznaH nAradaH – kathitaM bhagavan sarvaM japahomArcanAdikam | abhiSeko mahAzAntirmahAzAntikriyAvidhiH || 48-1 || sarvArthasAdhakatvena cakrarUpasya zArGgiNaH | etairvinA kimiSTArthasAdhanaM vidyate na vA || 48-2 || tatrAsanAdInAmupAyatvakathanam ahirbudhnyaH – vinaitAnyapyabhISTArthamalabhanta pare nRpAH | AsanenAGgulIyena darpaNena dhvajena ca || 48-3 || vitAnena ca vistIrNabhUtayo devasaMnibhAH | muktApIDo vizAlazca sunandazcitrazekharaH || 48-4 || p. 457) kIirtimAlI ca bhUpAlAH pAlayanto'khilAM bhuvam | AsanAdibhirmuktApIDAdInAmiSTasiddhiH Asanenaiva vasudhAM muktApIDo'jayat purA || 48-5 || vizAlo'pyajayanmRtyumaGgulIyena bhUpatiH | sunando darpaNenaiva nAgalokaM mahIpatiH || 48-6 || dhvajenAsurasaMgrAmamajayaccitrazekharaH | kIrtimAlI vitAnena tridivaM prApa bhUpatiH || 48-7 || kevalAsanAdInAmiSTasAdhanatvakathaMtApraznaH nAradaH – kevalAnyAsanAdIni sAdhanatvaM kathaM yayuH | sAdhyaM prati vibho tanme kathayedaM mahAdbhutam || 48-8 || AsanaprabhAvavarNanAya muktApIDopAkhyAnakathanam ahirbudhnyaH – muktApIDo mahAtejA rAjA suzravasaH sutaH | pitaryuparate pRthvIM bubhuje sAgarAmbarAm || 48-9 || hArApIDasya viSayAsaktatayA rAjye dharmavicyutiH nijAntaHpurayoSitsu viSayAsaktamAnasaH | anAlocitasaptAGgo rAjA rAjIvalocanaH || 48-10 || p. 458) prajAstadviSaye tena dharmavicyutimAcaran | balibhirdasyubhI rAjyaM kSubhitaM ca hRtaM ca tat || 48-11 || tasmai prakRtayaH sarvA rAjJe kSobhaM vyajijJapan | bubudhe na sa tenApi madhumaithunavihvalaH || 48-12 || sapurodhasAmamAtyAnAM mantraNaprakAraH tataH purodhasA sArdhamamAtyAH saMnyamantrayan | rAjA tu viSayAsakto rAjyaM dasyubhirAplutam || 48-13 || iti saMcintya te sarve guruM prapya mahAdyutim | bhavatprasAdAjjeSyAmo nAnyA kApyasti no gatiH || 48-14 || ityuktastaiH purodhAstu tathaivetyAha tAn prati | purodhasA vasiSThopadiSTopAyAnuSThAnam ityuktvA yantraghaTitaM viSTaraM ratnamaNDitam || 48-15 || vasiSThoktena mArgeNa cakArAsmai mahAdbhutam | tasminnAropayAmAsa rAjAnamabalAratam || 48-16 || purodhasA rAjAnaM prati kRtyavizeSAnuzAsanam vedazAkhAzcaturdikSu (1) vAcayecca krameNa tu | ______________ 1 atra pUrvaprakAntazlokadvayAnuguNyAduttaravAkyAnAmapi purodhovyApAraparatvaM nyAyyamiti liTprayogasyaivocitatayA vAcayedityAdiliGgAdiprayogAnupapattiryadyapi sphurati, tathApi vedazAkhAH ityArabhyASTAcatvAriMzAntAnAM zlokAnAM purodhaHkartRkAnuzAsanaparatvena nAnupapattiH | ata evaikonapaJcAzazloke tenaivamanuziSTo'yaM iti granthasyApyAJjasyaM bhavatIti dhyeyam _______________ p. 459) AzIrmaGgalayuktAni gItavAditranartakAn || 48-17 || kalazodakamakSayyamamRtaM bhAvayed budhaH | tanmadhyAdutthite padme sauvarNe cASTapatrake || 48-18 || caturbAhuM trinetraM ca padyahastaM hiraNmayam | sarvAbharaNasaMchannaM muktAhAravirAjitam || 48-19 || kirITahArakeyUrakaTakAdivibhUSitam | pItAmbaradharaM saumyaM prasannavadanaM zubham || 48-20 || kaTisUtrasamAyuktaM kuNDalAbhyAM virAjitam | zrIvatsavakSasaM zrIzaM zrIkaraM zrIniketanam || 48-21 || zriyA juSTaM sadA samyaktAmrapadmanibhekSaNam | padmanAbhamudArAGgaM bhaktArtizamanaM harim || 48-22 || tasyAGke dakSiNe lakSmIM samAsInAM vicintayet | mantramUrtyAtmako devo mantravAcyastu sa prabhuH || 48-23 || pravizantaM tatastaM tu bhAvayenmantrarUpiNam | evaM saMcintayan mantraM japet kalazamAmRzan || 48-24 || aSTottarAyutaM japtvA abhiSiJcan svakAM tanum | grahANAM navakAnAM ca sadyaH zAntikaro bhavet || 48-25 || p. 460) AyuH zriyaM ca yasyecchet taM ca tenAbhiSecayet | arcayedRtvijaH sarvAn pUrvameva budho naraH || 48-26 || brAhmaNAMstarpayeccaiva dakSiNAmuttamAM dadat | evaM svasyAparasyApi hitaM kuryAt tathAtmanaH || 48-27 || dakSiNA cAtra deyA syAt suvarNaM zatameva vA | kezAn dhunenna na vapenna spRzet snAnazATikAm || 48-28 || nAtiSThet snAnasalilamalaMkuryAt tato budhaH | maGgalAni ca pazyettu RSabhaM maGgalAH striyaH || 48-29 || Atmano janmanakSatre zuklavAsA bhavet tathA | zukravAreSu kurvIta saptazaH kurvatastathA || 48-30 || kAmAH saMkalpitAstasya dhruvaM sidhyanti nAnyathA | udvahan vAri kurvIta zrIkAmaH pApanAzanam || 48-31 || tiSThannaJjalibhiH prAtaraSTottarazataM punaH | abhimantrya jalaM mUrdhni kSipet pApapraNAzanam || 48-32 || juhuyAdvastrakAmastu kusumaiH kumudAdibhiH | yadvarNaM juhuyAt puSpaM tadvarNaM vastramApnuyAt || 48-33 || vRSTikAmaH zucau deze gomayenopalepite | raktadravyeNa tatraiva maNDalaM parikalpayet || 48-34 || maNDalasya purastAttu navakumbhaM nidhApayet | p. 461) tantunA veSTitaM samyak pUritaM gandhavAriNA || 48-35 || AvAhayet tataH sUryaM kumbhe zubhre samAhitaH | tatrasthamarcayed viSNuM pUrvavat sAdhakottamaH || 48-36 || pAyasaM juhuyAt tatra zatamaSTottaraM budhaH | dhyAyannekAgradhIH siMhaM japenmantraM sahasrazaH || 48-37 || evaM kurvIta saptAhaM dvAdazAhamathApi vA | tataH prasanno bhagavAn mahAvRSTiM vimuJcati || 48-38 || vaitasenaiva homena vRSTirbhavati sarvathA | anaznannArdravAsasko vRSTikAmaH sadA japet || 48-39 || saptAhAjjAyate vRSTirmahatI divyazAsanAt | bhasmahomena vA samyag lavaNenAthavA punaH || 48-40 || vRSTiM nivArayed bhUyaH zAntiH kAryA manISiNA | yastu mantraM japennityaM prAtaH snAtvA sahasrazaH || 48-41 || zrIrArogyaM ca tejazca vardhate tasya sarvadA | sarvAhaHsu japedyastu kSIrAhAro jitendriyaH || 48-42 || arcanaM ca yathAzakti kurvanniyutamanvaham | saMsiddhimatulAM gacchedaNimAdiguNairyutAm || 48-43 || ahorAtroSito yastu paJcagavyaM pibet tataH | nityamaSTasahasraM tu sarvapApapraNAzanam || 48-44 || p. 462) paJcagavyaM tu saMpItvA japet paJca dinAni vai | brahmahatyAdibhiH sadyo mucyate sarvapAtakaiH || 48-45 || vApayet sarvabIjAni hyabhimantrya sahasrakam | mahatI sasyasaMpattirjAyate nAtra saMzayaH || 48-46 || ghRtena pAyasA cApi snApayed devamuttamam | tataH prasanno bhagavAn dadAti manasepsitam || 48-47 || aznIyAdanvahaM vidvAnannaM saptAbhimantritam | parakarmAcarannasminnAsInaH kuru sarvadA || 48-48 || yathopadiSTAnuSThAnena rAjJo niSkaNTakabhUmilAbhaH tenaivamanuziSTo'yaM mAsamAtramathAkarot | tenAsya zatravaH sarve vinaSTA vyAdhibhirbalaiH || 48-49 || tena niSkaNTakA bhUmirvazyAbhUt tasya sArNavA | aGgulIyaprabhAvavarNanAya vizAlopAkhyAnArambhaH vizAlo nAma rAjAyaM vizAlAkhye pure vasan || 48-50 || pAlayAmAsa dharmAtmA medinIM sAbdhipattanAm | vizAlaguNavarNanam satyavAdI samo bandhurdaiSTiko dharmavatsalaH || 48-51 || vasan viMzatime varSe brAhmaNAnAmupAsakaH | p. 463) prajAnuraJjako dhIro daive pitrye ca niSThitaH || 48-52 || tajjananyAH svaputramaraNasUcakAkAzavANIzravaNAdvilApaH bAlye pitrA viyuktasya tasyetthaM vasato mune | jananI vAcamazrauSIdAkAze hyazarIriNIm || 48-53 || AgAmini caturthe'hni paJcatvaM te gamiSyati | putra ityAdi sA zrutvA vilalApAkulA bhRzam || 48-54 || rAjJA mAtuH samAzvAsanapUrvakaM purodhasaH pulahasyAzramagamanam tacchrutvA jananImArtAmuvAca susamAhitaH | kimarthaM rodiSItyevaM pRSTA nirbandhataH satI || 48-55 || tattvato vRttamAcakhyau sa tacchrutvA mahAmanAH | mA bhaiSIriti tAmuktvA niryayau pulahAzramam || 48-56 || pulahaM prati svavRttAntanivedanam tapasyantaM muniM dRSTvA praNipatyedamabravIt | azRNojjananI caivamazarIrAM sarasvatIm || 48-57 || muninA tatpratIkAropAyopadezanam itthaM tenaivamukto'sau munirAha purohitaH | saudarzanamahAyantraghaTitaM cAGgulIyakam || 48-58 || dhArayainamanenaiva mRtyurnazyatyasaMzayam | p. 464) rAjJA yathopadiSTAnuSThAnam iti ziSTo'GgulIyaM sa AhUyainamadhArayat || 48-59 || tatazca rAjJo yamakiMkaraiH samAgamaH vizAlena dhRte tasminnaGgulIye suyantrite | tataH kAlena saMdiSTAH kiMkarA bhImadarzanAH || 48-60 || prANAnAdAtumAjagmustasyAntikamavAritAH | aGgulIyaprabhAvAt kiMkarANAM dUrAt palAyanam pArzvaM na zekuste gantumaGgulIyaprabhAvataH || 48-61 || saMrabdhordhvakarAstasmin yAvat pAzAnna cikSipuH | tAvaccakramahAneminiHsRtairvividhAyudhaiH || 48-62 || pradudruvuste nitarAM pIDyamAnA yathAgatam | rAjJo'pamRtyujayAt yamAdInAM vismayaH tataH sahaiva kAlena surA vismayamAgaman || 48-63 || sudarzanaprabhAveNa tIrNamRtyurasAviti | darpaNaprabhAvavarNanAya sunandopAkhyAnam tathaiva darpaNasyApi zRNu vIryaM mahAmune || 48-64 || sunItiriti rAjAsIcchRGgArAkhye pure purA | tretAyugAvasAne'sau pAlayAmAsa medinIm || 48-65 || p. 465) sumatinAmnastatputrasya nAgakanyayA nAgaloke nayanam lebhe cireNa tanayamayamiSTvA zatakratum | cakAra sumatiM nAmnA vardhamAnaM dine dine || 48-66 || janakastaM tataH zrImAn kAlena prAptayauvanaH | so'bhUdanalpakAlena prAptavidyo'strakovidaH || 48-67 || ekadA mRgayAM kartuM bAhyopavanamabhyagAt | tatrApazyanmanojJAGgIM rUpayauvanazAlinIm || 48-68 || adRSTapUrvAM tAM dRSTvA mumoha madanAturaH | sumatiM taM samAdAya sA jagAma svamAlayam || 48-69 || mAyayA mohayitvainaM nAgalokaM viveza sA | tasyAnaGgamaJjarIM vAsukitanayAM pariNIya tatraiva cirakAlanivAsaH tasmin bhogavatIM ramyAM nAgarAjapurIM tadA || 48-70 || pravizyAnaGgamaJjaryai prAyacchat sumatiM ramA | taM dRSTvA paramaprItA sA vavre sumatiM patim || 48-71 || taM lokaM tAM purIM tAM ca nAgakanyAM manoharAm | vilokya vismayaM prApa sa tAM cAnaGgamaJjarIm || 48-72 || gAndharveNa vivAhena parigRhya tayA saha | reme vismRtasarvasvapurIpitRparigrahaH || 48-73 || p. 466) putravirahAt khidyatA rAjJA cAraiH putrAnveSaNam etasminnantare rAjA zuzrAvAnAgataM sutam | tvarayA parayAviSTaH sacivAMzcedamabravIt || 48-74 || kRcchrAllabdhaH priyaH putro mamaiko'dya pravezyatAm | tena sArdhaM tu bhuJjIya na bhokSye'dyetyacodayat || 48-75 || iti tasya vacaH zrutvA niryayuH sarvato dizaH | sacivaiH preSitAzcArA dUtAzcAnye javAnvitAH || 48-76 || vidikSu dikSu koNeSu giriSvapsu saritsu ca | grAmeSu nagareSvete ceruzcaityeSu zAkhiSu || 48-77 || pattaneSvapyaraNyeSu tIrtheSvanviSya sarvataH | nApazyan sumatiM sarve tathaivocurnRpAya vai || 48-78 || alabdhaputravRttAntena rAjJA anazanavratasvIkaraNam tacchrutvA zokasaMtapto vilapya bahu bhUpatiH | anaznannazayiSTAntaH zokena mahatAvRtaH || 48-79 || purodhasA kaNvAzramagamanapUrvakaM tasmin rAjavRttasya nivedanam evaM zokAbhibhUte'smin mahArAje purohitaH | svaguruM kaNvamAsAdya tamasAtIravAsinam || 48-80 || vRttaM vijJApayAmAsa rAjaputrasya tAdRzam | p. 467) kaNvamuninA rAjakumAravRttAntasyAviSkaraNam tacchrutvA sa muniryukto babhUva kRpayA punaH || 48-81 || dRSTvA kumAravRttAntaM yogenAsmAt samutthitaH | sa tasmai kathayAmAsa tadvRttamakhilaM muniH || 48-82 || AsId bhogavatI nAma purI paramazobhanA | pAtAle nAgarAjasya vAsukeramitadyuteH || 48-83 || anaGgamaJjarI nAma tasyAM tasyAbhavat sutA | rUpalAvaNyasaMpannA kAlena prAptayauvanA || 48-84 || asyA yasmin vare lipsA tasmai dAsyAmi tAmiti | saMkalpaM vAsukermatvA ceSTyazceruritastataH || 48-85 || tasyAH sadRzamanveSTuM varaM taM naiva lebhire | nAgaloke tathA bhUmyAM vyacaran varavAJchayA || 48-86 || tatrainaM sumatiM dRSTvA rAjaputraM manoharam | procustasyA mahArAjatanayo madanopamaH || 48-87 || tavaiva sadRzo bhUmyAM puruhUtasamaH zriyA | na ca sAmAdibhiH zakyaH samAnetumasAviti || 48-88 || tadAkarNya tamatraiva kSipramAnayateti tAH | uktvA tatsaMgamautsukyAt parAM cintAmupAgatA || 48-89 || tataH saMmantrya tAH sakhyo ramAM mAyAvizAradAm | p. 468) mAyayA mohayitvainamihAnaya manoramam || 48-90 || ityUcuH sA tathoktainamAnayAmAsa mAyayA | sumatistAmathodvAhya ramate tatra sAMpratam || 48-91 || kumArapratyAharaNe sudarzanayantraghaTitadarpaNasyaiva sAdhanatvopadezaH sudarzanaprabhAveNa vinAharaNakarmaNi | nAstyupAyAntaraM tasya tatastenAharAmyaham || 48-92 || sudarzanamahAyantraM darpaNIkRtya hATakaiH | pUrvoktavartmanA tena tamAnayata mA ciram || 48-93 || ityuktvA sa punazcakre tapaH paramadAruNam | yathopadiSTAnuSThAnAt rAjJo nAgalokagamanasiddhiH purohito viniSkramya rAjJe sarvaM nyavedayat || 48-94 || rAjA ca paramaprItaH kRtvA yantritadarpaNam | rathe purastAt saMsthApya biladvAraM tadA yayau || 48-95 || tenAbhigantuM