************************************************************************************************************
*  ahirbudhnya sa§hita of the pà¤caràtràgama volume 2
*
* Edited By Pandit M. D. Ramanujacarya under the supervision of  F. Otto Schrader
* 
* published by The Adyar Library and Research Center 1916 C.E.
*
* Data entered by the staff of Muktabodha 
* under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski
*
* CSX+  transliteration
* Revision 0 June 14, 2007
*   Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute   
*   THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY.   
******************************************************************************************************************



	nyàsàparaparyàyaprapattiniråpaõa§ nàma 
saptatri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya taddivya§ bhargo devasya dhãmahi ||

	uktànuvàdapårvaka§ sudar÷anasya 
ùoóa÷abhujatvaprayojanàdipra÷naþ 

nàradaþ –

àkhyàta§ bhavatà sarva§ bhagavan parame÷vara |
saudar÷anasya yantrasya mantrasya svasya ca prabho || 37-1 ||

astràõৠcàpi màhàtmya§ svaråpa§ lakùaõa§ tathà |
àràdhana§ ca yoga÷ca svabhàva÷ca vi÷eùataþ || 37-2 ||

bhujaiþ ùoóa÷abhirveti prokta§ råpopavarõane |
tat kadà kena kartavya§ kimartha§ kãdç÷a§ vada || 37-3 ||

ràj¤àmatyàhitàdinivàraõa§ ùoóa÷abhujatvasya prayojanam

ahirbudhnyaþ –

parairabhibhave pràpte ràj¤à§ balasamanvitaiþ |
nagareùu pradagdheùu ràj¤à§ vidràvite bale || 37-4 ||

p. 354) uparuddheùu bhogeùu tattadviùayavàsinàm |
pãóyamàne parabalairittha§ ràùñre mahàmune || 37-5 ||

sthitàvanupapannàyৠràj¤o'vyucchinnavairiõaþ |
kàrayet ùoóa÷abhuja§ sudar÷anamavàritam || 37-6 ||

ùoóa÷abhujasudar÷anavigrahavarõanam

apàramaparicchedyamavàïmanasagocaram |
raktavarõamudàràïga§ pãtakau÷eyavàsasam || 37-7 ||

vidyutpu¤japratãkà÷aiþ ke÷airårdhvamukhairyutam |
piïgalàghårõamànogranetratritayabhãùaõam || 37-8 ||

daùñàdharasphuñàlakùyada§ùñràniùñhyåtapàvakam |
kvaõatkiïkiõijàlena kà¤cãdàmnà viràjitam || 37-9 ||

nitambalambinopeta§ jvalatkaukùeyakeõa ca |
dadhàna§ kiïkiõãmàlৠtvalimàlàninàditàm || 37-10 ||

àpàdalambin㧠divyৠmuktàratnàcitৠtathà | 
jhaõajjhaõitama¤jãra÷obhamànapadàmbujam || 37-11 ||

hàrakeyåratàñaïkamukuñairupa÷obhitam |
anyairmaõimayai÷citrairbhåùaõaiþ samala§kçtam || 37-12 ||

krameõa cakrapara÷ukuntadaõóàïku÷àni ca |
÷astràõi ÷atavaktràõi khaóga÷aktã ca bibhratam || 37-13 ||

p. 355) karairårdhvamukhairdãrghairdakùiõairaùñabhiþ paraiþ |
vàmaiþ ÷aïkhadhanuþpà÷ahalavajràõi ca kramàt || 37-14 ||

gadàmusala÷ålàni bhãmànyetàni bibhratam |
svasamà÷rita÷atråtthakrodhena mahatàvçtam || 37-15 || 

bhugnabhråkuñila§ vaktra§ dhàrayanta§ vibhãùaõam |
pratyàlãóhavi÷eùeõa tiùñhanta§ dãptimàlinam || 37-16 ||

kàlàgnirudraråpeõa sa§harantamida§ jagat |

yathoktasudar÷anadhyànasya niþsàpatnyasàdhanatà

eva§ sudar÷ana§ dhyàyet kàlàtmàna§ mahàdyutim || 37-17 ||

ràjà taddhyànamàtreõa niþsapatno bhavet kùaõàt | 
na kvàpyupasthitisteùৠsapatnànৠmahãtale || 37-18 ||

na÷yanti ÷atravastatra yatra yatra ca vidrutàþ |

sudar÷anamanàràdhayatৠràj¤à§ ÷atruparàbhavàdiþ

evamenamanàràdhya ràjàno'mitavikramàþ || 37-19 ||

sapatnairabhibhåyante niþ÷rãkà÷ca bhavanti vai | 

yogena nyàsena và sudar÷anàràdhanasyaihikàmuùmikaphalasàdhanatà

ya ena§ påjayedbhaktyà pårvoktenaiva vartmanà || 37-20 ||

bàhyena càntareõàpi yogàkhyena mahàmune | 
nyàsena và sukhã so'tra paratra ca na sa§÷ayaþ || 37-21 ||

p. 356) uktànuvàdapårvaka§ nyàsàkhyaprapattisvaråpapra÷naþ

nàradaþ –

bàhya àbhyantara÷càpi mama yogaþ puroditaþ |
nyàsàkhya§ sàdhana§ prokta§ tanme bråhi mahe÷vara || 37-22 ||

nyàsasya paramarahasyatvakhyàpanam

ahirbudhnyaþ –

etanmahopaniùada§ devànৠguhyamuttamam |
abhãùñàrthaprada§ sadyaþ sarvapàpapraõà÷anam || 37-23 ||

avàcyametat sarvasmai nàbhaktàya kadàcana |
bhakto'si me sthira÷ceti vakùyàmi hitakàmyayà || 37-24 ||

nyàsasya sarvaphalasàdhanatvopapàdanam

yadyena kàmakàmena nàsàdya§ sàdhanàntaraiþ |
mumukùuõà yat sà§khyena yogena na ca bhaktitaþ || 37-25 ||

pràpyate parama§ dhàma yato nàvartate punaþ |
tena tenàpyate tattannyàsenaiva mahàmune || 37-26 ||

paramàtmà ca tenaiva sàdhyate puruùottamaþ |

prapatteþ ùaóaïgàni

ùoóhà hi vedaviduùo vadantyena§ mahàmune || 37-27 ||

p. 357) ànukålyasya sa§kalpaþ pràtikålyasya varjanam |
rakùiùyatãti vi÷vàso goptçtvavaraõa§ tathà || 37-28 ||

àtmanikùepakàrpaõye ùaóvidhà ÷araõàgatiþ |

nyàsaprakaraõe ÷araõa÷abdasya sàdhanavàcitvam

upàye gçharakùitroþ ÷abdaþ ÷araõamityayam || 37-29 ||

vartate sà§prata§ caiùa upàyàrthaikavàcakaþ |

prapattilakùaõam

ahamasmyaparàdhànàmàlayo'ki§cano'gatiþ || 37-30 ||

tvamevopàyabhåto me bhaveti pràrthanàmatiþ |
÷araõàgatirityuktà sà deve'smin prayujyatàm || 37-31 ||

sudar÷anaprapattau mantravi÷eùakathanam

bhagavan sarvavijayisahasràràparàjita | 
÷araõa§ tvৠprapanno'smi ÷rãkara§ ÷rãsudar÷anam || 37-32 ||

anena mantreõa prapannasya phalotpattipratibandhakasakaladuritanivçttiþ

anenaiva prapannasya bhagavanta§ sudar÷anam |
tasyànubandhàþ pàpmànaþ sarve na÷yantyasa§÷ayam || 37-33 ||

prapannasya kçtakçtyatvam

kçtànyanena sarvàõi tapà§si tapatৠvara |
sarve tãrthàþ sarvayaj¤àþ sarvadànàni ca kùaõàt || 37-34 ||

p. 358) kçtànyanena mokùa÷ca tasya haste na sa§÷ayaþ |

nyàsamàtreõa tapoyaj¤àdisiddhikatha§tàpra÷naþ

nàradaþ –

katha§ tapà§si yaj¤à÷ca tãrthadànàni sarva÷aþ || 37-35 ||

tasyaiva nyàsamàtreõa sidhyante tadvada prabho |

taduttarakathane nyàsasya sarvatapo'tiriktatapastvakathanam

ahirbudhnyaþ –

yàni niþ÷reyasàrthàni coditàni tapà§si vai || 37-36 ||

teùৠtu tapasৠnyàsamatirikta§ tapaþ ÷rutam |

namaþ÷abdena kçtàtmanyàsasya svadhvaratvopapàdanam

samitsàdhanakàdãnৠyaj¤ànৠnyàsamàtmanaþ || 37-37 ||

namasà yo'karod deve sa svadhvara udãritaþ |

nyàsasya paramadharmatve pramàõapradar÷anam

yàgasàdhanabhåtena svàtmanà vedyamã÷varam || 37-38 ||

ayajat tàni dharmàõi prathamànãti naþ ÷rutam |

nyàsasya sarvayaj¤asamatvam

yaj¤aråpadhara§ deva§ yajate svàtmanaiva yaþ || 37-39 ||

tena sarve kçtà yaj¤à bhavantãha mahàtmanà |

nyàsasya yaj¤atvanirvahaõàya yaj¤àïgapauùkalyaråpaõam

yaj¤aråpadharasyàsya ÷arãra§ vediriùyate || 37-40 ||

p. 359) àsyamàhavanãyàgnirhçdaya§ dakùiõànalaþ |
athàsya gàrhapatyàgnirudara§ ÷ruticoditam || 37-41 ||

yajamàno manastattva§ buddhiþ patnã prakãrtità |
svà÷ritapratyanãkà ye pa÷avaste prakãrtitàþ || 37-42 ||

lomàni barhiùastvasya jãva§ havya§ pracakùate |
savanàni ÷iromadhyagàtrapàdàþ prakãrtitàþ || 37-43 ||

da÷a yaj¤àyudhànyasya j¤ànakarmendriyàõyapi |
çtvijaþ ùoóa÷a bhujà devasyàsya mahàmune || 37-44 ||

bhaktarakùaõasa§kalpo dãkùà devasya nàrada |
çgyajuþsàmaghoùo'sya bhåùaõàràva iùyate || 37-45 ||

sadasyà bhåùaõànyasya dayà devasya dakùiõà |
juhårdhruvà sruva÷caiva prà÷itraharaõa§ tathà || 37-46 ||

mekùaõopabhçtau veda ióàpàtrã tathaiva ca |
dàrupàtra§ ca yoktra§ ca camasaþ sçùñireva ca || 37-47 ||

piùñodvapanyàjyasthàlyàvidhmapravra÷cana§ tathà |
madantãtyasya ÷astreùu cakràdyeùu samà÷ritàþ || 37-48 ||

prapannasya kçtakçtyatvanigamanam

eva§råpa§ tamabhyarcya prakùãõà÷eùapàtakaþ |
anuùñhitakratu÷ato bhavedeùa na sa§÷ayaþ || 37-49 ||

p. 360) yathoktakrameõa sudar÷anamanàràdhayatৠ
kle÷apràptinigamanam

eva§ bahuvidhai råpairupeta§ ta§ sudar÷anam |
kçtvà tamapratiùñhàpya ràjàno mantriõo'pi và || 37-50 ||

vinaùñasa§padaþ sadyaþ paribhåtà÷ca ÷atrubhiþ | 
arcanàbhàvato ràjyàd bhraùñà÷ciramupadrutàþ || 37-51 ||

sudar÷anamanàràdhayatৠràjye brahmahatyàdidoùotpattiþ

svaràjya§ brahmahatyàdidoùairduùyenmahàmune |
samidityasya çgveda÷rutiràha (1) dayàvatã || 37-52 ||

sudar÷anamanàràdhayatৠràj¤à§ prajànuràgàbhàvaþ

anabhidhyànato hyasya vi÷ve viùayavàsinaþ | 
aparaktà÷ca jàyante mahàràje kçtàgasi || 37-53 ||

ràjye sudar÷anànàràdhanàt prajànàmapi bahuduþkhabhàgità

a÷raddadhànà÷caitasminniha janmani duþkhinaþ |

_______________
 
1  atreda§ çgveda÷rutidvaya§ bodhyam- yaþ samidhà ya àhutã yo vedena 
dadà÷a marto agnaye | yo namasà svaghvaraþ || tasyedarvanto ra§hayanta 
à÷avastasya dyumnitama§ ya÷aþ | na tama§ho devakçta§ kuta÷cana na 
martyakçta§ na÷at || (çgvede 8-19, 6.)

_______________

p. 361) pretyàdho'dhaþ patantyeva nàpnuvanti sukha§ kvacit || 37-54 ||

sudar÷anasamàràdhanasya sarvaphalàvàptisàdhanatànigamanam

tadyaj¤aråpa§ susamà÷ritànà§
rakùàvidhàne kçtadãkùamã÷am |
subhãùaõa§ ùoóa÷abàhuyukta§
sva÷atrupakùakùapaõapravçttam || 37-55 ||

yathoktaråpa§ dhçtasarva÷astra-
mupetamastrairapi mårtimadbhiþ |
pañe likhitvà ÷ilayàthavàrcà§
vidhàya lohairuta bimbamasya || 37-56 ||

samarcayedyo nçpatiþ pratiùñhà§
vidhàya bhaktyàtha sudar÷ane÷am |
kùaõena sidhyanti manãùitàni
vipakùanà÷a÷ca bhavedamuùya || 37-57 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
nyàsàparaparyàyaprapattiniråpaõa§ nàma saptatri§÷o'dhyàyaþ || 37 ||

àditaþ ÷lokàþ 2376



jvaràdiroganivçttyupàyavidhàna§ nàma aùñàtri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya taddivya§ bhargo devasya dhãmahi ||

uktànuvàdapårvaka§ rogamocanopàyapra÷naþ

nàradaþ –

àkhyàta§ bhavatà ràj¤à§ parebhyo rakùaõa§ param |
tathaiva sarve sarvaj¤a puruùàrthàþ samãritàþ || 38-1 ||

tatsàdhanàni cànyacca prasaïgàt samudãritam |
ida§ tvidàn㧠bhagavan vyàkhyàhi mama pçcchataþ || 38-2 ||

ràj¤à§ tatsacivànৠca tathànyeùৠnçõàmapi |
rogàþ krårataràsteùৠpuruùàrthavirodhinaþ || 38-3 || 

sa§bhavanti hi teùৠtu mocana§ kena sidhyati |

rogotpattitadvinà÷akàraõakathanam

ahirbudhnyaþ –

sàdhu pçùña§ mune rogà jàyante yena duþsahàþ || 38-4 ||

÷çõu yenaiva na÷yanti tad vakùyàmi tavàdhunà |

p. 363) pràkçtapralaye ekàkinaþ paramapuruùasya ramaõàbhàvaþ

pràkçte sarvalokasya sa§pràpte pratisa§care || 38-5 ||

brahmàyuùi parikùãõe naùñe sthàvarajaïgame |
sarvabhåteùu bhåtàdau pralãneùu mahàmune || 38-6 ||

bhåtàdàvindriyàdau ca taijase mahati sthite |
tato mahati yàte tu prakçti§ buddhilakùaõe || 38-7 ||

tathà ca puruùe tasyৠpralãne pa¤cavi§÷ake |
tasyàmapi pralãnàyৠpuruùe puùkarekùaõe || 38-8 ||

sa eva sarva§ sa§hçtya svasmin paramapåruùaþ |
bhagavàn puõóarãkàkùaþ paramàtmà jaganmayaþ || 38-9 ||

ekàkã sa tadà naiva ramate sma sanàtanaþ |

lãlàrtha§ punaþ sçùñiþ

sa lãlàrtha§ puna÷cedamasçjat puùkarekùaõaþ || 38-10 ||

nàmaråpavyàkaraõam

sa pårva§ nàmaråpàõi cakre sarvasya sarvagaþ |

lãlopakaraõabhåtaprakçtyà paramàtmano ramaõam

lãlopakaraõৠdevaþ prakçti§ triguõàtmikàm || 38-11 ||

màyàsa§j¤à§ punaþ sçùñvà tayà reme janàrdanaþ |

prakçtyà jãvaparayoþ svaråpapracchàdanam

sà tu sarvàõi bhåtàni tattacchaktisamanvità || 38-12 ||

p. 364) modayantã ca tanvànà svasyৠbhogyadhiya§ tathà | 
vartate jãvaparayoþ svaråpàcchàdanàya sà || 38-13 ||

prakçtipàrava÷yàjjãvasya sa§saraõam

tayà viva÷ametattu sa§saratyakhila§ jagat |

prakçterdehàtmabhramahetutvam

tayaiva prathama§ dehe karotyàtmadhiya§ naraþ || 38-14 ||

saivàsve svatvadhãhetuþ

tataþ ÷arãrasa§bandhiputràdau mamatৠgataþ |

aha§kàramamakàrotthavàsanàdàrdhyam

tato'ha§kàrajàstasya mamatotthà÷ca vàsanàþ || 38-15 ||

bhavanti dehe putràdau dçóhabaddhà÷cira§ mune |

tadutthavàsanànৠràgadveùadvàrà puõyapàpahetutvam

tataþ svadehe putràdàvupakàryapakàriùu || 38-16 ||

ràgadveùau ca bhavatastàbhyৠsarva§ viceùñate |
kapåyaramaõãye ca tadutthe sa§cinotyayam || 38-17 ||

tato jàtyàyurbhogaråpakarmavipàkapràptiþ

tadvipàkànathàpnoti jàtyàyurbhogalakùaõàn |

pràrabdhakarmaphalopabhogàyaiva ÷arãrasçùñiþ

ataþ phalopabhogàrthamubhayeùৠca karmaõàm || 38-18 ||

p. 365) pràrabdhànàmida§ sçùña§ ÷arãra§ ca ÷arãriõaþ |

rogàõৠpàpajanyatvam

pàpmabhya eva jàyante pràrabdheùvàmayàstanau || 38-19 ||

nànàvidhà duþkhavarà bhujyante dehinàpare |

tatra prathama§ jvara÷àntyupàyaþ

jvaràbhibhåte nçpatau sacive'nyajane'thavà || 38-20 ||

mahàsudar÷ana§ yantra§ kathita§ mantrakovidaiþ |
guóåcãràjyasa§siktà÷caturaïgulasa§mitàþ || 38-21 ||

mantreõànena juhuyàt sahasra§ jvalite'nale |
cakràmbuja§ ca vinyasya sthaõóile ÷àlitaõóulaiþ || 38-22 ||

tatra pàtra§ nidhàyàjya§ prasthapårõa§ nidhàya ca |
tasyৠpalapramàõeùu tantuùvàropya dãpikàm || 38-23 ||

tatràpyena§ samàvàhya mantreõànena mantravit |
tataþ pa÷cimabhàge tu sthaõóile maõóite ÷ucau || 38-24 ||

àstãrya kalamà§statra nyasenmàhendramaõóalam |
tanmadhye ùaóara§ cakra§ madhye tàra§ ca vinyaset || 38-25 ||

tantujàlena sa§veùñya navakumbha§ su÷obhanam |
candracandanakà÷mãrami÷rairàpårya vàribhiþ || 38-26 ||

tadbahi÷candanàdyaistamarcayedakùatairapi |
p. 366) ratnàni pa¤ca padma§ ca dårvৠhàñakameva ca || 38-27 ||

÷yàmàka§ viùõuparõ㧠ca dev㧠càntarvinikùipet |
madhyekumbha§ samàveùñya kùaumeõa navamàlayà || 38-28 ||

ta§ tàramadhye sa§sthàpya sàdhyanàmayute ÷ubhe |
pårõacandramabhidhyàya§statra càvàhayet prabhum || 38-29 ||

ta§ dhåpadãpamàlyàdyaiþ samabhyarcya yathàvidhi |
÷àlyanna§ dadhimadhvàjyasarvavya¤janasa§yutam || 38-30 ||

hçdya§ sàjya§ guóa§ dadyàd devàya haviruttamam |
bali§ tato hared dikùu vidikùu ca samàhitaþ || 38-31 ||

÷àlyannaiþ ÷vetapuùpai÷ca dhåpadãpàdibhistathà |
dikpàlànৠtato dadyàt kùetre÷àyàpi nàrada || 38-32 ||

àsane pràïmukha§ sàdhyamupave÷yàtha sajvaram |
darpaõa§ tasya sa§sthàpya purastàt pratibimbitam || 38-33 ||

kumbhamàdàya mantreõa darpaõa§ so'bhiùecayet |
sadya eva jvarànmukto bhavenmeghàdivoóuràñ || 38-34 ||

atha dvijebhyo vidvadbhyo vaiùõavebhyo vi÷eùataþ |
niùkatraya§ hiraõyasya droõa§ càjyasya gৠtathà || 38-35 ||

karpåra§ candana§ càpi vàsà§si vimalànyapi |
etàni dadyàdekasmai mune brahmavide'thavà || 38-36 ||

p. 367) tataþ svastho bhavet sadyo yàvajjãva§ na sa§÷ayaþ |
eùà cikitsà prakçtirvyàdhãnৠmàtrayà bhidà || 38-37 ||

ràjayakùma÷àntiþ

ràjayakùmàbhibhåte tu nçpàdau munisattama |
madhvaktàbhirapàmàrgasamidbhiþ khàdire'nale || 38-38 ||

mantreõànena juhuyàt sahasra§ mantravittamaþ |
tataþ pratãcye digbhàge pårvavat kalpite'nale || 38-39 ||

àóhakàjyàbhipårõàyৠpàtryৠdvipalatantuùu |
àropya dãpikৠpa÷càd devamàvàhya mantrataþ || 38-40 ||

tataþ pà÷càttyabhàge tu bhàra÷àlipariùkçte |
sthaõóile maõóite ÷uddhe kçtvà màhendramaõóalam || 38-41 ||

pårvavat ùaóara§ cakra§ vinyasyàreùvamuùya ca |
mantravarõàni vinyasya sàdhyanàma ca tàrake || 38-42 ||

pårvavanmantrita§ kumbha§ tatra sa§sthàpya maõóale |
àvàhya devamabhyarcya pårvavaccakraråpiõam || 38-43 ||

havi÷ca pàyasa§ dadyàt khaõóamadhvàjyasa§yutam |
bali§ ca pårvavat kuryàt pàyasena vi÷eùataþ || 38-44 ||

gurukùetre÷avighne÷adurgàdikpàlakàn prati |
pràvçtya kambalenaina§ sàdhya§ pràïmukhamàsane || 38-45 ||

p. 368) àsãna§ mantrataþ kumbhavàribhi÷càbhiùecayet |
anvaha§ darpaõàviùña§ snàpayecchàyayà punaþ || 38-46 ||

niùkadvaya§ hiraõyasya dviniùka§ rajata§ tathà |
kambala§ svadhçta§ vastra§ tilànৠdroõameva ca || 38-47 ||

kamaõóalu§ kà§syapàtra§ chatra§ copànahau tathà |
ekasmai bràhmaõàyaiva viduùe càstikàya vai || 38-48 ||

dadyàdetàni sarvàõi sarvasatkàrapårvakam |
prayoktàra§ dhanairevamabhyarcya prayato bhavet || 38-49 ||

sadyastasmànmahàrogàd vimukto nàtra sa§÷ayaþ |

prameharoga÷àntiþ

eva§ prameharogeõa gçhãte ca mahàmune || 38-50 ||

sahasra§ juhuyànmantrã mantreõànena bailvakaiþ |
màùaudana§ havirdadyàd bali§ cànena kàrayet || 38-51 ||

abhiùeka§ svaya§ kuryàdanyat pårvavadàcaret |
dadyàd droõa§ ca màùàõৠrajata§ pa¤caniùkakam || 38-52 ||

eka§ cànaóuha§ sadyo nãrogaþ syànmahàmune |

udararoga÷àntiþ

tathaudarairmahàrogairgulma÷ålàdibhi÷ciram || 38-53 ||

abhibhåteùu martyeùu vakùye pratividhi§ ÷çõu |
pårvavat kumbhamabhyarcya sudar÷ananiùevitam || 38-54 ||

p. 369) tatpårvabhàge prajvàlya jvalana§ kuõóamadhyame |
samidbhiràrkairjuhuyàdàjyàktairdvisahasrakam || 38-55 ||

tilai÷ca juhuyàt tadvanmantreõànena mantravit |
tataþ kumbhodaka§ spçùñvà sahasra§ ca japenmanum || 38-56 ||

tato hared bali§ mantrã dikpàlànৠyathàkramam |
bhåtapretapi÷àcànৠkùetre÷asyàpi nàrada || 38-57 ||

÷uklaudanaiþ ÷uklapuùpaiþ
piùñaiþ ÷ukladhvajairapi |
kumbhàdhivàsita§ deva§
påjayed vidhivat tataþ || 38-58 ||

havirnivedayecchuddhairodanaiþ kalpita§ bahu |
÷arkaràmadhudadhyàóhya§ sarvavya¤janasa§yutam || 38-59 ||

tataþ kumbhodaka§ ki§cidàdàyànena mantritam |
pàyayedrogiõa§ mantrã mantroccàraõapårvakam || 38-60 ||

tataþ kumbhodakenaiva
pràïmukha§ snàpayed budhaþ |
tarpayed bràhmaõàn sapta
yathà÷akti samàhitaþ || 38-61 ||

guru§ bahudhanairvastrairbhåùaõairdhànyarà÷ibhiþ |
sarve tasyaudarà rogà vina÷yanti na sa§÷ayaþ || 38-62 ||

tataþ svastho bhavenmartyo devavanmodate'ni÷am |

p. 370) 			apasmàra÷àntiþ

apasmàràbhibhåte tu nare pratividhi§ ÷çõu || 38-63 ||

bhåtale gomayàlipte same maïgalasa§yute |
tilabhàradvaya§ tatra prastãrya catura÷rakam || 38-64 ||

dvihastasa§mita§ tatra yantra§ saudar÷ana§ nyaset |
pårvoktena prakàreõa vinaivàkhilamårtibhiþ || 38-65 ||

sudar÷ana§ nçsi§ha§ ca vinà mantràbhisa§hitam |
saudar÷ana§ mahàyantra§ madhye pårvoktavartmanà || 38-66 ||

praõidhàyodakumbha§ tu tantubhiþ pariveùñitam |
pårvoktadravyasa§yukta§ kambalenàbhiveùñitam || 38-67 ||

pårveõa maõóala§ vahni§ nidhàya vidhivat tataþ |
anena manunà kuryàd dvisahasra§ tilàhutãþ || 38-68 ||

tataþ kumbha§ spç÷anmantramaùñottarasahasrakam |
japenmantràbhipåtena vàriõànena mantravit || 38-69 ||

grahàbhibhåtamàsãna§ pràïmukha§ càbhiùecayet |
tato muktagrahastena kùaõenaiva sukhã bhavet || 38-70 || 

sarve cànye grahàsta§ tu na kùamante hi vãkùitum | 
dhanadhànyai÷ca vàsobhiþ sa guru§ påjayet tataþ || 38-71 ||

p. 371) yasmin yantre tu yad dravya§ tacca tasmai nivedayet |
bràhmaõà§starpayet pa÷càdaùñau tilasuvarõakaiþ || 38-72 ||

rajatai÷càpi mahiù㧠sàdhakàya nivedayet |
tataþ svastho bhavenmartyo devavanmodate bhuvi || 38-73 ||


iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
jvaràdiroganivçttyupàyavidhàna§ nàma aùñàtri§÷o'dhyàyaþ || 38 ||

