************************************************************************************************************
*  ahirbudhnya sa.mhita of the paa~ncaraatraagama volume 1
*
* Edited By Pandit M. D. Ramanujacarya under the supervision of  F. Otto Schrader
* 
* published by The Adyar Library and Research Center 1916 C.E.
*
* Data entered by the staff of Muktabodha 
* under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski
*
* Velthius transliteration
* Revision 0 June 14, 2007
*   Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute   
*   THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY.   
******************************************************************************************************************

"sriipaa~ncaraatre ahirbudhnyasa.mhitaa

"saastraavataaro naama prathamo.adhyaaya.h

"suklaambaradhara.m vi.s.nu.m "sa"sivar.na.m caturbhujam |
prasannavadana.m dhyaayet sarvavighnopa"saantaye ||

ma"ngalaacara.nam

ak.saratritayaavyaktavikaaraak.saadiruupi.ne |
paravyuuhaaditattvaaya nama"scakraaya cakri.ne || 1-1 ||

somasuuryaanalaakalpaamakalpaamindu"sekharaam |
pa~ncabindu.m hare.h "sakti.m pa~ncak.rtyakarii.m numa.h || 1-2 ||

bharadvaajasya durvaasasa.m prati sudar"sanamaahaatmyakaara.napra"sna.h

aapluta.m divyaga"ngaayaamupaasiina.m para.m padam |
bharadvaajo.atha papraccha durvaasasamakalma.sam || 1-3 ||

bharadvaaja.h -

anasuuyaah.rdaananda bhagava.mstapasaa.m nidhe |
asti me sa.m"saya.h ka"scit ta.m me vyaakhyaa tu marhasi || 1-4 ||

p. 2) agni.somakriyaayoginyaatharva.navinir.naye |
mahodaye.astrasa.mghe ca pravartakanivartake || 1-5 ||

lokapaalaastrasa.mghe ca tattatsaamarthyasa.mbh.rte |
mahodayaasu "saktii.su vahnisuuryenduvartmanaam || 1-6 ||

astraa"sraye ca "sastraughe brahmarudraadinirmite |
trailokyatraa.nasa.mhaarajanikarmavicak.sa.ne || 1-7 ||

mahar.siga.nasa.md.r.s.te mantragraame mahodaye |
vai.s.nave ca gadaa"saar"nga"sa"nkhakha.dgaadipuurvake || 1-8 ||

laak.sme ca dalaga.n.daabjapuurve.astraughe mahodaye |
anyatroccaavace.apyeva.m kiirtyamaane prabhaavata.h || 1-9 ||

sudar"sanaa"srayatva.m tu tatra tatra niruupitam |
ki.mk.rta.m tasya maahaatmya.m svata.h sa.msargato.api vaa || 1-10 ||

ki.m tat sudar"sana.m naama ka"sca "sabdaartha i.syate |
tena ki.m kriyate karma jagad vyaapnoti tat katham || 1-11 ||

kiyanta.h kiid.r"saa.h ke ca vyuuhaastasyoditaa mune |
prayojana.m ca ki.m te.saa.m vyuuhii te.saa.m ca kiid.r"sii || 1-12 ||

vi.s.nunaa tasya sa.mbandha.h ka"sca kiid.rk ca sa.mmata.h |
ki.m tena niyata.m nityamutaanyatraapi d.r"syate || 1-13 ||

p. 3) e.sa me sa.m"sayo jaato naanaa"saastraniriik.sa.naat |
chindhyena.m bhagavan samyagupasanno.asmyadhiihi bho.h || 1-14 ||

durvaasasa.h pra"snapra"sa.msaapuurvaka.m tatprativacanam

durvaasaa.h -

upapannamida.m vatsa yat tvayaiva.m vim.r"syate |
taani taani tapaa.msyadya vyuchanti tava suvrata || 1-15 ||

pakvaka.saayasyaiva paratattvajij~naasodaya.h

aanta.hkara.nike taistai.h k.saya.m niite ka.saayake |
manii.saa jaayate pu.msaa.m paratattvavimar"sinii || 1-16 ||

atra brahmaadiinaamapi sa.m"saya.h

na sa.m"sayii bhavaaneva puurvopanyastavastuni |
brahmaadyaa"sca yatante.atra sa.m"sayaanaa manii.si.na.h || 1-17 ||

svasyaahirbudhnyaat tattvanir.nayapraapti.h
 
nir.nayo.atra mayaa praapto naaradaaya surar.saye |
saak.saat kathayata.h p.r.s.taaccha.mkaraalloka"sa.mkaraat || 1-18 ||

naaradasyotkar.sa.h

praapyaagryaa.m tapaso vyu.s.ti.m naarado devasa.mmata.h |

p. 4) chindaana.h sa.m"sayaan sarvaan brahmadevamahar.si.su || 1-19 ||

tasyaapi tattvavi.sayasa.mdehaadahirbudhnyaabhigamanam

svaya.m tu sa.m"saya.m praapya gahana.m durvida.m surai.h |
araagarogakalu.sastapasvii sa.myatendriya.h || 1-20 ||

padavaakyapramaa.naanaa.m yaathaatathyavidhaanavit |
brahmacaarii damaavaasa.h paraaparavibhaagavit || 1-21 ||

"su"sruu.suranaha.mvaadii yathaarthaj~naanatatpara.h |
naarado muni"saarduulastriin lokaananusa.mcaran || 1-22 ||

chettaara.m sa.m"sayasyaasya durvidasya surar.sibhi.h |
devaadanabhigamyaanya.m sarvaj~naaccandra"sekharaat || 1-23 ||

kailaasavar.nanam

prabhaabhi.h svaabhirakhilaan prahasantamivaacalaan |
unme.samiva sattvasya prak.r.s.taj~naanakaari.na.h || 1-24 ||

siddhavidyaadharaakiir.na.m devagandharvasevitam |
kailaasa.m "sa.mkaraavaasa.m "sa.mkara.m dra.s.tumaayayau || 1-25 ||

ahirbudhnyavar.nanam

rudrairvasubhiraadityai.h siddhai.h saadhyairmarudga.nai.h |
.r.sibhiryogibhirdivyairbhuutairnaanaavidhairapi || 1-26 ||

p. 5) dadar"sa sevita.m tatra samaasiina.m sahomayaa |
tryak.sa.m varadamii"saana.m "suulina.m candra"sekhara.m || 1-27 ||

pati.m pa"suunaamani"sa.m bhavapaa"saavibhedinam |
sthita.m muurtibhira.s.taabhirava.s.tabhya jagattrayam || 1-28 ||

ta.m d.r.s.tvaa devamii"saana.m naarado devadar"sana.h |
pra.nipatyaatha tu.s.taava giirbhiragryaabhiraadaraat || 1-29 ||

naaradak.rtaahirbudhnyastuti.h

naarada.h -

namaste devadeve"sa namaste v.r.saketana |
v.r.sapravaravaahaaya v.r.s.ne kaamapravar.si.ne || 1-30 ||

ojiiyase parasmai te mii.dhu.s.tama namo.astu te |
sarvaj~naaya svatantraaya nityat.rptaaya te nama.h || 1-31 ||

anaadibodharuupaaya namaste nitya"saktaye |
kartre hartre ca jagataa.m .sa.da"ngaaya namo.astu te || 1-32 ||

da"saavyaya namastubhya.m namaste k.rttivaasase |
aghoraayaatha ghoraaya ghoraghorataraaya ca || 1-33 ||

[sadyojaataaya devaaya vaamadevaaya te nama.h |

p. 6) namo jye.s.thaaya rudraaya bhavodbhava namo.astu te || 1-34 ||

namo balavikaaraaya balapramathanaaya te |
nama.h  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  - ya te nama.h] || 1-35 ||

nama.h kalavikaaraaya kaalaaya kalanaatmane |
namaste sarvabhuutaanaa.m damanaaya manonmana || 1-36 ||

nama.h "sarvaaya "saantaaya "sa.mbhave "sa.mbhave nama.h |
vidye"svara namastubhya.m bhuute"svara namo.astu te || 1-37 ||

mahaadeva namaste.astu namastatpuru.saaya te |
j~naanaruupa namastubhya.m namo vairaagyavaaridhe || 1-38 ||

ai"svaryagu.napuur.naaya namaste tapasaa.m nidhe |
nityasatya namaste.astu k.samaasaara namo.astu te || 1-39 ||

dh.rtisaara namastubhya.m sra.s.tre te jagataa.m nama.h |
aatmasa.mbodhapuur.naaya triin lokaanadhiti.s.thate || 1-40 ||

da"saavyayaaya te nityamavyayaaya namo nama.h |
k.so.nyambvanalavaayvabhracandraadityaatmane nama.h || 1-41 ||

nama.h sarvopakaaraaya trilokiimadhitasthu.se |

durvaasaa.h -

iti stuvaanamagryaabhirvaagbhirdevar.sisattamam || 1-42 ||

prasaadamadhura.m vaakyamityuvaaca v.r.sadhvaja.h |

p. 7) ahirbudhnya.h -

stotre.naanena bhaktyaa ca tu.s.to.asmi munipu.mgava || 1-43 ||

bruuhi ki.m karavaa.nyadya yadyapi syaat sudurlabham |

naarada.h -

kimanyadiha vaktavya.m yadi tu.s.to jagatpati.h || 1-44 ||

etadeva hi kaa"nk.santi yatamaanaa vipa"scita.h |

ahirbudhnya.h -

prasanno.asmi tavaadyaastu dar"sana.m saphala.m mama || 1-45 ||

bruuhi naarada tattvena yat te manasi vartate |

kaalanemisa.mgraame naaradasya sudar"sanamahimadar"sanam

naarada.h -

taarakaamayasa.mkaa"se sa.mgraame kaalanemina.h || 1-46 ||

sa.mprav.rtte jagaddhaaturdevadevasya "saar"ngi.na.h |
devadaanavagandharvayak.sarak.sobhayaavahe || 1-47 ||

madhyaahnaarkasahasraabha"sastraastraga.nasa.mkule |
suraasurendrasainye.su nik.rtte.su mahaastrata.h || 1-48 ||

bhiitavismitasa.mbhuutah.rtasa.mgatasa.mplutai.h |
pi"saacapretavetaalabhuutasa.mghai.h samaakule || 1-49 ||

p. 8) udyantii.svatighoraasu hraadinii.sva"sanii.su ca |
devadaanavadehebhya.h k.saradbhi.h k.satajaistathaa || 1-50 ||

syandamaanaasu vegena syandinii.su samantata.h |
vidrutai.h sarvato bhiitairhata"se.sai.h suraasurai.h || 1-51 ||

garu.dasthe jagannaathe sudar"sanakaraambuje |
praadu"scakre kaalanemirastragraamaana"se.sata.h || 1-52 ||

bh.r"saa"svatanayaa ye te ye te tvanmukhani.hs.rtaa.h |
ye te brahmamukhodbhuutaa ye te sa.mvartakaalajaa.h || 1-53 ||