zakto'bhUt sunando darpaNaujasA | atyadbhutanAgalokadarzanAt rAjJo vismayAtizayaH pravizya lokaM nAgAnAM svargalokamivAparam || 48-96 || vismayaM paramaM prApa tatsamRddhivilokanAt | rAjJA sadArasya kumArasya svapurIM prati pratyAnayanam tasmin bhogavatIM ramyAM nAgarAjapurImasau || 48-97 || p. 469) pravizyAthAnayAmAsa putraM paramavatsalaH | sadAraH pitaraM draSTuM zuddhAntAt sumatistadA || 48-98 || niryayau vanitAlokasahito madano yathA | taM tAbhirnAgakanyAbhiH saha syandanamuttamam || 48-99 || Aropya svapurIM rAjA pratasthe paravIrahA | tataH kruddhasya vAsukeryuddhasamudyogaH tava jAmAtaraM putrIM svAvarodhAnmahIpatiH || 48-100 || kazcit syandanamAropya yAtItyAkarNya vAsukiH | niryayau paramakruddhaH phaNisenAparIvRtaH || 48-101 || sa dRSTvA rAjazArdUlaM tiSTha tiSTheti cAbravIt | kva gamyate samAdAya vadhUM varamitastvayA || 48-102 || sudarzanayantraghaTitadarpaNaprabhAvAt rAjJo vijayalAbhaH sunando'tha samAkarNya nivartya syandanottamam | vavre darpaNamadyaiva zatrusenAM jahIti vai || 48-103 || tataH prasvApanAgneye divyAstre niHsRte kSaNAt | prasvApanaM nAgasenAM vivezAnena sAsvapat || 48-104 || AgneyamastramArabdha tAM purIM dagdhumojasA | parAjitena vAsukinA zaraNAgatipUrvakaM rAjAbhyarhaNam tad dRSTvA nAgarAjastaM zaraNaM samupAgamat || 48-105 || p. 470) nAjJAyi sarvamasmAbhistadetat kSamyatAM vibho | atyAhitamidaM strINAmiti matvA zamaM vraja || 48-106 || gRhANemAni ratnAni mahArhANi mahAdyute | imAM ca kanyAmanyAzca sahasraM nAgayoSitaH || 48-107 || AdAya pratisaMhRtya divyAstre gantumarhasi | tato rAjJaH saparikarasya svapurapravezaH sunando'pi tathetyuktvA saMhRtyAstre samAhitaH || 48-108 || tataH svaputraM ratnAni mahAnti varayoSitaH | AdAyAmantrya taM rAjA jagAma svapurIM kRtI || 48-109 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM zrIsudarzanamahAyantraghaTitAsanAdiprabhAvavarNanaM nAma aSTAcatvAriMzo'dhyAyaH || 48 || AditaH zlokAH 3045 sudarzanamahAyantraghaTitadhvajaprabhAvanirUpaNaM nAma ekonapaJcAzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || sudarzanayantraghaTitadhvajaprabhAvanirUpaNapratijJA ahirbudhnyaH – sudarzanamahAyantraghaTitasya dhvajasya tu | prabhAvaH zrUyatAM samyag yAthAtathyena nArada || 49-1 || citrazekharAdhiSThitabhadravATInagaravarNanam sarasvatyAstaTe ramye bhadravATIti vizrutA | paraHsahasraiH prAsAdairjAtarUpamayaizcitA || 49-2 || purI vividhakAmADhyA hemasAlasamanvitA | samRddhyA tridivaprakhyA babhUva bhuvi durlabhA || 49-3 || tAmadhyAste mahAvIryo rAjoparicarAtmajaH | pAlayannaikavarSANi citrazekharasaMjJitaH || 49-4 || p. 472) tatpitroparicareNa kadAcid dvandvayuddhe zaGkukarNAkhyAsurahananam pitaryasya purA divyamindradattaM kramAgatam | rathamAruhya devAnAM kAryArthaM yAti khe balI || 49-5 || zaGkukarNa iti khyAto dAnavo bhImalocanaH | jighRkSustadrathaM mArge tasya kUbaramagrahIt || 49-6 || uvAca ca mayA sArdhaM yudhyasva yadi vA ratham | jahi vetyuktavatyasmin sa tathetyagrahId dhanuH || 49-7 || tatastena mahAyuddhe dinamekaM pravartite | athAstrajAlamutsRjya dvandvayuddhe hato'suraH || 49-8 || amarSaNanAmnA zaGkukarNasutena citrazekharapIDanam jitvA tamasuraM rAjJi kAlenAstaM gate mune | tatputtraM zaGkukarNasya sutaH paramaroSaNaH || 49-9 || amarSaNa iti khyAto mAyAvI citrazekharam | jighAMsustadbalaM rAjJaH puraM cApIDayat sadA || 49-10 || ekadAmarSaNaH kruddho bhadravATImupAgamat | pitRhantRsutaM yoddhuM sasainyaM citrazekharam || 49-11 || nihatya cainamAdAsye sarvaM tatsyandanottamam | ityuktvA nagarIM ramyAM rurodha baladarpitaH || 49-12 || p. 473) citrazekharasya tena saha ghorayuddham niryayau mahatIM senAM saMnahya nRpatiH purAt | tatra yuddhaM samabhavadrAjJastena durAtmanA || 49-13 || saraNaizcAbhisaraNaiH kacAkaci bhayAvaham | gajAzvarathapAdAtaM prabhagnarathamAkulam || 49-14 || pravRttAsRksaritsArthaM kRttacchatradhvajAcitam | nRtyatkabandhamutkRttadaSTAdharazirazcitam || 49-15 || dinatrayaM yudhyamAnasyApi vijayAlAbhaH evaM dinatrayaM yuddhaM pravRttaM romaharSaNam | na lebhe vijayaM tasminnAhave citrazekharaH || 49-16 || zrAntasenayordvayorapi yuddhAt pratinivRttiH zramAnnivavRte senAdvayI tasmAd dvayorapi | tAvubhau jagmatuH svaM svaM puraM vizrAntavAhanau || 49-17 || evaM saptadazavAraM yudhyamAnasyApi vijayAsiddhiH vArAn saptadazaitena yuyudhe citrazekharaH | evameva jayaM prApa na kvacit pRthivIpatiH || 49-18 || khinnasya rAjJaH cintAprakAraH atha durjayamAlocya mahAsuramamarSaNam | p. 474) kenopAyena jetavya iti cintAparo'bhavat || 49-19 || mahAdevaprasAdena vinA naiva jayo mama | atastaM tapasA devaM toSyAmIti mano dadhe || 49-20 || kRtanizcayasya kailAsagamanam kRtI nizcitya manasA rAjyaM saMnyasya mantriSu | jagAma tapase rAjA rathamAruhya kAmagam || 49-21 || kailAsazikharaM ramyaM nabhasA vasudhAdhipaH | gagane gacchato'sya mandaropari syandanagatipratirodhaH tenaiva gacchatastasya syandanaM mandaropari || 49-22 || atiSThat preryamANeSu varAzveSvapi nArada | tatkAraNajijJAsayA caratastatra kuberadarzanam rathaH kasmAdakasmAnme viSTabdhaH iti vismitaH || 49-23 || rathAdavAtaracchRGge tasya ramye mahIpatiH | avatIrya rathAt tasmAccacAra girimUrdhani || 49-24 || tatrApazyat sarastIre taruNaM divyalakSaNam | upAsya pazcimAM saMdhyAmavasthitamanAkulam || 49-25 || taruNAdityasaMkAzaM jvalantaM prabhayA svayA | p. 475) tena samaM saMlApaH taM praNamya mahAbAhuH kRtAJjalirabhASata || 49-26 || kastvaM purANapuruSo yadi vA kamalodbhavaH | umezvaro dizezAnAM yadi vAnyatamo bhavAn || 49-27 || ityuktastena bhagavAn prAha gambhIrayA girA | kiMnAmako'si kathaya kimAgamanakAraNam || 49-28 || ekAkinA tvayA dezaH kathaM prApto'yamityapi | rAjJA kubere svavRttAntasya nivedanam atha nyavedayat sarvaM rAjoparicarAtmajaH || 49-29 || citrazekharanAmAnamAtmAnamavanIpatim | mahAsurapravRttiM ca svasya tena ca pIDanam || 49-30 || tajjayAyezatuSTyarthaM tapazcaraNakAraNAt | syandanenAbhigamanaM nirodhaM tatra tasya tu || 49-31 || kuberavacanAt tatra girau lakSmInivAsaparijJAnam ityuktastena so'pyAha viddhi mAM guhyakezvaram | atraivAste mahAlakSmIH sarvakAraNakAraNam || 49-32 || tatsevArthamiha prAptaH sA hi sarvagatiH parA | tadAjJayaiva caratazcandrasUryau vihAyasi || 49-33 || tatprabhAveNa te bhagnaM gamanaM syandanasya tu | p. 476) lakSmIprasAdanopadezapUrvakaM kuberAntardhAnam tAM dRSTvA sAdhayAbhISTamityuktvAntaradhIyata || 49-34 || rAjasAhAyyArthaM kuberaprahitapuruSasamAgamaH tasya sAhAyyakAmo'nyastannidezAdupAgamat | praNamya bhUpatiM prAha guhyako'haM tadAjJayA || 49-35 || sAhAyyakAmaste prApto vAsAvo'traiva zarvarIm | pratyUSe'pekSitaM yat syAt tat kariSyAmi nAnyathA || 49-36 || tadvacanAt tatraiva sthAne tadrAtriyApanam parasparapraNayinau tAM rAtriM tatra coSya tu | devyAH sadasi gandharvagItavAditraniHsvanam || 49-37 || zRNvantau tatkathAbhizca ninyatustAM sarastaThe | prabhAte rAjJA lakSmInivAsasthAnajijJAsayA guhyakaM prati praznaH pratyUSasamaye saMdhyAmupAsya prathamAM nRpaH || 49-38 || guhyakaM prAha zaile'smin devI sA kutra vartate | kenAdhvanA vA taddhAma yAma taddarzanaM kadA || 49-39 || guhyakasya prativacanam guhyakaH pratyuvAcedaM kroze tanmandiraM param | p. 477) yato gItamRdaGgAnAM nisvanaH zrUyate mahAn || 49-40 || kaMcit kAlamupAsyainAM dhanado yAsyati kSaNAt | tasmin gate pravizyainAM namasyasi sanAtanIm || 49-41 || tato guhyakena saha lakSmImandiragamanam prasthApayAmAsa tato yAmamAtraM pratIkSya tam | rAjApi svarathaM tatra saMsthApyainamathAnvagAt || 49-42 || guhAdvAradeze guhyakasyAvasthAnam tato mahAguhApArzve mandiraM samadRzyata | tadguhAdvAri so'tiSThat pAlayan bilagahvaram || 49-43 || rAjJo mandirAntaHstharatnamaNDape pravezaH atItya ca tataH kakSyAzcatasro maNigocarAH | tato ratnamayaM divyaM vivezAsthAnamaNDapam || 49-44 || maNDapavarNanam maNisthUNAsahasrADhyaM maNDapaM samadRzyata | paraHzatamahAratnaparyaGkasamalaMkRtam || 49-45 || ratnamaGgaladIpaizca maNDitaM tuGgatoraNam | anekakalpakAkIrNaM maNipIThapariSkRtam || 49-46 || mandArakusumAmodairmRganAbhimadairapi | p. 478) kastUrikotthasaurabhyairvAsitAntaramUrjitam || 49-47 || atyAdityaprabhaM puNyaM muktAdAmavibhUSitam | hemapaGkajamAlADhyaM patAkAdhvajazobhitam || 49-48 || dhUpaiH kAlAgarUdbhUtaiH samantAdadhivAsitam | karpUramizrakAleyakSodapaGkapariSkRtam || 49-49 || itastatazcarantInAM zaktInAM bhUSaNAravaiH | jhaNajjhaNitamaJjIraninadairnAditAntaram || 49-50 || maNDapamadhyastharantaparyaGke abjAsanasthamahAlakSmIdarzanam tanmadhye ratnaparyaGke saMskRtAbjAsanAzritAm | mahAlakSmIM mahAnandAM saMzritAM sarvazaktibhiH || 49-51 || sarvAbharaNasaMyuktAM sarvAlaMkArazobhitAm | lAvaNyAmRtakalpAGgIM zazibimbanibhAnanAm || 49-52 || saMvItadivyakauzeyAM divyacandanamAlikAm | vilokya praNato bhUtvA vismayastimito'bhavat || 49-53 || tatpAdodakaprAzanaparipUtena rAjJA tatstutikaraNam tatpAdAmbu samAdAya ratirenamapAyayat | so'tha tuSTAva suprItastAM devIM zubhalocanAm || 49-54 || p. 479) tatra lakSmyAH ubhayavibhUtyaizvaryapratipAdanam mahAlakSmi bhadre paravyomavAsi- nyanante suSumnAhvaye sUrijuSTe | jaye sUrituSTe zaraNye sukIrte prasAdaM prapanne mayi tvaM kuruSva || 49-55 || sati svasti te gauri gAyatri gArgi dhruve kAmadheno surAdhIzavandye | sunIte supUrNenduzIte kumAri prasAdaM prapanne mayi tvaM kuruSva || 49-56 || sadA siddhagandharvayakSezavidyA- dharaiH stUyamAne rame rAmarAme | prazaste samastAmarIsevyamAne prasAdaM prapanne mayi tvaM kuruSva || 49-57 || lakSmyA eva nirvyAjapuruSakAratvasamarthanam duritaughanivAraNapravINe vimale bhAsurabhAgadheyalabhye | praNavapratipAdyavasturUpa- sphuraNAkhye harivallabhe namaste || 49-58 || p. 480) siddhe sAdhye mantramUrte vareNye gupte tRpte nityamudgIthavidye | vyakte vidvadbhAvite bhAvanAkhye bhadre bhadraM dehi me saMzritAya || 49-59 || sarvAdhAre sadgate'dhyAtmavidye bhAvinyArdre nirvRte'dhyAtmavalli | vizvAdhyakSe maGgalAvAsabhUme bhadre bhadraM dehi me saMzritAya || 49-60 || lakSmyAH pAramArthikamaGgalaguNAkaratayA zrutizirobhUSaNatvam amoghaseve nijasadguNaughe vidIpitAnuzravamUrdhabhAge | ahetumImAMsyamahAnubhAve vilokane mAM viSayIkuruSva || 49-61 || umAzacIprabhRtInAM mahAlakSmIvibhUtitvam umAzacIkIrtisarasvatIdhI- svAhAdinAnAvidhazaktibhede | azeSalokAbharaNasvarUpe vilokane mAM viSayIkuruSva || 49-62 || p. 481) stutiprItayA lakSmyA rAjAbhISTasya praznaH iti stutiM nizamyaiSA prasannA prAha pArthivam | prArthitaM te dadAmyadya kiM tat kathaya bhUpate || 49-63 || rAjJA svavRttAntasya nivedanam | lakSmyA sudarzanayantraghaTitadhvajasyArpaNam rAjA ca svAnvayaM svaM ca mahAsuranipIDitam | Acakhyau sarvamevAsyai mA bhaiSIriti sAbravIt || 49-64 || ahamAdhArabhUtApi zaktInAM jagatastathA | sudarzanaprabhAveNa karomyAzritarakSaNam || 49-65 || anena jahi te zatrumiti dhvajamathArpayat | lakSmIdattadhvajamahimnA zatrujayapUrvakaM rAjJo niSkaNTakarAjyalAbhaH yantritaM taM dhvajaM labdhvA jagAma svapuraM nRpaH || 49-66 || jigAya tena mahatImAsurIM sa varUthinIm | taM ca hatvA sukhaM rAjyamakaroccitrazekharaH || 49-67 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM sudarzanamahAyantraghaTitadhvajaprabhAvanirUpaNaM nAma ekonapaJcAzo'dhyAyaH || 49 || AditaH zlokAH 3112 kIrtimAlyupAkhyAnavarNanaM nAma paJcAzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || vakSyamANArthasUcanam ahirbudhnyaH – idaM tu zRNu devarSe kIrtimAlI vitAnataH | ajayat tridivaM pUrvaM yenaiva vidhinA balI || 50-1 || bhadrazRGganAmnA rAjJA bhUmaNDalasya paripAlanam bhadrazRGga iti khyAto rAjA paramadhArmikaH | AsIdudAracarito vizAlAkhye pure purA || 50-2 || tasya svapuravat pRthvIM saptadvIpavatImapi | zAsataH zakrakalpasya zaradAmayutaM gatam || 50-3 || tatputrasya kIrtimAlino guNavarNanam tasya dIrghAyuSaH putraH kIrtimAlI madoddhataH | zUraH kamalapatrAkSaH kandarpa iva rUpavAn || 50-4 || p. 