àditaþ ÷lokàþ 2449



sarvaphalasàdhanabhåtamahàbhiùekavidhàna§ nàma 
ekonacatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

kena prayogeõa sarvàrthasiddhiriti pra÷naþ

nàradaþ –

bhagavan bråhi sarvaj¤a yenaikenaiva karmaõà |
sarvarogà vina÷yanti kena sarve ca ÷atravaþ || 39-1 ||

kena sarvàrthasiddhiþ syàjjagat kena va÷a§ bhavet |
vibhåtirvimalà kena pràpyate karmaõà vada || 39-2 ||

taduttarakathanàrambhaþ

ahirbudhnyaþ –

÷råyatৠcàvadhànena guhyametanmahàmune |
yenaikena prayogeõa sarvàrthàþ sa§bhavanti hi || 39-3 ||

mahàbhiùekàkhyakarmavidhiþ

ràj¤a÷ca mantriõৠcaiva sarveùàmadhikàriõàm |

p. 373) padàt svasmàdupàroóhukàmànৠparama§ padam || 39-4 ||

anyeùৠlaukikànৠca yat ki§cid và¤chatৠtathà |
kàrya§ mahàbhiùekàkhya§ karma sarvàrthasàdhakam || 39-5 ||

tadaïgatayà sthànàdivi÷eùavidhiþ

vàsudevàlayodyànamaõóape mandire'thavà |
same pavitritatale maïgalàùñakasa§yute || 39-6 ||

vikãrya kalamà§statra navabhàràbhisa§mitàn | 
màhendramaõóala§ nyasya bàhyato jàtipuùpakaiþ || 39-7 ||

madhye saudar÷ana§ yantramuktenaiva tu vartmanà |
vinyased gandhapuùpai÷ca tanmadhye ca su÷obhanam || 39-8 ||

tanmadhye vinyasenmantrã yantrabimbamanuttamam | 
tasyàgre målamantreõa kumbha§ tantupariùkçtam || 39-9 ||

àvàhayed gandhatoye navaratnasamanvitam |
candanàgurukarpårakà÷mãrakùodamaõóitam || 39-10 ||

akùatai÷ca parikùipta§ ÷uddhakùaumàbhiveùñitam |
gandhavatkusumàkãrõa§ dhåpadãpasamanvitam || 39-11 ||

mukhàntare tathà kàrye kumbhakuõóe svala§kçte | 
pratiùñhàpyàùñadigbhàge pårõakumbhànala§kçtàn || 39-12 ||

àcakràyetimantràdyairagnipràkàrakàntakaiþ |
p. 374) pràgàdi vinyasenmantraiþ pratyeka§ påjayet tataþ || 39-13 ||

pràgàdidikùu madhye càgnikuõóavidhiþ

sarvatra kumbhapràgbhàgeùvagnikuõóàni vinyaset |
pràsàdalakùaõa§ kuõóa§ madhye kuryàt svala§kçtam || 39-14 ||

pràgàdyagnikuõóànৠlakùaõakathanam

pràcyৠdi÷i catuùkoõamàgneyyৠtu trikoõakam |
yàmye tvardhendusa§kà÷a§ nair-çtyৠyonisa§nibham || 39-15 ||

vàruõyৠpadmasa§kà÷a§ vàyavyàmaùñakoõakam |
vçttamuttaradigbhàge cai÷ànyৠtu ùaóa÷rakam || 39-16 ||

di÷ৠhomeùu vaiùõavartvigvaraõam

vaiùõavànçtvija÷càùñau di÷ৠhomeùu yojayet |
madhye tu sàdhako mantrã juhuyàjjvalite'nale || 39-17 ||

home dravyasa§khyayorvidhiþ

pratyeka§ juhuyàdàjyairaùñottarasahasrakam |

home mantravidhiþ

sarvatra målamantreõa juhuyàd dhyànapårvakam || 39-18 ||

kumbhàbhimantraõavidhiþ

homànte devamabhyarcya sarvakumbheùu sàdhakaþ |

p. 375) spçùñvà tu tà¤japenmantra§ sàdhyanàmapuñãkçtam || 39-19 ||

aùñottarasahasra§ tu sarvatra vidhivat tataþ |
nive÷ayenmahàyantrasa§mukha§ sàdhyamàsane || 39-20 ||

prathama§ pràgàdikumbhajalairabhiùekaþ

tato bherãninàdai÷ca ÷aïkhakàhalanisvanaiþ |
sahita§ snàpayedena§ pràcyàdyaiþ kumbhavàribhiþ || 39-21 ||

tataþ pårõakumbhajalenàbhiùekaþ

pa÷cànmadhyamamàdàya pårõakumbha§ svala§kçtam |
tadvàriõàbhiùicyànte mantra§ mantrãjapet svayam || 39-22 ||

yathoktàbhiùekeõa sarvakàmàvàptiþ

tatastenàbhiùekeõa nirdhåtà÷eùakilbiùaþ |
ràjate himasa§rodhànnirmukta iva bhàskaraþ || 39-23 ||

sarve tamanagha§ kàmà vçõate svayameva hi |
vinà ràjànametena kuryàccànyàbhiùecanam || 39-24 ||

eva§ mahàbhiùeke tu kçte pårõe mahàtmanà |
yasya yad và¤chita§ tasya hastastha§ tanna sa§÷ayaþ || 39-25 ||

àyuùkàmã tathàyuùyamàrogyàrthã tada÷nute |
p. 376) arthàrthã càrthamàpnoti pa÷ukàmastathà pa÷ån || 39-26 ||

aputraþ putramàpnoti nirguõo guõavàn bhavet |
kanyàrthã labhate kanyৠjigãùurjayama÷nute || 39-27 ||

svapada§ padahãnastu padàrthã parama§ padam | 
annakàma÷ca bahvanna§ ya÷o'rthã cà÷nute ya÷aþ || 39-28 ||

kimatra bahunoktena yadyanmanasi vartate |
tattat sadyaþ samàpnoti nàtra kàryà vicàraõà || 39-29 ||

ante sàdhakàrcanavidhiþ

eva§ kçtàbhiùekastu pårõakàmo'tha mànavaþ |
suvarõairbahuratnai÷ca vastrairmàlyànulepanaiþ || 39-30 ||

arcayet sàdhaka§ samyag dadyàddhenu§ savatsakàm |
tasmai ÷iùña§ ca yad dravyamabhiùekaparicchadam || 39-31 ||

tacca dadyàt tathà pàtr㧠pàyasenàbhipåritàm |

çtvijৠbràhmaõànৠca paritoùaõavidhiþ

pratyeka§ niùkadànena toùayedçtvijo'khilàn |
tarpayed bràhmaõànanyàn yathà÷akti samàhitaþ || 39-32 ||

iti ÷rãpa¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
sarvaphalasàdhanabhåtamahàbhiùekavidhàna§ nàma 
ekonacatvàri§÷o'dhyàyaþ || 39 ||

àditaþ ÷lokàþ 2481



astrasvaråpatacchaktiniråpaõa§ nàma catvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

uktànuvàdapårvakamastrasa§sthànatacchaktisvaråpapra÷naþ

nàradaþ –

bhagavan devadeve÷a vi÷vàmaravaràrcita |
yadyanmayà purà pçùña§ tattvatastat tadãritam || 40-1 ||

divyàstràõৠtu sarveùৠmantraråpà÷ca mårtayaþ |
kathità bhavatà samyak pçcchato me savistaram || 40-2 ||

ki§sa§sthànànyathàstràõi ki§÷aktãni para§tapa |
mayi sànugraha§ cetastava ced vaktumarhasi || 40-3 ||

taduttarakathanàya teùৠparamaguhyatvakhyàpanam

ahirbudhnyaþ-

tadetat parama§ guhyamavàcyamatidurlabham |

astràõৠsvaråpeõa pratyakùàgocaratà

na càviràsannastràõi svasvaråpeõa kasyacit || 40-4 ||

suràsurairniyujyante mantraråpeõa tàni vai |

p. 378)	devakàryàrthamindra§ prati kadàcit teùৠgocaratà

ekadà vçtranidhane vàsavasya svaråpataþ || 40-5 ||

àvirbabhåvuretàni surakàryamida§ tviti |

mantraråpeõàsàdhye viùaye teùৠsvasvaråpàviùkaraõam

mantrasvaråpai÷càsàdhye viùaye svasvaråpataþ || 40-6 ||

àviùkurvanti càstràõi bhãùaõàni para§ mune |
eùৠdar÷anamàtreõa vina÷yantyarisainikàþ || 40-7 ||

bhagavatà teùৠsvaråpeõa dhàraõam

cakrasvaråpã bhagavà§stàni dhatte svaråpataþ |

tatsvaråpatacchaktikathanapratij¤à

svaråpàõi tathà teùৠ÷aktã÷ca kathayàmi te || 40-8 ||

1 - nàràyaõàstram

÷çõu nàràyaõàstrasya svaråpa§ prathama§ mune |
sahasradhàramatyugra§ sahasràrkasamaprabham || 40-9 ||

taijasa§ vistçtàgra§ tanmohinãkusumopamam |

2 - pà÷upatàstram

pratipaccandrasa§kà÷amadhyàùñà÷ravidãpitam || 40-10 ||

p. 379) ÷atadhàra§ taóiddãptametat pà÷upata§ matam |

3 - bràhmàstram

sahasràrasamàyukta§ vidyutpu¤jopamàkçti || 40-11 ||

prastarapratima§ muùñigràhyàgra§ bràhmamãritam |

4 - brahma÷iro'stram

da§ùñràkaràla§ daùñoùñha§ piïgalàkùa§ vibhãùakam || 40-12 || 

gçhãtapiïgake÷àgrametad brahma÷iro matam |

5 - viùõucakràstram

viùõucakramiti khyàta§ sahasràra§ sudar÷anam || 40-13 ||

6 - jçmbhaõàstram

jçmbhaõa§ tvaùñavakràïga§ daõóameva§ vidurbudhàþ |

7 - kàlapà÷àstram

bhãmàkàra§ pà÷ameva kàlapà÷amiti smçtam || 40-14 ||

8 - àgneyàstram

ùañkoõàgra§ jvalajjvàlamastramàgneyamuttamam |

9 - haya÷iro'stram

jvàlàvila§ vàjivaktramastra§ haya÷iro matam || 40-15 ||

p. 380) 			      10 - prasvàpanàstram

prasvàpana§ kuvalayastabakastambasannibham |

11 - tàmasàstram

satoyatoyadaprakhya§ tàmasàstramudãritam || 40-16 ||

12 - kàlàstram

kàlàstra§ bhãùaõa§ daõóa§ ùaùñighaõñàsamàkulam |

13 - daõóacakràstram

àdyantacakrayugdaõóa§ daõóacakramiti smçtam || 40-17 ||

14 - kàlacakràstram

kàlacakra§ catuùkoõa§ paryantasthitarà÷imat |

15 - dharmacakràstram

dharmacakra§ suvçtta§ syàd da÷ayaj¤àyudhàïkitam || 40-18 ||

16 - ÷aivàstram

÷aiva§ ÷atamukhàgnistu daõóavat parikãrtyate |

17 - ÷ålàstram

÷åla§ tu tridala§ prokta§ tãkùõadhàra§ sudaõóakam || 40-19 ||

18 - para÷vastram

para÷å raudramastra§ ca tãkùõadhàra§ bhayàvaham |

p. 381) 			       19 - tri÷ålàstram

÷ålatrayàïkitamukha§ tri÷åla§ daõóavad bhavet || 40-20 ||

20 - ghoràstram

ghora§ nàrà ca råpa§ syàdastramàhurmanãùiõaþ |

21 - aghoràstram

kçùõàsya§ piïganayana§ jvàlàke÷ordhvabandhanam || 40-21 ||

aghoràstramida§ prokta§ nàmnà caivàsidhàrakam |

22 - sa§mohanàstram

astra§ sa§mohana§ nàma kamala§ nàlasa§yutam || 40-22 ||

23 - aiùãkàstram

aiùãka§ ÷aranàlàbhamastramàhurvicakùaõàþ |

24 - aindracakràstram

vajràïkitacatuùkoõa§ nañàbhamamitadyuti || 40-23 ||

aindracakràkhyamastra§ tat paravairibhaya§karam |

25 - ÷uùkà÷anyastram

sadà jvalitasarvàïga§ mahiùàkçti bhãùaõam || 40-24 ||

÷uùkà÷anirida§ proktamastramaïgàrasa§nibham |

p. 382) 			  26 - àrdrà÷anyastram

tàdç÷a§ ÷uklavarõa§ tadàrdrà÷aniriti smçtam || 40-25 ||

27 - painàkàstram

painàkamastra§ parama§ dhanustakùakasa§nibham |

28 - kaïkàlàstram

kaïkàlàkhya§ bhavedastra§ pi÷àcàkçti bhãùaõam || 40-26 ||

29 - kàpàlàstram

kapàlamàlikàmàhuþ kàpàlàstramanuttamam |

30 - sauràstram

sauramastra§ samàkhyàta§ såryabimbapara§parà || 40-27 ||

31 - varuõapà÷àstram

astra§ varuõapà÷àkhya§ ÷ãtàkçti sudàruõam |

32 - sa§tàpanàstram

laguóa§ ÷aïkujàlàóhya§ sa§tàpanamida§ viduþ || 40-28 ||

33 - vàruõàstram

vàruõa§ jàlakàkàra§ dvàtri§÷acchidrasa§yutam |

p. 384) 			    34 - dharmapà÷àstram

sarvatattvamaya§ dàma dharmapà÷amiti smçtam || 40-29 ||

35 – 36 - ÷aktidvayàstram

÷aktirekà prasiddhaiva ÷aktyantaramathocyate |
dvi÷iraskaikanàlà ca da÷aghaõñàvibhåùità || 40-30 ||

37 - vàyavyàstram

vàyavyamastra§ sàraïgaþ sa÷çïga iva pañhyate |

38 - mausalàstram

mausala§ musala§ prokta§ vidyuddaõóamivojjvalam || 40-31 ||

39 - gàndharvàstram

gàndharvamastramàdiùña§ vãõàdaõóopamàkçti |

40 - darpaõàstram

darpaõa§ darpaõa§ proktamastra§ pårõendusa§nibham || 40-32 ||

41 - ÷oùaõàstram

÷oùaõa§ vikaña§ ÷çïgamastra§ paravi÷oùaõam |

42 - pai÷àcàstram

pai÷àcamastra§ paramamulkàmukhamudàhçtam || 40-33 ||

p. 384)			     43 - tejaþprabhàstram

tejaþprabha§ smçta§ pràsapratima§ paradàraõam |

44 - aindràstram

aindramastra§ vajraråpa§ tejasৠnilaya§ smçtam || 40-34 ||

45 - vilàpanàstram

astra§ vilàpana§ nàma dhàràdharamudàhçtam |

46 - vaidyàdharàstram

vaidyàdharàstramàhustat puùpamàlৠtu mohinãm || 40-35 ||

47 - kaïkàlàstram

astra§ kaïkàlasa§j¤a§ syànmahàghaõñàninàditam |

48 - modakyastram

modakã nàma paramà vallarã puùpa÷àlinã || 40-36 ||

49 - ÷ikharàstram

÷ikhara§ nàma khañvàïgamàyudha§ paricakùate |

50 - krau¤càstram

krau¤camastra§ mahat pakùã krau¤càkçtirihocyate || 40-37 ||

p. 385)			       51 - asiratnàstram

asiratnàhvaya§ divyamastra§ khaógo mahàdyutiþ |

52 - pra÷amanàstram

astra§ pra÷amana§ nàma procyate dhvajasa§nibham || 40-38 ||

53 - kandarpadayitàstram

kandarpadayita§ càstramikùuþ parama÷obhanam |

54 - madanàstram

madana§ càmaraprakhyamastra§ parabhayàvaham || 40-39 ||

55 - saumanàstram

saumana§ ÷ibikàbha§ tadastramastravido viduþ |

56 - satyàstram

sthålamuktàkùamàlaiva satyàstra§ sarvasàdhakam || 40-40 ||

57 - sa§vartakàstram

astra§ sa§vartaka§ nàma mahà÷aïkhaþ prakãrtyate |

58 - màyàdharàstram

màyàdharàhvaya§ pràhurastra§ ÷àkhinameva ca || 40-41 ||

p. 386) 			    59 - somàstram

somàstramardhacandràbha§ sàyaka§ sa§pracakùate |

60 - tvàùñràstram

tvàùñramastra§ caityasama§ sadaõóamabhidhãyate || 40-42 ||

61 - ÷ãteùvastram

÷ãteùurnàma kumbhàsyà sravantã sariduttamà |

62 - bhagàstram

trikoõa§ daõóavad vidyàd bhagàstramamitadyuti || 40-43 ||

63 - sa§dàmanàstram

sadàmana§ samàkhyàta§ cakra§ niraramucyate |

64 - satyavadastram

satyavat tanmahàbhåta§ vyàttànanamida§ viduþ || 40-44 ||

65 - vàraõàstram

vàraõa§ nàma sarpàsya§ vàraõa§ paramàïku÷am |

66 - dhçùñàstram

dhçùña§ kabandhamudara§ vyàttànanamudàhçtam || 40-45 ||

67 - bhç÷à÷vatanayàstram

bhç÷à÷vatanaya§ nàma dvidhàra§ krakaca§ smçtam |

p. 387)			68 - satyakãrtyastram

satyakãrtistu makaro vyàttavaktro'bhidhãyate || 40-46 ||

69 - mohàstram

mohaþ sarpa÷iro vyàttavaktramastra§ vidurbudhàþ |

70 - rabhasàstram

rabhasa§ tàrasa§kà÷amastra§ sarvàstrasàdanam || 40-47 ||

71 - sarvanàbhàstram

sarvanàbhàhvaya§ càstra§ kamaõóalurihocyate |

72 - paràïmukhàstram

paràïmukhàhvaya§ càstra§ pa¤cànana÷iro viduþ || 40-48 ||

73 - jçmbhakàstram

jçmbhaka§ nàma raktàkùa§ tripa¤jaramudãryate |

74 - pratihàràstram

pratihàràkhyamastra§ tu kuntaþ paramabhàsvaraþ || 40-49 ||

75 - avàïmukhàstram

çkùàsya§ bhåtamuddiùñamavàïmukhasamàhvayam |

p. 388) 				76 - dhanàstram

dhanàkhyamastra§ mukuñasamànamamitadyuti || 40-50 ||

77 - dhànyàstram

dhànyàstrametat parama§ ÷àlistabakabandhanam |

78 - mahàbhåtàstram

vçùàkùa§ vçùavaktràïka§ mahàbhåta§ pracakùate || 40-51 ||

79 - kàmaråpàstram

kàmaråpa§ mahàstra§ tu pratisåryakasa§nibham |

80 - dçóhanàbhàstram

dçóhanàbhàkhyamastra§ syànnàgo bahuphaõànvitaþ || 40-52 ||

81 - kàmarucyastram

astra§ kàmarucirnàma svastika§ paricakùate |

82 - sunàbhàstram

sunàbha§ kùurikà tãkùõà procyate'stramanuttamam || 40-53 ||

83 - makaràstram

makaro nàma divyàstra§ dãpikàdaõóasa§nibham |

p. 389) 				84 - da÷àkùàstram

da÷àkùametajjànãyàt kaukùeyakamavàritam || 40-54 ||

85 - vetàlàstram

vçttimanta§ coùñramukha§ vetàlamabhidhãyate |

86 - da÷avaktràstram

ekasthà da÷avaktrã tu da÷avaktramudàhçtam || 40-55 ||

87 - ruciràstram

ruciràkhya§ bhavedastra§ hala§ paramadàruõam |

88 - da÷akarõàstram

da÷avarùà kàkamukhã da÷akarõamudãryate || 40-56 ||

89 - yoga§dharàstram

yoga§dhara§ divàbhãtavyàttavaktramiti smçtam |

90 - vàruõàstram

amitraghna§ vàruõa§ syàt paràstravinivàraõam || 40-57 ||

91 - anidràstram

anidramastramunnidrakalpaka§ kathayanti vai |

p. 390) 				92 - kuñhàràstram

bhettàramastramàkhyàta§ kuñhàra§ parabhedanam || 40-58 ||

93 - ÷atodaràstram

÷atodaràstra§ bhåta§ syàcchatodarasamanvitam |

94 - saumanasàstram

astra§ saumanasa§ nàma japàkusumama¤jarã || 40-59 ||

95 - padmanàbhàstram

padmanàbha§ mahàbhåta§ padmàla§kçtanàbhimat |

96 - mahànàbhàstram

mahànàbhàkhyamastra§ tu bako vikañaka§dharaþ || 40-60 ||

97 - jyautiùàstram

jyautiùa§ nàma parama§ vimànamabhidhãyate |

98 - kùepaõàstram

kramaõa§ kùepaõa§ prokta§ paràstrakramaõa§ mahat || 40-61 ||

99 - trairà÷ikàstram

trairà÷irvànaramukha§ sapakùa§ narapàdavat |

100 - sàrcirmàlyastram

sàrcirmàli mahàbhåtamekapàd bahuhastakam || 40-62 ||

p. 391)			101 - vimalàstram

vimalàstramida§ vidyàt sphàñikàkàraóolikàm |

102 - dhçtikàstram

varàhasi§hamanujakukkurebhamukhairyutam |
bhåta§ puràvido bråyurdhçtikàstra§ sudàruõam || 40-63 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyàm 
astrasvaråpatacchaktiniråpaõa§ nàma catvàri§÷o'dhyàyaþ || 40 ||