lokapaalodbhavaa ye te ye te paataalavaasina.h |
mahaabhuutamayaa ye te ye te vaikaarikodbhavaa.h || 1-54 ||

gu.natrayamayaa ye te ye te gandharvayonaya.h |
rak.soyak.sodbhavaa ye te ye te vidyaadharaahvayaa || 1-55 ||

ye te dvandvagu.nodbhuutaa ye te "saktisamudbhavaa.h |
atharvaa"ngirasaa ye te ye te mantraantarodbhavaa.h || 1-56 ||

sarvakaaryakaraa ye te  pravartakanivartakaa.h |
ya.s.taya.h "saktayo yaastaa ye te da.n.daadiruupakaa.h || 1-57  ||

mahaabalaa mahaaviiryaastrailokyak.sapa.nodyataa.h |
"sailendrasa.mnibhaa.h kecit kecinnaagendrasa.mnibhaa.h || 1-58 ||

p. 9) paaraavaaranibhaa.h kecit kecid gaganasa.mnibhaa.h |
jvalajjvaalaa"sataalii.dhaa rodasiimadhyavartina.h || 1-59 ||

n.rtyanta"sca hasanta"sca k.svelanta.h patayaalava.h |
anirde"syaa anaupamyaa gauraa.h "svetaaru.naasitaa.h || 1-60 ||

naanaasa.msthaanavar.naa"sca naanaavibhramaroci.sa.h |
sarve sa.mbhuuya sa.myattaa.h kaalanemipracoditaa.h || 1-61 ||

sarvaastraa.naa.m sudar"sanena paraabhava.h

saprayogopasa.mhaarai.h sarahasyai"sca sa.mgatai.h |
astragraamaira"se.saistairnaaraaya.nakarodyate || 1-62 ||

sudar"sanamahaavahnau sa.mbhuuya "salabhaayitam |
puur.naahutirabhuut tasmin kaalanemirmahaasura.h || 1-63 ||

atyadbhutamahimadar"sanaat sa.m"sayodaya.h

ta.m d.r.s.tvaa vismayaavi.s.ta.h sa.mgraama.m mahadadbhutam |
antarhita.m k.sa.naat k.r.s.na.m pra.nipatya jagadgurum || 1-64 ||

ima.m sa.mdehasa.mdoha.m h.rdayena vahan gurum |
tavaantikamiha praapta.h sa.m"sayacchedanaaya vai || 1-65 ||

na hi sarvaj~namii"saana.m vinaa chettaasya vidyate |

p. 10) ahirbudhnya.h -

devar.se sa.m"sayaan bruuhi ye vartante tavaantare || 1-66 ||

apyanirvacaniiyaaste sarvaa.m"schettaasmi saa.mpratam |

durvaasaa.h -

atha pra"snaan krame.noktaan naaradena surar.si.naa || 1-67 ||

vyaaca.s.ta bhagavaan "sarva.h sarvata.h priitamaanasa.h |

sa.mhitaavatara.nam

sa.mhitaa seyamaakhyaataa naanaamantraarthagocaraa || 1-68 ||

pa~ncaraatramayii divyaa naamnaahirbudhnyapuurvikaa |
arthai.h parak.rtipraayai.h puraakalpai"sca sa.myutaa || 1-69 ||

naanaasiddhaantasa.mbhedaa naanaavidyopa"sobhitaa |
"satadvayamihaadhyaayaa"scatvaari.m"sacca dar"sitaa.h || 1-70 ||

tato dvaaparavelaayaa.m manu.syaa.naa.m hitaaya vai |
adhyaayaanaa.m "satenaatha vi.m"satyaa ca samanvitaa || 1-71 ||

ativistaramuts.rjya guhyena pratisa.msk.rtaa |
tato.api buddhisa.mkocaanmanu.syaa.naa.m hitaaya vai || 1-72 ||

p. 11) yaati dvaaparasandhya.m"se vyaasasyaanumatermayaa |
.sa.s.tyadhyaayairiya.m bhuuya.h sa.mhitaa pratisa.msk.rtaa || 1-73 ||

upanyaasthadyathaapra"sna.m naarado bhagavaan.r.si.h |
niruvaaca yathaa "sarvastaan sarvaa.mstva.m nibodha me || 1-74 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
"saastraavataaro naama prathamo.adhyaaya.h || 1 ||

"slokaa.h 74



.saa.dgu.nyabrahmaviveko naama dvitiiyo.adhyaaya.h

ahirbudhnya.m prati naaradapra"sna.h

naarada.h -

mantragraamaana"se.saa.mstaan suuryavai"svaanaropamaan |
anaayaasena jagraaha hare"scakra.m sudar"sanam || 2-1 ||

saa.msiddhikaprabhaavo.ayamasya saa.msargiko.api vaa |
ki.m tat sudar"sana.m naama ka"sca "sabdaartha ucyate || 2-2 ||

ahirbudhnyena sa.mkar.sa.naat svasya j~naanapraaptikathanam

ahirbudhnya.h -

"s.r.nu naarada tattvena yat tajj~naanamanuttamam |
var.saayutaga.naan ghora.m tapastaptvaa mayaa puraa || 2-3 ||

praapta.m sa.mkar.sa.naat saak.saad vij~naanabalavaaridhe.h |
brahmaadi.su yadanye.su na mahar.si.su vidyate || 2-4 ||

sudar"sanasvaruupa.m tat procyamaana.m mayaa "s.r.nu |
"srute yatraakhilaadhaare sa.m"sayaaste na santi vai || 2-5 ||

p. 13)			parabrahmasvaruupasa.mk.sepa.h 

anaadyanta.m para.m brahma yat tadak.saramavyayam |
anaamaruupasa.mbhedyamavaa"nmanasagocaram || 2-6 ||

sarva"sakti samastaakhya.m .saa.dgu.nyamajara.m dhruvam |

sudar"sana"sabdaarthaniruupa.nam

tasya syaamiti sa.mkalpo bhaavato.abhaavato.api vaa || 2-7 ||

svaatantryaananuyojyena ruupe.na parivartate |
yat tat prek.sa.namityukta.m dar"sana.m tat pragiiyate || 2-8 ||

vastuta.h kaalato de"saat tasya tvavyaahatirhi yaa |
puujaa saatra su"sabdaarthastat sudar"sanamiiryate || 2-9 ||

sarvasya sudar"sanaadhiinatvam

kaara.na.m jagato yat tadaadhaaro jagata"sca ya.h |
pramaa.na.m jagato yat tat pramaa.naartho.akhila"sca ya.h || 2-10 ||

tatraadhikaari.no ye ca vibhaagaa ye ca tadgataa.h |
rak.saavidhi"sca yastasya sa ca yasya prakiirtita.h || 2-11 ||

sarva.m sudar"sanaayatta.m sudar"sanamaya.m ca yat |
iti saa.msiddhika.m ruupa.m tasya sarvaati"saayi ca || 2-12 ||

p. 14) astragraame.sva"se.se.su yat tat saamarthyamai"svaram |
etadiiyama"se.sa.m tadityaapta.m svena tat svakam || 2-13 ||

punarnaaradak.rtaa.h pra"snaa.h

naarada.h -

devadeva jagannaatha lokatritaya"sa.mkara |
vimuhyatiiva citta.m me sa.m"sayo bahuliik.rta.h || 2-14 ||

.saa.dgu.nya.m ki.m para.m brahma ki.mprakaara.m ca tadbhavet |
sa.mkalpa.h kiid.r"sastasya katha.m dar"sanataasya ca || 2-15 ||

katha.m caavihatistasya sarvade"saatigocaraa |
ki.m kaara.na.m ca jagata.h kiid.r"sa.m ki.mvidha.m ca tat || 2-16 ||

ko vaa jagata aadhaara.h kiid.rk katividha"sca sa.h |
ki.m tat pramaa.namityukta.m kiid.rk katividha.m ca tat || 2-17 ||

pramaa.naartha"sca ko naama kiid.rk katividha"sca sa.h |
ke te.adhikaari.no naama kiid.r"saa.h ki.mvidhaa"sca te || 2-18 ||

sarvasyaasya ca kaa rak.saa tadvidhi.h ka"sca ki.mvidha.h |
ka"sca tatraadhikaaryartha.h sa ca ki.mgu.na i.syate || 2-19 ||

etanme bhagavan bruuhi pra"snajaatama"se.sata.h |
upasa.mg.rhya cara.naavupasanno.asmyadhiihi bho.h || 2-20 ||

p. 15) durvaasaa.h -

tato dar"sanapuutaaya pra.nipatyaabhiyaacate |
upasannaaya munaye sarva.m vyaaca.s.ta "sa.mkara.h || 2-21 ||

vistare.na parabrahmasvaruupaniruupa.nam

ahirbudhnya.h -

eka.m nirdu.hkhani.hsiimasukhaanubhavalak.sa.nam |
anaadyanta.m para.m brahma naaraaya.namanaamayam || 2-22 ||

sarvabhuutak.rtaavaasa.m sarva.m vyaapya vyavasthitam |
niravadyamavik.siptamatara"ngaar.navopamam || 2-23 ||

parabrahma.na.h heyapratibha.tatva.m kalyaa.nagu.naakaaratva.m ca

apraak.rtagu.naspar"samapraak.rtagu.naaspadam |
bhavodadhe.h para.m paara.m ni.skala"nka.m nira~njanam || 2-24 ||

aakaaraad de"sata.h kaalaadanavacchedayogata.h |
puur.na.m nityodita.m vyaapi heyopaadeyatojjhitam || 2-25 ||

idamiid.rgiyattaabhiraparicchedyama~njasaa |

parabrahma.na.h paramaatmaadisakala"sabdavaacyatvam

uparyupari tattvaanaa.m puurvapuurvaatmabhaavinaam || 2-26 ||

paaramye.naatmabhaavitvaat paramaatmaa prakiirtita.h |
omityaapannayogena sarvatattvaprave"sata.h || 2-27 ||

p. 16) .saa.dgu.nyagu.nayogena bhagavaan parikiirtita.h |
samastabhuutavaasitvaad vaasudeva.h prakiirtita.h || 2-28 ||

aapnoti jagadityevamaatmatvena niruupita.h |
ruupaat prakaarato.avyakteravyakta.h parigiiyate || 2-29 ||

sarvaprak.rti"saktitvaat sarvaprak.rtiriirita.h |
pradhiiyamaanakaaryatvaat pradhaana.h parigiiyate || 2-30 ||

net.rtvaadanit.rtvaacca nitya ityapi pa.thyate |
ananaadadanaaccaapi hyananta.h paripa.thyate || 2-31 ||

parito mityabhaavaacca prokto.aparimito vudhai.h |
ak.sayaadak.sara.h prokto hyari.s.to ri.s.tavarjanaat || 2-32 ||

avikaaryasvabhaavatvaadavyaapyatvaat tathaacyuta.h |
raagaadido.sanirmukte.h samadhiigocaratvata.h || 2-33 ||