483) balavAnapratidvandvaH sarvazAstravizAradaH | vinayajJo mahodAraH pratApI satyasaMgaraH || 50-5 || samareSvaparAvartI gambhIro dhanadarpitaH | meghagambhIranirhrAdI jigISuH zatrutApanaH || 50-6 || mattadvipa iva svairaM cacAra jagatImimAm | pituranantaraM tenApi dharmato rAjyasya pAlanam tasyaivaM vartamAnasya pitA mRtyumupAgataH || 50-7 || pitaryuparate zrImAJchazAsa pitRvad bhuvam | jagatyAH sarvavRttAntaM cAraiH kaizcidviveda saH || 50-8 || svapure svayamaGgeSu caritaM veda saptasu | kadAcit nizIthe gUDhaM saMcaratastasya purAd bahirvipradarzanam ekAkI caikadA dhanvI nRpaH svairakathA nRNAm || 50-9 || zrotuM nizIthe nirgatya sarvato vyacarat puram | ApaNeSu ca rathyAsu catvareSu gRheSu ca || 50-10 || sarvadvAreSu vapreSu sarasISu vaneSu ca | upakAryAsu caityeSu devatAyataneSu ca || 50-11 || zastrazAlAsu tIrtheSu vaneSUdyAnabhUmiSu | saMcaran vipramAsInaM zamImUle purAd bahiH || 50-12 || p. 484) dadarza rAjA nirbhIko jvalantamiva pAvakam | prasAdhitatanuM zAntaM sAkSAtkRtasudarzanam || 50-13 || saMprAptasarvakAmaM taM yogArUDhamakalmaSam | prazrayAvanato bhUtvA papracchedaM mahIpatiH || 50-14 || tadvRttAntajijJAsoH rAjJastaM prati praznaH kastvaM kimarthamadhunA vRkSamUlamupAzritaH | kasmAdupAgataH sarvamAcakSvAnagha pRcchate || 50-15 || yogArUDhasya tasya rAjapraznamajAnato maunIbhAvaH evamukto'pi yogastho na vedaitadudIritam | tathA punaH punazcokto rAjAnaM nAbhyabhASata || 50-16 || balAd grahItumudyuktasya rAjJo vipraprabhAvAt stambhIbhAvaH balAd grahItumArebhe brAhmaNaM kupito nRpaH | tatastasya prabhAveNa stabdhaceSTo'bhavat tadA || 50-17 || vismitena rAjJA stutibhirviprasya prasAdanam stabdhamAtmAnamAlakSya vismayaM paramaM yayau | stutibhistoSayAmAsa taM praNamya tatastataH || 50-18 || p. 485) prasannena vipreNa svavRttAntasyAviSkaraNam tuSTaH sa yogAdutthAya jagAdedaM vaco nRpam | sAlagrAma iti khyAtaM viSNusthAnamanuttamam || 50-19 || nityaM saMnihitastatra cakrarUpI jagatpatiH | tatra cakrAGkitaM sarvaM sthAvaraM jaGgamaM ca yat || 50-20 || tatra pravezamAtreNa jantavo vItakalmaSAH | tatra tyaktazarIrAstu yAnti nirvANamuttamam || 50-21 || tasmin deze samutpanno brAhmaNaH ziSTasaMmataH | sudarzanaprabhAveNa sAdhitAkhilasAdhanaH || 50-22 || gamyate pauSkaraM tIrthaM mayAdya jagatIpate | nizi mArgavazAt prAptaH purametat tavarddhimat || 50-23 || pihitadvAramAlakSya zamImUlamiha zritaH | viditavRttAntena rAjJA svapuraM prati brAhmaNasyAnayanam evamuktastato rAjA satkRtyainamaninditam || 50-24 || prAvezayat purIM ramyAM tatrApyAyatanaM hareH | tatroSitastu tAM rAtriM sarvasatkArapUrvakam || 50-25 || aparedyurdvijo gantumArebhe puSkaraM prati | hitamupadeSTuM rAjaprArthanA rAjA tu kRtapUrvAhNakarmANaM tamabhASata || 50-26 || p. 486) sAdhUnAM darzanaM puNyaM samastAbhISTasAdhanam | iti zrutamato bhASe bhagavan kiM hitaM mama || 50-27 || yatheha vindeya sukhaM paratrApyasapatnakam | tathA prasAdaM kuru me karuNArdramanA hyasi || 50-28 || tena rAjJe sAGgasaudarzanamahAmantrasyopadezaH tataH prasanno rAjAnamupasannaM (1) mune dvijaH | saudarzanaM mahAmantraM SaDvarNaM sarvasAdhakam || 50-29 || satkArapUrvakaM tasmai nRpAyopAdizat tadA | sAGgamantraM tathA dhyAnaM sAdhanaM yantrameva ca || 50-30 || astramantrAMstathA sarvAn pravartakanivartakAn | paricchadAni paJcAzadyantritAni mahAmune || 50-31 || sarvaM tasmai pradAyAsau gantuM samupacakrame | rAjJA gurave dakSiNayAH pradAnam rAjA ca paramaprIto dravyajAtamupAnayat || 50-32 || gavAM sahasraM koTiM ca suvarNAnAM tathA mune | ________________ 1 atra abhilakSyeti padamadhyAhRtya vAkyaM yojanIyam | upasannapadaM ca tasmai sa vidvAnupasannAya samyakprazAntacittAya zamAnvitAya ityAdizrutipratipAditAnAmavazyaMbhAvinAM ziSyaguNAntarANAmupalakSakam | tathAca sa dvijaH prazrayamRduvacanAdibhirliGgai rAjAnaM prazAntacittatvAdiguNayuktaM brahmavidyopadezayogyamabhilakSya sAGgaM saudarzanamahAmantraM tasmai upAdizaditi saMbandhaH ________________ p. 487) ratnapUrNAni haimAni pAtrANyanyAni sapta ca || 50-33 || tathA bhUyAMsi vAsAMsi mahArhANi ca bhUpatiH | grAmAnaSTau ca gurave prAdAt paramadhArmikaH || 50-34 || guruNA tadagrahaNapUrvakaM svAbhimatadezasya gamanam na caicchad brAhmaNastatra dakSiNAH samupAhRtAH | kiM kAryamebhirnRpate sarvaM saMkalpite bhavet || 50-35 || yatheSTaM viniyuGkSvaitadityuktaH prAha bhUpatiH | avazyaM gRhyatAmetanna cennaivAsmi sAdhakaH || 50-36 || tyajyatAM vA yatheSTaM bho maddattaM dattameva hi | ityukto brAhmaNo'pyAha rAjAnamamitaujasam || 50-37 || madarthamarthajAtaM tad brAhmaNebhyaH pradIyatAm | ityuktvA prayayau vipro bhUpatizcainamanvayAt || 50-38 || nivartitaH sa guruNA brAhmaNebhyo dhanaM dadau | rAjJA dharmato rAjyasya prazAsanam tasmin gate mahArAjo viprasAtkRtya taddhanam || 50-39 || anvazAt pRthivImetAM tridivaM maghavAniva | naktaMdivaM vibhajyaiva dharmamokSAvirodhinau || 50-40 || arthakAmau yathAkAlamasevata mahIpatiH | rAjadharmeSu cAnyeSu nAtyavartiSTa kiMcana || 50-41 || p. 488) evaM ca mAnavaM mArgamanutiSThan mahIpatiH | dharmyeNa pAlanenaiva prajA raJjayati sma saH || 50-42 || vazyAvazyapararASTrAdibubhutsayA kadAcidamAtyAn prati rAjJaH praznaH ekadA mantriNaH sarvAnAhUyAsthAnamaNDape | papraccha pRthivIpAlaH ke ca vazyA utetare || 50-43 || dezeSu bhUmipAleSu prakRtiSvathavA mama | brUta sarvaM hi jAnanti bhavantazcAracakSuSaH || 50-44 || mantriNAM prativacanam iti pratisamAdiSTAste sarve mantriNo'vadan | deva tvayi mahImetAM zAsatyeva paraMtape || 50-45 || pratipakSAH pralIyante tapatyarke yathA tamaH | kRtsnasyApi bhUmaNDalasya vazyatvapratipAdanam sAdhunA pRthivI vazyA sazailAmbudhipattanA || 50-46 || divIva deva rAjAnaH sarve dvAri nivAritAH | tava prakRtivargeSu kA kathA jagatIpate || 50-47 || devAdInAM vazyatvAbhAvapratipAdanam na ca devA na gandharvA nAsurA na ca pannagAH | yathA vayaM te sevante bhavantaM paramezvaram || 50-48 || devaH pramANamiti