àditaþ ÷lokàþ 2544



svaråpato'stradhàraõatatprayojanapratipipàdayiùayà 
madhukaiñabhasa§hàravarõana§ nàma ekacatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

	bhagavatà astràõৠsvaråpato dhàraõasya 
kàlavi÷eùaprayojanàdipra÷naþ

nàradaþ –

astràõyetàni bhagavan kathitàni svaråpataþ |
tànyadhatta svaråpeõa devaþ pårvamitãritam || 41-1 ||

kasmin kadà kimartha§ tat kçta§ vi÷ve÷vara prabho |
pra÷nameta§ paricchindhi yadi sànugraho'si me || 41-2 ||

pçùñasyàrthasya paramaguhyatvakhyàpanamukhena tatprativacanapratij¤à

ahirbudhnyaþ –

parama§ te pravakùyàmi guhyamatyadbhata§ mahat |
pçcchate bhaktiyuktàya paramàtmani nàrada || 41-3 ||

pralayàvasàne bhagavataþ sisçkùodayaþ

purà kalpàvasàne tu bhagavàn puruùottamaþ |
jagat sraùñu§ mana÷cakre lãlàrasasamutsukaþ || 41-4 ||

p. 393) 	prakçtipuruùamahadàdivi÷eùàntajagatsçùñiþ

prathama§ janayàmàsa pradhànapuruùau svataþ |
mahadàdi vi÷eùànta§ janayitvà tato hariþ || 41-5 ||

aõóotpàdanapårvaka§ caturmukhasçùñiþ

taiþ sarvairaõóamutpàdya tasmin brahmàõamàsçjat |

prajàsçùñyartha§ caturmukhàya vedopade÷aþ

prajàþ sçjeti vedà§÷ca tasmai pràdàjjanàrdanaþ || 41-6 ||

caturmukhasya prajàsçùñyàrambhaþ

tataþ prajàþ sa vividhàþ sraùñu§ samupacakrame |

tatra baladarpitamadhukaiñabhotpattiþ

etasminnantare daityau brahmasçùñeranantaram || 41-7 ||

balavantau tu tasyorvorjaj¤àte madhukaiñabhau |
madonmattau mahàkàyau dànavau baladarpitau || 41-8 ||

madhukaiñabhàbhyৠcaturmukhàdvedàpaharaõam

tau dçùñvà sçùñyupakrànta§ brahmàõamamitadyutim |
pravi÷ya màyayà tasmàdvedà¤jagçhatustadà || 41-9 ||

vedàpahàràccaturmukhasya sçùñyasàmarthyam

tataþ sraùñu§ prajàþ sarvà na ÷a÷àka prajàpatiþ |

nirviõõasya caturmukhasya cintàprakàraþ

p. 394) para§ nirvedamàpanno babhåvàtha prajàpatiþ || 41-10 ||

prajàþ sçjeti bhagavàn vyàdide÷a sa mৠhariþ |
na ÷akyate vinà vedaiþ sraùñu§ nànàvidhàþ prajàþ || 41-11 ||

dànavàbhyàmime vedà hçtà matto'dya màyayà |
kimanyat kàryamityeùa parৠcintàmupeyivàn || 41-12 ||

kçtani÷cayasya caturmukhasya kùãràbdhigamanam

tato vedhà vini÷citya manasà kàryamàtmanaþ |
kùãràbdheruttara§ tãra§ jagàma kamalodbhavaþ || 41-13 ||

caturmukhena bhagavataþ stutiþ

tatra tuùñàva deve÷a§ puõóarãkàkùamacyutam |
o§ namo vàsudevàya ÷uddhaj¤ànasvaråpiõe || 41-14 ||

asãmànandakandàya bhåribhåmne mahàtmane |
acintya÷aktiråpàya bibhrate bhuvanàni te || 41-15 ||

asãmai÷varyavãryàya tejasৠnidhaye namaþ |
vi÷vàntaryàmiõe tubhya§ ÷uddhasattvaikamårtaye || 41-16 ||

anavadyàkhilàdhàrabhåùaõàya namo namaþ |
÷aïkhacakragadàkhaóga÷àrïgàyudhadharàya te || 41-17 ||

p. 395) ÷rãmate puùkaràkùàya puruùàya namo namaþ |
viùvaksenamukhairdivyaiþ sevyamànàya såribhiþ || 41-18 ||

divyànandamayavyomanilayàya namo namaþ |
sargopasargarakùàbhiþ krãóate jagatৠsadà || 41-19 ||

mahàvibhåtaye tubhya§ namo nikhilamårtaye |
svasamà÷ritavàtsalyakçtavyåhavibhåtaye || 41-20 ||

vi÷vavidveùividhva§sakçtadãkùàya te namaþ |
tàpatrayàbhitaptàghanà÷anasmaraõàya te || 41-21 ||

namo'cintyasvaråpàya viùõave karmasàkùiõe |

bhagavatà caturmukhàya dar÷anapradànam

iti tasya stuti§ ÷rutvà bhagavàn puruùottamaþ || 41-22 ||

àvirbabhåva purataþ prasannaþ padmalocanaþ |

caturmukhena svavçttàntanivedanam

ta§ dçùñvà paramaprãtaþ praõamya paramàdbhutam || 41-23 ||

vyajij¤apadameyàtmà svavçtta§ vinayànvitaþ |

bhagavatà madhukaiñabhasmaraõam

eta§ dànavayoþ ÷rutvà vyatikramamari§damaþ || 41-24 ||

manda§ prahasya bhagavàn sasmàra madhukaiñabhau |

p. 396) 		madhukaiñabhayostatràgamanam

tau tasya smçtimàtreõa dvàramàjagmatustadà || 41-25 ||

madhukaiñabhau prati bhagavadvacanam

tataþ samàgatau dçùñvà tatraiva baladarpitau |
meghagambhãranirghoùamuvàca madhusådanaþ || 41-26 ||

yuvàbhyàmàhçtà vedà maddattà brahmaõo mukhàt |
màyayeti ÷ruta§ naiva§ yujyate kartumatra vai || 41-27 ||

tat tasmai sakalà vedà dãyantৠparameùñhine |

bhagavadvacanatiraskaraõapårvaka§ madhukaiñabhayoþ prativacanam

evamuktau bhagavatà durmadàndhau mahàsurau || 41-28 ||

pratyåcaturimà§stasmai dadàvo naiva sarvathà |
àvàmevàciràt sarvàþ srakùyàvo vividhàþ prajàþ || 41-29 ||

vedairvinaiva bhagavan kimatra parameùñhinà |

bhagavatà madhukaiñabhayorhananàya viùvaksenàde÷anam

sa tayorvacana§ ÷rutvà kopasa§raktalocanaþ || 41-30 ||

duràtmànau tu tau hantu§ mati§ cakre jagatpatiþ |
etau nihatya durdàntau pàpàvadya madoddhatau || 41-31 ||

àdàya vedànetasmai brahmaõe pratipàdaya |
iti ÷eùà÷ana§ devo vyàdide÷a kçtà¤jalim || 41-32 ||

p. 397) 			tataþ samarasa§nahanam

sa tatheti samànãya sarvàþ senà÷ca vaiùõavãþ |
nirjagàma tato yoddhu§ sa§naddhau tau ca dànavau || 41-33 ||

nirmimàte tadà senৠmahat㧠tau ca màyayà |

dvayoþ senayostumulasa§gràmaþ

ubhayoþ pakùayoryuddha§ tumula§ samapadyata || 41-34 ||

adçùñama÷rutacaramabhåt tat samara§ tadà |

viùvaksenena bhagavatsakà÷e madhukaiñabhayorajayyatvanivedanam

cireõàjayyatৠj¤àtvà duùñadànavayoryudhi || 41-35 ||

viùvaksenastu devàya nyavedayadavàritaþ |

bhagavataþ sarvàstràõৠsvaråpato dhàraõapårvaka§ yuddhàya 
nirgamanam

tatastu paramakruddho nirjagàma janàrdanaþ || 41-36 ||

yudhyamànau tu tau dçùñvà cakraråpã svaya§ hariþ |
bibhrad dviùaùñibhirhastaistasthau divyàstrasa§hatim || 41-37 ||

sarvàstrasvaråpadhàribhagavadråpavarõanam

ta§ dçùñvà paramakruddha§ sahasràdityasa§nibham |
jvaladbhirastrairhastàgradhàryamàõai÷ca veùñitam || 41-38 ||

piïgalordhvamukhaiþ ke÷airupetamatibhãùaõam |
aõóàntavyàptavapuùa§ japàkusumasa§nibham || 41-39 ||

p. 398) piïgalàghårõamànogravçttanetratrayànvitam |
bhugnabhrukuñisa§naddhabhãùaõànana÷obhitam || 41-40 ||

daùñoùñhamujjvaladda§ùñràniryatskhalitapàvakam |
mahàjaladhisa§kà÷a§ dviùaùñibhujapa¤jaram || 41-41 ||

raktàmbaradhara§ bhãmamàlãóhasthitimaõóitam |
hàrakeyåratàñaïkakañakàdivibhåùaõaiþ || 41-42 ||

upeta§ kiïkiõãjàlakvaõatkàraninàditam |
à÷caryaråpamatulameva§bhåta§ mahàdyutim || 41-43 ||

tadråpadar÷anàd daityasainyànৠniþ÷eùa§ vilayaþ

kalpàntajçmbhitàmbhodhikalpàste daityasainikàþ |
ne÷urnirãkùya niþ÷eùa§ ÷iùñau tau dànavau param || 41-44 ||

àgacchantau susa§bhràntau dçùñvà tàvudyatàyudhau |
pràhiõod bhãùaõa§ cakra§ tadvadhàya mahàdyutiþ || 41-45 ||

cakreõa madhukaiñabhayoþ ÷ira÷chedaþ

tayo÷ciccheda ÷irasã tatkùaõàccakramuttamam |
tàbhyৠvedànupàdàya devàyaitànnyavedayat || 41-46 ||

brahmaõe vedapradànapårvaka§ bhagavatastirodhànam

devo'pi brahmaõe dattvà punarantardadhe hariþ |

p. 399)		brahmaõà yathàpårva§ prajàsçùñiþ

labdhavedaþ punardhàtà prajà÷cakre yathàpuram |

upasa§hàraþ

ittha§ bhagavato råpa§ cakraråpasya cakriõaþ || 41-47 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyàm 
svaråpato'stradhàraõatatprayojanapratipipàdayiùayà 
madhukaiñabhasa§hàravarõana§ nàma ekacatvàri§÷o'dhyàyaþ || 41 ||

àditaþ ÷lokàþ 2591



kà÷ãràja÷rutakãrtyupàkhyànavarõana§ nàma 
dvicatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

aïgamantràõàmutpattidevatàprayojana÷aktidhyeyapra÷nàþ

nàradaþ –

bhagavan sarvadharmaj¤a sarvabhåtanamaskçta |
÷rotavya§ yadyadasmàbhiþ ÷ruta§ tat tada÷eùataþ || 42-1 ||

ida§ tvidàn㧠pçcchàmi ÷a§sa me manasi sthitam |
kuto'muùyàïgamantràõàmutpattiþ kà ca devatà || 42-2 ||

kimartha§ kãdç÷ã ÷aktiþ ki§ dhyeya§ bråhi tattvataþ |

pçùñasyàrthasya guhyatvakhyàpanamukhenottarakathanàrambhaþ

ahirbudhnyaþ –

÷råyatàmavadhànena tadetad guhyamuttamam || 42-3 ||

utpattipra÷nasyottaram

àtharvaõànmayà vedànmahàmantrapariùkçtàt |
samuddhçtaþ ùaóarõo'ya§ kaustubhaþ sàgaràdiva || 42-4 ||

p. 401) tathà tasmàdime mantràþ proddhçtàþ sakalà mune |

devatàpra÷nasyottaram

svayamevàïgamantràõàmapi devaþ sudar÷anaþ || 42-5 ||

prayojana÷aktipra÷nayoruttaram

sudar÷anamahàmantraniùñhasyàïgàvana§ param |
kàryameùৠùaóarõena tathàmã sama÷aktayaþ || 42-6 ||

dhyeyapra÷nasyottaram

eùàmaùñabhujo devaþ pårvoktenaiva vartmanà |
dhyeyaþ sarva§ samàkhyàta§ kimanyacchrotumicchasi || 42-7 ||

nivartakàstraprayogàvasarapra÷naþ

nàradaþ –

bhagavan paramodàra nityatçpta dayànidhe |
nityaj¤ànakriyai÷varyavi÷vavij¤ànavàridhe || 42-8 ||

sudar÷anamahàyantramantra÷aktikriyàdiùu |
yad vaktavya§ vi÷eùeõa tadukta§ bhavatà vibho || 42-9 ||

pravartakànàmastràõàmutpattiþ kathità purà |
svaråpa÷aktã ca tathà prayoga÷ca mahàdyute || 42-10 ||

nivartakànৠtu punaþ kadà kva viùaye guro |
prayogaþ parama§ me'tra sa§÷aya§ chettumarhasi || 42-11 ||

p. 402) 		taduttarakathanapratij¤à

ahirbudhnyaþ –

÷råyatàmavadhànena prayogàvasara§ mu |
nivartakànàmastràõৠsamyak kathayato mama || 42-12 ||

tatprayogàvasarakathanam

paraprayuktairdivyàstrairabhicàrai÷ca tatkçtaiþ |
mahatyabhibhave pràpte ta§ vidyàt tapasৠnidhe || 42-13 ||

paràbhicàràbhibhavaj¤ànopàyapra÷naþ

nàradaþ –

paràbhicàràbhibhavaþ kairliïgairavagabhyate |
ràj¤à§ ca mantriõৠcaiva tathànyeùৠnçõàmapi || 42-14 ||

tajj¤ànopàyaliïganiråpaõam

ahirbudhnyaþ –

lakùyate lakùaõairetairnçpàõàmàbhicàrikã |
vikçtiþ prastutàkàle dàruõà sarvagocarà || 42-15 ||

akàõóa eva na÷yanti vàjivàraõamantriõaþ |
tãvràmayaparãtàïgaþ pãóyate nçpatiþ svayam || 42-16 ||

patantya÷anayastasya viùaye ghoradar÷anàþ |
alpasasyà vasumatã vina÷yanti gavৠgaõàþ || 42-17 ||

p. 403) bhavanti tasya viùaye punaþ punaravagrahàþ |
tãvràmayagçhãtà÷ca mahiùyastasya bhåpateþ || 42-18 ||

prabhavantyahivalmãkàþ pràsàde dvàri maõóape |
nipatanti maholkà÷ca bhç÷a§ bhãmasvanànvitàþ || 42-19 ||

mantriõa÷ca virudhyante matsareõa parasparam |
rajanyৠràjate bhãmamaindra§ dhanuranabhrajam || 42-20 ||

itastato vahnibhaya§ nagare jàyate bhç÷am |
pravi÷ya garbhabhavana§ kroùñàra÷cànivàritàþ || 42-21 ||

kro÷anti sa§dhyayorbhãmà dãptàyৠdi÷i visvaram |
rundhanti nagara§ ràj¤aþ ÷atravo baladarpitàþ || 42-22 ||

kçtyàkçtya§ na jànàti svaya§ staimityamàsthitaþ |
svapne'pi pa÷yatyàtmàna§ muõóita§ nãlavàsasam || 42-23 ||

tathena gardabhayujà vrajanta§ dakùiõৠdi÷am |
ityàdiliïgairjànãyàdabhicàra§ sapatnajam || 42-24 ||

paràbhicàrajà kçtyà ràjàna§ pravi÷edyadi |
tৠdçùñvà kùipramevàsau vina÷yati na sa§÷ayaþ || 42-25 ||

putrà§÷ca mantriõa÷càpi mahiù㧠nagara§ tathà |
jvàlàmàlàvilà kçtyà sarva§ nà÷ayati kùaõàt || 42-26 ||

paràbhicàranivartanàya nivartakàstradhàrisudar÷anaprãõanam

eva§ paràbhicàreõa pãóite nçpatau svayam |

p. 404) nivartakàstrasahita§ bhagavanta§ mahàdyutim || 42-27 ||

cakrasvaråpiõa§ deva§ bhaktyà sa§toùayet tataþ |
rajatena suvarõena ÷ilayà tàmrakeõa và || 42-28 ||

sudar÷anàrcৠnirmàya påjayet sanivartakam |
samàlikhya pañe vàpi dhyàyet trailokyapåjitam || 42-29 ||

eva§ nirmàõato dhyànàt påjayà vandanena và |
pratiùñhayà và stotreõa deva§ sa§prãõayennçpaþ || 42-30 ||

evamanye tathà kuryuramàtyà và narà mune |

prãtena sudar÷anena paràbhicàranirdahanam

tataþ prãtaþ sa bhagavànanàdinidhano vibhuþ || 42-31 ||

abhicàràn parakçtànà÷ritànugraheõa tu |
bhasmãkaroti smçtyaiva tatprayuktànyapi kùaõàt || 42-32 ||

divyàstràõyupasa§hàrairastrairvàrayatã÷varaþ |

paraprayuktakçtyàyàstatprayoktu÷ca vinà÷anam

paraprayuktৠkçtyৠtu sa§pràptàmatibhãùaõàm || 42-33 ||

svaya§ nirgatya devo'sau cakraråpã jagatpatiþ |
bhasmasàt kurute ta§ ca prayoktàra§ tataþ param || 42-34 ||

kà÷ãràjetihàsodàharaõam

tathaiva kà÷ãràjàkhyo vàràõasyৠvasannçpaþ |
vi÷ve÷vara§ mahàdevamarcayitvà samàhitaþ || 42-35 ||

p. 405) kçùõodde÷ena kçtyৠvai janayàmàsa mohitaþ |
sà samutpàdità kçtyà vikañà bhãmadar÷anà || 42-36 ||

dvàrakৠsamanupràpya kçùõàbhyàsa§ yayau tadà |
tàmàpatant㧠sa§prekùya jvàlàmàlàvilànanàm || 42-37 ||

preùayàmàsa bhagavàn sudar÷anamanuttamam |
sà tamàpatita§ dçùñvà sahasràdityasa§nibham || 42-38 ||

yathàgata§ pradudràva prayoktàra§ bhayàturà |
sa tৠnihatya ta§ càpi kà÷ãràja§ pur㧠tathà || 42-39 ||

àjagàma puna÷cakra§ viùõupàr÷va§ mahàdyuti |

÷rutakãrtyupàkhyànodàharaõam

evamanyat puràvçttamitihàsa§ ÷çõuùva me || 42-40 ||

ràj¤à ÷rutakãrtinà dharmeõa saptadvãpamahãparipàlanam

sauràùñràdhipatã ràjà ÷rutakãrtiriti ÷rutaþ |
nivasan bhadra÷àlàyৠnagaryàmarimardanaþ || 42-41 ||

gajà÷varathasa§panno balavàn vàsavopamaþ |
sudar÷anamahàmantraniùñhaþ paramadhàrmikaþ || 42-42 ||

sudar÷ane parৠbhaktimudvahannarcanàparaþ |
bubhuje tatprasàdena saptadvãpavat㧠mahãm || 42-43 ||

p. 406) lokàntara§ jigãùostasya sudar÷anàrcanapårvaka§ 
svastikàkhyagandharvanagaragamanam

jetu§ lokàntara§ cakre ÷rutakãrtirmanastadà |
caturaïgabalairyuktaþ samabhyarcya sudar÷anam || 42-44 ||

kàmaga§ syandana§ citramàruroha mahàbalaþ |
tataþ pratasthe prathamamantarikùa§ balànvitaþ || 42-45 ||

svastikanagaravarõanam

tatra gandharvanagara§ vi÷àla§ svastikàhvayam |
vãõàvinodanenettha§ pàlita§ paramadyuti || 42-46 ||

svaya§pravçttaiþ ÷astrai÷ca vàryamàõàrisainikam |
bahirnirindhanenaiva vahninà pariveùñitam || 42-47 ||

suvarõasàla§ parama§ ratnagopuramaõóitam |
maõiharmyaparikùipta§ gànasvanasamàkulam || 42-48 ||

vimànaistaijasairjuùña§ divyopavana÷obhitam |
suvarõapadmasarasãsaridvàpãniùevitam || 42-49 ||

sevita§ suranàrãbhirapsarobhi÷ca sevitam |
gandharvaiþ ki§naraiþ siddhai÷càraõai÷ca sadà yutam || 42-50 ||

yuyutsunà ÷rutakãrtinà tannagaroparodhaþ

eva§vidha§ pura§ ràjà rurodha baladarpitaþ |
vãõàvinodana§ yoddhu§ mahatyà senayà tadà || 42-51 ||

p. 407) 		gandharvaràjena vàhinãpreùaõam

÷rutvà gandharvaràjo'pi mànuùairuparodhanam |
prahasya preùayàmàsa siddhagandharvavàhinãm || 42-52 ||

tatra tumulasa§gràmaþ

sà tena balinà ràj¤à yuyudhe ni÷itaiþ ÷araiþ |
pravçtta§ tanmahadyuddha§ tumula§ romaharùaõam || 42-53 ||

÷rutakãrtinà gandharvasainyavidràvaõam

tato vidràvayàmàsa bhåpatirlãlayà balam |
gàndharva§ tat punaþ pràpa svapur㧠bhayavihvalam || 42-54 ||

kruddhasya gandharvaràjasya svaya§ yuddhàya nirgamanam

tacchrutvà paramakruddhaþ svaya§ vãõàvinodanaþ |
ratha§ mahàntamàsthàya niryayau saha sainikaiþ || 42-55 ||

gandharvaràja÷rutakãrtyoraùñadinaparyanta§ yuddhapravçttiþ

tatastayorabhådyuddha§ vçtravàsavayoriva |
paraspara§ nijaghnuste sainikàþ vividhaiþ ÷araiþ || 42-56 ||

tatra sa§channamàkà÷a§ ÷araughairubhayorapi |
jayaþ paràjayo và syànna tatra samitau tayoþ || 42-57 ||

evamaùñadinànyàsãdekaråpa§ bhaya§karam |

p. 408) bhåpatinà gandharvaràjasya dhanuràdicchedo balavidràvaõa§ ca

tato gandharvaràjasya ghanu÷ciccheda bhåpatiþ || 42-58 ||

dhvajacchatrahayà§÷càpi sàyakairnataparvabhiþ |
di÷aþ prasthàpayàmàsa tadãya§ sakala§ balam || 42-59 ||

gandharvaràjasya viùàdaþ

÷astrairajayyamàlocya nçpa§ gandharvaràóapi |
paràjita§ tu svabala§ manujairviùasàda ha || 42-60 ||

gandharvaràjena mànuùabale gàndharvàstraprayogaþ

divyàstraiþ sådayàmyenamiti matvà mahàdyutiþ |
gàndharvamastra§ cikùepa sa tasmin mànuùe bale || 42-61 ||

tena mànuùasainyavimohanam

tenaiva mohità sarvà ÷rutakãrtivaråthinã |
gàndharvàstraprabhàveõa tiùñhatyeva ca sa§yuge || 42-62 ||

sudar÷anaprabhàveõa divyàstra§ nàpa ta§ nçpam |

tatpratãkàrà÷aktasya ÷rutakãrteþ purodhasi svavçttanivedanam

÷rutakãrtistadàstreùu divyeùvanabhiyogataþ || 42-63 ||

na ÷a÷àka pratãkartu§ svapurodhasamabhyayàt |
vçtta§ vij¤àpayàmàsa nçpastasmai purodhase || 42-64 ||

purodhasà sudar÷ana÷araõavaraõopade÷apårvaka§ 
nikhilàstramantropade÷anam

so'bhyabhàùata dharmaj¤aþ paramàstravi÷àradaþ |

p. 409) ÷rutakãrte'tra mà bhaiùãstameva ÷araõa§ vraja || 42-65 ||

praõatàrtihara§ deva§ sudar÷anavapurdharam |
divyàstràõàma÷eùàõৠprasåti§ parame÷varam || 42-66 ||

eva§ bhåte mahàcakre catuþùaùñyarasa§yute |
nemidvayànvite deva§ madhye dhyàyasva bhåpate || 42-67 ||

dviùaùñibhujamatyugra§ sa§hàràstradhara§ param |
eva§ dhyàtvà ca japtvaita§ mantra§ senৠvilokaya || 42-68 ||

ityastramantrànakhilà§stasmà upadide÷a saþ |

tena jàtabalasya ÷rutakãrteþ punaryuddhàyàgamanam

pratigçhyàkhilàn mantràn pravartakanivartakàn || 42-69 ||

punaretya ca sa§gràma§ sa ràjà samiti§jayaþ |

tena svasainikamohavimocanam

dhyàtvà deva§ japan mantra§ svasenৠsamalokayat || 42-70 ||

tataþ sa§j¤àmavàpyàsau pràvartata mahàhave |

punaryuddhe ÷rutakãrtervijayo gandharvalokava÷ãkaraõa§ ca

punaþ pravavçte yuddha§ senayorubhayorapi || 42-71 ||

divyàstraiþ samare ràjà jitvà vãõàvinodanam |
talloka§ svava÷a§ cakre cakravartã balànvitaþ || 42-72 ||

p. 410) 		tataþ svapurapratyàgamanam

satkçtaþ siddhagandharvaiþ ki§narai÷càraõairapi |
bhadra÷àlৠpunaþ pràpa svapur㧠vijaya÷riyà || 42-73 ||

sameyivà¤÷a÷àsorv㧠diva§ surapatiryathà |

sudar÷anaprabhàvàdvismitasya punaþ purodhasà saha mantraõaprakàraþ

sudar÷anaprabhàvasya smçtvà vismitamànasaþ || 42-74 ||

purodhasamupàgamya jvalantamiva pàvakam |
mantrayàmàsa tenaiva§ ràjà ràjãvalocanaþ || 42-75 ||

svasa§pado bhagavatprasàdahetukatvakathanam

devaprasàdàjjagatã mameya§
samudranemirva÷amàgatàdya |
lokàntara§ càpi tathaiva manye
mayi prasàdonmukha eva devaþ || 42-76 ||

bhagavatprasàdàt svasya mokùalàbhe sa§÷ayàbhàvakathanam

sa§sàrabhãtasya mamàpavarga§
pradàsyate cakravapurdharo'yam |
ityatra ÷aïkà mama nàsti kàci-
dataþ para§ devamupàsmahe tu || 42-77 ||

p. 411) ràjàna§ prati purodhasà sudar÷anapratiùñhàpanàdyupade÷aþ

ityuktavanta§ nçpati§ purodhàþ
kçtà¤jali§ pràha mahànubhàvaþ |
vimànamagrya§ bahuvarõakåña§
vidhàya cakropapada§ sasàdhyam || 42-78 ||

iha pratiùñhàpya sucakramadhye
dviùaùñibàhu§ sanivartakàstram |
yathoktaråpa§ bahubhåùaõàóhya§
sudar÷ana§ påjaya sarvasiddhyai || 42-79 ||

ràj¤à tathaivànuùñhànam

ityevamuktaþ pratigçhya mårdhnà
sa tasya vàkya§ paramàrthayuktam |
akàrayat kàrayitavyadakùa-
stathaiva tasminnagare sa ràjà || 42-80 ||

tadartha§ ràj¤à dvijànৠvçttiprakalpanam

÷ata§ sa vi§÷atyadhika§ dvijà§stu
samantato devaniketanàt saþ |
tataþ pratiùñhàpya dhanàni dattvà
bahåni bahvã÷ca bhuvaþ sa tebhyaþ || 42-81 ||

p. 412) vibhåtimanta§ ca vidhàya deva§
mumoda ràjà samavàptakàmaþ |

tato bhagavatprasàdàdràj¤aþ paramapuruùàrthalàbhaþ

mahàlaye tatra samarcya deva§
dine dine pràptasamastakàmaþ |
tato'cireõaiva vimuktasaïgaþ
para§ pada§ pràpa ca tatprasàdàt || 42-82 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
kà÷ãràja÷rutakãrtyupàkhyànavarõana§ nàma  
dvicatvàri§÷o'dhyàyaþ || 42 ||