sarvopaadaanataasaamyaat sama.h sa.mparikiirtita.h |
dhyaanavartmabahirbhaavaat svabhaavaananuyogata.h || 2-34 ||

iyattayaapyacintyatvaadacintya.h parikiirtita.h |
jaganti prabhavantyasmaat sarvatra prabhavatyapi || 2-35 ||

prak.r.s.ta"sca bhavo yasmaat prabhava.h parikiirtita.h |
sarvapralayabhuumitvaadavyayo vyayanaa"sanaat || 2-36 ||

b.rhattvaad b.r.mha.natvaacca brahmeti "srutigahvare |
kapila.h "sre.s.thavidyatvaat teji.s.thatvaacca kaapila.h || 2-37 ||

p. 17) hita"sca rama.niiya"sca garbho h.rdayanaamavaan |
hira.nyagarbha ityeva.m yogibhi.h samudaah.rta.h || 2-38 ||

apanaa"satapoyogaadapaantaratapaa.h "sruta.h |
"siva.mkaratayaa prokta.h "siva.h paa"supate sthitai.h || 2-39 ||

aduuraviprakar.sasthairvastuto.anavagaahibhi.h |
ityevamaadibhi.h "sabdaistattva.m tadupalak.syate || 2-40 ||

pratibandhavigame brahmaanubhavasa.mbhava.h

anekajanmasa.msidhapu.nyapaapaparik.saye |
nik.rtte vaasanaajaale samyagvij~naana"sastrata.h || 2-41 ||

traigu.nyoparame tattu svenaanubhavitu.m k.samam |
saak.saadidamiti vyakta.m vaacaa vaktu.m na "saknuma.h || 2-42 ||

brahma.na.h prayatnalabhyatvaviraha.h

sa.mvatsarasahasraa.ni pak.siraa.diva sa.mpatan |
naivaanta.m kaara.nasyaiti yadyapi syaanmanojava.h || 2-43 ||

uparyupari gacchanto vi"sik.santastathaa tathaa |
j~naanodyamada"saayaaste na vyaktimadhikaa.m gataa.h || 2-44 ||

tatra sarvaa.ni tattvaani ni.siidanti paraatmani |

p. 18) bhaavaabhaavaavubhau protau j~naanasuutramayaatmanaa || 2-45 ||

brahma.na.h trividhapariccheda"suunyatvam

sarvapratyak.sadar"sitvaat sarvaatmaa tat para.m padam |
atiitaanaagate kaale madhyata.h pratisa.mh.rte || 2-46 ||

vartamaana.m na tad brahma naatiita.m naiva bhaavi tat |
agrata.h p.r.s.thato naiva nordhvata.h paar"svayordvayo.h || 2-47 ||

na kalmaa.sa.m na vikala.m na k.r.s.na.m na ca pi"ngalam |
na saara"nga.m pi"sa"nga.m na kapila.m naaru.na.m na ca || 2-48 ||

na babhru nakula.m naiva na "syaama.m na ca rohitam |
na diirgha.m naiva ca hrasva.m na sthuula.m naiva caapya.nu || 2-49 ||

na v.rtta.m naapyapaav.rtta.m naa"srita.m tadanaa"sritam |
naiva bhaavo na caabhaavastadbhaavaarcitaye na ca || 2-50 ||

na "siita.m naapi caivo.s.na.m naanu.s.naa"siitamapyuta |
na du.hkha.m na sukha.m naiva nirdu.hkha.m sukhamavra.nam || 2-51 ||

na muula.m naapi tanmadhya.m naivaanta.m kasyaacinmune |
na "sete tanna caivaaste na ti.s.thati na gacchati || 2-52 ||

sarvadvandvavinirmukta.m sarvopaadhivivarjitam |
.saa.dgu.nya.m tat para.m brahma sarvakaara.nakaara.nam || 2-53 ||

p. 19) naarada.h -

ki.m tat .saa.dgu.nyamityukta.m devadeva jagatpate |
katha.m ca gu.nahiina.m tat .saa.dgu.nya.m parigiiyate || 2-54 ||

brahma.na.h .saa.dgu.nyaprapa~ncanam

ahirbudhnya.h -

apraak.rtagu.naspar"sa.m nirgu.na.m parigiiyate |
"s.r.nu naarada .saa.dgu.nya.m kathyamaana.m mayaanagha || 2-55 ||

j~naanasvaruupaniruupa.nam

aja.da.m svaatmasa.mbodhi nitya.m sarvaavagaahanam |
j~naana.m naama gu.na.m praahu.h prathama.m gu.nacintakaa.h || 2-56 ||

brahma.no j~naanasvaruupatva.m j~naanagu.nakatva.m ca

svaruupa.m brahma.nastacca gu.na"sca parigiiyate |

"saktisvaruupaniruupa.nam

jagatprak.rtibhaavo ya.h saa "sakti.h parikiirtitaa || 2-57 ||

ai"svaryasvaruupaniruupa.nam

kart.rtva.m naama yat tasya svaatantryaparib.r.mhitam |
ai"svarya.m naama tat prokta.m gu.natattvaarthacintakai.h || 2-58 ||

balasvaruupaniruupa.nam

"sramahaanistu yaa tasya satata.m kurvato jagat |

p. 20) bala.m naama gu.nastasya kathito gu.nacintakai.h || 2-59 ||

viiryasvaruupaniruupa.nam

tasyopaadaanabhaave.api vikaaraviraho hi ya.h |
viirya.m naama gu.na.h so.ayamacyutatvaaparaahvayam || 2-60 ||

teja.hsvaruupaniruupa.nam

sahakaaryanapek.saa yaa tat teja.h samudaah.rtam |

"saktyaadigu.napa~ncakasya j~naanagu.naprakaaratvam

ete "saktyaadaya.h pa~nca gu.naa j~naanasya kiirtitaa.h || 2-61 ||

j~naanameva para.m ruupa.m brahma.na.h paramaatmana.h |
.saa.dgu.nya.m tat para.m brahma sva"saktiparib.r.mhitam |
bahu syaamiti sa.mkalpa.m bhajate tat sudar"sanam || 2-62 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
.saa.dgu.nyabrahmaviveko naama dvitiiyo.adhyaaya.h || 2 ||

aadita.h "slokaa.h 136



vai"svaruupyasa.mk.sepo naama t.rtiiyo.adhyaaya.h

naarada.h -

.saa.dgu.nya.m tat katha.m brahma sva"saktiparib.r.mhitam |
tasya "sakti"sca kaa naama yayaa b.r.mhitamucyate || 3-1 ||

sarvavastuunaa.m "saktirap.rthaksiddhavi"se.sa.nam

ahirbudhnya.h -

"saktaya.h sarvabhaavaanaamacintyaa ap.rthaksthitaa.h |
svaruupe naiva d.r"syante d.r"syante kaaryatastu taa.h || 3-2 ||

suuk.smaavasthaa hi saa te.saa.m sarvabhaavaanugaaminii |
ida.mtayaa vidhaatu.m saa na ni.seddhu.m ca "sakyate || 3-3 ||

"saktiinaamaparyanuyojyatvam

sarvairananuyojyaa hi "saktayo bhaavagocaraa.h |

parabrahma.no.api "saktirap.rthaksiddhavi"se.sa.nam

eva.m bhagavatastasya parasya brahma.no mune || 3-4 ||

sarvabhaavaanugaa "saktirjyotsneva himadiidhite.h |

p. 22) bhaavaabhaavaanugaa tasya sarvakaaryakarii vibho.h || 3-5 ||

svaatantryaruupaa saa vi.s.no.h prasphurattaa jaganmayii |
uditaanuditaakaaraa nime.sonme.saruupi.nii || 3-6 ||

bhagavacchakteraanandaadi"sabdaabhidheyatvam

nirapek.satayaanandaa svatantraa nityapuura.naat |
svaatmabhittisamunmiilatparaavarajagatsthiti.h || 3-7 ||

nityaa kaalaaparicchedaat puur.naakaaraaviyogata.h |
vyaapinii de"savibhra.m"saadriktaa puur.naa ca sarvadaa || 3-8 ||

jagattayaa lak.syamaa.naa saa lak.smiiriti giiyate |
"srayantii vai.s.nava.m bhaava.m saa "sriiriti nigadyate || 3-9 ||

avyaktakaalapu.mbhaavaat saa padmaa padmamaalinii |
kaamadaanaacca kamalaa paryaaptasukhayogata.h || 3-10 ||

vi.s.no.h saamarthyaruupatvaad vi.s.nu"sakti.h pragiiyate |
paalayantii harerbhaava.m vi.s.nupatnii prakiirtitaa || 3-11 ||

jagadaakaarasa.mkocaat sm.rtaa ku.n.dalinii budhai.h |
anaahataa budhai.h proktaa manovaagaadyanaahate.h || 3-12 ||

paramaanandasa.mbodhaa mantrasuuk.smatayaapi ca |

p. 23) "suddhasattvaa"srayaad gaurii hyaditi"scaavi"se.sa.naat || 3-13 ||

sarvapu.nyakariibhaavaanmahiiyasyapi saa mahii |
tathaanaahata"siir.s.nii caanaahato.abhyudayo yata.h || 3-14 ||

praa.nayantii svasa.mvittyaa jagatpraa.naa itiiryate |
paraahataasuruupatvaanmantramaataa prakiirtitaa || 3-15 ||

traayantii gaayata.h sarvaan gaayattriityabhidhiiyate |
prakurvatii jagat svena prak.rti.h parigiiyate || 3-16 ||

mimiite ca tataa ceti saa maataa parikiirtitaa |
sarve.saamaviparyaasaacchiva.mkaratayaa "sivaa || 3-17 ||

taru.nii kaamyamaanatvaat taaraa sa.msaarataara.naat |
aviparyaasaruupatvaat satyaa satyadvayaanvayaat || 3-18 ||

"saantaa"se.savikaaratvaacchaantaa saa cintyate budhai.h |
mohaanapanayantii saa mohinii mohanaadapi || 3-19 ||

i.daa haviradhi.s.thaanaadi.syamaa.natayaapi ca |
ramayantiiti saa rantii rati"sca parikiirtitaa || 3-20 ||

vi"srutirvi"srutaa sadbhi.h smaarayantii sarasvatii |
anavacchinnabhaasatvaanmahaabhaasaabhidhiiyate || 3-21 ||

naamadheyairiya.m taistairnaanaa"saastrasamaa"srayai.h |

p. 24) anvarthairdar"sitaa"se.savibhavaa vai.s.navii paraa || 3-22 ||

udadheriva ca sthairya.m mahatteva vihaayasa.h |
prabheva divase"sasya jyotsneva himadiidhite.h || 3-23 ||

vi.s.no.h sarvaa"ngasa.mpuur.naa bhaavaabhaavaanugaaminii |
"saktirnaaraaya.nii divyaa sarvasiddhaantasa.mmataa || 3-24 ||