te vijJApyArthamupAraman | p. 489) punaramAtyAn prati rAjJo devAdivijayopAyapraznaH kIrtimAlI ca tacchrutvA devAdInAM jigISayA || 50-49 || vyajRmbhata tadA sarvAn mantriNazcAbravIdidam | kathametAn vijeSyAmo balino vIryazAlinaH || 50-50 || vicitrayodhino dRptA mAyAbalasamanvitAH | anukUlA viziSTAzca lokAntaramupAzritAH || 50-51 || yathA bhavanti te vazyAstathA vadata mA ciram | amAtyAnAM prativacanam ityuktAste mahArAjamUcuH saMmantrya mantriNaH || 50-52 || etAnadyaiva yAsyAmo vijeSyAmazca saMyuge | svapakSe balasamRddhinirUpaNapUrvakamabhiSeNanodyogajananam asmadvarUthinI sarvA caturaGgabalAnvitA || 50-53 || merumandarasaMkAzA gajAH paramadurjayAH | ekaikameva paryAptaM zatruzainyapramardane || 50-54 || evaMvidhAnAM nAgAnAM niyutAni dazAbhavan | mattAnAM turagANAM ca paJca koTyaH paraMtapa || 50-55 || tisraH koTyazca saMpUrNAH syandanAnAM tathAbhavan | baddhApadAnamAnAnAM zUrANAmanivartinAm || 50-56 || p. 490) caturvidhapadAtInAmakSauhiNyazcaturdaza | nizitAstrANi naH saMkhye yAnyasaMkhyAni bhUpate || 50-57 || ekataH sarvametacca ekataH kevalo balI | atirikto bhavAn vIryAditi manyAmahe vayam || 50-58 || kiMca divyAni cAstrANi labdhavAnasi bhUsurAt | ebhiH parivRtasyaivaM kastiSThet saMmukhe tava || 50-59 || saMvartavartinaH zaMbhorbhUtAnIva didhakSataH | yatra yatra jigISA te vartate tatra mA ciram || 50-60 || niyuGkSvAsmAn mahAbAho jayaM viddhi kare sthitam | mantrivacanAt prathamaM rAjJo nAgalokAbhiSeNanam ityuktaH paramaprItaH kIrtimAlI mahAbalaH || 50-61 || sarvAnamAtyAnAhUya tattatsenA mayAhRtA | nAgalokaM prayAtvadya yudhyatAmadya pannagaiH || 50-62 || ahaM cAdyaiva yAsyAmi samUlabalavAhanaH | ityuktvA taiH parivRto jagAma sa mahIpatiH || 50-63 || garuDAstraprabhAveNa tatra rAjJo vijayaprAptiH tatra taiH pannagairyuddhamabhavadromaharSaNam | tato'cireNa kAlena divyAstreNa garutmataH || 50-64 || vijayaM prAptavAMstatra tebhyo ratnAdikaM karam | gRhItvA daityanAzAya manazcakre mahAmanAH || 50-65 || p. 491) tathA daityavijayaH tairyuddhamabhavat tIvraM cirakAlaM mahAmune | nAzayitvA tu tatsainyaM vijayaM paramaM yayau || 50-66 || yakSagandharvAdijayapUrvakaM rAjJaH svanagaragamanam tatazca yakSagandharvAn siddhavidyAdharAnapi | nirjitya samare sarvAn kiMkarAnakarod balI || 50-67 || etAn vijitya samare svapuraM punarAyayau | tatra svaparivAreSu devAnAmadarzanAdindraM prati saMdezapreSaNam AsthAnasadmanyAsIno rAjabhiH parivAritaH || 50-68 || tathA gandharvayakSaizca dAnavaiH pannagezvaraiH | cakravartI nijAsthAne nAmarAn dadRze tadA || 50-69 || tato manojavaM nAma gandharvamidamUcivAn | adya tridivamabhyetya vacanAnmama vAsavam || 50-70 || brUyA airAvataM nAgaM kulizaM kalpakaM tathA | aSTau cApsarasaH kSipraM madarthaM visRjeti vai || 50-71 || rAjasaMdezAt manojavanAmno dUtasyAmarAvatIgamanam manojavastathetyuktvA zirasA cakravartinaH | mAlAmivAjJAM saMgRhya prayayAvamarAvatIm || 50-72 || tatrAsthAnamaNDape vAsavadarzanam pravizya tat puraM ramyamupamAnaM paraM purAm | p. 492) vAsavaM vasubhI rudrairAdityaizca samAvRtam || 50-73 || AsthAmaNDapAsInamapsarogaNasevitam | vizvAvasumukhaiH siddhaiH stUyamAnaM zacIpatim || 50-74 || dadarza sa tadA devaM nATyadarzanalAlasam | dRSTvA praNamya tuSTAva virate nRtyakarmaNi || 50-75 || vAsavena dUtasyAbhinandanam dRSTvA prItaH surapatirmanojavamavaikSata | dUtenendrAya rAjasaMdezasya nivedanam vimalIkRtamAtmAnaM manyamAnaH sa vIkSitaiH || 50-76 || vyajijJapadyathAvRttaM vRtrahantre'vilambitam | deva bhUmaNDale kazcit kIrtimAlIti vizrutaH || 50-77 || cakravartI surapate devAyaitannyavedayat | dUtena rAjoktasaMdezasyAnuvAdaH vinirjitA mayA lokAH sarve tridivamantarA || 50-78 || bhavantaM draSTumicchAmi sAMprataM tridivezvara | ArohaNArthaM nAgendramairAvatamavAritam || 50-79 || kalpakaM kulizaM cASTau yoSito visRjeha naH | itthamAjJApitaM tena mahArAjena gopate || 50-80 || devaH pramANamatreti virarAma manojavaH | p. 493) saMdezazravaNAt kupitasyendrasya tatpratikriyAcaraNam tato vihasya maghavAnAsthAne devasevite || 50-81 || prAha gambhIrayA vAcA vijJAyaitAM viDambanAm | vajramairAvataM nAgaM preSayAmyadya te ubhe || 50-82 || Agatya svayamanyAMstu samAhRtya prayAtvasau | ityuktvA preSayAmAsa vajramairAvataM gajam || 50-83 || savajreNairAvatena rAjasainyasya vinAzanam niSkramyobhau vivizatuH kIrtimAlimahApurIm | pravizyairAvato nAgo vajramAdAya vAhinIm || 50-84 || adRSTenaiva rUpeNa jaghAnainAM mahAmune | bhItairjAnapadaiH rAjJe tadvRttAntasya nivedanam hanyamAneSu sainyeSu gajavAjibhaTAtmasu || 50-85 || sarve jAnapadA bhItA bhUpAyainnyavedayan | deva sAmodbhavA nAgA nihatA bhuvi zerate || 50-86 || tathA hayottamAH zUrA bhaTAH paramazobhanAH | akasmAdeva dRzyante nihatA jagatIpate || 50-87 || sainyavinAzazravaNAt duHkhitena rAjJA purodhasaM prati praznaH etacchrutvA mahArAjaH zokena mahatA vRtaH | purodhasaM samAhUya vacanaM cedamabravIt || 50-88 || vAraNA vAjino yodhA hanyante kAraNAdRte | p. 494) na rogo dRzyate caiSu na tApaH kAlakalpitaH || 50-89 || nAbhicAraH parakRto dRzyate sunirUpitaH | kimetaccintyatAM brahman bhramatIva ca me manaH || 50-90 || purodhasA devakopasyaiva tatkAraNatvena nivedanam ityudIritamAkarNya purodhAzcApyacintayat | cintayitvA jagAdaitad devakopAdupAgatam || 50-91 || iti zaGke na zokasya vazamAgAH paraMtapa | atrAntare manojavasamAgamaH iti cintayatoreva tayorAgAnmanojavaH || 50-92 || praNataH prAJjalistathau mahArAjasya pArzvataH | manojavaM prati rAjJaH praznaH manojava kimAnItamuktaratnacatuSTayam || 50-93 || kimAha vAsavaH sarvaM kathayAdyAvilambitam | manojavena rAjJe nivedanam ityuktastena sakalaM pRSTamasmai nyavedayat || 50-94 || rAjavAkyasya kathanamato maghavataH smayaH | vajrairAvatayostena preSaNaM tadvacastataH || 50-95 || p. 495) svasainyavinAzamairAvatakRtaM jJAtavatA rAjJA vAraNAstreNairAvatasya evaM tenerito rAjA nizcityairAvatakriyAm | purodhasA pratIkAraM