àditaþ ÷lokàþ 2673



jala§dharavadhopàyacintana§ nàma tricatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

kçtsnasya jagaccakramayatvakatha§tàpra÷naþ

nàradaþ –

pçcchàmi tvৠpunarida§ ÷a§sa me sakale÷vara |
proktametat purà sarva§ jagaccakramaya§ tvayà || 43-1 ||

tat katha§ spaùñamàcakùva kadà devena dar÷itam |
vettà tvameva nànyo'sti tvadçte bhuvanatraye || 43-2 ||

adhyàyadvayena taduttarakathanàyàkhyàyikàkathane prathama§ 
devàdãnৠdharmamàrgapravartakatvaniråpaõam

ahirbudhnyaþ –

surà÷ca munayaþ sarve manustatsånavastathà |
ràjànaþ sarvavarõà÷ca dharmamàrgapravartakàþ || 43-3 ||

dànavàdãnৠdharmavighàtakatvam

p. 414) tathaiva dànavàþ sarve bhåtavetàlaràkùasàþ |
krårà narà÷ca pa÷avo bhãmaråpà÷ca dasyavaþ || 43-4 ||

tathaiva càsur㧠pràptà yonimanye janà mune |
ete sarve sadà dharmavidhva§sa§ kurvate bhç÷am || 43-5 ||

pàpinৠvinà÷opàyacintayàhirbudhnyasya meru÷ikharagamanam

ataste pàpakarmàõaþ kena na÷yeyurityaham |
parৠcintàmupàråóho merukåñamupàgataþ || 43-6 ||

tatra samàdhimàsthitasya tasya tejovi÷eùadar÷anam

tasmin samàdhimàsthàya samàsãnasya me kùaõàt |
àvirbabhåva durdar÷a§ mahaþ paramabhàsvaram || 43-7 ||

bhãtiva÷àt àtharvaõamantroccàraõapårvaka§ punastaddar÷anam

tatastaddar÷anànmantramàtharvaõamudairayam |
tamuccaran mahàmantramadràkùa§ tanmahaþ punaþ || 43-8 ||

tejomadhye sudar÷anapuruùasàkùàtkàrapårvaka§ pra÷naþ

tasmin vidãpte mahasi puruùa§ kçùõapiïgalam |
årdhvareta§ viråpàkùa§ sahasràdityasa§nibham || 43-9 ||

sahasràrasamàyuktacakramadhyasthita§ param |
jvàlàmàlàsudurdar÷a§ sudar÷anamanàkulam || 43-10 ||

p. 415) dçùñvà kastva§ kutaþ kasyetyapçcchamakutobhayam |

prãtena bhagavatà svasvaråpakhyàpanam

tataþ prãtaþ sa bhagavànavadat tejasৠnidhiþ || 43-11 ||

aha§ sudar÷ano nàmnà khyàto'dya prabhçtã÷vara |
duràloko mahàloko yat tavàha§ sudar÷anaþ || 43-12 ||

vaikuõñhàt svàgamanasyàhirbudhnyànujighçkùàhetukatvàdikathanam

vaikuõñhadhàmanilayastvৠdraùñu§ samupàgataþ |
tribhàvabhàvanàyuktairadçùñacaramadbhutam || 43-13 ||

nityamantarhita§ guhya§ sarvalokanamaskçtam |
pramathya matimanthànàduddhçta§ vedasàgaràt || 43-14 ||

pãyåùamiva dugdhàbdheryat tvayà parame÷vara |
ato mantratanuþ pràpto bhavanta§ ki§ karomi te || 43-15 ||

antara§ naiva pa÷yàmi tava dàmodarasya ca |
ato yathàtra varteya tathaiva tvayi ÷a§kara || 43-16 ||

tato'hirbudhnyena bhagavati svàbhipretanivedanam

ityuktvà virate tasmin sahasràdityasa§nibhe |
tato'ha§ vismito'voca§ tamapratimatejasam || 43-17 ||

bhåyà§so bhuvane pàpà dharmavyàsedhakàriõaþ |
teùৠnigrahamàkàïkùannupàyairnà÷ayàmyaham || 43-18 ||

p. 416) iti cintàpare yogamàsthite mayi mantraràñ |
tva§ càviràsãstatkàrya§ nirvçttamiti me matiþ || 43-19 ||

daityàdivinà÷anapràrthanà

atastaiþ pãóyamàneùu sàdhuùu smçtimàtrataþ |
àgantavya§ prayatnena sàdhya§ sàdhaya ca prabho || 43-20 ||

bhagavatà tathetyukte svasya kailàsagamanam

tathetyuktvà gataþ so'hamapi kailàsamanvagàm |

atràntare jala§dharavadhàrthamindrasya mantràlocanà

tato jala§dharàkhyena dànavena nipãóitaþ || 43-21 ||

vàsavo mantrayà§cakre saha sarvairmarudgaõaiþ |
÷astrairastrairajayyatva§ dànavasya duràtmanaþ || 43-22 ||

nirãkùya kena ta§ pàpa§ nà÷ayàmãtyacodayat |

tatra vàyunà svàbhipràyavinivedanam

tato vàyuþ samutthàya pura§daramathàbravãt || 43-23 ||

satyamastraistathà ÷astrairajayyo'ya§ mahàsuraþ |
dhàtrà dattavaro dçpto balavãryasamanvitaþ || 43-24 ||

didhakùati jagat sarva§ dhåmaketurivotthitaþ |
sarvaloke÷vare ÷rãmatyaprameye mahàdyutau || 43-25 ||

devadeve mahàdeve ÷a§kare bhåtabhàvane |
tasminnatyàhita§ tena nç÷a§sena suràriõà || 43-26 ||

p. 417) tasmin paramasa§kruddho vartate tena ÷a§karaþ |
atastamabhigacchàmo vadhàrtha§ duùñacàriõaþ || 43-27 ||

bçhaspatimukhenaiva ta§ deva§ pràrthayàmahe |
sa eva tatra vaktavya§ jànàti bhagavàniti || 43-28 ||

vàyuvacanamaïgãkçtya ÷a§kara§ gantu§ ÷akreõa bçhaspatipracodanam

virate pavane tasmin bàóhamityàha vàsavaþ |
bçhaspatimathàsãna§ jvalitànalasa§nibham || 43-29 ||

abhyagacchanmahàtejà bhagavàn pàka÷àsanaþ |
jala§dharavadhàrtha§ tvamabhigaccha pinàkinam || 43-30 ||

sa tasmin paramakruddho nihaniùyatyasa§÷ayam |
surakàryeùu sarveùu bhavàneva paràyaõam || 43-31 ||

ato'bhigamyatৠdevaþ kailàse candra÷ekharaþ |

indravacanàt bçhaspateþ kailàsagamanam

ityuktavacane tasmin puruhåte sure÷vare || 43-32 ||

tatheti tat prati÷rutya vàkpatiþ ÷akrapåjitaþ |
kailàsa÷ikhara§ pràyàt prahçùñenàntaràtmanà || 43-33 ||

tatra ÷a§karadar÷anam

tatràsãna§ suraiþ sàrdhamàsthàne sumanohare |

p. 418) màmapsaraþprayukte tu nçtye vismitamànasam || 43-34 ||

so'pa÷yadàràdbhagavànudyadbhàskarasa§nibhaþ |
praõipatya samutthàya màmastauùãt sa vàkpatiþ || 43-35 ||

jala§dharavadhàrtha§ bçhaspatinà ÷a§karastutiþ

prasãda devadeve÷a prasãda jagataþ pate |
prasãda sarvagãrvàõapàlanàntakara prabho || 43-36 ||

prasãda bhagavan deva prasãda suravandita |
prasãda vi÷vavij¤ànavàridhe parame÷vara || 43-37 ||

namaste vyomanilaya namaste nàgabhåùaõa |
namaþ paramakalyàõa namastripuradàraõa || 43-38 ||

tva§ dhàtà tva§ vaùañkàrastva§ havistva§ hutà÷anaþ |
sadasattva§ tvamo§kàrastvamindrastva§ yamastathà || 43-39 ||

tva§ pà÷apàõistva§ somo nir-çtistva§ marut tathà |
tvamàdityo vasu÷ca tva§ tva§ vi÷va§ vi÷vatomukha || 43-40 ||

tvamavyakta§ mahà§÷ca tva§ tvamaha§kàra eva ca |
bhåtàni tva§ susåkùmàõi vidyàvidye tathà bhavàn || 43-41 ||

kimatra bahunoktena caràcaramida§ jagat |
tvameva bhåtanàthe÷a sarvakàraõakàraõa || 43-42 ||

p. 419) kùitisalilasamãravyomatejaþsahasra-
dyuti÷a÷iyajamànaiþ pårõadehàya tubhyam |
paramamunimanobhirmçgyamàõàya nitya§
bhavabhayavinihantre vi÷vamårte namaste || 43-43 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
jala§dharavadhopàyacintana§ nàma tricatvàri§÷o'dhyàyaþ || 43 ||

àditaþ ÷lokàþ 2716



sudar÷anasvaråpapradar÷ana§ nàma catu÷catvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

stutiprãtena ÷a§kareõàgamanakàraõapra÷naþ

ahirbudhnyaþ-

iti stuvanta§ ku÷alamàbhàùyedamavàdiùam |
kimàgamanakàrya§ te vada vàcaspate iti || 44-1 ||

bçhaspatinà ÷a§karàya surakàryanivedanam

ityuktaþ sakala§ pràha samàgamanakàraõam |
÷a§bho kçpànidhe deva ÷råyatàmidamàdaràt || 44-2 ||

sarvalokeùu sarve÷a tava sànugraha§ manaþ |
atastrida÷akàryàrtha§ tvàmaha§ ÷araõa§ gataþ || 44-3 ||

jala§dhara iti khyàto dànavo duùñaceùñitaþ |
ani÷a§ bàdhate devàn brahmadattavaro balã || 44-4 ||

a÷aktàstadvadhe sarve suràþ surapatistathà |
mantrayà§cakrire sarve sa§bhåyaitanmarudgaõàþ || 44-5 ||

vareõa mahatà dçpto durvàro raõamårdhani |
p. 421) mahàsuro mahàdevàdçte nàsau vina÷yati || 44-6 ||

eva§ sa§mantrya ÷akro màmavàdãt samarudgaõaþ |
mahàsuravadhopàya§ bhagavanta§ trilocanam || 44-7 ||

antareõa na pa÷yàmi ta§ gaccha ÷araõa§ ÷ivam |
surakàryàrthametat tva§ pràrthayethàþ pinàkinam || 44-8 ||

ityuktaþ puruhåtena tvatsakà÷amihàgataþ |
tadyathaite suràþ sarve sukhino nirupadravàþ || 44-9 ||

bhaveyuþ pàrvatãnàtha tathaivà÷u vidhãyatàm |

÷a§kareõa jala§dharavadhapratij¤à

ityukto'ha§ tadà tena cintàråóho'bhava§ mune || 44-10 ||

tadetadabhivãkùyàhamavoca§ vacasৠpatim |
jala§dharamaha§ kråra§ haniùye pàpakàriõam || 44-11 ||

svasya daityanigrahasàmarthye sudar÷anaprasàdasya hetutvakhyàpanam

samàdhisthasya me dçùñaþ sudar÷anavapurdharaþ |
mantro mantravidৠ÷reùñha sarvamantrasamudbhavaþ || 44-12 ||

sarvàrthasàdhako nityaþ sarvaduùñabhaya§karaþ |
sarvatràõapravãõo'ya§ caturvargaphalapradaþ || 44-13 ||

svavidyàrakùaõarataþ paravidyànivàraõaþ |
p. 422) àtharvaõo'pi ùañkàrõaþ ùañkarõa÷rutyagocaraþ || 44-14 ||

adç÷ya§ mahasaþ pu¤ja§ durnirãkùa§ tadà mayà |
mantramuccaratà tasmi§÷cakravarti sudar÷anam || 44-15 ||

dçùña§ tenaivamukta§ ca prãto'ha§ manudar÷anàt |
paramavyomanilayo bhagavannityaki§karaþ || 44-16 ||

kàrya§ tavà§÷enàgatya kariùye mantrataþ smçtaþ |
ityuktvàsau gato devaþ sudar÷anavapurdharaþ || 44-17 ||

tenaiva ta§ duràtmànamapaneùyàmi mà ciram |

saudar÷anavidyàgrahaõàya ÷a§kara§ prati bçhaspateþ pràrthanà

ityuktaþ paramaprãto bçhaspatirapi tvaran || 44-18 ||

praõamya ca punaþ pràha yadi sànugraho mayi |
saudar÷anãmimৠvidyৠdehi me bhagavanniti || 44-19 ||

÷a§kareõa tasmai tadupade÷aþ

tato'ha§ mahate tasmai vidyৠpràdৠmahàtmane |

labdhavidyena bçhaspatinà himavattañe tatpura÷caraõam

tৠlabdhvà paramaprãto jagàma himavadgirim || 44-20 ||

tasmi¤jajàpa bhagavàn mantrametamanuttamam |

bçhaspatinà sudar÷anasàkùàtkàraþ

tato'sya sa§nidhi§ cakre paramà÷caryaråpadhçt || 44-21 ||

p. 423) cakravartã sa bhagavàn saumyaråpaþ sudar÷anaþ |

vismitena bçhaspatinà tasya dvibhujatvakàraõapra÷naþ

ta§ dçùñvà dãptavapuùa§ prasanna§ kuïkumaprabham || 44-22 ||

dvibhuja§ sarvabhåtànàmanugrahakara§ param |
÷aïkhacakradhara§ deva§ divyamàlyavibhåùitam || 44-23 ||

pãtakau÷eyavasana§ netradvayaviràjitam |
àdhàra§ sarva÷aktãnàmastràõৠca para§tapam || 44-24 ||

ta§ dçùñvà vismayàviùñaþ papraccha praõipatya saþ |
kimida§ bhagava/lloke prathito'ùñabhujo bhavàn || 44-25 ||

manuùyaråpasa§sthànaþ pràduràsãþ puro mama |

sudar÷anena prativacanam

÷råyatàmityupàmantrya pratyuvàca sudar÷anaþ || 44-26 ||

ananteùu saudar÷anavyåheùu caturõৠpràdhànyam

vyåhàþ sahasra÷aþ santi mama klçptà yathecchayà |
teùৠpradhànato vyåhà÷catvàro mama vàkpate || 44-27 ||

teùৠparigaõanam

dvibhuja§ prathama§ viddhi tato'ùñabhujameva màm |
tataþ ùoóa÷ahasta§ tu mৠdviùaùñibhuja§ tataþ || 44-28 ||

vyåhàntaràõàmupàsakànugrahàrthatvam

vyåhàntaràõyanekàni tànyupàsakakàmataþ |

p. 424) vyåhacatuùñayasya svàbhàvikatva§ nityatva§ sàttvikatva§ ca

svàbhàvikamida§ råpa§ nityamatyantasàttvikam || 44-29 ||

apakùayavinà÷àdirahita§ parama§ mama | 

anyeùàmupàsakànugrahàrthatvanigamanam

anyànyanugrahàrthàni maccittànàmiti sthitiþ || 44-30 ||

svasyàtyadbhutaråpàntaràstitvapratipàdanam

anyadvi÷vamaya§ råpamadçùña§ devadànavaiþ |
amãmà§syamamaryàdamacakùurgocara§ svataþ || 44-31 ||

yathà devo hçùãke÷astathàhamapi vàkyate |

bçhaspatinà tadråpadar÷anapràrthanà

ityuktavanta§ ta§ deva§ sudar÷anavapurdharam || 44-32 ||

praõipatyàbravãdena§ vàkpatirvadatৠvaraþ |
yatte vi÷vamaya§ råpamacàkùuùamasãmakam || 44-33 ||

yogadçùñyà prapa÷yàmi tanme dar÷aya sà§pratam |

bhagavatà jagaccakràtmakasvasvaråpapradar÷anam

bhagavànapi vi÷vàtmà svakãya§ råpamårjitam || 44-34 ||

dar÷ayàmàsa gurave yogàråóhàya nàrada |
sa vismitamanà deva§ vãkùà§cakre puraþ sthitam || 44-35 ||

tadråpavarõanam

p. 425) vi÷vodaràkràntasubhãmadeha-
mapårvaråpa§ karaõàtidåram |
samudyadurjatkara÷çïgasaïgi-
paraþsahasràdbhutacakramàlam || 44-36 ||

padàvalambisphuradaõóamàlà-
viràjamàna§ sthitamàtmabhåmni |
yugàntakàlajvalitàrkajàla-
ruciprabhottuïgakirãña÷obham || 44-37 ||

mahàrõavàvartavighårõamàna-
pi÷aïganetra§ surasa§ghajuùñam |
vi÷uddhada§ùñràntaralagnaloka§
jagad grasanta§ bhrukuñãkaràlam || 44-38 ||

÷a÷àïkatàràgaõakãrõaviùõu-
padàbhahàràïkitavakùasa§ tam |
samudyadujjçmbhitadãptimàla-
mahàstrajàla§ dhçtasarva÷astram || 44-39 ||

p. 426) tejomaya§ dãptikaõàyamàna-
yugàntakàlàrka÷a÷àïkavahnim |
svadehasa§pårõadegantaràla-
malakùitavyomamahãtala§ ca || 44-40 ||

adçùñapårvaråpadar÷anàt bçhaspatermohàdhigamaþ

jhaõajjhaõatkàritanåpuràdi-
vibhåùaõàràvavikãrõavi÷vam |
adçùñapårva§ paramaprameya§
nirãkùya càmåmuhadàdidevam |

labdhasa§j¤ena tena sudar÷anastutiþ

tataþ sa sa§j¤à§ pratilabhya kçcchràt
tuùñàva deva§ dhiùaõo màhàtmà || 44-41 ||

o§

namo namaste bhagavannajayya
sudar÷ana j¤ànamayasvaråpa |
sadà sphuñà÷eùasamasta÷akte
dhçtàkhilasthàvarajaïgamàya || 44-42 ||

p. 427) avàryavãryàya ca bhåridhàmne
samastakalyàõaguõàrõavàya |
vi÷uddhatejomayamårtaye te
namo nama÷cakravapurdharàya || 44-43 ||

namo jayàyàtulavikramàya
samà÷ritatràõasudãkùitàya |
sahasracakràya sahasranàmne
namaþ sahasràravapurdharàya || 44-44 ||

jagajjanisthitiharaõaikahetave
bhavàrõavottaraõasunàvikàya te |
marudgaõapratibhañadaityadànava-
pramàthine nibhçtasutejase namaþ || 44-45 ||

madhuripumanaso yathà yathà
prathamata eva manãùita§ vibho |
tava padasarasãruha§ yato
jagati karoti manãùita§ tathà || 44-46 ||

smçtidhvastà÷eùà÷ritajanamahàpàpanicaya-
pravàhàgàdhàbdhiplavacaraõapaïkeruhayuga |
tvadãyàrcirvàrà§nidhikaõakçtàtmàïgadinakç-
ccha÷àïkasvàhe÷astutaparamadhàmne nama idam || 44-47 ||

p. 428) jagatkàlasa§vartacakràtmane te
caturvaktramukhyàmareóyàya nityam |
namo nityagovindasevàrasàptà-
tulànandasa§dohapårõàtmane stàt || 44-48 ||

sakalasuràstramukhyasatatasmçtanaikajani-
prabhçtimahàpadànanikara÷rutihçùñamanaþ |
sakalasuràsure÷amaõimaulimarãcighañà-
ghañitapadàravindayugalàya namo bhavate || 44-49 ||

kalàmuhårtanàóikàdyupàdhikàlahãna te |
namaþ kùayarddhijanmanà÷avarjitàtmamårtaye || 44-50 ||

vande vareõyamapi vàïmanasàti bhåmi-
maspçùñaheyaguõamà÷ritavatsala§ tvàm |
akùãõapuõyajanalambhyama÷eùavandya§
vidyàmaya§ paramabhautikadivyadeham || 44-51 ||

tadråpopasa§haraõapràrthanà

tvৠtattvato na vidårã÷a jagatyamuùmin
martyeùu naiva vibudheùu na càpareùu |
vedàþ para§ vidurato'pyupasa§haràdya
råpa§ bhayàvahamadçùñacara§ prasãda || 44-52 ||

sudar÷anenàùñabhujena bhåtvà svasvaråpasyàtiguhyatvakathanam

ityuktastena guruõà bhagavà§÷cakraråpadhçt |

p. 429) àvirbabhåva tasyàgre tadà hyaùñabhujaþ prabhuþ || 44-53 ||

prasannavadanaþ ÷rãmàn vyàjahàra guru§ tadà |
tadetad dar÷ita§ råpamadçùña§ devadànavaiþ || 44-54 ||

satya§ mৠna paro vetti vinà deva§ janàrdanam |

sudar÷anasya bhagavatkriyà÷aktisvaråpatvaniråpaõam

guhyametat kriyà÷aktiraha§ devasya ÷àrïgiõaþ || 44-55 ||

atastatkàryamakhila§ mayaiva kriyate mune |
jagajjanmàdi sakalamityuktvàntaradhãyata || 44-56 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
sudar÷anasvaråpapradar÷ana§ nàma catu÷catvàri§÷o'dhyàyaþ || 44 ||

àditaþ ÷lokàþ 2772



ku÷adhvajopàkhyànavarõana§ nàma pa¤cacatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

adhyàtmavidyàdiviùayakaþ pra÷naþ

nàradaþ –

bhagavannidamàkhyàta§ purastàt parame÷vara |
adhyàtmavidyàvidyà ca paravidyà svaråpataþ || 45-1 ||

tàbhiþ ki§ sàdhyate deva tàbhiþ ki§ và nivartyate |
tvamevaitadvijànàsi tanmamàcakùva vistaràt || 45-2 ||

avidyàkàryaniråpaõam

ahirbudhnyaþ –

parama§ guhyametat te kathayàmi yathà ÷çõu |
avidyayà para§ råpa§ jãvàtmaparamàtmanoþ || 45-3 ||

sa§chàdyate tayostattvavedana§ tu nivartyate |

adhyàtmaj¤ànakàryaniråpaõam

adhyàtmayogàdhigamàt para§ j¤àna§ prajàyate || 45-4 ||

p. 431) nivartyate tathànàdiþ sa§sàro bandhanàtmakaþ |

paravidyàkàryaniråpaõam

parasvaråpavij¤ànàdapunarbhavalakùaõà || 45-5 ||

sàdhyate paramà muktiþ sadànandaphalànagha |
anàdikàlasiddhàni pràktanànyamunà mune || 45-6 ||

bhaviùyàõi ca karmàõi nirasyante savàsanam |

pràrabdhakarmaõৠbhogaikanà÷yatvam

na vina÷yati bhogena vinà pràrabdhakarma yat || 45-7 ||

etat sarva§ samàsena bhavataþ kathita§ mayà |

pràrabdhakarmavinà÷akakarmavi÷eùasadasadbhàvapra÷naþ

nàradaþ –

pràrabdhakarma bhagavan nà÷yate kena karmaõà || 45-8 ||

na vina÷yati và ki§svidetat kenàpi karmaõà |

tatprativivakùayà ku÷adhvajetihàsodàharaõam

ahirbudhnyaþ –

tretàyuge puràvçttamitihàsamima§ ÷çõu || 45-9 ||

àsãt ku÷adhvajo nàma janakeùu mahãpatiþ |
brahmavit paramodàraþ prajàpàlanatatparaþ || 45-10 ||

p. 432) 	ku÷adhvajasya mahàmohena bhç÷a§ pãóà

tasya bhåmaõóala§ sarva§ ÷àsataþ pçthivãpateþ |
ekadà tu mahàmohaþ pràduràsàïgatàpanaþ || 45-11 ||

kalpàntara§ bhç÷a§ tena pãóito'pi mahãpatiþ |
yàsyatãti svaya§ naina§ vyajãgaõadamitrahà || 45-12 ||

udàsãnasyàpi tasya muhurmuhuþ pãóàti÷ayaþ

puna÷ca pãóitastena vàra§ vàra§ vi÷ৠpatiþ |

nitarৠpãóitasya tasya cintàprakàraþ

acintayat tadà cetthamayamàkasmiko balã || 45-13 ||

muhuradhyàtmanirata§ bàdhate màmanàthavat |
na ÷àmyati svaya§ kena kàraõenaitadàgatam || 45-14 ||

tasya svakulaguruyàj¤avalkyàbhigamanam

iti cintàparo ràjà jagàma gurumandiram |
brahmaghoùayuta§ puõya§ havirdhåmàdhivàsitam || 45-15 ||

pravi÷yàntaþ samàsãnamagnyagàre taponidhim |
brahmavidbhiþ parivçta§ vivasvantamivàparam || 45-16 ||

yàj¤avalkya§ kulaguru§ dadar÷a vinayànvitaþ |

ku÷adhvajena svavçttàntanivedanam

ta§ praõamya mahàtmànamida§ vacanamabravãt || 45-17 ||

p. 433) tvatta eva mayà vidyà parà pràptà tathàparà |
paravidyànalenaiva dagdha§ karmàkhila§ mama || 45-18 ||

pårvàpara§ vinà karma pràrabdhamiti ca ÷rutam |
ràjyalàbhaþ phala§ pràpta§ pràrabdhasya tu karmaõaþ || 45-19 ||

iti me vartamànasya duþsahaþ smçtibha¤janaþ |
pràvartata mahàmoho madgàtraparitàpanaþ || 45-20 ||

kenaitadàgata§ kaùña§ kena và ÷a§sa ÷àmyati |

yàj¤avalkyasya prativacanam

tenaivamukto bhagavàn vyàjahàra ku÷adhvajam || 45-21 ||

÷arãrasçùñeþ phalabhogàrthatvam

sukhaduþkhopabhogàya dehinৠdehakalpanam |

brahmaviccharãrasyàpi tathàtvam

api brahmavidৠdehastathaivetyavadhàraya || 45-22 ||

tat tavàpi ÷arãreõa bhoktavya§ karmaõaþ phalam |
kriyante yàni karmàõi ÷arãreõa tavàpi tu || 45-23 ||

teùৠphalàni bhujyante kevala§ na kadàcana |

mahàmohasya pàpaphalatvam

ataþ pàpaphala§ viddhi pràptametanmahãpate || 45-24 ||

p. 434) 		tatkàraõabhåtapàpaniråpaõapratij¤à

÷çõu yenàgato mohastattvataþ kathayàmyaham |
unmàda÷ca mahonmàda÷cittàkùepa÷ca mårchanà || 45-25 ||

sa§j¤àntakàrã vikùobhaþ pralàpã smçtibha¤jakaþ |
aùñau doùà mahàpàpairjàyante pràõihi§sakàþ || 45-26 ||

ràj¤àmunmàdàdidoùotpattikàraõaniråpaõam

brahmaghnàdaõóanavidherasatye satyatàmateþ |
svàràdhyadevatàbimbopekùaõànnçpatervadhàt || 45-27 ||

brahmadeyàpahàreõa bràhmaõàtaïkanirmiteþ | 
maryàdàbhaïgakaraõàdagamyàgamanàdapi || 45-28 ||

etairnçpàõৠjàyante doùàste kàraõairnçpa |

yuddhàdanyatra ràjavadhàt ku÷adhvajasya mahàmohapràptikathanam

ayuddhe nyavadhãþ pårva§ mahàràja§ sudhàrmikam || 45-29 ||

etaddehopabhogyena pàpenànena bhåpate |
pràpteya§ mårchanà pàpà bhavanta§ bhayadàyinã || 45-30 ||

sudar÷anamahimnàùñànàmapi doùàõৠni÷cayena nà÷yatvam

saudar÷anaprabhàveõa doùà÷càùñavidhà amã |
vina÷yanti na sa§dehastena tacca praõa÷yati || 45-31 ||

p. 435) 		sudar÷anaprasàdasa§pàdanayatnopade÷aþ

atastatsàdhane yatna§ kuruùvàïga vicàrayan |

prathama§ maõóapàdinirmàõam

prathama§ maõóapa§ tuïga§ sarvamaïgalasa§yutam || 45-32 ||

bahustambhasamàkãrõa§ tuïgatoraõamaõóitam |
÷uklakùaumavitànàóhya§ kiïkiõãjàlabhåùitam || 45-33 ||

bahudhvajasamàkãrõa§ patàkàbhirala§kçtam |
muktàdàmasamàkãrõa§ bahumàlyapariùkçtam || 45-34 ||

kùaumàbhiveùñitastambha§ dãpikàsamala§kçtam |
ùañtri§÷atpadavistàra§ catuþpa¤cà÷atà padaiþ || 45-35 ||