"saktimata.h "saktirbhinnaa

devaacchaktimato bhinnaa brahma.na.h parame.s.thina.h |
e.sa cai.saa ca "saastre.su dharmadharmisvabhaavata.h || 3-25 ||

bhavadbhaavasvaruupe.na tattvamekamivoditau |
svaatantrye.na svaruupe.na vi.s.nupatniiyamadbhutaa || 3-26 ||

yato jagadbhavi.syantii kvacidunme.sam.rcchati |

"sakte.h dvaividhyam bhuuti"sakte.h traividhyam

sahasraayutako.tyoghako.tiko.tyarbudaa.m"saka.h || 3-27 ||

lak.smiimaya.h samunme.sa.h sa dvidhaa vyavati.s.thate |
kriyaabhuutivibhedena bhuuti.h saa ca tridhaa mataa || 3-28 ||

avyaktakaalapu.mbhaavaat te.saa.m ruupa.m pravak.syate |

p. 25) 		kriyaa"sakte.h bhuuti"saktipravartakatvam

kriyaakhyo yo.ayamunme.sa.h sa bhuutiparivartaka.h || 3-29 ||

lak.smiimaya.h praa.naruupo vi.s.no.h sa.mkalpa ucyate |
svaatantryamuula icchaatmaa prek.saaruupa.h kriyaaphala.h || 3-30 ||

unme.so ya.h susa.mkalpa.h sarvatraavyaahata.h k.rtau |
avyaktakaalapu.mruupaa.m cetanaacetanaatmikaam || 3-31 ||

bhuuti.m lak.smiimayii.m vi.s.no.h "sakti.m sa.mbhaavayatyasau |
avyakta.m pari.naamena kaala.m kalanakarma.naa || 3-32 ||

puru.sa.m bhojanodyogai.h sarge sa.myojayatyayam |
saamarthyatritayaadaanaad viyojayati sa.mcare || 3-33 ||

vi.same pari.naame yat saamarthya.m trigu.naatmana.h |
s.r.s.tau dadhaati tat tasmin viparyaasa.m ca sa.mh.rtau || 3-34 ||

avyaktapuru.sodyogasa.myojanavidhikramam |
kaale dadhaati sargaadau viparyaasa.m ca sa.mh.rtau || 3-35 ||

pu.msa"sca vuddhisaamarthyamasaamarthya.m ca bhojane |
sa.mkalpa.h kurute vi.s.no.h sargaprativisargayo.h || 3-36 ||

triinetaan sa.mhataan s.r.s.tau vihataan pratisa.mcare |
dadhaati svena ruupe.na gu.no ma.niga.naaniva || 3-37 ||

sthitau ca kurute rak.saa.m te.saa.m kaaryasamiik.sa.naat |

p. 26) sarvatraavyaahatatva.m yat tat sudar"sanalak.sa.nam || 3-38 ||

kriyaa"sakte.h vaividhyena sarvabhaavaanuyaayitvam

so.aya.m sudar"sana.m naama sa.mkalpa.h spandanaatmaka.h |
vibhajya bahudhaa ruupa.m bhaave bhaave.avati.s.thate || 3-39 ||

vaividhyaprapa~ncanam

vyaapti.m sudar"sanasyemaa.m procyamaanaa.m mayaa "s.r.nu |
yajj~naatvaa puru.so loke k.rtak.rtyatvama"snute || 3-40 ||

.saa.dgu.nya.m yat para.m brahma yaa gatiryoginaa.m paraa |
naaraaya.na.h sa vi"svaatmaa bhaavaabhaavamida.m jagat || 3-41 ||

ni.skalena svaruupe.na yadaa praapya niyacchati |
sadaa sattaa hi yaa tasya jagannirmaa.na"saktikaa || 3-42 ||

sarvabhaavaatmikaa lak.smiiraha.mtaa paramaatmana.h |
taddharmadharmi.nii devii bhuutvaa sarvamida.m jagat || 3-43 ||

ni.skalena svaruupe.na saapi tadvanniyacchati |
tadiiyaikaa kalaa bhuutirjagadbhavanasa.mj~nitaa || 3-44 ||

vyaapaaro vaastavastatra jaganniyamanaatmaka.h |
ni.skalaa yaa kriyaa"saktirlak.smyaa.h saudar"sanii kalaa || 3-45 ||

p. 27) bhajete tau yadaa ruupa.m manonayananandanam |
rak.saayai jagataamii"sau cakrapadme tadaa kriyaa || 3-46 ||

rak.sopakara.na.m devau tau yaavadyaavadicchata.h |
"sa"nkha"saar"ngaadiruupe.na taavat taavat sudar"sanam || 3-47 ||

prakaa"saahlaadapaatairyadvi"svasyopacikiir.sata.h |
suuryenduvahniruupe.na tadaa cakra.m sudar"sanam || 3-48 ||

devadaityaadikaan bhaavaan yadaa tau bhajata.h svayam |
tattadastramayii devii tadaa saudar"sanii kriyaa || 3-49 ||

yadaa vi"svopakaaraaya "saastra.m naanaaphalaa"srayam |
kuruta.h saa kriyaa tatra "saasana.m h.rdayasthitam || 3-50 ||

yadaa tau bhavata.h "saastra.m vi"svopak.rtaye vibhuu |
tadaa saa "saastrataatparya.m kriyaa saudar"sanii kalaa || 3-51 ||

"saastraadhikaari.no naama yadaa tau pitarau dhruvau |
adhikaarastadaa te.saa.m kriyaa"sakti.h sudar"sanam || 3-52 ||

yadaa "saastraarthabhuutau tau phalasaadhanasa.m"srayaat |
phalaprasavasaamarthya.m kriyaa tatra sudar"sanam || 3-53 ||

puru.saarthaastu catvaaro yadaa tau bhavata.h svayam |
aatmatarpa.nasaamarthya.m tadaa cakra.m sudar"sanam || 3-54 ||

p. 28) yadaa mantramayii.m rak.saa.m bhajato jagataa.m hite |
mantrayantramayii devii kriyaa"saktistadaa tviyam || 3-55 ||

vai"svaruupyasya sa.mk.sepa.h kriyaa"sakte.h pradar"sita.h |
sudar"sanaatmikaayaaste ki.m bhuuya.h "srotumicchasi || 3-56 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
kriyaa"saktervai"svaruupyapradar"sana.m naama t.rtiiyo.adhyaaya.h || 3 ||

aadita.h "slokaa.h 192



pratisa.mcaravar.nana.m naama caturtho.adhyaaya.h

naarada.h -

bhagavan devadeve"sa sarvaj~na v.r.saketana |
ki.m tat kaara.namityukta.m s.r.s.taye yat pravartate || 4-1 ||

sudar"sanena yad vyaapta.m ruupata.h kaaryato.arthata.h |
vistare.na mamaacak.sva jagata.h kaara.na.m param || 4-2 ||

praak.rtapralayavar.nanam

ahirbudhnya.h -

procyamaana.m mayaa tattva.m kaara.nasyaavadhaaraya |
tatra taavannibodhema.m praak.rta.m pratisa.mcaram || 4-3 ||

yena kaalena saa vidyaa prak.rtirmuulasa.mj~nitaa |
sasyaadis.r.s.taye dhenurabhavanmegharuupi.nii || 4-4 ||

kaalena taavataa saa tu cikiir.sye pratisa.mcare |
adhenurniirasaa "su.skaa bhavatyavyaktasa.mj~nitaa || 4-5 ||

naarada.h -

kaalena kiyataa sarga.h saa dhenu.h kaamaruupinii |

p. 30) adhenu.h saa bhaved devii yaavataa pratisa.mcare || 4-6 ||

pratisa.mcarakaalaparimaa.nam

ahirbudhnya.h -

a.s.taada"sa nime.saastu kaa.s.thaa tri.m"sattu taa.h kalaa |
taastu tri.m"sat k.sa.naste tu muhuurto dvaada"sa sm.rta.h || 4-7 ||

te tu pa~ncada"saaha.h syaat taavatii raatriri.syate |
te pa~ncada"sa pak.sa.h syaat pak.sau dvau maasa i.syate || 4-8 ||

sa.mvatsaro maanu.sastu tairdvaada"sabhiri.syate |
kaamya.h .so.da"sabhistaistu kaamyaabdaanaa.m tathaa mune || 4-9 ||

vidyaa dhenuradhenu"sca bhavet kaalena taavataa |
adhenvaa.m tu tatastasyaa.m cikiir.sye pratisa.mcare || 4-10 ||

sarvasya p.rthivyaa.m laya.h

niirasa.m "su.skamevaasiijjagadetaccaraacaram |
mahaavaatena sa.m"su.ska.m sa.mdagdha.m ca mahaagninaa || 4-11 ||

aa "sailaadaa t.r.naaccaiva yadaa bhuumau samunnatam |
maanave.su laya.m yaanti tadaa maanavamaanavaa.h || 4-12 ||

p. 31) manu.sveva laya.m yaanti maanavaaste catu.h"satam |
eva.m cetanavarge tu manu.sveva laya.m gate || 4-13 ||

mithunaanyeva catvaari manuunaa.m kevalaani tu |
kuurmap.r.s.thasamaanaayaa.m bhuvi ti.s.thanti vai mune || 4-14 ||

p.rthivyaa apsu laya.h

naaraaya.nasya sa.mkalpaadavyaahatasudar"sanaat |
bhuumergandhaatmaka.m saara.m grasantyaapastadaa mune || 4-15 ||

aattagandhaa yadaa bhuumirambhasaa kaara.naatmanaa |
atibhuuya tadaa p.rthvii.m manavo.apsu vyavasthitaa.h || 4-16 ||

bhuumistvaattarasaa "sa"svajjahaati vyaktinaamanii |
prabhavantyaapa etarhi jagadetaccaraacaram || 4-17 ||

apaa.m tejasi laya.h

sa.mkalpaadeva puurvasmaat sudar"sanamayaaddhare.h |
apaamapi rasa.m saara.m jyotirgrasati kaara.nam || 4-18 ||

atibhuuya tadaapastu manavo jyoti.si sthitaa.h |
aapa"scaattarasaa.h "sa"svajjahati vyaktinaamanii || 4-19 ||

dediipyamaanametarhi jyotireva jaganmune |

p. 32)				tejaso vaayau laya.h

sa.mkalpacodito vi.s.norvaayu.h kaara.nasa.mj~nita.h || 4-20 ||

jyoti.so.apyaantara.m ruupa.m saara.m grasati tad dhruvam |
sa.mkalpacoditaa vi.s.normanavo.api tadaa mune || 4-21 ||

atibhuuyaakhila.m jyotirvaayumeva "srayanti te |
aattaruupa.m tadaa jyotirjahaati vyaktinaamanii || 4-22 ||