tasya saMmantrya tatkSaNAt || 50-96 || vyasRjadvAraNAkhyAstraM divyaM vAraNavAraNam | tadastraM tu gajaM prAptaM nizceSTaH so'bhavat tadA || 50-97 || tacchrutavatA vAsavena yuddhArthaM devasainyasya preSaNam stabdhamairAvataM vajraM tenAstreNa mahAtmanA | vyajijJapurmaghavate surAzcairAvatAnugAH || 50-98 || tacchrutvA paramakruddho maghavAn samanahyata | saMnaddhamindramAlakSya surAzcukSubhire tadA || 50-99 || preSitAstena te sarve sainikAstatpuraM yayuH | pralayojjRmbhitAmbhodhikalpaM sainyaM zatakratoH || 50-100 || tato devamAnuSasenayorghorayuddhapravRttiH vilokya tvarito rAjA sasainyo niryayau purAt | tataH pravavRte yuddhaM devamAnuSasenayoH || 50-101 || pravRttayuddhavarNanam adRSTacaramAzcaryaM hAhAkAri bhayAvaham | divyadundubhinirghoSaiH zaGkhabherIravairapi || 50-102 || kSvelitaistalazabdaizca vihAyaH samapUryata | nAgA yuyudhire nAgaiH pattibhiH pattayastathA || 50-103 || p. 496) syandanaiH syandanAzcAzvairazvAzcaiva parasparam | nArAcaiH parighaiH zUlaiH paTTasairmudgarairapi || 50-104 || kArmukaiH zaktibhiH khaDgaiH prAsaiH kuntaiH parazvadhaiH | evaM nAnAvidhaiH zastrairnijaghnuste parasparam || 50-105 || kecinnikRttazirasaH kecicchinnorasaH paraiH | kecidutkRttazastrAstu viddhavakSAMsi kAni ca || 50-106 || chinnahastA gajAH kecit khaDganirbhinnamastakAH | bhallairnirbhinnahRdayA dRzyante turagAstathA || 50-107 || pravRttA raktasarito hastisyandanavAjinAm (1) | nipatacchastrasaMbhinnA dRzyante raNabhUmayaH || 50-108 || tatra jigISuNendreNa svasenAdhipatInAM pracodanam evaM pravRtte saMgrAme jayArthI pAkazAsanAH | devasenApatIn sarvAMzcodayAmAsa satvaraH || 50-109 || devasenApatInAM tAtkAlikajayaprAptiH tena pravartitA devA vidrAvya nRpaterbalam | vijayaM lebhire sadyastataH kruddho'bhavannRpaH || 50-110 || _______________ 1 syandanAnAM vAjinaH syandanavAjina iti prathamaM SaSThItatpuruSaH | tato hastinazca syandanavAjinazceti dvipadaghaTito dvandvaH | na tu hastinazca syandanAzca vAjinazceti tripadaghaTitaH acetanAnAM syandanAnAM raktasaMritsaMbandhitvAyogena syandanapadasya dvandvaghaTakatvAsaMbhavAt ________________ p. 497) rAjJA divyAstrasya vimocanam vinaSTe svabale so'tha divyAstrANi mumoca ha | AgneyAdIni cAstrANi pravRttAni mahAmune || 50-111 || teSAmapIndreNa nivAraNAnnirviNNena rAjJA sudarzanayantraghaTitavitAnasamAzrayaNam nivRtya balabhit kruddhaH pratyastraistAnyavArayat | tato nirvedamApannaH kIrtimAlI dvijottamAt || 50-112 || labdhaM vimAnaM sasmAra tattathAkArayat tataH | sudarzanamahAyantrayantritaM savitAnakam || 50-113 || kRtvA niSedivAMstasya chAyAyAM sa mahIpatiH | rAjaprayuktena vaiSNavacakreNa devasainyasya pratihatiH prAhiNodviSNucakraM tu mahAstraprabhavaM param || 50-114 || tejasA vizvamApUrya virarAja vihAyasi | tasyaiva tejasA sarve surAH pratihatA raNe || 50-115 || vinighnAzceSTituM naiva zekurdevagaNA mune | vAsavaprayuktAnAM divyAstrANAmapi tasmin viSNucakre vilayaH tataH kruddhaH sa maghavAn divyAstrANi vyasarjayat || 50-116 || tAni sarvANi nirgatya viSNucakre nililyire | sarvAstraprakRtau tasmiJchalabhA iva pAvake || 50-117 || p. 498) tatazcikSepa zastrANi sarvANyapi punaH punaH | tAni tatraiva lInAni saritaH sAgare yathA || 50-118 || antato vajrasyApyakiMcitkaratvam tatazca paramakruddho vajraM surasupUjitam | cikSepa tacca tatraiva tathaivAntaradhIyata || 50-119 || svaparAjayAt vismitasya zakrasya rAjJA saha saMlApaH tad dRSTvA vismitaH zakro rAjapArzvamupAyayau | kIrtimAlI ca devendraM vimAnasthaM puraH sthitam || 50-120 || utthAya praNato bhUtvA tuSTAva zubhayA girA | tatastuSTaH zacInAtho rAjAnamidamabravIt || 50-121 || purA vimuktAnyastrANi viphalAni tavAbhavan | adhunA viparItAni dRzyante kAraNaM vada || 50-122 || rAjJA sudarzanayantraghaTitavitAnaprabhAvAt svasyAjayyatvasya khyApanam sudarzanamahAyantrayantritasya prabhAvataH | vitAnasya hare prAptamajayyatvamavehi naH || 50-123 || rAjazakrayoH sakhyakaraNapUrvakaM svasvasthAnagamanam ataH paraM mahArAja sakhyaM bhavatu cAvayoH | yanme tat tava yat te syAt tanmama syAditi bruvan || 50-124 || p. 499) sa yayau tridivaM devaH sabalAyudhavAhanaH | kIrtimAlI ca saMtuSTo vijayI svapuraM yayau || 50-125 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM kIrtimAlyupAkhyAnavarNanaM nAma paJcAzo'dhyAyaH || 50 || AditaH zlokAH 3237 tArAdibIjAkSarasvarUpArthavarNanaM nAma ekapaJcAzo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya tad divyaM bhargo devasya dhImahi || tArAdimantrArthapraznaH nAradaH- bhagavan bhUtabhavyeza bhaganetranipAtana | sAdhakAnAM hitArthAya yantraM nAnAvidhAtmakam || 51-1 || nAnAmantramayaM proktaM nAnAzaktyupabRMhitam | pradarzitAni cAstrANi dvitayAnIha zaMkara || 51-2 || vidhAnamapi ca proktaM divyaM mAhAbhiSecanam | uktA coccAvacA zAntiriyaM glapitayAtanA || 51-3 || RgbhirapyuditA samyagastrazaktiranekadhA | nAnAphalA mahAvIryA mantrA evAtra kAraNam || 51-4 || uktA bhagavatA pUrvaM mantrAste tArakAdayaH | eSAmarthakRtaM bhAvaM vaktumarhasi zaMkara || 51-5 || p. 501) yattajjJAnaM mahat proktaM sarvazAstrArthasaMbhavam | tatte manomayaM sarvaM sarvajJo hyasi zAzvata || 51-6 || uttarakathanArambhaH ahirbudhnyaH – zRNu nArada tattvena mantrANAmarthajaM yazaH | yadvijJAnAnnaraH zazvat sarvajJatvamavApnuyAt || 51-7 || tArakasya sarvazraiSThyapratipAdanam tArako nAma yo bhAvaH sAraH sarvagirAmayam | prabhavanti hyataH zabdA apiyanti ca taM punaH || 51-8 || anenApyAyitAH zabdA bhAvaM puSNanti ca svakam | mantrasAmAnye'pyarthasya traividhyam sthUlaH sUkSmaH parazceti bhAvo mantre tridhA sthitaH || 51-9 || sthUlAdInAM sAmAnyato lakSaNam sthUlaH saMsargajo yo'rthaH sUkSmaH padavibhAvitaH | aprameyAdibhirbhAvairakSarasthaH paraH smRtaH || 51-10 || sthUlalakSaNam saMstutairanvitairyogaiH svasvavAcyAbhidhAnataH | puruSArtho'vibhAgAtmA saMsargo nAma bhAvyate || 51-11 || p. 502) sUkSmalakSaNam svarUpAlocanenaiva yaH pratItaH pade