àyàmaiþ sa§mita§ ramya§ maïgalàùñakasa§yutam | 
candanàgarudhåpena vàsita§ vi÷vataþ ÷ivam || 45-36 ||

sarasvatãtãre maõóapanirmàõavidhiþ

evameva sarasvatyàstañe ÷uddhe puràd bahiþ |
÷ãghra§ kàraya kalyàõa mà bhaiùãrmà vicàraõà || 45-37 ||

tatra svàgamanapratij¤à

tatraiva càgamiùyàmi kariùye karma ÷àntikam |

yathopade÷a§ ràj¤o'nuùñhànam

evamuktavati pràj¤e gurau ràjà viniryayau || 45-38 ||

p. 436) tataþ sa paramaprãtaþ samàhåya ca ki§karàn |
yathoktalakùaõa§ tatra maõóapa§ samakàrayat || 45-39 ||

yàj¤avalkyasya tanmaõóapagamanam

svaprabhàveõa taddoùa§ ÷aktaþ ÷amayitu§ muniþ |
tathàpi ràjadharmo'yamiti buddhyà vicintya saþ || 45-40 ||

jagàma maõóapa§ tatra ÷uklapakùe ÷ubhe dine |

maõóapasya pa÷cimabhàge ràjàsanakalpanam

÷ilpinaþ sa samàhåya ràjàsanamakalpayat || 45-41 ||

asya pa÷cimadigbhàge tçtãye samala§kçte |

pràgbhàgadvayamadhye homakuõóakalpanam

pràgbhàgadvayamadhye'sya homakuõóànyakàrayat || 45-42 ||

vimànalakùaõopetavedikàsthalamårdhasu |
cakràkçtãni kuõóàni kalpayàmàsa sàdaram || 45-43 ||

madhye aùñadikùu ca kuõóakalpanà

tàdç÷a§ kuõóayugma§ tu madhye kçtvà tato bahiþ |
aùñàsu dikùu kuõóàni tathaiva samakàrayat || 45-44 ||

pratikuõóamekaikasya, madhye dvayo÷ca kumbhayoþ sthàpanam

pratikuõóa§ paristãrya kalamàn bhàrasa§mitàn |
sthàpayàmàsa kuõóànৠpårvapàr÷veùu sarvataþ || 45-45 ||

p. 437) kumbhàni ràjatànyaùñau sauvarõe madhyame ubhe |
gandhatoyena pårõàni navaratnayutàni ca || 45-46 ||

yàj¤avalkyena svaya§ kumbhàrcanam

tataþ svaya§ muniþ sàrdha§ ÷atànandena dhãmatà |
kùaumaistantubhiràveùñya gandhapuùpaistathàkùataiþ || 45-47 ||

ala§kçtya ca kumbheùu devamàvàhya sàdaram |
arcayàmàsa mantreõa dhåpadãpaprasånakaiþ || 45-48 ||

yantrapratiùñhàvilekhanàdi

mahàyantra§ pratiùñhàpya madhyekumbhadvaya§ guruþ |
deva§ vinà mahàyantra§ sarvamantrasamanvitam || 45-49 ||

pañe vilikhya pårvokta§ sarvadivyàstrasa§yutam |
ràjàsane vikãryaitat tatastat sottaracchadam || 45-50 ||

àropayàmàsa tadà ràjànamamitaujasam |
sa yantrapañasa§yukta§ vitàna§ tasya càkarot || 45-51 ||

nirmàya ca suvarõena maõijàlapariùkçtam |
yathoktalakùaõa§ yantra§ darpaõe ca nyave÷ayat || 45-52 ||

tathaiva gorocanayà bhårjapatre susa§skçte |
suvarõasåcyà sa§likhya yantra§ divyàstravarjitam || 45-53 ||

p. 438) ÷irasyadhàrayadràj¤o yantrametat sumantritam | 
saudar÷anena tilaka§ bhasmanà càpyakàrayat || 45-54 ||

tata÷càùñau samàhåya çtvijo mantraniùñhitàn |
sa§yatàn vaiùõavàn vipràn di÷àkuõóeùvayojayat || 45-55 ||

tato yavanikৠkçtvà maõóapasya samantataþ |
ala§kçteùu kuõóeùu sauvarõai÷ca paricchadaiþ || 45-56 ||

vidhàya vihita§ pårvamçtvigbhiþ sahito guruþ |
÷atànandena sahito juhàva jvaliteùu saþ || 45-57 ||

nçttavàditrasa§yukta§ brahmaghoùasamàyutam |
puõyàha§ pårvamakaroddhomakarma samàhitaþ || 45-58 ||

pradhànakarmaõo yuktau ÷atànando gurustathà |
di÷àhomeùu sa§yuktà çtvijaþ sarva eva te || 45-59 ||

àjyairvi÷uddhairniyuta§ homàn sa§kalpya sàdaram |
akarodayuta§ nityameva§ da÷adina§ kçtam || 45-60 ||

guruõànudina§ snàto mantritaiþ kumbhavàribhiþ |
muktagraho vi÷uddhàtmà vijvaraþ prãtamànasaþ || 45-61 ||

pårõe da÷adine ràjà ratnairbahusuvarõakaiþ |
àràdhayàmàsa guru§ maõóapa§ saparicchadam || 45-62 ||

nivedya gurave sarvànçtvijaþ samatarpayat |
dhanai÷ca bahubhirdhànyaiþ pratiùñhàbhiþ samàhitaþ || 45-63 ||

p. 439) pra÷a÷àsa mahãmenৠdivi devendravat sudhãþ |
anyeùàmapi bhåtànàmayameva vidhiþ smçtaþ || 45-64 ||

pa¤cà÷anniyutairhomairdvàpare sa vidhãyate |
kalau ca koñihomena vidhireùa mahãkùitàm |
pràrabdhameva§ bhoktavya§ karma brahmavidàmapi || 45-65 ||

iti ÷rãpa¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
ku÷adhvajopàkhyànavarõana§ nàma pa¤cacatvàri§÷o'dhyàyaþ || 45 ||

àditaþ ÷lokàþ 2837



sudar÷anahomàïgadravyaparimàõàdiniråpaõa§ nàma 
ùañcatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

ràj¤o homamaõóapànàgamane kartavyakramaþ

nàradaþ –

daivàdvà mànuùàdvàpi bhåtàdibhirathàpi và |
darpàt pratibalàdvànyairantaràyairmahãpatiþ || 46-1 ||

yadi na pràpnuyàdeva homamaõóapamàditaþ |
tataþ katha§ mahãbharturnivartyante mahàgrahàþ || 46-2 ||

ahirbudhnyaþ –

÷çõu ràjà na cet kuryàt purodhàþ kurutàt kçtã |
sa eva ràj¤aþ sarvasvamadçùñàrthopapàdane || 46-3 ||

purohitalakùaõam

dhàrmikaþ ÷rutisa§pannaþ su÷ãlaþ satyavàk ÷uciþ |
abhijàto'naha§kàrastitikùuþ smçtimàn va÷ã || 46-4 ||

de÷akàlavibhàgaj¤aþ ÷àstradçùñiratandritaþ |

p. 441) apradhçùyo'pramàdã ca vadànyo nayakovidaþ || 46-5 ||

upàyopeyavinmantrã yàyajåko hyalolupaþ |
daivavit priyavàdã ca vaidikaþ sattvavàn prabhuþ || 46-6 ||

viùõubhaktastapasvã ca kàryavit karmañho'naghaþ |
hitàhitàptihànecchurnçpàõৠsarvasa§mataþ || 46-7 ||

purodhasa eva ràj¤aþ sarvakàryakartçtvam

ãdç÷o durlabho ràj¤à§ gurukalpaþ purohitaþ |
ãdç÷o hi kùamo ràj¤àmaghaughavinivàraõe || 46-8 ||

ataþ sa eva ràj¤à§ hi rakùàvidhimathàrhati |
eva§vidho gururyasya sa samràd nçpatirbhavet || 46-9 ||

dãrghàyurniþsapatnaþ syàdarogaþ paravãrahà |
avagrahàdyà jàyante pãóàstadviùaye na hi || 46-10 ||

tàdç÷apurohitàbhàve ràj¤o'niùñakathanam

ta§ vinànyo bhavedràj¤o gururvàtha purohitaþ |
viparãta§ bhavet tasya mahãbharturna sa§÷ayaþ || 46-11 ||

kumbhàdãnৠparimàõàdipra÷naþ

nàradaþ –

parimàõa§ ca kumbhànৠsruksruvàõৠca lakùaõam |
çtvijaþ kãdç÷o hyasya prakàra÷càkhila§ vada || 46-12 ||

p. 442) 		uttamaparimàõam

ahirbudhnyaþ –

÷uddhairgandhodakairbhàraparimàõaiþ supåritàn |
sauvarõaràjatàn kumbhàn kàrayedidamuttamam || 46-13 ||

madhyamaparimàõam

ardhabhàrabhçtàn kumbhàn madhyamo'ya§ vidhiþ smçtaþ |

adhamaparimàõam

tadardhenàdhame pakùe pårayedeùa nirõayaþ || 46-14 ||

yathàvidhi srugàdinirmàõam

yathàvidhi vidheyau tu sruksruvau munisattama |

çtviksa§khyà

çtvijaþ sàttvikànaùñau vçõuyàdvaiùõàvà§stataþ || 46-15 ||

aïgamantràdividhiþ

aïgamantrai÷ca gàyatryà vahnipràkàrakeõa ca |
pradhànakuõóayo÷càpi gurukalpau samàhitau || 46-16 ||

vçõuyànmålamantreõa sarve rakùàmanau ratàþ |
÷amãsamidbhirdårvàbhistilairàmradalaistathà || 46-17 ||

caruõà pàyasàpåpaiþ pàlà÷airjuhuyàt kramàt |

p. 443) ÷uddhena sarpiùà madhyakuõóayorhàvayed guruþ || 46-18 ||

athavà sarvakuõóeùu ÷uddhenàjyena hàvayet |
guruõaivàbhinirvartye pratãkàravidhàviha || 46-19 ||

÷ayanàsanayànàdau ràj¤aþ svairavidhàvapi |
pårvoktena vidhànena vitànàdikamàcaret || 46-20 ||

homànte ràj¤o'bhiùekaþ

homàvasànasamaye prayoge'pyatra tadguruþ |
tatra ràjànamàhåya pårvavanmantritàsane || 46-21 ||

sthàpayitvàbhiùekàdisaskàra§ gururàcaret |

gurvàdiprãõanam

tataþ svasthamanàþ sadyo vimuktagrahabandhanaþ || 46-22 ||

yathàrha§ gurave dadyàt svacihnàni praõamya ca |
bhåùaõàni mahàrhàõi muktàmaõimayàni ca || 46-23 ||

maõipãñhasuvarõàni ratnàni vividhàni ca |
bhuva÷ca bhåyasãrdatvà çtvijastarpayet tataþ || 46-24 ||

ekaikamçtvijaþ sarve ÷atenàrcyàþ suvarõakaiþ |
pratyeka§ da÷abhirgobhirvàsobhirvividhairapi || 46-25 ||

pradhànahomakartre vi÷eùato dakùiõàdànam

pradhànahomakartre tu de÷ikàya vi÷eùataþ |

p. 444) dadyàd bahu dhana§ pårõamekama÷va§ savàhanam || 46-26 ||

ala§kàreõa sahita§ maõóapa§ saparicchadam |

tato bràhmaõatarpaõam

bràhmaõànৠtatastçpti§ kuryàt prãtamanà nçpaþ || 46-27 ||

ràj¤à svenàbhinirvçtte karmaõyasmin yathodite |
prayoge de÷ikàyaiva dadyànmantravide vasu || 46-28 ||

purodhasà kçta§ sarvameùa dharmaþ sanàtanaþ |
ràjodàharaõe tàvat savi÷eùamudãritam || 46-29 ||

anyeùàmapi sarveùàmeùa eva vidhiþ smçtaþ |
pårõàhuti§ tataþ kuryàdvaiùõavyarcà samàhitaþ |
ràj¤o'bhyudayamàkàïkùan de÷iko mantravittamaþ || 46-30 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
sudar÷anahomàïgadravyaparimàõàdiniråpaõa§ nàma 
ùañcatvàri§÷o'dhyàyaþ || 46 ||

àditaþ ÷lokàþ 2867



mahà÷àntividhàna§ nàma saptacatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

aihikàmuùmikasarvaphalasàdhakaikopàyapra÷naþ

nàradaþ –

bhagavan pa¤camantràïga pa÷upà÷ahara prabho |
svataþ sàkùàtkçtà÷eùavi÷eùa vyomamandira || 47-1 ||

aihikàmuùmika§ ÷a÷vanmantreõànena labhyate |
ubhaye'pi tathà doùà nà÷yante nàtra sa§÷ayaþ || 47-2 ||

ityukta§ tena pçcchàmi yenaikenaiva karmaõà |
ubhayã siddhirubhayàniùñanà÷o bhavet tathà || 47-3 ||

ãdç÷a§ karma cedasti tanme kathaya ÷a§kara |
ãdçggrahasya tvatto'nyo na ka÷cid vaktumarhati || 47-4 ||

taduttarakathanàrambhaþ

ahirbudhnyaþ –

tadetat kathayiùyàmi sarva÷àntikara§ param |

vakùyamàõe karmavi÷eùe ràj¤àmadhikàraþ

mahàràjairmahàbhàgaiþ prayojya§ vyastajàtibhiþ || 47-5 ||

p. 446) tasya nikhiladuþkhanivartanapårvakamãpsitaphalasàdhanatvam

àdhyàtmikàdiduþkhànৠtrayàõàmapi nà÷anam |
àdhãnৠcàpya÷eùàõৠnà÷ana§ ÷ubhalakùaõam || 47-6 ||

sarvàrinà÷ana§ ÷ànta§ mahàvijayakàraõam |
rakùohaõa§ puùñikara§ sarvava÷yakara§ mune || 47-7 ||

paramàyuþprada§ puõya§ pårvairnçpatibhiþ kçtam |

ambarãùaprabhçtãnàmetadanuùñhànàt yathoktaphalalàbhaþ

ambarãùaþ ÷uko'larko mà§dhàtà ca puråravàþ || 47-8 ||

ràjoparicaro dhundhuþ ÷ibi÷ca ÷rutakãrtanaþ |
kçtvaitaccakravartitva§ purà pràpuramã nçpàþ || 47-9 ||

niràmayà niþsapatnà vistãrõàmalakãrtayaþ |

tatra ràj¤àmadhikàranigamanam

ato mànuùamànanda§ kàïkùanto bhuvi bhåbhujaþ || 47-10 ||

kuryuretanmahà÷àntilakùaõa§ karma sàdaram |

de÷avi÷eùavidhiþ

puràd bahirmahànadyàstañe devàlaye'thavà || 47-11 ||

asa§bàdhe ÷ive de÷e vivikte sajalà÷aye |
pårvoktalakùaõayutànmaõóapàdadhika§ mune || 47-12 ||

kuryàdàyàmavistàrau tathà ràjàsanànvitam |
p. 447) tattatsamantataþ kuryàdeva§lakùaõamuttamam || 47-13 ||

maõóapanirmàõakramaþ

bahustambhasamàkãrõa§ maõikà¤canamaõóitam |
tuïgatoraõasa§yukta§ dãpikà÷ata÷obhitam || 47-14 ||

kiïkiõãjàlasa§yukta§ patàkàbhirala§kçtam |
savitàna§ sasopàna§ sarvàla§kàrasa§yutam || 47-15 ||

candanàgurukarpåradhåpamàlàdhivàsitam |
tuïgasàlasamàyukta§ homa÷àlàbhiveùñitam || 47-16 ||

kuõóakalpanàkramaþ

eva§ manoj¤a kçtvaitat tatra kuõóàni kalpayet |
pràgbhàge maõóapasyàsya caturdikùu prakalpayet || 47-17 ||

caturvyåhàbhiyogàrtha§ catura÷ràõi kàrayet |
pràcyàdyànyatha kuõóàni ke÷avàdãnatho yajet || 47-18 ||

caturõৠke÷avàdãnৠvikoõeùu prakalpayet |
kuõóàni ÷eùamårtãnৠtacchidreùu yathàkramam || 47-19 ||

trya÷ra§ ùaóa÷ramardhendu§ yoni§ padmàkçti§ kramàt |
vçtta§ padmàbhamaùñà÷ra§ vajràkçti dhanuþprabham || 47-20 ||

÷ålàbha§ ÷årpakalpa§ ca kuõóànyetàni kàrayet |

p. 448) madhye deva§ pratiùñhàpya yantraråpadhara§ prabhum || 47-21 ||

vimànalakùaõopeta§ kuõóa§ kuryàt tadagrataþ |

astrakuõóakalpanà

samantàddhoma÷àlàyàmastrakuõóànyanukramàt || 47-22 ||

÷ata§ tathàdhika§ kuryàccatvàri§÷adatandritaþ |
yathàrhamastraliïgàni maõóitànyatha kàrayet || 47-23 ||

çtvigvaraõam

antarmaõóapakuõóeùu çtvijaþ ùoóa÷a kramàt |
çgbhiþ puruùasåktàbhirvçõuyàdvaiùõavàn sataþ || 47-24 ||

astrakuõóeùu çtvigantaravaraõam

tataþ svanàmabhi÷cànte vçõuyàdvedapàragàn |
bàhyàstrakuõóa÷àlàyৠbrahmàstrapramukheùvapi || 47-25 ||

çtvijo vçõuyàt sarvàn ku÷alàn ÷àntikarmaõi |
brahmajaj¤ànamityàdi-çgbhiþ pa¤cà÷ata§ kramàt || 47-26 ||

svanàmabhi÷ca viduùo brahmàstràdikçtàdikàn |
tri÷ata§ vçõuyàd brahmasåktaiþ sadbhiranukramàt || 47-27 ||

tatraivàtha bhavà mitra iti pa¤cabhiranvitaþ |
p. 449) paro màtràdibhir-çgbhistrayoda÷abhireva ca || 47-28 ||

viùõusåktagatàbhi÷ca asya vàmeti pa¤cabhiþ |
ato deveti ùaóbhi÷ca da÷abhi÷cakùurityapi || 47-29 ||

ùaóbhiþ prati va eneti vçõuyàt svasvanàmabhiþ |
sauvarõàn ràjatàn vàtha kuryàddhomaparicchadàn || 47-30 ||

kumbhasthàpanam

pårvabhàgeùu kuõóànৠsthàpayet toyapåritàn |
sauvarõàn ràjatàn kumbhàn yadvà tàmramayàniha || 47-31 ||

kumbhàn pårvavadekaika§ kalamàn bhàrasa§mitàn |

homàrthamçtvigantaravaraõavidhiþ

vçõuyàdçtvijaþ ÷iùñàn yajvano homakarmasu || 47-32 ||

pravartayet svaiþ svaistu mantrairmantraviduttamaþ |

madhyamakuõóe àcàryakartçkahomavidhiþ

de÷iko madhyame kuõóe sàmadhvanisamanvitam || 47-33 ||

hunedvàditrasa§yukta§ puõyàhaninadairyutam |

homasa§khyàvidhiþ

pratyeka§ koñihomena ÷àntikarma samàrabhet || 47-34 ||

p. 450) 		tattatkumbheùu tattaddevatàbhyarcanavidhi.þ

tattaddevàn samàhåya kumbheùu ca pçthak pçthak |
svaiþ svairabhyarcayenmantrairdhåpadãpàdibhistathà || 47-35 ||

homànte kumbhodakena ràj¤o'bhiùekaþ

homakarmaõi nirvçtte tattatkumbhodakaistataþ |
yantrapãñhe samàropya ràjànamabhiùecayet || 47-36 ||

astrakuõóeùu homavidhiþ

astramantreùu yeùveva niyuktà ye dvijàtayaþ |
tattatkuõóeùu tairmantrairjuhuyuþ ÷àntamànasàþ || 47-37 ||

uttamamadhyamàdhamabhedena homasa§khyàvikalpaþ

pratyeka§ koñihomastu mukhyastasyàrdhamadhyamaþ |
adhama§ niyuta§ j¤eya§ yàvadetat samàpyate || 47-38 ||

kàlena tàvatà kàryamapramattairatandritaiþ |

nàràyaõãyàdyastravarge homasàdhanadravyavidhiþ

nàràyaõãya§ bràhma§ ca vimala§ krau¤cameva ca || 47-39 ||

dharmapà÷a§ ca lakùàkùa§ sa§varta§ satyamuttamam |
dundunàbha§ ca ÷ãteùu§ viùõucakra§ ca mànavam || 47-40 ||

aindra§ jyautiùamityetamastravarga§ ghçtairhunet |

p. 451)		kàlacakràdivarge caruvidhiþ

kàlacakra§ dharmacakra§ vajràstra§ ca gadàhvayam || 47-41 ||

bràhma§ ÷irastathaiùãka§ tri÷ålama÷anidvayam |
kàlapà÷a§ ca painàka§ pà÷a§ vàruõameva ca || 47-42 ||

àgneya§ dayita§ càpi tathà pà÷upata§ param |
eùa vargastu hotavya÷caruõaiva yathàvidhi || 47-43 ||

kaïkàlàdivarge dadhividhiþ

kaïkàla§ musala§ càpi vàyavyamatha kaïkaõã |
asiratna§ ca kàpàla§ ÷aktirvaidyàdhara§ tathà || 47-44 ||

prasvàpanapra÷amane darpaõa§ ÷oùaõa§ tathà |
sa§tàpana§ ca gàndharva§ pai÷àca§ ca vilàpanam || 47-45 ||

etàni dadhnà hotavyànyastràõi paramàstikaiþ |

madanàdivarge payovidhiþ

madana§ tàmasa§ caiva kandarpadayita§ param || 47-46 ||

saumana§ musala§ caiva sa§varta§ ghorameva ca |
màyàdhara§ ca somàstra§ vàruõa§ tvàùñrameva ca || 47-47 ||

prasvàpana§ bhagàstra§ ca raudrasçùña§ paràïmukham |
payasàmåni juhuyustadastradhyànatatparàþ || 47-48 ||

p. 452) 		rabhasàdivarge pàyasavidhiþ

rabhasa§ satyakãrti§ ca pratihàratara§ tathà |
avàïmukha§ ca viùama§ dçóhanàbha§ sunàbhakam || 47-49 ||

da÷àkùa§ ÷atavaktra§ ca ÷ata÷ãrùa§ ÷atodaram |
padmanàbha§ mahànàbha§ nairà÷yakrathane api || 47-50 ||

vargo'ya§ pàyasenaiva hotavyaþ ÷uddhamànasaiþ |

yoga§dharàdivarge tilavidhiþ

yoga§dhara§ vinidra§ ca naidra§ saumanasa§ tathà || 47-51 ||

dhçtimàlã pramathana§ vidhåta§ vçttimànapi |
mahàrcirmàlã makara§ rucira§ karavãrakam || 47-52 ||

amãùৠca kçte kàryastilairhomo yathàvidhi |

dhanàdivarge madhuvidhiþ

dhanadhànye kàmaråpa§ mohaþ kàmarucistathà || 47-53 ||

varaõàvaraõe caiva paramàstre ubhe api |
jçmbhaka§ sarvanàbha§ ca bhç÷à÷vatanayo mahàn || 47-54 ||

sa§dàna§ para÷u§ caiva prãõãyànmadhunà bhç÷am |

anyeùvastreùu ÷àlitaõóulavidhiþ

aparàõyapyanuktàni juhuyàcchàlitaõóulaiþ || 47-55 ||

p. 453)	homànte mantravi÷eùeõa sudar÷anatarpaõavidhiþ

hutvà yathokta§ svairmantraiþ sarvàstraprabhava§ vibhum |
sudar÷anàkçti§ viùõu§ sarvayantramaya§ vibhum || 47-56 ||