vaayurdodhuuyamaanastu jagadetaccaraacaram |

vaayoraakaa"se laya.h

tata.h kaara.namaakaa"sa.m vi.s.no.h sa.mkalpacoditam || 4-23 ||

saara.m grasati sa.mspar"sa.m kaara.na.m vai nabhasvata.h |
sudar"saneritaa vi.s.normanavo.api mahaamune || 4-24 ||

na bhasyevaavati.s.thante vyatibhuuya samiira.nam |
aattaspar"sastadaa vaayurjahaati vyaktinaamanii || 4-25 ||

bh.r"sa.m "sabdaayamaana.m tadviyadvi"sva.m caraacaram |

aakaa"sasyaaha.mkaare laya.h

kriyaa"saktiirito vi.s.noraha.mkaaro.abhimaanavaan || 4-26 ||

saara.m grasati "sabdaakhya.m kaara.na.m nabhaso mune |
tayaiva preritaa vi.s.noratibhuuya viyatpadam || 4-27 ||

p. 33) aha.mkaare.avati.s.thante manavo bhagavanmayaa.h |
aatta"sabda.m viyat tacca jahaati vyaktinaamanii || 4-28 ||

ahamityeva tadvi"svamaha.mkaaraatmaka.m mune |

aha.mkaarasya buddhau laya.h

abhimaanaatmaka.m saaramaha.mkaarasya kaara.nam || 4-29 ||

sudar"saneritaa vi.s.norbuddhirgrasati vai mune |
sudar"saneritaa vi.s.noratibhuuya tvaha.mk.rtim || 4-30 ||

buddhaavevaavati.s.thante manavo.a.s.tau mahaamune |
aattaabhimaano.aha.mkaaro jahaati vyaktinaamanii || 4-31 ||

buddhirevedamakhila.m vyavasaayavatii mune |

buddhestamasi laya.h

saaramadhyavasaayaakhya.m buddhe.h kaara.namavyayam || 4-32 ||

sudar"sanerita.m vi.s.nostamo grasati kaara.nam |
sudar"saneritaa vi.s.normanavo.api mahaamune || 4-33 ||

atibhuuya tadaa buddhi.m tamasyeva "sritaa.h sthitim |
aasiidida.m tamobhuutamapraj~naatamalak.sa.nam || 4-34 ||

apratarkyamavij~neya.m sa.mstabdha.m guru mohanam |

indriyaa.naa.m bhuutai.h saha tattatkaara.ne.su laya.h

ghraa.na.m jihvaa ca cak.su"sca tvak ca "srotra.m ca pa~ncamam || 4-35 ||

p. 34) paayuupastha.m tathaa paadau hastau vaak caiva pa~ncamii |
dvayo.h pa~ncakayordvandva.m ghraa.napaayvaadika.m kramaat || 4-36 ||

mahiijalaadibhirhetau liiyamaanai.h svake svake |
sama.m vilayamaayaati saha ghraa.naadiv.rttibhi.h || 4-37 ||

mano.aha.mkaara ityetat sav.rtti kara.nadvayam |
aha.mkaare laya.m yaati buddhau bodhanamindriyam || 4-38 ||

tama evedamakhilamidaaniimavati.s.thate |

tamaso rajasi laya.h

sthiti"saktirhi yaa caasya tamaso gurutaamayii || 4-39 ||

rajo grasati taa.m "sa"svadii"svarecchaapracoditam |
icchayaa preritaa vi.s.normanavo.api mahaamune || 4-40 ||

rajasyevaavati.s.thante vyatibhuuya tamogatim |
aattasaara.m tamastattu jahaati vyaktinaamanii || 4-41 ||

calakiryaatmaka.m du.hkha.m raja eva jagat tadaa |

rajasa.h sattve laya.h

yaa saa spandamayii "sakti"scalattaatmaa rajomayii || 4-42 ||

taa.m vai sudar"sanaadi.s.ta.m sattva.m grasati kaara.nam |
raja.hsthaa manava"scaiva vi.s.nusa.mkalpacoditaa.h || 4-43 ||

p. 35) atibhuuya raja.h sattva.m vi"santi vimala.m mune |
aattasaara.m rajastattu jahaati vyaktinaamanii || 4-44 ||

laghu prakaa"saka.m sattvamidamaasiiccaraacaram |

sattvasya kaale laya.h

kaalo naama gu.no vi.s.no.h sudar"sanasamiirita.h || 4-45 ||

saara.m praj~naamaya.m sattvaadaadatte j~naanakaara.nam |
atibhuuya tadaa sattva.m manava.h kaalasa.m"sritaa.h || 4-46 ||

kaala eva jagat k.rtsnamidamaasiit tadaa mune |
aattasaara.m ca tat sattva.m jahaati vyaktinaamanii || 4-47 ||

kaalasya niyatau laya.h

kaalii kaalagataa "saktiryaa saa"se.saprakaalinii |
niyatirnaama taa.m tattva.m grasatii"svaracoditaa || 4-48 ||

sudar"saneritaaste ca manavo.a.s.tau mahaamune |
atiitya kaalatattva.m taa.m niyati.m pratipedire || 4-49 ||

aattasaarastadaa kaalo jahaati vyaktinaamanii |
niyatirnaama saa vi"svamidamaasiiccaraacaram || 4-50 ||

niyate.h "saktau laya.h

mahaavidyaamayii "saktirniyateryaa mahaamune |
"saktirnaama tadaa taa.m tu grasatii"svaracoditaa || 4-51 ||

p. 36) manavo.apii"svaraadi.s.taa niyati.m taamatiitya vai |
"sakti.m maayaamayii.m vi.s.norvi"santi vipulaatmikaam || 4-52 ||

niyati"scaattasaaraa saa jahaati vyaktinaamanii |
atha "saktirida.m vi"sva.m jagadaasiiccaraacaram || 4-53 ||

"sakte.h kuu.tasthapuru.se laya.h

aa caitanyonmi.sattaayaa.h "sakte.h "sakti.h sanaatanii |
sudar"saneritastaa.m tu puru.so grasati svayam || 4-54 ||

atiitya manava.h "sakti.m ta.m vi"santii"svareritaa.h |
aattasaaraa tadaa "saktirjahaati vyaktinaamanii || 4-55 ||

sarvaatmaa sarvata.h"sakti.h puru.sa.h sarvatomukha.h |
sarvaj~na.h sarvaga.h sarva.h sarvamaav.rtya ti.s.thati || 4-56 ||

manuunaame.sa kuu.tastha.h puru.so dvicaturmaya.h |
k.rtsnakarmaadhikaaro vai devadevasya vai hare.h || 4-57 ||

trayoda"saanaa.m bhuumyaadi"saktyantaanaa.m mahaamune |
viliinasvasvakaaryaa.naa.m kaamyavar.sa"satasthiti.h || 4-58 ||

kuu.tasthapuru.sasyaaniruddhe laya.h

pu.msastrii.ni "sataani syustato manumaya.h pumaan |
caturdhaa sva.m vibhajyaatha brahmak.satraadibhaavata.h || 4-59 ||

p. 37) sve sve sthaane.aniruddhasya mukhabaahvaadike mune |
praliiyate k.sa.nenaiva taptaaya.h pi.n.davaarivat || 4-60 ||

tato.asau bhagavaaneka.h praliinacidacinmaya.h |
"sataani da"sa .sa.t caatha var.saa.naamavati.s.thate || 4-61 ||

aniruddhasya pradyumne.apyaya.h

avasthaaya tato.apyeti pradyumnamajara.m vibhum |
nirudhya sarvace.s.taa.h svaastaavatkaala.m sa ti.s.thati || 4-62 ||

pradyumnasya sa.mkar.sa.ne.apyaya.h

tata.h pradyumnasa.mj~no.asau bhagavaan pu.skarek.sa.na.h |
apyeti bhagavanta.m ta.m sa.mkar.sa.namanaamayam || 4-63 ||

kaala.m ti.s.thati taavanta.m sarvadevamayo.acyuta.h |
cidacitkhacita.m vi"sva.m "suddhaa"suddhama"se.sata.h || 4-64 ||

tilakaalakavat svasya dehe j~naanamaye dadhat |
udayaastaacalaave.sa deva.h sa.mkar.sa.no bala.h || 4-65 ||

cidindoracida"nkasya kalaastaa anudhaavata.h |
ahiinamaharetaddhi sa.mkar.sa.namaya.m param || 4-66 ||

yatra naanaavidhaa bhaavaa vyajyante svasvayaakhyayaa |

sa.mkar.sa.nasya vaasudeve.apyaya.h

"sataani .so.da"sa sthitvaa var.saa.naamayamacyuta.h || 4-67 ||

p. 38) apyeti bhagavanta.m ta.m vaasudeva.m sanaatanam |
naasadaasiit tadaanii.m hi no sadaasiit tadaa mune || 4-68 ||

bhaavaabhaavau vilopyaantarvicitravibhavodayau |
anirde"sya.m para.m brahma vaasudevo.avati.s.thate || 4-69 ||

saa raatristat para.m brahma tadavyaktamudaah.rtam |
.sa.n.naa.m yugaani vij~naanabalaadiinaama"se.sata.h || 4-70 ||

trii.ni yasmin praliiyante yat tat saa raatrirucyate |
sa.mkar.sa.naadibhuumyantama~njana.m vigata.m yata.h || 4-71 ||

tadavyaktamiti j~neya.m samatvaat sama ucyate |
yaa saa bhagavata.h "saktiraha.mtaa sarvabhaavagaa || 4-72 ||

ap.rthakcaari.nii sattaa mahaanandamayii paraa |
sa.mkar.sa.naadibhuumyantastasyaa.h ko.tya.m"sa iirita.h || 4-73 ||

sadasaccidacidruupairyatra vi"sva.m prakaa"sate |
tasminnuparate "sa"svadvi"svakolaahalodgame || 4-74 ||

alak.syaa kaaryata.h "saktirdevaadvijahatii bhidaam |
pratisa.mcarikaa.m "sakti.m kriyaa.m saudar"sanii.m svakaam || 4-75 ||

sa.mh.rtya bibhratii taa.m tu sthiti.m sa.mkalparuupi.niim |
indhanaabhaavato jvaalaa vahnibhaava.m yathaa gataa || 4-76 ||

p. 39) brahmabhaava.m vrajatyeva.m saa "saktirvai.s.navii paraa |
naaraaya.na.h para.m brahma "saktirnaaraaya.nii ca saa || 4-77 ||

vyaapakaavatisa.m"sle.saadeka.m tattvamiva sthitau |
sa.mkar.sa.nodayo yaavadaha.h pauru.sami.syate |
taavatii pauru.sii raatri.h sa.mh.rtaakhilavastukaa || 4-78 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
pratisa.mcaravar.nana.m naama caturtho.adhyaaya.h || 4 ||

aadita.h "slokaa.h 270



"suddhas.r.s.tivar.nana.m naama pa~ncamo.adhyaaya.h

ahirbudhnya.h -

kaaryakaara.navargasya pralayo.aya.m pradar"sita.h |
sudar"sanamayii.m s.r.s.ti.m tasya vak.syaami te mune || 5-1 ||

pralayaavasthabrahmasvaruupam

prasuptaakhilakaarya.m sarvata.h samataa.m gatam |
naaraaya.na.h para.m brahma sarvaavaasamanaahatam || 5-2 ||

puur.nastimita.saa.dgu.nyamasamiiraambaropamam |

"saktiruupaayaa lak.smyaa.h kvacidunme.sa.h

tasya staimityaruupaa yaa "sakti.h "suunyatvaruupi.nii || 5-3 ||

svaatantryaadeva kasmaaccit kvacit sonme.sam.rcchati |
aatmabhuutaa hi yaa "sakti.h parasya brahma.no hare.h || 5-4 ||

devii vidyudiva vyomni kvaciduddyotate tu saa |
"saktirvidyotamaanaa saa "saktirityucyate.ambare || 5-5 ||