pade | yogena janyate bhAvaH sa sUkSma udito budhaiH || 51-12 || paralakSaNam aprameyAdibhirbhAvairbhAvo yo varNasaMzrayaH | sa paraH kathyate sadbhiriti tredhArthasaMsthitiH || 51-13 || tArasya sthUlArthapradarzanam otamasmin (1) mitaM sarvamityarthaH sthUla ucyate | okAreNa makAreNa saMsargastArakAzrayaH || 51-14 || dvau varNau gamakAvetAvotasya ca mitasya ca | yat kiMcidbhagavatto'nyat tanmitaM sarvamiSyate || 51-15 || zaktimAn bhagavAn vAcyastacchakteH pravijRmbhaNam | saMkalpanIyaH saMkalpa iti yatte puroditam || 51-16 || tatra saMkalpanIyo'rtho bhUtiH zuddhetarAtmikA | avyAhatA tu tatprekSA saMkalpastat sudarzanam || 51-17 || kalpyakalpAtmakaM sarvaM tadetanmitamiSyate | _______________ 1 ita Arabhya paJcacatvAriMzazlokaM yAvat praNavasya sthUlasUkSmarUpArthadvayapradarzanavyAjena mANDUkyopaniSannigUDhaH paramarahasyArtho vizadIkriyate | ata eva vAsudevAdivyUhacatuSTayasvarUpatadguNatatkRtyAdinirUpaNaparasya kRtsnasyApi pAJcarAtravacanasaMdarbhasya mANDUkyopanuSadupabRMhaNarUpatayA tanmUlakatvena zrutimUrdhaprasiddhasvataHsarvajJavAsudevabhASitatayA svAtantryeNa vA prAmANyaM trayyantaniSNAtAH saMgirante | ________________ p. 503) ekapaJcAzo'dhyAyaH mitaM tadotaM sUtre hi maNivadbhagavatyaje || 51-18 || avatistu pravezArtho gatirvyAptiH pravezanam | mitaM praviSTaM deveze puSkare paramANuvat || 51-19 || oto mite ca devezaH praviSTaH sUtravanmaNau | sthUlo'yaM praNavasyArthaM sUkSmo'rthArtho nirUpyate || 51-20 || sUkSmArthanirUpaNapratijJA | tatrAniruddhapradyumnasaMkarSaNA- nAmakhaNDabhagavacchaktyaMzatvakathanam sRSTisthityantakAriNyaH (1) zaktayastisra UrjitAH | pUrNAyA bhagavacchakterekasyA aMzatAM gatAH || 51-21 || krameNa teSAM praNavAkSaratrayapratipAdyatvam akArAdyakSaratretArUpiNyaH paramAdbhutAH | teSAmekaikasya vizvataijasaprAjJarUpaikaikasaMjJAbhAgitvam akArazaktirvizvAkhyA ukArotthA tu taijasI || 51-22 || makArazaktiH prAjJAkhyA tAsAM rUpaM punaH zRNu | _______________ 1 evaM sthUlArthanirUpaNadvArA samastapraNavapratipAdyabrahmasvarUpAtmakaM mANDUkyaprathamakhaNDArthaM pradarzya vyastapraNavapratipAdyAniruddhAdivyUhacatuSTayAtmako mANDUkyasya dvitIyAdikhaNDatrayArthaH sUkSmArthavirUpaNadvArAtra spaSTIkriyata iti jJeyam | ________________ p. 504) vizvAkhyAniruddharUpapradarzanam ekonaviMzatimukhA (1) vizvAkhyA vizvadhAriNaH || 51-23 || aniruddhasyaiva sthAnavizeSanirdezapUrvakaM bhogyavizeSanirUpaNam nAnAsRSTimayI vizvA bhuGkte sthUlAni jAgratI (2) | dravyakriyAguNAkAraM nAnAsAmAnyacitritam || 51-24 || sthUlaM tarpayate vizvaM vizvAM sRSTimayImajAm | pradyumnasya bhogyavizeSasthAnavizeSanirUpaNam vizvaM (3) tadeva sUkSmAkhyamantaHkaraNasaMmitam || 51-25 || svApnIM tarpayate zaktimukArasthAM tu taijasIm | ________________ 1 madhyamaM tu mukhaM gajamukhAkAraM, pArzvadvaye'pi nava nava mukhAni puruSamukhAkArANi, ityekonaviMzatimukhatvaM bodhyam | idamupalakSaNaM saptAGgatvasyApi; saptAGga ekonaviMzatimukhaH iti zrutau darzanAt | catvAro hastAH, dvau pAdau, gajamukhatvAdgajahasta eka iti saptAGgatvam | 2 asya ca zabdasya sthAnavizeSanirdezaparatvam, jAgaritasthAnaH iti zrutau darzanAt | yatra sthitvA jagatiM taccakSurjAgaritam | adhikaraNe ktapratyayaH | tadeva sthAnaM yasya sa jAgaritasthAnaH, cakSuHsthAna iti tadarthaH | 3 atrAmayarthaH- vizvazabdaH sthUlajagatparaH | yadevAniruddhasya bhogyabhUtaM sthUlaM jagat, tadevedAnIM vAsanAjanyatayA bAhyArthenebhyo vivicya vilakSaNatayA jJAyamAnatvena praviviktAparaparyAyasUkSmazabdazabdyamAnam antaHkaraNasaMmitaM bAhyArthajJAnajanyavAsanAsacivenAntaHkaraNasaMjJena cittena samyakpramitaM jJAtaM sat, svApnIM svapnanirvAhakatvena kaNThadezasthAnam ukArasthAM praNavasya dvitIyAkSare ukAre vAcyatAsaMbandhenAvatiSThamAnAM, taijasIM tejomayacittasthatayA cittasambandhitvena taijasanAmnIM pradyumnazaktiM tarpayata iti | _________________ p. 505) saMkarSaNasya bhogyavizeSasthAnavizeSanirUpaNam vizvaM (1) tadeva sUkSmatvaM vihAyAnandatAM gatam || 51-26 || parAM tarpayate zaktiM sauSuptiM prAjJanAmikAm | ukArazaktistrimukhA sUkSmA svApnI puroditA || 51-27 || niraJjanA makArAkhyA zaktirAnandabhojinI | aniruddhasya sthUladehAdhiSThAtRtayA pravRttiH sthUlaM puramadhiSThAya dehaM vizvA pravartate || 51-28 || pradyumnasya sUkSmadehAdhiSThAtRtayA pravRttiH sUkSmaM puryaSTakaM svApnI puramAdAya vartate | saMkarSaNasyAnandAdhiSThAtRtayA pravRttiH prAjJA pravartate prApya puramAnandajaM param || 51-29 || _______________ 1 ayamarthaH- vizvazabdaH praviviktAparaparyAyasUkSmajagatparaH | yadeva pradyumnasya bhogyabhUtaM sUkSmaM jagat, tadevedAnIM sUkSmatvamapi vihAyAnandarUpatAM gataM sat, sauSuptiM jIvasya suSuptinirvAhakatvena hRtkarNikAgrasthAM, prAjJanAmikAM, prakarSeNa na jJApayatIti prAjJaH, jIvasvarUpAtiriktaM bAhyaM svApnaM vA kimapi vastujAtaM jIvasya na jJApayatIti prajJanAmikAM, prapUrvAdantarNItaNijarthakAnnaJupapadAt jJAdhAtoH Atazcopasarge ityanuzAsanAt kapratyayaH | parAm antimAM makArasthAnamiti yAvat, zaktiM saMkarSaNarUpAM tarpayate | tAmimAM tRtIyazaktiM nizinaSTi- ukAretyAdinA bhojinItyantena | AnandaM svayaM bhuGkte jIvaM ca bhojayatItyAnandabhojinI, vAcyavAcakayorabhedavivakSayA makArAkhyA saiSA saMkarSaNarUpA tRtIyA zaktiH niraJjanA nirlepA ; viSayabhogAn vinA AnandamAtrabhoktRtvAt | nityapUrNAnandAnubhavaikasvarUpasyAniruddharUpeNa sthUlaprapaJcabhoktRtvaM pradyumnarUpeNa praviviktabhoktRtvaM ca krIDArUpameva, krIDArthamapi tAdRzaM bhoktRtvaM zuddhAnandabhoktuH saMkarSaNasya nAstIti niraJjanatvamiti | _______________ p. 506) aniruddhasya bahiHprajJatvam bAhyapramANabhUmiSThA vizvasya sthUlatA dazA | pradyumnasyAntaHprajJatvam antaHkaraNabhUmiSThA sUkSmatA tasya vai dazA || 51-30 || saMkarSaNasyAnandamayatvam sadAnandamayI tasya vizvasya paratA dazA | sthUlatvAdidazAtrayasyAniruddhAdizaktitrayaprItihetutvam etAstisro dazAstisraH zaktIH saMprINayanti tAH || 51-31 || aniruddhAdirUpAstA bhokt