çgbhiryantraniyuktàbhiþ ÷àntikarma samàrabhet |

nàràyaõãyàditarpaõe mantravi÷eùavidhiþ

nàràyaõãyamukhyàstrajàta§ pratyekamàdaràt || 47-57 ||

÷ànti§ kuryàt paro màtretyetatsåktena sàdaram |

kàlacakràdivarge mantravi÷eùavidhiþ

kàlacakràdivargastha§ pratyeka§ jàtavedasam || 47-58 ||

prãõãyàccaiva kaïkàlamukhyavargasya ÷àntaye |
divasparãti såktena juhuyàjjvalite'nale || 47-59 ||

madanàdivarge mantravi÷eùavidhiþ

madanàdyastravargasya ÷ànti§ kuryàt samàhitaþ |
ato deveti såktena tathà viùõornuka§ tviti || 47-60 ||

rabhasàdivarge mantravi÷eùavidhiþ

rabhasàdyastrajàtàni bhavà mitreti pa¤cabhiþ |
pratyeka§ ÷amayedçgbhiriti vaidika÷àsanam || 47-61 ||

p. 554)		yoga§dharàdivarge mantravi÷eùavidhiþ

yoga§dharàderastrasya ÷àntiþ kàryà samàhitaiþ | 
såktenànena caikaikamato devà avantviti || 47-62 ||

dhanàdivarge mantravi÷eùavidhiþ

dhanadhànyàdivargastha§ mantrajàta§ vicakùaõaþ |
juùasva neti såktena ÷amayet parameõa tat || 47-63 ||

anyeùvastreùu mantravi÷eùavidhiþ

astràõyanyànyanuktàni viùõusåktena tarpayet | 
såktairetairmahàyantraviniyuktai÷ca pàvanaiþ || 47-64 ||

sarvayantramaya§ deva§ stutihomaiþ samarcayet |

tarpaõànte sahasrabràhmaõabhojanavidhiþ

tato devàn samabhyarcya bràhmaõà§stadanantaram || 47-65 ||

sahasra§ bhojayecchuddhairodanaiþ pàyasairapi |

tato'stramantrajalaiþ ràj¤o'bhiùekavidhiþ

tato ràjàsanàråóha§ ràjàna§ ÷àntamànasam || 47-66 ||

çtvigbhiràhçtaiþ sarvairastramantrajalaiþ ÷ubhaiþ |
gurustanmålamantreõa mantritairabhiùecayet || 47-67 || 

p. 455)	rugõasya tu ràj¤aþ prokùaõavidhiþ

prokùayedàmayàviùño yadi ràjà bhavenmune |

maõóapàntaþsthakumbhatoyàbhiùecanàva÷yakatà

ava÷ya§ maõóapàntaþsthakumbhatoyàbhiùecanam |
kuryànniràmayo'nàdhirvijayã bhavati kùaõàt || 47-68 ||

yathoktamahà÷àntiphalakãrtanam

àrogyamàyurvijayo vibhåti-
rva÷itvamàstikyamamartyatà ca |
sarvàrthasiddhirvasudhàdhipatya§
bhavanti niþsa§÷ayameva ràj¤aþ || 47-69 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
mahà÷àntividhàna§ nàma saptacatvàri§÷o'dhyàyaþ || 47 ||

àditaþ ÷lokàþ 2936



÷rãsudar÷anamahàyantraghañitàsanàdiprabhàvavarõana§ 
nàmàùñàcatvàri§÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

iùñàrthasàdhane japàdivyatiriktopàyapra÷naþ

nàradaþ –

kathita§ bhagavan sarva§ japahomàrcanàdikam |
abhiùeko mahà÷àntirmahà÷àntikriyàvidhiþ || 48-1 ||

sarvàrthasàdhakatvena cakraråpasya ÷àrïgiõaþ |
etairvinà kimiùñàrthasàdhana§ vidyate na và || 48-2 ||

tatràsanàdãnàmupàyatvakathanam

ahirbudhnyaþ –

vinaitànyapyabhãùñàrthamalabhanta pare nçpàþ |
àsanenàïgulãyena darpaõena dhvajena ca || 48-3 ||

vitànena ca vistãrõabhåtayo devasa§nibhàþ |
muktàpãóo vi÷àla÷ca sunanda÷citra÷ekharaþ || 48-4 ||

p. 457) kãirtimàlã ca bhåpàlàþ pàlayanto'khilৠbhuvam |

àsanàdibhirmuktàpãóàdãnàmiùñasiddhiþ

àsanenaiva vasudhৠmuktàpãóo'jayat purà || 48-5 ||

vi÷àlo'pyajayanmçtyumaïgulãyena bhåpatiþ |
sunando darpaõenaiva nàgaloka§ mahãpatiþ || 48-6 ||

dhvajenàsurasa§gràmamajayaccitra÷ekharaþ |
kãrtimàlã vitànena tridiva§ pràpa bhåpatiþ || 48-7 ||

kevalàsanàdãnàmiùñasàdhanatvakatha§tàpra÷naþ

nàradaþ –

kevalànyàsanàdãni sàdhanatva§ katha§ yayuþ |
sàdhya§ prati vibho tanme kathayeda§ mahàdbhutam || 48-8 ||

àsanaprabhàvavarõanàya muktàpãóopàkhyànakathanam

ahirbudhnyaþ –

muktàpãóo mahàtejà ràjà su÷ravasaþ sutaþ |
pitaryuparate pçthv㧠bubhuje sàgaràmbaràm || 48-9 ||

hàràpãóasya viùayàsaktatayà ràjye dharmavicyutiþ

nijàntaþpurayoùitsu viùayàsaktamànasaþ |
anàlocitasaptàïgo ràjà ràjãvalocanaþ || 48-10 ||

p. 458) prajàstadviùaye tena dharmavicyutimàcaran |
balibhirdasyubhã ràjya§ kùubhita§ ca hçta§ ca tat || 48-11 ||

tasmai prakçtayaþ sarvà ràj¤e kùobha§ vyajij¤apan |
bubudhe na sa tenàpi madhumaithunavihvalaþ || 48-12 ||

sapurodhasàmamàtyànৠmantraõaprakàraþ

tataþ purodhasà sàrdhamamàtyàþ sa§nyamantrayan |
ràjà tu viùayàsakto ràjya§ dasyubhiràplutam || 48-13 ||

iti sa§cintya te sarve guru§ prapya mahàdyutim |
bhavatprasàdàjjeùyàmo nànyà kàpyasti no gatiþ || 48-14 ||

ityuktastaiþ purodhàstu tathaivetyàha tàn prati | 

purodhasà vasiùñhopadiùñopàyànuùñhànam

ityuktvà yantraghañita§ viùñara§ ratnamaõóitam || 48-15 ||

vasiùñhoktena màrgeõa cakàràsmai mahàdbhutam |
tasminnàropayàmàsa ràjànamabalàratam || 48-16 ||

purodhasà ràjàna§ prati kçtyavi÷eùànu÷àsanam

veda÷àkhà÷caturdikùu (1) vàcayecca krameõa tu |

______________

1  atra pårvaprakànta÷lokadvayànuguõyàduttaravàkyànàmapi 
purodhovyàpàraparatva§ nyàyyamiti liñprayogasyaivocitatayà 
vàcayedityàdiliïgàdiprayogànupapattiryadyapi sphurati, tathàpi 
veda÷àkhàþ ityàrabhyàùñàcatvàri§÷àntànৠ÷lokànৠ
purodhaþkartçkànu÷àsanaparatvena nànupapattiþ | ata 
evaikonapa¤cà÷a÷loke tenaivamanu÷iùño'ya§ iti 
granthasyàpyà¤jasya§ bhavatãti dhyeyam

_______________

p. 459) à÷ãrmaïgalayuktàni gãtavàditranartakàn || 48-17 ||

kala÷odakamakùayyamamçta§ bhàvayed budhaþ |
tanmadhyàdutthite padme sauvarõe càùñapatrake || 48-18 ||

caturbàhu§ trinetra§ ca padyahasta§ hiraõmayam |
sarvàbharaõasa§channa§ muktàhàraviràjitam || 48-19 ||

kirãñahàrakeyårakañakàdivibhåùitam |
pãtàmbaradhara§ saumya§ prasannavadana§ ÷ubham || 48-20 ||

kañisåtrasamàyukta§ kuõóalàbhyৠviràjitam |
÷rãvatsavakùasa§ ÷rã÷a§ ÷rãkara§ ÷rãniketanam || 48-21 ||

÷riyà juùña§ sadà samyaktàmrapadmanibhekùaõam |
padmanàbhamudàràïga§ bhaktàrti÷amana§ harim || 48-22 ||

tasyàïke dakùiõe lakùm㧠samàsãnৠvicintayet |
mantramårtyàtmako devo mantravàcyastu sa prabhuþ || 48-23 ||

pravi÷anta§ tatasta§ tu bhàvayenmantraråpiõam |
eva§ sa§cintayan mantra§ japet kala÷amàmç÷an || 48-24 ||

aùñottaràyuta§ japtvà abhiùi¤can svakৠtanum |
grahàõৠnavakànৠca sadyaþ ÷àntikaro bhavet || 48-25 ||

p. 460) àyuþ ÷riya§ ca yasyecchet ta§ ca tenàbhiùecayet |
arcayedçtvijaþ sarvàn pårvameva budho naraþ || 48-26 ||

bràhmaõà§starpayeccaiva dakùiõàmuttamৠdadat |
eva§ svasyàparasyàpi hita§ kuryàt tathàtmanaþ || 48-27 ||

dakùiõà càtra deyà syàt suvarõa§ ÷atameva và |
ke÷àn dhunenna na vapenna spç÷et snàna÷àñikàm || 48-28 ||

nàtiùñhet snànasalilamala§kuryàt tato budhaþ |
maïgalàni ca pa÷yettu çùabha§ maïgalàþ striyaþ || 48-29 ||

àtmano janmanakùatre ÷uklavàsà bhavet tathà |
÷ukravàreùu kurvãta sapta÷aþ kurvatastathà || 48-30 ||

kàmàþ sa§kalpitàstasya dhruva§ sidhyanti nànyathà |
udvahan vàri kurvãta ÷rãkàmaþ pàpanà÷anam || 48-31 ||

tiùñhanna¤jalibhiþ pràtaraùñottara÷ata§ punaþ |
abhimantrya jala§ mårdhni kùipet pàpapraõà÷anam || 48-32 ||

juhuyàdvastrakàmastu kusumaiþ kumudàdibhiþ |
yadvarõa§ juhuyàt puùpa§ tadvarõa§ vastramàpnuyàt || 48-33 ||

vçùñikàmaþ ÷ucau de÷e gomayenopalepite |
raktadravyeõa tatraiva maõóala§ parikalpayet || 48-34 ||

maõóalasya purastàttu navakumbha§ nidhàpayet |
p. 461) tantunà veùñita§ samyak pårita§ gandhavàriõà || 48-35 ||

àvàhayet tataþ sårya§ kumbhe ÷ubhre samàhitaþ |
tatrasthamarcayed viùõu§ pårvavat sàdhakottamaþ || 48-36 ||

pàyasa§ juhuyàt tatra ÷atamaùñottara§ budhaþ |
dhyàyannekàgradhãþ si§ha§ japenmantra§ sahasra÷aþ || 48-37 ||

eva§ kurvãta saptàha§ dvàda÷àhamathàpi và |
tataþ prasanno bhagavàn mahàvçùñi§ vimu¤cati || 48-38 ||

vaitasenaiva homena vçùñirbhavati sarvathà |
ana÷nannàrdravàsasko vçùñikàmaþ sadà japet || 48-39 ||

saptàhàjjàyate vçùñirmahatã divya÷àsanàt |
bhasmahomena và samyag lavaõenàthavà punaþ || 48-40 ||

vçùñi§ nivàrayed bhåyaþ ÷àntiþ kàryà manãùiõà |
yastu mantra§ japennitya§ pràtaþ snàtvà sahasra÷aþ || 48-41 ||

÷rãràrogya§ ca teja÷ca vardhate tasya sarvadà |
sarvàhaþsu japedyastu kùãràhàro jitendriyaþ || 48-42 ||

arcana§ ca yathà÷akti kurvanniyutamanvaham |
sa§siddhimatulৠgacchedaõimàdiguõairyutàm || 48-43 ||

ahoràtroùito yastu pa¤cagavya§ pibet tataþ |
nityamaùñasahasra§ tu sarvapàpapraõà÷anam || 48-44 ||

p. 462) pa¤cagavya§ tu sa§pãtvà japet pa¤ca dinàni vai |
brahmahatyàdibhiþ sadyo mucyate sarvapàtakaiþ || 48-45 ||

vàpayet sarvabãjàni hyabhimantrya sahasrakam |
mahatã sasyasa§pattirjàyate nàtra sa§÷ayaþ || 48-46 ||

ghçtena pàyasà càpi snàpayed devamuttamam |
tataþ prasanno bhagavàn dadàti manasepsitam || 48-47 ||

a÷nãyàdanvaha§ vidvànanna§ saptàbhimantritam |
parakarmàcarannasminnàsãnaþ kuru sarvadà || 48-48 ||

yathopadiùñànuùñhànena ràj¤o niùkaõñakabhåmilàbhaþ

tenaivamanu÷iùño'ya§ màsamàtramathàkarot |
tenàsya ÷atravaþ sarve vinaùñà vyàdhibhirbalaiþ || 48-49 ||

tena niùkaõñakà bhåmirva÷yàbhåt tasya sàrõavà |

aïgulãyaprabhàvavarõanàya vi÷àlopàkhyànàrambhaþ

vi÷àlo nàma ràjàya§ vi÷àlàkhye pure vasan || 48-50 ||

pàlayàmàsa dharmàtmà medin㧠sàbdhipattanàm |

vi÷àlaguõavarõanam

satyavàdã samo bandhurdaiùñiko dharmavatsalaþ || 48-51 ||

vasan vi§÷atime varùe bràhmaõànàmupàsakaþ |

p. 463) prajànura¤jako dhãro daive pitrye ca niùñhitaþ || 48-52 ||

tajjananyàþ svaputramaraõasåcakàkà÷avàõã÷ravaõàdvilàpaþ

bàlye pitrà viyuktasya tasyettha§ vasato mune |
jananã vàcama÷rauùãdàkà÷e hya÷arãriõãm || 48-53 ||

àgàmini caturthe'hni pa¤catva§ te gamiùyati |
putra ityàdi sà ÷rutvà vilalàpàkulà bhç÷am || 48-54 ||

ràj¤à màtuþ samà÷vàsanapårvaka§ purodhasaþ 
pulahasyà÷ramagamanam

tacchrutvà jananãmàrtàmuvàca susamàhitaþ |
kimartha§ rodiùãtyeva§ pçùñà nirbandhataþ satã || 48-55 ||

tattvato vçttamàcakhyau sa tacchrutvà mahàmanàþ |
mà bhaiùãriti tàmuktvà niryayau pulahà÷ramam || 48-56 ||

pulaha§ prati svavçttàntanivedanam

tapasyanta§ muni§ dçùñvà praõipatyedamabravãt |
a÷çõojjananã caivama÷arãrৠsarasvatãm || 48-57 ||

muninà tatpratãkàropàyopade÷anam

ittha§ tenaivamukto'sau muniràha purohitaþ |
saudar÷anamahàyantraghañita§ càïgulãyakam || 48-58 ||

dhàrayainamanenaiva mçtyurna÷yatyasa§÷ayam |

p. 464) 	ràj¤à yathopadiùñànuùñhànam

iti ÷iùño'ïgulãya§ sa àhåyainamadhàrayat || 48-59 ||

tata÷ca ràj¤o yamaki§karaiþ samàgamaþ

vi÷àlena dhçte tasminnaïgulãye suyantrite |
tataþ kàlena sa§diùñàþ ki§karà bhãmadar÷anàþ || 48-60 ||

pràõànàdàtumàjagmustasyàntikamavàritàþ |

aïgulãyaprabhàvàt ki§karàõৠdåràt palàyanam

pàr÷va§ na ÷ekuste gantumaïgulãyaprabhàvataþ || 48-61 ||

sa§rabdhordhvakaràstasmin yàvat pà÷ànna cikùipuþ |
tàvaccakramahàneminiþsçtairvividhàyudhaiþ || 48-62 ||

pradudruvuste nitarৠpãóyamànà yathàgatam |

ràj¤o'pamçtyujayàt yamàdãnৠvismayaþ

tataþ sahaiva kàlena surà vismayamàgaman || 48-63 ||

sudar÷anaprabhàveõa tãrõamçtyurasàviti |

darpaõaprabhàvavarõanàya sunandopàkhyànam

tathaiva darpaõasyàpi ÷çõu vãrya§ mahàmune || 48-64 ||

sunãtiriti ràjàsãcchçïgàràkhye pure purà |
tretàyugàvasàne'sau pàlayàmàsa medinãm || 48-65 ||

p. 465) 	sumatinàmnastatputrasya nàgakanyayà nàgaloke nayanam

lebhe cireõa tanayamayamiùñvà ÷atakratum |
cakàra sumati§ nàmnà vardhamàna§ dine dine || 48-66 ||

janakasta§ tataþ ÷rãmàn kàlena pràptayauvanaþ |
so'bhådanalpakàlena pràptavidyo'strakovidaþ || 48-67 ||

ekadà mçgayৠkartu§ bàhyopavanamabhyagàt |
tatràpa÷yanmanoj¤àïg㧠råpayauvana÷àlinãm || 48-68 ||

adçùñapårvৠtৠdçùñvà mumoha madanàturaþ |
sumati§ ta§ samàdàya sà jagàma svamàlayam || 48-69 ||

màyayà mohayitvaina§ nàgaloka§ vive÷a sà |

tasyànaïgama¤jar㧠vàsukitanayৠpariõãya tatraiva cirakàlanivàsaþ

tasmin bhogavat㧠ramyৠnàgaràjapur㧠tadà || 48-70 ||

pravi÷yànaïgama¤jaryai pràyacchat sumati§ ramà |
ta§ dçùñvà paramaprãtà sà vavre sumati§ patim || 48-71 ||

ta§ loka§ tৠpur㧠tৠca nàgakanyৠmanoharàm |
vilokya vismaya§ pràpa sa tৠcànaïgama¤jarãm || 48-72 ||

gàndharveõa vivàhena parigçhya tayà saha |
reme vismçtasarvasvapurãpitçparigrahaþ || 48-73 ||

 p. 466) 	putravirahàt khidyatà ràj¤à càraiþ putrànveùaõam

etasminnantare ràjà ÷u÷ràvànàgata§ sutam |
tvarayà parayàviùñaþ sacivà§÷cedamabravãt || 48-74 ||

kçcchràllabdhaþ priyaþ putro mamaiko'dya prave÷yatàm |
tena sàrdha§ tu bhu¤jãya na bhokùye'dyetyacodayat || 48-75 ||

iti tasya vacaþ ÷rutvà niryayuþ sarvato di÷aþ |
sacivaiþ preùità÷càrà dåtà÷cànye javànvitàþ || 48-76 ||

vidikùu dikùu koõeùu giriùvapsu saritsu ca |
gràmeùu nagareùvete ceru÷caityeùu ÷àkhiùu || 48-77 ||

pattaneùvapyaraõyeùu tãrtheùvanviùya sarvataþ |
nàpa÷yan sumati§ sarve tathaivocurnçpàya vai || 48-78 ||

alabdhaputravçttàntena ràj¤à ana÷anavratasvãkaraõam

tacchrutvà ÷okasa§tapto vilapya bahu bhåpatiþ |
ana÷nanna÷ayiùñàntaþ ÷okena mahatàvçtaþ || 48-79 ||

purodhasà kaõvà÷ramagamanapårvaka§ tasmin ràjavçttasya nivedanam

eva§ ÷okàbhibhåte'smin mahàràje purohitaþ |
svaguru§ kaõvamàsàdya tamasàtãravàsinam || 48-80 ||

vçtta§ vij¤àpayàmàsa ràjaputrasya tàdç÷am |

p. 467) 	kaõvamuninà ràjakumàravçttàntasyàviùkaraõam

tacchrutvà sa muniryukto babhåva kçpayà punaþ || 48-81 ||

dçùñvà kumàravçttànta§ yogenàsmàt samutthitaþ |
sa tasmai kathayàmàsa tadvçttamakhila§ muniþ || 48-82 ||

àsãd bhogavatã nàma purã parama÷obhanà |
pàtàle nàgaràjasya vàsukeramitadyuteþ || 48-83 ||

anaïgama¤jarã nàma tasyৠtasyàbhavat sutà |
råpalàvaõyasa§pannà kàlena pràptayauvanà || 48-84 ||

asyà yasmin vare lipsà tasmai dàsyàmi tàmiti |
sa§kalpa§ vàsukermatvà ceùñya÷ceruritastataþ || 48-85 ||

tasyàþ sadç÷amanveùñu§ vara§ ta§ naiva lebhire |
nàgaloke tathà bhåmyৠvyacaran varavà¤chayà || 48-86 ||

tatraina§ sumati§ dçùñvà ràjaputra§ manoharam |
procustasyà mahàràjatanayo madanopamaþ || 48-87 ||

tavaiva sadç÷o bhåmyৠpuruhåtasamaþ ÷riyà |
na ca sàmàdibhiþ ÷akyaþ samànetumasàviti || 48-88 ||

tadàkarõya tamatraiva kùipramànayateti tàþ |
uktvà tatsa§gamautsukyàt parৠcintàmupàgatà || 48-89 ||

tataþ sa§mantrya tàþ sakhyo ramৠmàyàvi÷àradàm |
p. 468) màyayà mohayitvainamihànaya manoramam || 48-90 ||

ityåcuþ sà tathoktainamànayàmàsa màyayà |
sumatistàmathodvàhya ramate tatra sà§pratam || 48-91 ||

kumàrapratyàharaõe sudar÷anayantraghañitadarpaõasyaiva 
sàdhanatvopade÷aþ

sudar÷anaprabhàveõa vinàharaõakarmaõi |
nàstyupàyàntara§ tasya tatastenàharàmyaham || 48-92 ||

sudar÷anamahàyantra§ darpaõãkçtya hàñakaiþ |
pårvoktavartmanà tena tamànayata mà ciram || 48-93 ||

ityuktvà sa puna÷cakre tapaþ paramadàruõam |

yathopadiùñànuùñhànàt ràj¤o nàgalokagamanasiddhiþ

purohito viniùkramya ràj¤e sarva§ nyavedayat || 48-94 ||

ràjà ca paramaprãtaþ kçtvà yantritadarpaõam |
rathe purastàt sa§sthàpya biladvàra§ tadà yayau || 48-95 ||

tenàbhigantu§ ÷akto'bhåt sunando darpaõaujasà |

atyadbhutanàgalokadar÷anàt ràj¤o vismayàti÷ayaþ

pravi÷ya loka§ nàgànৠsvargalokamivàparam || 48-96 ||

vismaya§ parama§ pràpa tatsamçddhivilokanàt |

ràj¤à sadàrasya kumàrasya svapur㧠prati pratyànayanam

tasmin bhogavat㧠ramyৠnàgaràjapurãmasau || 48-97 ||

p. 469) pravi÷yàthànayàmàsa putra§ paramavatsalaþ |
sadàraþ pitara§ draùñu§ ÷uddhàntàt sumatistadà || 48-98 ||

niryayau vanitàlokasahito madano yathà |
ta§ tàbhirnàgakanyàbhiþ saha syandanamuttamam || 48-99 ||

àropya svapur㧠ràjà pratasthe paravãrahà |

tataþ kruddhasya vàsukeryuddhasamudyogaþ

tava jàmàtara§ putr㧠svàvarodhànmahãpatiþ || 48-100 ||

ka÷cit syandanamàropya yàtãtyàkarõya vàsukiþ |
niryayau paramakruddhaþ phaõisenàparãvçtaþ || 48-101 ||

sa dçùñvà ràja÷àrdåla§ tiùñha tiùñheti càbravãt |
kva gamyate samàdàya vadhå§ varamitastvayà || 48-102 ||

sudar÷anayantraghañitadarpaõaprabhàvàt ràj¤o vijayalàbhaþ

sunando'tha samàkarõya nivartya syandanottamam |
vavre darpaõamadyaiva ÷atrusenৠjahãti vai || 48-103 ||

tataþ prasvàpanàgneye divyàstre niþsçte kùaõàt |
prasvàpana§ nàgasenৠvive÷ànena sàsvapat || 48-104 ||

àgneyamastramàrabdha tৠpur㧠dagdhumojasà | 

paràjitena vàsukinà ÷araõàgatipårvaka§ ràjàbhyarhaõam

tad dçùñvà nàgaràjasta§ ÷araõa§ samupàgamat || 48-105 ||

p. 470) nàj¤àyi sarvamasmàbhistadetat kùamyatৠvibho |
atyàhitamida§ strãõàmiti matvà ÷ama§ vraja || 48-106 ||

gçhàõemàni ratnàni mahàrhàõi mahàdyute |
imৠca kanyàmanyà÷ca sahasra§ nàgayoùitaþ || 48-107 ||

àdàya pratisa§hçtya divyàstre gantumarhasi |

tato ràj¤aþ saparikarasya svapuraprave÷aþ

sunando'pi tathetyuktvà sa§hçtyàstre samàhitaþ || 48-108 ||

tataþ svaputra§ ratnàni mahànti varayoùitaþ |
àdàyàmantrya ta§ ràjà jagàma svapur㧠kçtã || 48-109 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
÷rãsudar÷anamahàyantraghañitàsanàdiprabhàvavarõana§ nàma 
aùñàcatvàri§÷o'dhyàyaþ || 48 ||

àditaþ ÷lokàþ 3045



sudar÷anamahàyantraghañitadhvajaprabhàvaniråpaõa§ nàma 
ekonapa¤cà÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

sudar÷anayantraghañitadhvajaprabhàvaniråpaõapratij¤à

ahirbudhnyaþ –

sudar÷anamahàyantraghañitasya dhvajasya tu |
prabhàvaþ ÷råyatৠsamyag yàthàtathyena nàrada || 49-1 ||

citra÷ekharàdhiùñhitabhadravàñãnagaravarõanam

sarasvatyàstañe ramye bhadravàñãti vi÷rutà |
paraþsahasraiþ pràsàdairjàtaråpamayai÷cità || 49-2 ||

purã vividhakàmàóhyà hemasàlasamanvità |
samçddhyà tridivaprakhyà babhåva bhuvi durlabhà || 49-3 ||

tàmadhyàste mahàvãryo ràjoparicaràtmajaþ |
pàlayannaikavarùàõi citra÷ekharasa§j¤itaþ || 49-4 ||

p. 472) tatpitroparicareõa kadàcid dvandvayuddhe 
÷aïkukarõàkhyàsurahananam

pitaryasya purà divyamindradatta§ kramàgatam |
rathamàruhya devànৠkàryàrtha§ yàti khe balã || 49-5 ||