"saktervividhabhaavavya~njakatvam

vyanakti vividhaan bhaavaan "suddhaa"suddhaan samuurtikaan |

p. 41) tasyaa unme.sam.rcchantyaa.h svaatantrya.m yat svanirmitam || 5-6 ||

prek.sa.naatmaa sa sa.mkalpastat sudar"sanamucyate |
saa kriyaa taddharerviirya.m tat teja"sca bala.m ca tat || 5-7 ||

vyajyante ye ca te bhaavaa.h svabhittiparivartitaa.h |
saa bhuutirvi.s.nu"sakti.h saa "sakte.h ko.tya.m"sakalpitaa || 5-8 ||

bahubhirdvandvabhaavai.h saa "saktirbhuutamayii sthitaa |
"suddhaa"suddhavibhaagena cetyacetanaruupata.h || 5-9 ||

kaalyakaalavibhedena vyaktaavyaktavibhaagata.h |
vya"ngyavya~njanaruupe.na vaacyavaacakabhedata.h || 5-10 ||

bhogyabhokt.rvibhedena dehadehivibhedata.h |
anyai"scaiva.mprakaarai.h saa dvandvabhedairvibhajyate || 5-11 ||

eva.m prakaarabhedena yaa "saktirhetutaa.m gataa |
taa.m vijaaniihi devar.se divyaa.m saudar"sanii.m kalaam || 5-12 ||

samiiryate yathaa vahnirmegho vaapi samiira.naat |
tathaa sudar"sanenaiva vibhuuti.h preryate kalaa || 5-13 ||

aanulomyena sarge tu praatilomyena sa.mh.rtau |
yathaa sa.mpreryamaa.naa saa sudar"sananabhavasvataa || 5-14 ||

p. 42) dadhaati vividhaan bhaavaa.mstathaa me gadata.h "s.r.nu |

"suddhas.r.s.tiprapa~ncanam

tatra "suddhamaya.m sarga.m vibhuute.h prathama.m "s.r.nu || 5-15 ||

yat tat .saa.dgu.nyamityukta.m j~naanai"svaryabalaadikam |
yugaistasya tribhi.h "suddhaa s.r.s.tirbhuute.h pravartate || 5-16 ||

gu.nayugmatrayaat vyuuhatrayaavirbhaava.h

tatra j~naanabaladvandvaadruupa.m saa.mkar.sa.na.m hare.h |
ai"svaryaviiryasa.mbhedaadruupa.m praadyumnamucyate || 5-17 ||

"saktiteja.hsamutkar.saadaaniruddhii tanurhare.h |
ete "saktimayaa vyuuhaa gu.nonme.sasvalak.sa.naa.h || 5-18 ||

vyuuhatraye.api .saa.dgu.nyaanuv.rtti.h

.saa.dgu.nyavigrahaa devaa.h puru.saa.h pu.skarek.sa.naa.h |
tatra tatraava"si.s.ta.m yad gu.naanaa.m dviyuga.m mune || 5-19 ||

anuv.rtti.m bhajatyeva tatra tatra yathaayatham |

tridhaa caaturaatmyasthiti.h

vyaaptimaatra.m gu.nonme.so muurtiikaara iti tridhaa || 5-20 ||

caaturaatmyasthitirvi.s.norgu.navyatikarodbhavaa |

p. 43) tatra j~naanamayatvena deva.h sa.mkar.sa.no balii || 5-21 ||

vyanaktyaikaantika.m maarga.m bhagavatpraaptisaadhanam |

pradyumnasya k.rtyam

viiryai"svaryamayo deva.h pradyumna.h puru.sottama.h || 5-22 ||

sthita.h "saastraarthabhaavena bhagavatpraaptivartmanaa |

aniruddhasya k.rtyam

"saastraarthasya phala.m yat tad bhagavatpraaptilak.sa.nam || 5-23 ||

praapayatyaniruddha.h san saadhakaan puru.sottama.h |
"saastra"saastraarthatatsaadhyaphalanirvaahakaa ime || 5-24 ||

puru.saa.h pu.n.dariikaak.saa vyuuhaa.h "saktimayaa hare.h |

paravaasudevena saha vyuuhasya caaturaatmyam

bhagavaan vaasudeva"sca vyuuhaa"scaite trayo mune || 5-25 ||

caaturaatmyamida.m viddhi vyaktaavyaktasvalak.sa.nam |

gu.nonme.sasvaruupapradar"sanam

gu.naa.h "saktimayaa ye te j~naanai"svaryabalaadaya.h || 5-26 ||

te.saa.m yugapadunme.sa.h staimityavirahaatmaka.h |
sa.mkalpakalpito vi.s.norya.h sa tadvyaktilak.sa.na.h || 5-27 ||

p. 44) bhagavaan vaasudeva.h sa paramaa prak.rti"sca saa |
"saktiryaa vyaapino vi.s.no.h saa jagatprak.rti.h paraa || 5-28 ||

"sakte.h "saktimato bhedaad vaasudeva itiiryate |

sis.rk.sorvaasudevaat sa.mkar.sa.naavirbhaava.h

sarva"saktimayo devo vaasudeva.h sis.rk.sayaa || 5-29 ||

vibhajatyaatmanaatmaana.m ya.h sa sa.mkar.sa.na.h sm.rta.h |

tatra d.r.s.taanta.h

bhaanaavudaya"sailasthe prabhaa yadvadvij.rmbhate || 5-30 ||

udayasthe tathaa deve prabhaa sa.mkar.sa.naatmikaa |

tasya .so.da"sa"satavar.sapratiik.sa.nam

avyaap.rtaa "sataanye.saa "saktisti.s.thati .so.da"sa || 5-31 ||

sa.mkar.sa.naatmikaa saak.saad vij~naanabalavaaribhi.h |
ananto bhagavaan vi.s.nu.h "saktimaan puru.sottama.h || 5-32 ||

puur.nastimita.saa.dgu.nyo nistara"ngaar.navopama.h |
.sa.n.naa.m yugapadunme.saad gu.naanaa.m svapracoditaat || 5-33 ||

ananta eva bhagavaan vaasudeva.h sanaatana.h |
tatra j~naanabalonme.saat svasa.mkalpapracoditaat || 5-34 ||

ananta eva bhagavaan deva.h sa.mkar.sa.no.acyuta.h |

p. 45) 			pradyumnaavirbhaava.h

sthitvaa .so.da"sa var.saa.ni deva.h "saktimayo.acyuta.h || 5-35 ||

ananta eva bhagavaan pradyumna.h puru.sottama.h |
a.m"saa.m"senoditaa "sakti.h praadyumnii bhagavatprabhaa || 5-36 ||

avyaap.rtaa "sataanye.saa tuu.s.nii.m ti.s.thati .so.da"sa |

aniruddhaavirbhaava.h

tata.h "saktimayo deva.h pradyumna.h puru.sottama.h || 5-37 ||

"sataani .so.da"sa sthitvaa svasa.mkalpapracodita.h |
ananta eva bhagavaananiruddho bhavatyuta || 5-38 ||

a.m"saa.m"senoditaa "saktiraaniruddhii hare.h prabhaa |
avyaap.rtaa "sataanye.saa tuu.s.nii.m ti.s.thati .so.da"sa || 5-39 ||

vyuuhasya .so.da"sa"satavar.saanantara.m s.r.s.tau vyaap.rti.h

"sataani .so.da"sa sthitvaaniruddha.h "saktimaanasau |
tadaa vyaapriyate s.r.s.tau puurvaabhyaa.m saha naarada || 5-40 ||

vyuuhaa ete vi"saalaak.saa"scatvaara.h puru.sottamaa.h |

vyuuhaanaa.m heyapratibha.tatvamanaaditva.m ca

nirdo.saa nirani.s.taa"sca niravadyaa.h sanaatanaa.h || 5-41 ||

anantamak.sara.m caitaccaaturaatmya.m mahaamune |

p. 46) nistara"ngada"saayaa.m te ni.hsattaa.h saktacinmayaa.h || 5-42 ||

"saktyaatmakaa gu.nonme.sada"saayaa.m te vyavasthitaa.h |
tatra sthuulada"saayaa.m te vyaktibhaavamupaagataa.h || 5-43 ||

jagataamupakaaraaya saccidaanandalak.sa.naa.h |

caaturaatmyasya mana -aalambanaarthatvam

mana -aalambanaayai.saa caaturaatmyavyavasthiti.h || 5-44 ||

vyuuhaat vyuuhaantaraavirbhaava.h

aamnaasi.suramu.syaa"sca rahasyaamnaayavedina.h |
vyuuhaantaravibhaavaadiin bhedaan sa.mkalpakalpitaan || 5-45 ||

dvaada"sa vyuuhaantaraa.ni

vyuuhaantara.m da"sa dve ca ke"savaadyaa.h prakiirtitaa.h |

vaasudevaat ke"savaaditrayam

ke"savaaditraya.m tatra vaasudevaad vibhaavyate || 5-46 ||

sa.mkar.sa.naat govindaaditrayaavirbhaava.h

sa.mkar.sa.naacca govindapuurva.m tritayamadbhutam |

pradyumnaat trivikramaaditrayaavirbhaava.h

trivikramaadya.m tritaya.m pradyumnaadudita.m mune || 5-47 ||

aniruddhaat h.r.siike"saaditrayaavirbhaava.h

h.r.siike"saadika.m tattvamaniruddhaanmahaamune |

p. 47) 			vyuuhaantarasya traividhyam

paraa.h svakaara.naanta.hsthaa.h suuk.smaaste dvibhujaa.h sm.rtaa.h || 5-48 
||

caturbhujaaste vij~neyaa.h sthuulaastribhuvane"svaraa.h |
cakraadyaayudhavinyaaso yantratantre.abhidhaasyate || 5-49 ||

vibhavaa ekonacatvaari.m"sat

vibhavaa.h padmanaabhaadyaastri.m"sacca nava caiva hi |
padmanaabho dhruvo.ananta.h "saktyaatmaa madhusuudana.h || 5-50 ||

vidyaadhideva.h kapilo vi"svaruupo viha.mgama.h |
kro.daatmaa ba.dabaavaktro dharmo vaagii"svarastathaa || 5-51 ||

ekaambhonidhi"saayii ca bhagavaan kama.the"svara.h |
varaaho naarasi.mha"sca piiyuu.sahara.nastathaa || 5-52 ||