÷aïkukarõa iti khyàto dànavo bhãmalocanaþ |
jighçkùustadratha§ màrge tasya kåbaramagrahãt || 49-6 ||

uvàca ca mayà sàrdha§ yudhyasva yadi và ratham |
jahi vetyuktavatyasmin sa tathetyagrahãd dhanuþ || 49-7 ||

tatastena mahàyuddhe dinameka§ pravartite |
athàstrajàlamutsçjya dvandvayuddhe hato'suraþ || 49-8 ||

amarùaõanàmnà ÷aïkukarõasutena citra÷ekharapãóanam

jitvà tamasura§ ràj¤i kàlenàsta§ gate mune |
tatputtra§ ÷aïkukarõasya sutaþ paramaroùaõaþ || 49-9 ||

amarùaõa iti khyàto màyàvã citra÷ekharam |
jighà§sustadbala§ ràj¤aþ pura§ càpãóayat sadà || 49-10 ||

ekadàmarùaõaþ kruddho bhadravàñãmupàgamat |
pitçhantçsuta§ yoddhu§ sasainya§ citra÷ekharam || 49-11 ||

nihatya cainamàdàsye sarva§ tatsyandanottamam |
ityuktvà nagar㧠ramyৠrurodha baladarpitaþ || 49-12 ||

p. 473) 	citra÷ekharasya tena saha ghorayuddham

niryayau mahat㧠senৠsa§nahya nçpatiþ puràt |
tatra yuddha§ samabhavadràj¤astena duràtmanà || 49-13 ||

saraõai÷càbhisaraõaiþ kacàkaci bhayàvaham |
gajà÷varathapàdàta§ prabhagnarathamàkulam || 49-14 ||

pravçttàsçksaritsàrtha§ kçttacchatradhvajàcitam |
nçtyatkabandhamutkçttadaùñàdhara÷ira÷citam || 49-15 ||

dinatraya§ yudhyamànasyàpi vijayàlàbhaþ

eva§ dinatraya§ yuddha§ pravçtta§ romaharùaõam |
na lebhe vijaya§ tasminnàhave citra÷ekharaþ || 49-16 ||

÷ràntasenayordvayorapi yuddhàt pratinivçttiþ

÷ramànnivavçte senàdvayã tasmàd dvayorapi |
tàvubhau jagmatuþ sva§ sva§ pura§ vi÷ràntavàhanau || 49-17 ||

eva§ saptada÷avàra§ yudhyamànasyàpi vijayàsiddhiþ

vàràn saptada÷aitena yuyudhe citra÷ekharaþ |
evameva jaya§ pràpa na kvacit pçthivãpatiþ || 49-18 ||

khinnasya ràj¤aþ cintàprakàraþ

atha durjayamàlocya mahàsuramamarùaõam |

p. 474) kenopàyena jetavya iti cintàparo'bhavat || 49-19 ||

mahàdevaprasàdena vinà naiva jayo mama |
atasta§ tapasà deva§ toùyàmãti mano dadhe || 49-20 ||

kçtani÷cayasya kailàsagamanam

kçtã ni÷citya manasà ràjya§ sa§nyasya mantriùu |
jagàma tapase ràjà rathamàruhya kàmagam || 49-21 ||

kailàsa÷ikhara§ ramya§ nabhasà vasudhàdhipaþ |

gagane gacchato'sya mandaropari syandanagatipratirodhaþ

tenaiva gacchatastasya syandana§ mandaropari || 49-22 ||

atiùñhat preryamàõeùu varà÷veùvapi nàrada | 

tatkàraõajij¤àsayà caratastatra kuberadar÷anam

rathaþ kasmàdakasmànme viùñabdhaþ iti vismitaþ || 49-23 ||

rathàdavàtaracchçïge tasya ramye mahãpatiþ |
avatãrya rathàt tasmàccacàra girimårdhani || 49-24 ||

tatràpa÷yat sarastãre taruõa§ divyalakùaõam |
upàsya pa÷cimৠsa§dhyàmavasthitamanàkulam || 49-25 ||

taruõàdityasa§kà÷a§ jvalanta§ prabhayà svayà |

p. 475) 		tena sama§ sa§làpaþ

ta§ praõamya mahàbàhuþ kçtà¤jalirabhàùata || 49-26 ||

kastva§ puràõapuruùo yadi và kamalodbhavaþ |
ume÷varo di÷e÷ànৠyadi vànyatamo bhavàn || 49-27 ||

ityuktastena bhagavàn pràha gambhãrayà girà |
ki§nàmako'si kathaya kimàgamanakàraõam || 49-28 ||

ekàkinà tvayà de÷aþ katha§ pràpto'yamityapi |

ràj¤à kubere svavçttàntasya nivedanam

atha nyavedayat sarva§ ràjoparicaràtmajaþ || 49-29 ||

citra÷ekharanàmànamàtmànamavanãpatim |
mahàsurapravçtti§ ca svasya tena ca pãóanam || 49-30 ||

tajjayàye÷atuùñyartha§ tapa÷caraõakàraõàt |
syandanenàbhigamana§ nirodha§ tatra tasya tu || 49-31 ||

kuberavacanàt tatra girau lakùmãnivàsaparij¤ànam

ityuktastena so'pyàha viddhi mৠguhyake÷varam |
atraivàste mahàlakùmãþ sarvakàraõakàraõam || 49-32 ||

tatsevàrthamiha pràptaþ sà hi sarvagatiþ parà |
tadàj¤ayaiva carata÷candrasåryau vihàyasi || 49-33 ||

tatprabhàveõa te bhagna§ gamana§ syandanasya tu |

p. 476)  	lakùmãprasàdanopade÷apårvaka§ kuberàntardhànam

tৠdçùñvà sàdhayàbhãùñamityuktvàntaradhãyata || 49-34 ||

ràjasàhàyyàrtha§ kuberaprahitapuruùasamàgamaþ

tasya sàhàyyakàmo'nyastannide÷àdupàgamat |
praõamya bhåpati§ pràha guhyako'ha§ tadàj¤ayà || 49-35 ||

sàhàyyakàmaste pràpto vàsàvo'traiva ÷arvarãm |
pratyåùe'pekùita§ yat syàt tat kariùyàmi nànyathà || 49-36 ||

tadvacanàt tatraiva sthàne tadràtriyàpanam

parasparapraõayinau tৠràtri§ tatra coùya tu |
devyàþ sadasi gandharvagãtavàditraniþsvanam || 49-37 ||

÷çõvantau tatkathàbhi÷ca ninyatustৠsarastañhe |

prabhàte ràj¤à lakùmãnivàsasthànajij¤àsayà guhyaka§ prati pra÷naþ

pratyåùasamaye sa§dhyàmupàsya prathamৠnçpaþ || 49-38 ||

guhyaka§ pràha ÷aile'smin devã sà kutra vartate |
kenàdhvanà và taddhàma yàma taddar÷ana§ kadà || 49-39 || 

guhyakasya prativacanam

guhyakaþ pratyuvàceda§ kro÷e tanmandira§ param |
p. 477) yato gãtamçdaïgànৠnisvanaþ ÷råyate mahàn || 49-40 ||

ka§cit kàlamupàsyainৠdhanado yàsyati kùaõàt |
tasmin gate pravi÷yainৠnamasyasi sanàtanãm || 49-41 ||

tato guhyakena saha lakùmãmandiragamanam

prasthàpayàmàsa tato yàmamàtra§ pratãkùya tam |
ràjàpi svaratha§ tatra sa§sthàpyainamathànvagàt || 49-42 ||

guhàdvàrade÷e guhyakasyàvasthànam

tato mahàguhàpàr÷ve mandira§ samadç÷yata |
tadguhàdvàri so'tiùñhat pàlayan bilagahvaram || 49-43 ||

ràj¤o mandiràntaþstharatnamaõóape prave÷aþ

atãtya ca tataþ kakùyà÷catasro maõigocaràþ |
tato ratnamaya§ divya§ vive÷àsthànamaõóapam || 49-44 ||

maõóapavarõanam

maõisthåõàsahasràóhya§ maõóapa§ samadç÷yata | 
paraþ÷atamahàratnaparyaïkasamala§kçtam || 49-45 ||

ratnamaïgaladãpai÷ca maõóita§ tuïgatoraõam |
anekakalpakàkãrõa§ maõipãñhapariùkçtam || 49-46 ||

mandàrakusumàmodairmçganàbhimadairapi |
p. 478) kastårikotthasaurabhyairvàsitàntaramårjitam || 49-47 ||

atyàdityaprabha§ puõya§ muktàdàmavibhåùitam |
hemapaïkajamàlàóhya§ patàkàdhvaja÷obhitam || 49-48 ||

dhåpaiþ kàlàgarådbhåtaiþ samantàdadhivàsitam |
karpårami÷rakàleyakùodapaïkapariùkçtam || 49-49 ||

itastata÷carantãnৠ÷aktãnৠbhåùaõàravaiþ |
jhaõajjhaõitama¤jãraninadairnàditàntaram || 49-50 ||

maõóapamadhyastharantaparyaïke abjàsanasthamahàlakùmãdar÷anam

tanmadhye ratnaparyaïke sa§skçtàbjàsanà÷ritàm |
mahàlakùm㧠mahànandৠsa§÷ritৠsarva÷aktibhiþ || 49-51 ||

sarvàbharaõasa§yuktৠsarvàla§kàra÷obhitàm |
làvaõyàmçtakalpàïg㧠÷a÷ibimbanibhànanàm || 49-52 ||

sa§vãtadivyakau÷eyৠdivyacandanamàlikàm |
vilokya praõato bhåtvà vismayastimito'bhavat || 49-53 ||

tatpàdodakaprà÷anaparipåtena ràj¤à tatstutikaraõam

tatpàdàmbu samàdàya ratirenamapàyayat |
so'tha tuùñàva suprãtastৠdev㧠÷ubhalocanàm || 49-54 ||

p. 479) 	tatra lakùmyàþ ubhayavibhåtyai÷varyapratipàdanam

mahàlakùmi bhadre paravyomavàsi-
nyanante suùumnàhvaye sårijuùñe |
jaye sårituùñe ÷araõye sukãrte
prasàda§ prapanne mayi tva§ kuruùva || 49-55 ||

sati svasti te gauri gàyatri gàrgi
dhruve kàmadheno suràdhã÷avandye |
sunãte supårõendu÷ãte kumàri
prasàda§ prapanne mayi tva§ kuruùva || 49-56 ||

sadà siddhagandharvayakùe÷avidyà-
dharaiþ ståyamàne rame ràmaràme |
pra÷aste samastàmarãsevyamàne
prasàda§ prapanne mayi tva§ kuruùva || 49-57 ||

lakùmyà eva nirvyàjapuruùakàratvasamarthanam

duritaughanivàraõapravãõe
vimale bhàsurabhàgadheyalabhye |
praõavapratipàdyavasturåpa-
sphuraõàkhye harivallabhe namaste || 49-58 ||

p. 480) siddhe sàdhye mantramårte vareõye
gupte tçpte nityamudgãthavidye |
vyakte vidvadbhàvite bhàvanàkhye
bhadre bhadra§ dehi me sa§÷ritàya || 49-59 ||

sarvàdhàre sadgate'dhyàtmavidye
bhàvinyàrdre nirvçte'dhyàtmavalli |
vi÷vàdhyakùe maïgalàvàsabhåme
bhadre bhadra§ dehi me sa§÷ritàya || 49-60 ||

lakùmyàþ pàramàrthikamaïgalaguõàkaratayà ÷ruti÷irobhåùaõatvam

amoghaseve nijasadguõaughe
vidãpitànu÷ravamårdhabhàge |
ahetumãmà§syamahànubhàve
vilokane mৠviùayãkuruùva || 49-61 ||

umà÷acãprabhçtãnৠmahàlakùmãvibhåtitvam

umà÷acãkãrtisarasvatãdhã-
svàhàdinànàvidha÷aktibhede | 
a÷eùalokàbharaõasvaråpe
vilokane mৠviùayãkuruùva || 49-62 ||

p. 481) 	stutiprãtayà lakùmyà ràjàbhãùñasya pra÷naþ

iti stuti§ ni÷amyaiùà prasannà pràha pàrthivam |
pràrthita§ te dadàmyadya ki§ tat kathaya bhåpate || 49-63 ||

ràj¤à svavçttàntasya nivedanam | lakùmyà 
sudar÷anayantraghañitadhvajasyàrpaõam

ràjà ca svànvaya§ sva§ ca mahàsuranipãóitam |
àcakhyau sarvamevàsyai mà bhaiùãriti sàbravãt || 49-64 ||

ahamàdhàrabhåtàpi ÷aktãnৠjagatastathà |
sudar÷anaprabhàveõa karomyà÷ritarakùaõam || 49-65 ||

anena jahi te ÷atrumiti dhvajamathàrpayat |

lakùmãdattadhvajamahimnà ÷atrujayapårvaka§ ràj¤o 
niùkaõñakaràjyalàbhaþ

yantrita§ ta§ dhvaja§ labdhvà jagàma svapura§ nçpaþ || 49-66 ||

jigàya tena mahatãmàsur㧠sa varåthinãm |
ta§ ca hatvà sukha§ ràjyamakaroccitra÷ekharaþ || 49-67 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
sudar÷anamahàyantraghañitadhvajaprabhàvaniråpaõa§ nàma 
ekonapa¤cà÷o'dhyàyaþ || 49 ||

àditaþ ÷lokàþ 3112



kãrtimàlyupàkhyànavarõana§ nàma pa¤cà÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

vakùyamàõàrthasåcanam

ahirbudhnyaþ –

ida§ tu ÷çõu devarùe kãrtimàlã vitànataþ | 
ajayat tridiva§ pårva§ yenaiva vidhinà balã || 50-1 ||

bhadra÷çïganàmnà ràj¤à bhåmaõóalasya paripàlanam

bhadra÷çïga iti khyàto ràjà paramadhàrmikaþ |
àsãdudàracarito vi÷àlàkhye pure purà || 50-2 ||

tasya svapuravat pçthv㧠saptadvãpavatãmapi |
÷àsataþ ÷akrakalpasya ÷aradàmayuta§ gatam || 50-3 ||

tatputrasya kãrtimàlino guõavarõanam

tasya dãrghàyuùaþ putraþ kãrtimàlã madoddhataþ |
÷åraþ kamalapatràkùaþ kandarpa iva råpavàn || 50-4 ||

p. 483) balavànapratidvandvaþ sarva÷àstravi÷àradaþ |
vinayaj¤o mahodàraþ pratàpã satyasa§garaþ || 50-5 ||

samareùvaparàvartã gambhãro dhanadarpitaþ |
meghagambhãranirhràdã jigãùuþ ÷atrutàpanaþ || 50-6 ||

mattadvipa iva svaira§ cacàra jagatãmimàm |

pituranantara§ tenàpi dharmato ràjyasya pàlanam

tasyaiva§ vartamànasya pità mçtyumupàgataþ || 50-7 ||

pitaryuparate ÷rãmà¤cha÷àsa pitçvad bhuvam |
jagatyàþ sarvavçttànta§ càraiþ kai÷cidviveda saþ || 50-8 ||

svapure svayamaïgeùu carita§ veda saptasu |

kadàcit ni÷ãthe gåóha§ sa§caratastasya puràd bahirvipradar÷anam

ekàkã caikadà dhanvã nçpaþ svairakathà nçõàm || 50-9 ||

÷rotu§ ni÷ãthe nirgatya sarvato vyacarat puram |
àpaõeùu ca rathyàsu catvareùu gçheùu ca || 50-10 ||

sarvadvàreùu vapreùu sarasãùu vaneùu ca |
upakàryàsu caityeùu devatàyataneùu ca || 50-11 ||

÷astra÷àlàsu tãrtheùu vaneùådyànabhåmiùu |
sa§caran vipramàsãna§ ÷amãmåle puràd bahiþ || 50-12 ||

p. 484) dadar÷a ràjà nirbhãko jvalantamiva pàvakam |
prasàdhitatanu§ ÷ànta§ sàkùàtkçtasudar÷anam || 50-13 ||

sa§pràptasarvakàma§ ta§ yogàråóhamakalmaùam |
pra÷rayàvanato bhåtvà papraccheda§ mahãpatiþ || 50-14 ||

tadvçttàntajij¤àsoþ ràj¤asta§ prati pra÷naþ

kastva§ kimarthamadhunà vçkùamålamupà÷ritaþ |
kasmàdupàgataþ sarvamàcakùvànagha pçcchate || 50-15 ||

yogàråóhasya tasya ràjapra÷namajànato maunãbhàvaþ

evamukto'pi yogastho na vedaitadudãritam |
tathà punaþ puna÷cokto ràjàna§ nàbhyabhàùata || 50-16 ||

balàd grahãtumudyuktasya ràj¤o vipraprabhàvàt stambhãbhàvaþ

balàd grahãtumàrebhe bràhmaõa§ kupito nçpaþ |
tatastasya prabhàveõa stabdhaceùño'bhavat tadà || 50-17 ||

vismitena ràj¤à stutibhirviprasya prasàdanam

stabdhamàtmànamàlakùya vismaya§ parama§ yayau |
stutibhistoùayàmàsa ta§ praõamya tatastataþ || 50-18 ||

p. 485) 	prasannena vipreõa svavçttàntasyàviùkaraõam

tuùñaþ sa yogàdutthàya jagàdeda§ vaco nçpam |
sàlagràma iti khyàta§ viùõusthànamanuttamam || 50-19 ||

nitya§ sa§nihitastatra cakraråpã jagatpatiþ |
tatra cakràïkita§ sarva§ sthàvara§ jaïgama§ ca yat || 50-20 ||

tatra prave÷amàtreõa jantavo vãtakalmaùàþ |
tatra tyakta÷arãràstu yànti nirvàõamuttamam || 50-21 ||

tasmin de÷e samutpanno bràhmaõaþ ÷iùñasa§mataþ |
sudar÷anaprabhàveõa sàdhitàkhilasàdhanaþ || 50-22 ||

gamyate pauùkara§ tãrtha§ mayàdya jagatãpate |
ni÷i màrgava÷àt pràptaþ purametat tavarddhimat || 50-23 ||

pihitadvàramàlakùya ÷amãmålamiha ÷ritaþ |

viditavçttàntena ràj¤à svapura§ prati bràhmaõasyànayanam

evamuktastato ràjà satkçtyainamaninditam || 50-24 ||

pràve÷ayat pur㧠ramyৠtatràpyàyatana§ hareþ |
tatroùitastu tৠràtri§ sarvasatkàrapårvakam || 50-25 ||

aparedyurdvijo gantumàrebhe puùkara§ prati |

hitamupadeùñu§ ràjapràrthanà

ràjà tu kçtapårvàhõakarmàõa§ tamabhàùata || 50-26 ||

p. 486) sàdhånৠdar÷ana§ puõya§ samastàbhãùñasàdhanam |
iti ÷rutamato bhàùe bhagavan ki§ hita§ mama || 50-27 ||

yatheha vindeya sukha§ paratràpyasapatnakam |
tathà prasàda§ kuru me karuõàrdramanà hyasi || 50-28 ||

tena ràj¤e sàïgasaudar÷anamahàmantrasyopade÷aþ

tataþ prasanno ràjànamupasanna§ (1) mune dvijaþ |
saudar÷ana§ mahàmantra§ ùaóvarõa§ sarvasàdhakam || 50-29 ||

satkàrapårvaka§ tasmai nçpàyopàdi÷at tadà |
sàïgamantra§ tathà dhyàna§ sàdhana§ yantrameva ca || 50-30 ||

astramantrà§stathà sarvàn pravartakanivartakàn |
paricchadàni pa¤cà÷adyantritàni mahàmune || 50-31 ||

sarva§ tasmai pradàyàsau gantu§ samupacakrame |

ràj¤à gurave dakùiõayàþ pradànam

ràjà ca paramaprãto dravyajàtamupànayat || 50-32 ||

gavৠsahasra§ koñi§ ca suvarõànৠtathà mune |

________________

1  atra abhilakùyeti padamadhyàhçtya vàkya§ yojanãyam | upasannapada§ ca 
tasmai sa vidvànupasannàya samyakpra÷àntacittàya ÷amànvitàya 
ityàdi÷rutipratipàditànàmava÷ya§bhàvinৠ
÷iùyaguõàntaràõàmupalakùakam | tathàca sa dvijaþ 
pra÷rayamçduvacanàdibhirliïgai ràjàna§ pra÷àntacittatvàdiguõayukta§ 
brahmavidyopade÷ayogyamabhilakùya sàïga§ saudar÷anamahàmantra§ 
tasmai upàdi÷aditi sa§bandhaþ

________________


p. 487) ratnapårõàni haimàni pàtràõyanyàni sapta ca || 50-33 ||

tathà bhåyà§si vàsà§si mahàrhàõi ca bhåpatiþ |
gràmànaùñau ca gurave pràdàt paramadhàrmikaþ || 50-34 ||

guruõà tadagrahaõapårvaka§ svàbhimatade÷asya gamanam

na caicchad bràhmaõastatra dakùiõàþ samupàhçtàþ |
ki§ kàryamebhirnçpate sarva§ sa§kalpite bhavet || 50-35 ||

yatheùña§ viniyuïkùvaitadityuktaþ pràha bhåpatiþ |
ava÷ya§ gçhyatàmetanna cennaivàsmi sàdhakaþ || 50-36 ||

tyajyatৠvà yatheùña§ bho maddatta§ dattameva hi |
ityukto bràhmaõo'pyàha ràjànamamitaujasam || 50-37 ||

madarthamarthajàta§ tad bràhmaõebhyaþ pradãyatàm |
ityuktvà prayayau vipro bhåpati÷cainamanvayàt || 50-38 ||

nivartitaþ sa guruõà bràhmaõebhyo dhana§ dadau |

ràj¤à dharmato ràjyasya pra÷àsanam

tasmin gate mahàràjo viprasàtkçtya taddhanam || 50-39 ||

anva÷àt pçthivãmetৠtridiva§ maghavàniva |
nakta§diva§ vibhajyaiva dharmamokùàvirodhinau || 50-40 ||

arthakàmau yathàkàlamasevata mahãpatiþ |
ràjadharmeùu cànyeùu nàtyavartiùña ki§cana || 50-41 ||

p. 488) eva§ ca mànava§ màrgamanutiùñhan mahãpatiþ |
dharmyeõa pàlanenaiva prajà ra¤jayati sma saþ || 50-42 ||

va÷yàva÷yapararàùñràdibubhutsayà kadàcidamàtyàn prati ràj¤aþ 
pra÷naþ

ekadà mantriõaþ sarvànàhåyàsthànamaõóape |
papraccha pçthivãpàlaþ ke ca va÷yà utetare || 50-43 ||

de÷eùu bhåmipàleùu prakçtiùvathavà mama |
bråta sarva§ hi jànanti bhavanta÷càracakùuùaþ || 50-44 ||

mantriõৠprativacanam

iti pratisamàdiùñàste sarve mantriõo'vadan |
deva tvayi mahãmetৠ÷àsatyeva para§tape || 50-45 ||

pratipakùàþ pralãyante tapatyarke yathà tamaþ |

kçtsnasyàpi bhåmaõóalasya va÷yatvapratipàdanam

sàdhunà pçthivã va÷yà sa÷ailàmbudhipattanà || 50-46 ||

divãva deva ràjànaþ sarve dvàri nivàritàþ |
tava prakçtivargeùu kà kathà jagatãpate || 50-47 ||

devàdãnৠva÷yatvàbhàvapratipàdanam

na ca devà na gandharvà nàsurà na ca pannagàþ |
yathà vaya§ te sevante bhavanta§ parame÷varam || 50-48 ||

devaþ pramàõamiti te vij¤àpyàrthamupàraman |

p. 489) 	punaramàtyàn prati ràj¤o devàdivijayopàyapra÷naþ

kãrtimàlã ca tacchrutvà devàdãnৠjigãùayà || 50-49 ||

vyajçmbhata tadà sarvàn mantriõa÷càbravãdidam |
kathametàn vijeùyàmo balino vãrya÷àlinaþ || 50-50 ||

vicitrayodhino dçptà màyàbalasamanvitàþ |
anukålà vi÷iùñà÷ca lokàntaramupà÷ritàþ || 50-51 ||

yathà bhavanti te va÷yàstathà vadata mà ciram |

amàtyànৠprativacanam

ityuktàste mahàràjamåcuþ sa§mantrya mantriõaþ || 50-52 ||

etànadyaiva yàsyàmo vijeùyàma÷ca sa§yuge |

svapakùe balasamçddhiniråpaõapårvakamabhiùeõanodyogajananam

asmadvaråthinã sarvà caturaïgabalànvità || 50-53 ||

merumandarasa§kà÷à gajàþ paramadurjayàþ |
ekaikameva paryàpta§ ÷atru÷ainyapramardane || 50-54 ||

eva§vidhànৠnàgànৠniyutàni da÷àbhavan |
mattànৠturagàõৠca pa¤ca koñyaþ para§tapa || 50-55 ||

tisraþ koñya÷ca sa§pårõàþ syandanànৠtathàbhavan |
baddhàpadànamànànৠ÷åràõàmanivartinàm || 50-56 ||

p. 490) caturvidhapadàtãnàmakùauhiõya÷caturda÷a |
ni÷itàstràõi naþ sa§khye yànyasa§khyàni bhåpate || 50-57 ||

ekataþ sarvametacca ekataþ kevalo balã |
atirikto bhavàn vãryàditi manyàmahe vayam || 50-58 ||

ki§ca divyàni càstràõi labdhavànasi bhåsuràt |
ebhiþ parivçtasyaiva§ kastiùñhet sa§mukhe tava || 50-59 ||

sa§vartavartinaþ ÷a§bhorbhåtànãva didhakùataþ |
yatra yatra jigãùà te vartate tatra mà ciram || 50-60 ||