"sriipatirbhagavaan deva.h kaantaatmaam.rtadhaaraka.h |
raahujit kaalanemighna.h paarijaataharastathaa || 5-53 ||

lokanaathastu "saantaatmaa dattaatreyo mahaaprabhu.h |
nyagrodha"saayii bhagavaaneka"s.r"ngatanustathaa || 5-54 ||

devo vaamanadehastu sarvavyaapii trivikrama.h |
naro naaraaya.na"scaiva hari.h k.r.s.nastathaiva ca || 5-55 ||

jvalatpara"sudh.rgraamo raama"scaanyo dhanurdhara.h |
vedavidbhagavaan kalkii paataala"sayana.h sm.rta.h || 5-56 ||

p. 48) tri.m"sacca nava caivete padmanaabhaadayo mataa.h |

te.saamutpattyaadika.m saattvataadau j~neyam

yata"scai.saa.m samutpattiryo vyaapaaro yadaayudham || 5-57 ||

yaa muurtiryaad.r"sii caiva yatra caite vyavasthitaa.h |
bhuu.sa.naani vicitraa.ni vaasaa.msi vividhaani ca || 5-58 ||

baahyaanta.hkara.naanaa.m ca trayo vargaa.h sav.rttaya.h |
sa.mkalpanirmitaa "saktiryaa tattatkaaryagocaraa |
saattvate "saasane sarva.m tattadukta.m mahaamune || 5-59 ||

adhyaayaarthopasa.mhaara.h

itiiya.m "suddhas.r.s.tiste vi.s.no.h sa.mkalpakalpitaa |
bhuutya.m"so le"sata.h prokta.h "s.r.nu s.r.s.timathetaraam || 5-60 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
"suddhas.r.s.tivar.nana.m naama pa~ncamo.adhyaaya.h || 5 ||

aadita.h "slokaa.h 330



"suddhetaras.r.s.tivar.nana.m naama .sa.s.tho.adhyaaya.h

"saktitadvatorbhedavadabhedasyaapyupapatti.h

ahirbudhnya.h -

yo.asau naaraaya.no deva.h paramaatmaa sanaatana.h |
aha.mbhaavaatmikaa "saktistasya taddharmi.nii || 6-1 ||

taavimaavekadhaivoktau bhedyabhedakabhaavata.h |
p.rthaktvena ca "saastre.su jagaddhetutayoditau || 6-2 ||

"saktitadvatorap.rthaksthiti.h

naiva "saktyaa vinaa ka"scicchaktimaanasti kaara.nam |
na ca "saktimataa "saktirvinaikaa vyavati.s.thate || 6-3 ||

bhagavato lak.smyaa"sca pratyeka.m jagatkaara.natvavyavahaarakathanam

tattadgauravamaa"sritya tantravedaantapaaragai.h |
jagaddhetutayaa devaavekaikaaviva dar"sitau || 6-4 ||

"suddhetaras.r.s.tikathanapratij~naa

iti vyavasthite s.r.s.timukta"si.s.taamimaa.m "s.r.nu |

bhuuti"sakte.h svasa.mkalparuupakriyaa"saktipravartyatvam

yeya.m bhuutimayii sphuurtirvi.s.nu"sakte.h puroditaa || 6-5 ||

p. 50) tasyaa.h sa.mkalpamayyaiva sphuurtyaa saa bahu nartyate |

yogaalambanabhuutavyuuhavibhavaade.h "suddhimayasphuurtiruupatvam

bhuute.h "suddhimayii sphuurti.h saa vyuuhavibhavaatmikaa || 6-6 ||

yaamaalambya tarantiima.m yogino bhavasaagaram |

"suddhetaras.r.s.te.h vyuuhavibhavamuulakatvam

atha "suddhetaraa s.r.s.tistanmuulaiva pravartate || 6-7 ||

tasyaastraividhyam

puru.sa"scaiva kaala"sca gu.na"sceti tridhocyate |
bhuuti.h "suddhetaraa vi.s.no.h puru.so dvicaturmaya.h || 6-8 ||

sa manuunaa.m samaahaaro brahmak.satraadibhedinaam |

pradyumnaat mithunacatu.s.tayotpatti.h

braahma.no braahma.nii caiva mithuna.m tanmanudvayam || 6-9 ||

pradyumnasya musvaajjaata.m svasa.mkalpena coditam |
urasa.h k.satriyadvandvamuuruta"sca vi"so dvayam || 6-10 ||

padbhyaa.m "suudradvaya.m caiva pradyumnasya samudgatam |
sama.s.tiryaa manuunaa.m saa puru.so dvicaturmaya.h || 6-11 ||

p. 51) 			kaalaprak.rtis.r.s.ti.h

suuk.smakaalagu.naavasthaa sudar"sanasamiiritaa |
pradyumnasya lalaa.taacca bhruvo.h kar.naadudiiritaa || 6-12 ||

aniruddhaaya paalanaaj~naadaanam

puru.sa.h "saktirityetaccetanaacetanaatmakam |
vardhayetyaniruddhaaya pradyumnenopapaadyate || 6-13 ||

tena tadvardhanam

anta.hsthapuru.saa.m "sakti.m taamaadaaya svamuurtigaam |
sa.mvardhayati yogena hyaniruddha.h svatejasaa || 6-14 ||

niyatikaalayorudaya.h

niyati.h kaala ityeva.m "sakti.h sa.mkalpacoditaa |
dvidhodetyaniruddhaat saa yat tat kaalamaya.m vapu.h || 6-15 ||

gu.namayyaa.h prak.rtestraividhyam

yattadgu.namaya.m ruupa.m "saktestasyaa.h prakiirtitam |
sattva.m rajastama iti tridhodeti krame.na tat || 6-16 ||

sattvaadibhyo raja -aadyutpatti.h

sattvaadrajastamastamastasmaat tamaso buddhirudgataa |

p. 52) buddheraha.mk.rtistasyaa bhuutatanmaatrapa~ncakam || 6-17 ||

ekaada"sakamak.saa.naa.m maatrebhyo bhuutapa~ncakam |
bhuutebhyo bhautika.m sarvamityaya.m s.r.s.tisa.mgraha.h || 6-18 ||

punarvistare.na s.r.s.tiprapa~ncanapra"sna.h

naarada.h -

bhagavan bhaganetraghna tattvavij~naanavaaridhe |
aakhyaahi vistare.naadya bhuuterunme.samadbhutam || 6-19 ||

tatprapa~ncanam

ahirbudhnya.h -

"s.r.nu naarada tattvena vi.s.no.h sa.mkalpakaaritaam |
bhuute.h pari.nati.m citraa.m cidacidvargasa.mkulaam || 6-20 ||

paravaasudevasya nityavibhuutimattaapratipaadanam

"suddhaa puurvoditaa s.r.s.tiryaa saa vyuuhaadibhedinii |
sudar"sanaakhyaat sa.mkalpaat tasyaa eva prabhojjvalaa || 6-21 ||

j~naanaanandamayii styaanaa de"sabhaava.m vrajatyuta |
sa de"sa.h parama.m vyoma nirmala.m puru.saat param || 6-22 ||

ni.hsiimasukhasa.mtaanamanavadyamanaakulam |
tatraanandamayaa bhogaa lokaa"scaanandalak.sa.naa.h || 6-23 ||

p. 53) j~naanaanandamayaa dehaa muktaanaa.m bhaavitaatmanaam |

"sriya.h patyurbhagavato nityamuktaanubhaavyatvam

sadaa pa"syanti te devaa.h puru.sa.m pu.skarek.sa.nam || 6-24 ||

.saa.dgu.nyavigraha.m deva.m taad.r"syaa ca "sriyaa yutam |
sa.mkalpasaadhitaa"se.sadehadaihikavistaram || 6-25 ||

ii"saanamasya sarvasya jagatastasthu.saspatim |
sarvaavaasamanaavaasa.m naaraaya.namanaamayam || 6-26 ||

muktaanaa.m svaruupam

tat pada.m praapya tattvaj~naa mucyante viitakalma.saa.h |
trasare.nupramaa.naaste ra"smiko.tivibhuu.sitaa.h || 6-27 ||

aavirbhaavatirobhaavadharmabhedavivarjitaa.h |

te.saamapunaraav.rtti.h

parama.m te.adhvana.h paara.m vai.s.nava.m padamaa"sritaa.h || 6-28 ||

vi"santi nemamadhvaana.m kaalakallolasa.mkulam |

te.saa yathopaasana.m phalapraapti.h

bhaktaaste yaad.r"se ruupe sa.msaarapadamaa"sritaa.h || 6-29 ||

taad.r"sa.m te samiik.sante paramavyomavaasina.h |
vih.rtya sucira.m kaala.m ko.tyoghapratisa.mcaram || 6-30 ||

p. 54) tato vi"santi te divya.m .saa.dgu.nya.m vai.s.nava.m ya"sa.h |

paramavyomno.a"sakyavar.nanatvam

tadetat paramavyoma le"sataste pradar"sitam || 6-31 ||

naiva var.saayutenaapi vaktu.m "sakyo.asya vistara.h |

jiivasama.s.tipuru.sasyaarvaaciinasthaanavartitvam

ukta.h karmaadhikaaro ya.h puru.saste caturyuga.h || 6-32 ||

asmaat sa paramavyomnasti.s.thatyarvaaci vai pade |
sarvaatmanaa.m sama.s.tiryaa ko"somadhuk.rtaamiva || 6-33 ||