niyuïkùvàsmàn mahàbàho jaya§ viddhi kare sthitam |

mantrivacanàt prathama§ ràj¤o nàgalokàbhiùeõanam

ityuktaþ paramaprãtaþ kãrtimàlã mahàbalaþ || 50-61 ||

sarvànamàtyànàhåya tattatsenà mayàhçtà |
nàgaloka§ prayàtvadya yudhyatàmadya pannagaiþ || 50-62 ||

aha§ càdyaiva yàsyàmi samålabalavàhanaþ |
ityuktvà taiþ parivçto jagàma sa mahãpatiþ || 50-63 ||

garuóàstraprabhàveõa tatra ràj¤o vijayapràptiþ

tatra taiþ pannagairyuddhamabhavadromaharùaõam |
tato'cireõa kàlena divyàstreõa garutmataþ || 50-64 ||

vijaya§ pràptavà§statra tebhyo ratnàdika§ karam |
gçhãtvà daityanà÷àya mana÷cakre mahàmanàþ || 50-65 ||

p. 491) 		tathà daityavijayaþ

tairyuddhamabhavat tãvra§ cirakàla§ mahàmune |
nà÷ayitvà tu tatsainya§ vijaya§ parama§ yayau || 50-66 ||

yakùagandharvàdijayapårvaka§ ràj¤aþ svanagaragamanam

tata÷ca yakùagandharvàn siddhavidyàdharànapi |
nirjitya samare sarvàn ki§karànakarod balã || 50-67 ||

etàn vijitya samare svapura§ punaràyayau |

tatra svaparivàreùu devànàmadar÷anàdindra§ prati sa§de÷apreùaõam

àsthànasadmanyàsãno ràjabhiþ parivàritaþ || 50-68 ||

tathà gandharvayakùai÷ca dànavaiþ pannage÷varaiþ |
cakravartã nijàsthàne nàmaràn dadç÷e tadà || 50-69 ||

tato manojava§ nàma gandharvamidamåcivàn |
adya tridivamabhyetya vacanànmama vàsavam || 50-70 ||

bråyà airàvata§ nàga§ kuli÷a§ kalpaka§ tathà |
aùñau càpsarasaþ kùipra§ madartha§ visçjeti vai || 50-71 ||

ràjasa§de÷àt manojavanàmno dåtasyàmaràvatãgamanam

manojavastathetyuktvà ÷irasà cakravartinaþ |
màlàmivàj¤à§ sa§gçhya prayayàvamaràvatãm || 50-72 ||

tatràsthànamaõóape vàsavadar÷anam

pravi÷ya tat pura§ ramyamupamàna§ para§ puràm |

p. 492) vàsava§ vasubhã rudrairàdityai÷ca samàvçtam || 50-73 ||

àsthàmaõóapàsãnamapsarogaõasevitam |
vi÷vàvasumukhaiþ siddhaiþ ståyamàna§ ÷acãpatim || 50-74 ||

dadar÷a sa tadà deva§ nàñyadar÷analàlasam |
dçùñvà praõamya tuùñàva virate nçtyakarmaõi || 50-75 ||

vàsavena dåtasyàbhinandanam

dçùñvà prãtaþ surapatirmanojavamavaikùata |

dåtenendràya ràjasa§de÷asya nivedanam

vimalãkçtamàtmàna§ manyamànaþ sa vãkùitaiþ || 50-76 ||

vyajij¤apadyathàvçtta§ vçtrahantre'vilambitam |
deva bhåmaõóale ka÷cit kãrtimàlãti vi÷rutaþ || 50-77 ||

cakravartã surapate devàyaitannyavedayat |

dåtena ràjoktasa§de÷asyànuvàdaþ

vinirjità mayà lokàþ sarve tridivamantarà || 50-78 ||

bhavanta§ draùñumicchàmi sà§prata§ tridive÷vara |
àrohaõàrtha§ nàgendramairàvatamavàritam || 50-79 ||

kalpaka§ kuli÷a§ càùñau yoùito visçjeha naþ |
itthamàj¤àpita§ tena mahàràjena gopate || 50-80 ||

devaþ pramàõamatreti viraràma manojavaþ |

p. 493) 	sa§de÷a÷ravaõàt kupitasyendrasya tatpratikriyàcaraõam

tato vihasya maghavànàsthàne devasevite || 50-81 ||

pràha gambhãrayà vàcà vij¤àyaitৠvióambanàm |
vajramairàvata§ nàga§ preùayàmyadya te ubhe || 50-82 ||

àgatya svayamanyà§stu samàhçtya prayàtvasau |
ityuktvà preùayàmàsa vajramairàvata§ gajam || 50-83 ||

savajreõairàvatena ràjasainyasya vinà÷anam

niùkramyobhau vivi÷atuþ kãrtimàlimahàpurãm |
pravi÷yairàvato nàgo vajramàdàya vàhinãm || 50-84 ||

adçùñenaiva råpeõa jaghànainৠmahàmune |

bhãtairjànapadaiþ ràj¤e tadvçttàntasya nivedanam

hanyamàneùu sainyeùu gajavàjibhañàtmasu || 50-85 ||

sarve jànapadà bhãtà bhåpàyainnyavedayan |
deva sàmodbhavà nàgà nihatà bhuvi ÷erate || 50-86 ||

tathà hayottamàþ ÷årà bhañàþ parama÷obhanàþ |
akasmàdeva dç÷yante nihatà jagatãpate || 50-87 ||

sainyavinà÷a÷ravaõàt duþkhitena ràj¤à purodhasa§ prati pra÷naþ

etacchrutvà mahàràjaþ ÷okena mahatà vçtaþ |
purodhasa§ samàhåya vacana§ cedamabravãt || 50-88 ||

vàraõà vàjino yodhà hanyante kàraõàdçte |
p. 494) na rogo dç÷yate caiùu na tàpaþ kàlakalpitaþ || 50-89 ||

nàbhicàraþ parakçto dç÷yate suniråpitaþ |
kimetaccintyatৠbrahman bhramatãva ca me manaþ || 50-90 ||

purodhasà devakopasyaiva tatkàraõatvena nivedanam

ityudãritamàkarõya purodhà÷càpyacintayat |
cintayitvà jagàdaitad devakopàdupàgatam || 50-91 ||

iti ÷aïke na ÷okasya va÷amàgàþ para§tapa |

atràntare manojavasamàgamaþ

iti cintayatoreva tayoràgànmanojavaþ || 50-92 ||

praõataþ prà¤jalistathau mahàràjasya pàr÷vataþ |

manojava§ prati ràj¤aþ pra÷naþ

manojava kimànãtamuktaratnacatuùñayam || 50-93 ||

kimàha vàsavaþ sarva§ kathayàdyàvilambitam |

manojavena ràj¤e nivedanam

ityuktastena sakala§ pçùñamasmai nyavedayat || 50-94 ||

ràjavàkyasya kathanamato maghavataþ smayaþ |
vajrairàvatayostena preùaõa§ tadvacastataþ || 50-95 ||

p. 495) svasainyavinà÷amairàvatakçta§ j¤àtavatà ràj¤à 
vàraõàstreõairàvatasya

eva§ tenerito ràjà ni÷cityairàvatakriyàm |
purodhasà pratãkàra§ tasya sa§mantrya tatkùaõàt || 50-96 ||

vyasçjadvàraõàkhyàstra§ divya§ vàraõavàraõam |
tadastra§ tu gaja§ pràpta§ ni÷ceùñaþ so'bhavat tadà || 50-97 ||

tacchrutavatà vàsavena yuddhàrtha§ devasainyasya preùaõam

stabdhamairàvata§ vajra§ tenàstreõa mahàtmanà |
vyajij¤apurmaghavate surà÷cairàvatànugàþ || 50-98 ||

tacchrutvà paramakruddho maghavàn samanahyata |
sa§naddhamindramàlakùya surà÷cukùubhire tadà || 50-99 ||

preùitàstena te sarve sainikàstatpura§ yayuþ |
pralayojjçmbhitàmbhodhikalpa§ sainya§ ÷atakratoþ || 50-100 ||

tato devamànuùasenayorghorayuddhapravçttiþ

vilokya tvarito ràjà sasainyo niryayau puràt |
tataþ pravavçte yuddha§ devamànuùasenayoþ || 50-101 ||

pravçttayuddhavarõanam

adçùñacaramà÷carya§ hàhàkàri bhayàvaham |
divyadundubhinirghoùaiþ ÷aïkhabherãravairapi || 50-102 || 

kùvelitaistala÷abdai÷ca vihàyaþ samapåryata |
nàgà yuyudhire nàgaiþ pattibhiþ pattayastathà || 50-103 ||

p. 496) syandanaiþ syandanà÷cà÷vaira÷và÷caiva parasparam |
nàràcaiþ parighaiþ ÷ålaiþ paññasairmudgarairapi || 50-104 ||

kàrmukaiþ ÷aktibhiþ khaógaiþ pràsaiþ kuntaiþ para÷vadhaiþ |
eva§ nànàvidhaiþ ÷astrairnijaghnuste parasparam || 50-105 ||

kecinnikçtta÷irasaþ kecicchinnorasaþ paraiþ |
kecidutkçtta÷astràstu viddhavakùà§si kàni ca || 50-106 ||

chinnahastà gajàþ kecit khaóganirbhinnamastakàþ |
bhallairnirbhinnahçdayà dç÷yante turagàstathà || 50-107 ||

pravçttà raktasarito hastisyandanavàjinàm (1) |
nipatacchastrasa§bhinnà dç÷yante raõabhåmayaþ || 50-108 ||

tatra jigãùuõendreõa svasenàdhipatãnৠpracodanam

eva§ pravçtte sa§gràme jayàrthã pàka÷àsanàþ |
devasenàpatãn sarvà§÷codayàmàsa satvaraþ || 50-109 ||

devasenàpatãnৠtàtkàlikajayapràptiþ

tena pravartità devà vidràvya nçpaterbalam |
vijaya§ lebhire sadyastataþ kruddho'bhavannçpaþ || 50-110 ||

_______________

1  syandanànৠvàjinaþ syandanavàjina iti prathama§ ùaùñhãtatpuruùaþ | 
tato hastina÷ca syandanavàjina÷ceti dvipadaghañito dvandvaþ | na tu 
hastina÷ca syandanà÷ca vàjina÷ceti tripadaghañitaþ acetanànৠ
syandanànৠraktasa§ritsa§bandhitvàyogena syandanapadasya 
dvandvaghañakatvàsa§bhavàt

________________

p. 497) 	ràj¤à divyàstrasya vimocanam

vinaùñe svabale so'tha divyàstràõi mumoca ha |
àgneyàdãni càstràõi pravçttàni mahàmune || 50-111 ||

teùàmapãndreõa nivàraõànnirviõõena ràj¤à 
sudar÷anayantraghañitavitànasamà÷rayaõam

nivçtya balabhit kruddhaþ pratyastraistànyavàrayat |
tato nirvedamàpannaþ kãrtimàlã dvijottamàt || 50-112 ||

labdha§ vimàna§ sasmàra tattathàkàrayat tataþ |
sudar÷anamahàyantrayantrita§ savitànakam || 50-113 ||

kçtvà niùedivà§stasya chàyàyৠsa mahãpatiþ |

ràjaprayuktena vaiùõavacakreõa devasainyasya pratihatiþ

pràhiõodviùõucakra§ tu mahàstraprabhava§ param || 50-114 ||

tejasà vi÷vamàpårya viraràja vihàyasi |
tasyaiva tejasà sarve suràþ pratihatà raõe || 50-115 ||

vinighnà÷ceùñitu§ naiva ÷ekurdevagaõà mune |

vàsavaprayuktànৠdivyàstràõàmapi tasmin viùõucakre vilayaþ

tataþ kruddhaþ sa maghavàn divyàstràõi vyasarjayat || 50-116 ||

tàni sarvàõi nirgatya viùõucakre nililyire |
sarvàstraprakçtau tasmi¤chalabhà iva pàvake || 50-117 ||

p. 498) tata÷cikùepa ÷astràõi sarvàõyapi punaþ punaþ |
tàni tatraiva lãnàni saritaþ sàgare yathà || 50-118 ||

antato vajrasyàpyaki§citkaratvam

tata÷ca paramakruddho vajra§ surasupåjitam |
cikùepa tacca tatraiva tathaivàntaradhãyata || 50-119 ||

svaparàjayàt vismitasya ÷akrasya ràj¤à saha sa§làpaþ

tad dçùñvà vismitaþ ÷akro ràjapàr÷vamupàyayau |
kãrtimàlã ca devendra§ vimànastha§ puraþ sthitam || 50-120 ||

utthàya praõato bhåtvà tuùñàva ÷ubhayà girà |
tatastuùñaþ ÷acãnàtho ràjànamidamabravãt || 50-121 ||

purà vimuktànyastràõi viphalàni tavàbhavan |
adhunà viparãtàni dç÷yante kàraõa§ vada || 50-122 ||

ràj¤à sudar÷anayantraghañitavitànaprabhàvàt svasyàjayyatvasya 
khyàpanam

sudar÷anamahàyantrayantritasya prabhàvataþ |
vitànasya hare pràptamajayyatvamavehi naþ || 50-123 ||

ràja÷akrayoþ sakhyakaraõapårvaka§ svasvasthànagamanam

ataþ para§ mahàràja sakhya§ bhavatu càvayoþ |
yanme tat tava yat te syàt tanmama syàditi bruvan || 50-124 ||

p. 499) sa yayau tridiva§ devaþ sabalàyudhavàhanaþ |
kãrtimàlã ca sa§tuùño vijayã svapura§ yayau || 50-125 ||

iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ
kãrtimàlyupàkhyànavarõana§ nàma pa¤cà÷o'dhyàyaþ || 50 ||

àditaþ ÷lokàþ 3237



tàràdibãjàkùarasvaråpàrthavarõana§ nàma 
ekapa¤cà÷o'dhyàyaþ

dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram |
sudar÷anasya tad divya§ bhargo devasya dhãmahi ||

tàràdimantràrthapra÷naþ

nàradaþ-

bhagavan bhåtabhavye÷a bhaganetranipàtana |
sàdhakànৠhitàrthàya yantra§ nànàvidhàtmakam || 51-1 ||

nànàmantramaya§ prokta§ nànà÷aktyupabç§hitam |
pradar÷itàni càstràõi dvitayànãha ÷a§kara || 51-2 ||

vidhànamapi ca prokta§ divya§ màhàbhiùecanam |
uktà coccàvacà ÷àntiriya§ glapitayàtanà || 51-3 ||

çgbhirapyudità samyagastra÷aktiranekadhà |
nànàphalà mahàvãryà mantrà evàtra kàraõam || 51-4 ||

uktà bhagavatà pårva§ mantràste tàrakàdayaþ |
eùàmarthakçta§ bhàva§ vaktumarhasi ÷a§kara || 51-5 ||

p. 501) yattajj¤àna§ mahat prokta§ sarva÷àstràrthasa§bhavam |
tatte manomaya§ sarva§ sarvaj¤o hyasi ÷à÷vata || 51-6 ||

uttarakathanàrambhaþ

ahirbudhnyaþ –

÷çõu nàrada tattvena mantràõàmarthaja§ ya÷aþ |
yadvij¤ànànnaraþ ÷a÷vat sarvaj¤atvamavàpnuyàt || 51-7 ||

tàrakasya sarva÷raiùñhyapratipàdanam

tàrako nàma yo bhàvaþ sàraþ sarvagiràmayam |
prabhavanti hyataþ ÷abdà apiyanti ca ta§ punaþ || 51-8 ||

anenàpyàyitàþ ÷abdà bhàva§ puùõanti ca svakam |

mantrasàmànye'pyarthasya traividhyam

sthålaþ såkùmaþ para÷ceti bhàvo mantre tridhà sthitaþ || 51-9 ||

sthålàdãnৠsàmànyato lakùaõam

sthålaþ sa§sargajo yo'rthaþ såkùmaþ padavibhàvitaþ |
aprameyàdibhirbhàvairakùarasthaþ paraþ smçtaþ || 51-10 ||

sthålalakùaõam

sa§stutairanvitairyogaiþ svasvavàcyàbhidhànataþ |
puruùàrtho'vibhàgàtmà sa§sargo nàma bhàvyate || 51-11 ||

p. 502) 		såkùmalakùaõam

svaråpàlocanenaiva yaþ pratãtaþ pade pade |
yogena janyate bhàvaþ sa såkùma udito budhaiþ || 51-12 ||

paralakùaõam

aprameyàdibhirbhàvairbhàvo yo varõasa§÷rayaþ |
sa paraþ kathyate sadbhiriti tredhàrthasa§sthitiþ || 51-13 ||

tàrasya sthålàrthapradar÷anam

otamasmin (1) mita§ sarvamityarthaþ sthåla ucyate |
okàreõa makàreõa sa§sargastàrakà÷rayaþ || 51-14 ||

dvau varõau gamakàvetàvotasya ca mitasya ca |
yat ki§cidbhagavatto'nyat tanmita§ sarvamiùyate || 51-15 ||

÷aktimàn bhagavàn vàcyastacchakteþ pravijçmbhaõam |
sa§kalpanãyaþ sa§kalpa iti yatte puroditam || 51-16 ||

tatra sa§kalpanãyo'rtho bhåtiþ ÷uddhetaràtmikà |
avyàhatà tu tatprekùà sa§kalpastat sudar÷anam || 51-17 ||

kalpyakalpàtmaka§ sarva§ tadetanmitamiùyate |

_______________

1  ita àrabhya pa¤cacatvàri§÷a÷loka§ yàvat praõavasya 
sthålasåkùmaråpàrthadvayapradar÷anavyàjena 
màõóåkyopaniùannigåóhaþ paramarahasyàrtho vi÷adãkriyate | ata eva 
vàsudevàdivyåhacatuùñayasvaråpatadguõatatkçtyàdiniråpaõaparasya 
kçtsnasyàpi pà¤caràtravacanasa§darbhasya 
màõóåkyopanuùadupabç§haõaråpatayà tanmålakatvena 
÷rutimårdhaprasiddhasvataþsarvaj¤avàsudevabhàùitatayà svàtantryeõa 
và pràmàõya§ trayyantaniùõàtàþ sa§girante |

________________


p. 503) 		ekapa¤cà÷o'dhyàyaþ

mita§ tadota§ såtre hi maõivadbhagavatyaje || 51-18 ||

avatistu prave÷àrtho gatirvyàptiþ prave÷anam |
mita§ praviùña§ deve÷e puùkare paramàõuvat || 51-19 ||

oto mite ca deve÷aþ praviùñaþ såtravanmaõau |
sthålo'ya§ praõavasyàrtha§ såkùmo'rthàrtho niråpyate || 51-20 ||

såkùmàrthaniråpaõapratij¤à | tatràniruddhapradyumnasa§karùaõà-
nàmakhaõóabhagavacchaktya§÷atvakathanam

sçùñisthityantakàriõyaþ (1) ÷aktayastisra årjitàþ |
pårõàyà bhagavacchakterekasyà a§÷atৠgatàþ || 51-21 ||

krameõa teùৠpraõavàkùaratrayapratipàdyatvam

akàràdyakùaratretàråpiõyaþ paramàdbhutàþ |

teùàmekaikasya vi÷vataijasapràj¤aråpaikaikasa§j¤àbhàgitvam

akàra÷aktirvi÷vàkhyà ukàrotthà tu taijasã || 51-22 ||

makàra÷aktiþ pràj¤àkhyà tàsৠråpa§ punaþ ÷çõu |

_______________

1  eva§ sthålàrthaniråpaõadvàrà 
samastapraõavapratipàdyabrahmasvaråpàtmaka§ 
màõóåkyaprathamakhaõóàrtha§ pradar÷ya 
vyastapraõavapratipàdyàniruddhàdivyåhacatuùñayàtmako màõóåkyasya 
dvitãyàdikhaõóatrayàrthaþ såkùmàrthaviråpaõadvàràtra spaùñãkriyata 
iti j¤eyam |

________________


p. 504) 	vi÷vàkhyàniruddharåpapradar÷anam

ekonavi§÷atimukhà (1) vi÷vàkhyà vi÷vadhàriõaþ || 51-23 ||

aniruddhasyaiva sthànavi÷eùanirde÷apårvaka§ bhogyavi÷eùaniråpaõam

nànàsçùñimayã vi÷và bhuïkte sthålàni jàgratã (2) |
dravyakriyàguõàkàra§ nànàsàmànyacitritam || 51-24 ||

sthåla§ tarpayate vi÷va§ vi÷vৠsçùñimayãmajàm |

pradyumnasya bhogyavi÷eùasthànavi÷eùaniråpaõam

vi÷va§ (3) tadeva såkùmàkhyamantaþkaraõasa§mitam || 51-25 ||

svàpn㧠tarpayate ÷aktimukàrasthৠtu taijasãm |

________________

1  madhyama§ tu mukha§ gajamukhàkàra§, pàr÷vadvaye'pi nava nava 
mukhàni puruùamukhàkàràõi, ityekonavi§÷atimukhatva§ bodhyam | 
idamupalakùaõa§ saptàïgatvasyàpi; saptàïga ekonavi§÷atimukhaþ iti 
÷rutau dar÷anàt | catvàro hastàþ, dvau pàdau, gajamukhatvàdgajahasta eka 
iti saptàïgatvam |

2  asya ca ÷abdasya sthànavi÷eùanirde÷aparatvam, jàgaritasthànaþ iti 
÷rutau dar÷anàt | yatra sthitvà jagati§ taccakùurjàgaritam | adhikaraõe 
ktapratyayaþ | tadeva sthàna§ yasya sa jàgaritasthànaþ, cakùuþsthàna iti 
tadarthaþ |

3  atràmayarthaþ- vi÷va÷abdaþ sthålajagatparaþ | yadevàniruddhasya 
bhogyabhåta§ sthåla§ jagat, tadevedàn㧠vàsanàjanyatayà 
bàhyàrthenebhyo vivicya vilakùaõatayà j¤àyamànatvena 
praviviktàparaparyàyasåkùma÷abda÷abdyamànam antaþkaraõasa§mita§ 
bàhyàrthaj¤ànajanyavàsanàsacivenàntaþkaraõasa§j¤ena cittena 
samyakpramita§ j¤àta§ sat, svàpn㧠svapnanirvàhakatvena 
kaõñhade÷asthànam ukàrasthৠpraõavasya dvitãyàkùare ukàre 
vàcyatàsa§bandhenàvatiùñhamànà§, taijas㧠tejomayacittasthatayà 
cittasambandhitvena taijasanàmn㧠pradyumna÷akti§ tarpayata iti |

_________________

p. 505) 	sa§karùaõasya bhogyavi÷eùasthànavi÷eùaniråpaõam

vi÷va§ (1) tadeva såkùmatva§ vihàyànandatৠgatam || 51-26 ||

parৠtarpayate ÷akti§ sauùupti§ pràj¤anàmikàm |
ukàra÷aktistrimukhà såkùmà svàpnã purodità || 51-27 ||

nira¤janà makàràkhyà ÷aktirànandabhojinã |

aniruddhasya sthåladehàdhiùñhàtçtayà pravçttiþ

sthåla§ puramadhiùñhàya deha§ vi÷và pravartate || 51-28 ||

pradyumnasya såkùmadehàdhiùñhàtçtayà pravçttiþ

såkùma§ puryaùñaka§ svàpnã puramàdàya vartate |

sa§karùaõasyànandàdhiùñhàtçtayà pravçttiþ

pràj¤à pravartate pràpya puramànandaja§ param || 51-29 ||

_______________

1  ayamarthaþ- vi÷va÷abdaþ praviviktàparaparyàyasåkùmajagatparaþ | 
yadeva pradyumnasya bhogyabhåta§ såkùma§ jagat, tadevedàn㧠
såkùmatvamapi vihàyànandaråpatৠgata§ sat, sauùupti§ jãvasya 
suùuptinirvàhakatvena hçtkarõikàgrasthà§, pràj¤anàmikà§, 
prakarùeõa na j¤àpayatãti pràj¤aþ, jãvasvaråpàtirikta§ bàhya§ 
svàpna§ và kimapi vastujàta§ jãvasya na j¤àpayatãti praj¤anàmikà§, 
prapårvàdantarõãtaõijarthakànna¤upapadàt j¤àdhàtoþ àta÷copasarge 
ityanu÷àsanàt kapratyayaþ | paràm antimৠmakàrasthànamiti yàvat, 
÷akti§ sa§karùaõaråpৠtarpayate | tàmimৠtçtãya÷akti§ 
ni÷inaùñi- ukàretyàdinà bhojinãtyantena | ànanda§ svaya§ bhuïkte 
jãva§ ca bhojayatãtyànandabhojinã, vàcyavàcakayorabhedavivakùayà 
makàràkhyà saiùà sa§karùaõaråpà tçtãyà ÷aktiþ nira¤janà nirlepà ; 
viùayabhogàn vinà ànandamàtrabhoktçtvàt | 
nityapårõànandànubhavaikasvaråpasyàniruddharåpeõa 
sthålaprapa¤cabhoktçtva§ pradyumnaråpeõa praviviktabhoktçtva§ ca 
krãóàråpameva, krãóàrthamapi tàdç÷a§ bhoktçtva§ 
÷uddhànandabhoktuþ sa§karùaõasya nàstãti nira¤janatvamiti | 

_______________

p. 506) 		aniruddhasya bahiþpraj¤atvam

bàhyapramàõabhåmiùñhà vi÷vasya sthålatà da÷à |

pradyumnasyàntaþpraj¤atvam

antaþkaraõabhåmiùñhà såkùmatà tasya vai da÷à || 51-30 ||

sa§karùaõasyànandamayatvam

sadànandamayã tasya vi÷vasya paratà da÷à |

sthålatvàdida÷àtrayasyàniruddhàdi÷aktitrayaprãtihetutvam

etàstisro da÷àstisraþ ÷aktãþ sa§prãõayanti tàþ || 51-31 ||

aniruddhàdiråpàstà bhoktç÷aktã