"suddhya"suddhimayo bhaavo bhuute.h sa puru.sa.h sm.rta.h |
anaadivaasanaare.nuku.n.thitairaatmabhi"scita.h || 6-34 ||

svata.h "suddhaanaamapyaatmanaa.m bhagavacchaktyaa 
svaruupatirodhaanam

aatmano bhuutibhedaaste sarvaj~naa.h sarvatomukhaa.h |
bhagavacchaktimayyaiva.m mandatiivraadibhaavayaa || 6-35 ||

tattatsudar"sanonme.sanime.saanuk.rtaatmanaa |
sarvato.avidyayaa viddhaa.h kle"samayyaa va"siik.rtaa.h || 6-36 ||

tirohitasvaruupaa.naa.m caatuuruupyam

brahmak.satraadibhaavena caatuuruupya.m vrajanti te |
braahma.naa.h k.satriyaa vai"syaa.h "suudraa iti vibhedata.h || 6-37 ||

p. 55) aatmaano jiivasa.mj~naaste bandhamok.sau vrajanti te |

te.saa.m karmapaarava"syaat p.rthivyaamavatara.nam

manavo naama kuu.tasthaaste.saamuktaa.h sama.s.taya.h || 6-38 ||

kle"saa"sayaaparaam.r.s.taa.h sarvaj~naa.h sarvatomukhaa.h |
nityasiddhaa hi bhuutya.m"saaste proktaa bhagavanmayaa.h || 6-39 ||

aavirbhaavatirobhaavai.h svasminnaatmani naarada |
aatmano vartayantaste vai.s.navaa aadhikaarikaa.h || 6-40 ||

vi.s.no.h sa.mkalparuupe.na sthitvaasmin pauru.se pade |
yogenaavatarantya.m"sai.h sthaanaat sthaana.m dharaavadhi || 6-41 ||

avatiir.naanaa.m prajaasra.s.t.rtvam

s.r.s.taayaa.m karmabhuumau te mithuniibhuuya maanavaan |
catu.h"sata.m s.rjantyete bhuuyo maanavamaanavaan || 6-42 ||

te caaparimitaa.h sarve vistaarastatra vak.syate |

aniruddhaat "saktyutpatti.h

arvaaciine pade tasmaat puru.saaddhi caturyugaat || 6-43 ||

s.r.s.taanirudhata.h "saktistatsudar"sanacoditaat |

"saktau kuu.tasthamanuunaamavatara.nam

s.r.s.taayaamatha "saktau tu manavo.a.s.tau mahaamune || 6-44 ||

p. 56) avatiirya svakaat sthaanaadvi.s.nusa.mkalpacoditaa.h |
ti.s.thanti kalaliibhuutaastasmi~n"saktimaye pade || 6-45 ||

kaalo naama gu.no naama tasyaa garbhasthita.m dvayam |

"saktito niyaterutpatti.h

kaalasya niyatirnaama suuk.sma.h sarvaniyaamaka.h || 6-46 ||

udeti prathama.m "saktervi.s.nusa.mkalpacodita.h |

tatra manuunaa.m sthiti.h

manavo.avatarantyatra te sudar"sanacoditaa.h || 6-47 ||

yasya syaadyaad.r"sa.m ruupa.m yatkara.m yatsvabhaavakam |
sudar"sanaprabhaavastha.m tattanniyamabhaavitam || 6-48 ||

niyatita.h kaalasyotpatti.h

kaalasya paavana.m ruupa.m yattu tatkalanaatmakam |
udeti niyate.h so.atha kaala.h sa.mkalpacodita.h || 6-49 ||

tatra manuunaa.m sthiti.h

niyatermanavo.apyatra kaale hyavataranti te |
kaala.h sa kalayatyeko vi.s.nusa.mkalpacodita.h || 6-50 ||

kalayatyakhila.m kaalya.m nadiikuula.m yathaa raya.h |

p. 57) 		kaalaat krame.na gu.namayaruupotpatti.h

yattadgu.namaya.m ruupa.m "sakte.h puurva.m samiiritam || 6-51 ||

sopaanakramata.h kaalaat tadgau.na.m vyajyate vapu.h |

tatra prathama.m sattvotpatti.h

sattva.m tatra laghu svaccha.m gu.naruupamanaamayam || 6-52 ||

prathama.m vyajyate kaalaanmanavo.avatarantyata.h |

aaniruddhyaa vai.s.navamuurtyaa tasyaadhi.s.thaanam

aaniruddhii tato muurti.h svasa.mkalpapracoditaa || 6-53 ||

adhiti.s.thati tat sattva.m vi.s.nunaamnaiva naamabhaak |

tata eva tasya sukharuupatva.m svacchatva.m ca | sattvaadraja-utpatti.h

tadetat sakala.m svaccha.m sukhamaasiidanaakulam || 6-54 ||

anta.hsthamanuka.m sattvamanta.hsthaacidgu.na.m mune |
vi.s.nunaadhi.s.thita.m tasmaadvi.s.nusa.mkalpacoditaat || 6-55 ||

rajo naama gu.na.h sattvaat tasmaadaavirbhavatyalam |

tatra manuunaa.m sthiti.h

manavo.avatarantyatra sattvaat sa.mkalpacoditaa.h || 6-56 ||

tasyaaniruddhaadhi.s.thitabrahmaruupatvam

braahmii muurtirgu.na.m ta.m caapyaaniruddhyadhiti.s.thati |

p. 58) 		atastasya du.hkharuupatvam

tadetat pracala.m du.hkha.m raja.h "sa"svatprav.rttimat || 6-57 ||

loliibhuutamida.m tacca vi"svamanta.hsthita.m tadaa |

rajasastama utpatti.h

brahma.naadhi.s.thitaat tasmaadanta.hsthamanukaanmune || 6-58 ||

sa.mkalpacodita.m vi.s.nostamo naama gu.no.abhavat |

tatra manuunaa.m sthiti.h

manavo.avatarantyatra te sudar"sanacoditaa.h || 6-59 ||

tasyaaniruddhaadhi.s.thitarudraruupatvam

rudro naama gu.nasta.m caapyaaniruddhyadhiti.s.thati |

atastasya mohanaadiruupatvam

guru vi.s.tambhana.m "sa"svanmohana.m caaprav.rttimat || 6-60 ||

tat tamo naama bha.nita.m gu.nasaagarapaaragai.h |

a.m"sato gu.natrayasaamyaapatti.h

sudar"sanamayenaiva sa.mkalpenaatra vai hare.h || 6-61 ||

codyamaane.api s.r.s.tyartha.m puur.na.m gu.nayuga.m tadaa |
a.m"sata.h saamyamaayaati vi.s.nusa.mkalpacoditam || 6-62 ||

p. 59) 			tasyaiva prak.rtitvam

traigu.nya.m naama tattvaj~naistat tama.h parigiiyate |

prak.rtiparyaaya"sabdaa.h

gu.nasaamyamavidyaa ca svabhaavo yonirak.saram |
ayonirgu.nayoni"scetyaadyaastraigu.nyavaacakaa.h || 6-63 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
"suddhetaras.r.s.tivar.nana.m naama .sa.s.tho.adhyaaya.h || 6 ||

aadita.h "slokaa.h 393



"suddhetaras.r.s.tivar.nana.m naama saptamo.adhyaaya.h

prak.rtipuru.sakaalaanaa.m sama.s.ti.h

ahirbudhnya.h -

anyuunaanatirikta.m yad gu.nasaamya.m tamomayam |
tat saa.mkhyairjagato muula.m prak.rti"sceti kathyate || 7-1 ||

kramaavatiir.no yastatra caturmanuyuga.h pumaan |
sama.s.ti.h puru.so yoni.h sa kuu.tastha itiiryate || 7-2 ||

yat tat kaalamaya.m tattva.m jagata.h sa.mprakaalanam |
sa tayo.h kaaryamaasthaaya sa.myojakavibhaajaka.h || 7-3 ||

bhagavatsa.mkalpacoditaat tritayaadasmaat mahadaadyutpatti.h

m.rtpi.n.diibhuutametattu kaalaaditritaya.m mune |
vi.s.no.h sudar"sanenaiva svasvakaaryapracoditam || 7-4 ||

mahadaadip.rthivyantatattvavargopapaadakam |

prak.rti.h svaruupata.h svabhaavata"sca pari.naaminii

payom.rdaadivat tatra prak.rti.h pari.naaminii || 7-5 ||

p. 61) 		puru.sa.h svaruupato.apari.naamii

pumaanapari.naamii san sa.mnidhaanena kaara.nam |

kaalasya prak.rtipuru.sapaacakatvam

kaala.h pacati tattve dve prak.rti.m puru.sa.m ca ha || 7-6 ||

prak.rtermahattattvotpatti.h

puru.saadhi.s.thitaat tasmaadvi.s.nusa.mkalpacoditaat |
kaalena kalitaaccaiva gu.nasaamyaanmahaamune || 7-7 ||

mahaan naama mahattattvamavyaktaadudita.m mune |

mahattattvaparyaayaa.h

vidyaa gauryavanii braahmii vadhuurv.rddhirmatirmadhu.h || 7-8 ||

akhyaatirii"svara.h praaj~netyete tadvaacakaa mune |

mahatastraividhyam

kaalo buddhistathaa praa.na iti tredhaa sa giiyate || 7-9 ||

tama.hsattvarajobhedaat tattadunme.sasa.mj~nayaa |
kaalastru.tilavaadyaatmaa buddhiraghyavasaayinii || 7-10 ||

praa.na.h prayatanaakaara ityetaa mahato bhidaa.h |

tatra saattvikasya caaturvidhyam

dharmo j~naana.m viraaga"scaapyai"svaryamiti sa.mj~nayaa || 7-11 ||

mahata.h saattvika.m ruupa.m caturdhaa pravibhajyate |

p. 62)			taamasasyaapi caaturvidhyam

adharmaaj~naanaavairaagyamanai"svarya.m ca taamasam || 7-12 ||

mahattattve manuunaamavasthiti.h

vidyaayaa udare.a.s.tau te sudar"sanasamiiritaa.h |
manavo garbhataa.m yaanti sarvaj~naa.h sarvadar"sina.h || 7-13 ||

tatra buddhyutpatti.h

bodhana.m naama vaidya.m tadindriya.m te.su jaayate |
yenaarthaanadhyavasyeyu.h sadasatpravibhaagina.h || 7-14 ||

mahato.aha.mkaarotpatti.h

vidyaayaa udare tatraaha.mk.rtirnaama jaayate |
sa.mkalpaaccoditaa vi.s.no"scoditaayaa.h sudar"sanaat || 7-15 ||

aha.mkaaraparyaayaa.h

aha.mkaaro.abhimaana"sca prajaapatiraha.mk.rti.h |
abhimantaa ca boddhaa cetyasyaa.h paryaayavaacakaa.h || 7-16 ||

aha.mkaarasya traividhyam

tasya vaikaarika.m naama ruupa.m saattvikamucyate |
taijasa.m raajasa.m ruupa.m bhuutaadirnaama taamasam || 7-17 ||

p. 63) 		aha.mkaarasya ruupabhedaa.h

kaama.h krodha"sca lobha"sca maana"scaavamatist.r.saa |
ityaha.mk.rtiruupaa.ni dar"sitaani mune tava || 7-18 ||

aha.mkaare manuunaamavasthiti.h

naanaavibhavayuktaayaamutpannaayaamaha.mk.rtau |
tadantargarbhamaayaati manuunaa.m taccaturyugam || 7-19 ||

aha.mkaaraat mana -utpatti.h

sudar"sanerita.m vi.s.noraaha.mkaarikamindriyam |
mano naama manuunaa.m tajjaayate cintanaatmakam || 7-20 ||

manasvii buddhimaa.m"scaapi garbho manumayastathaa |

bhuutaade.h "sabdatanmaatrotpatti.h

bhuutaade.h "sabdatanmaatra.m taamasaadatha jaayate || 7-21 ||

tasmaadaakaa"sotpatti.h

viyacca "sabdatanmaatraajjaayate "sabdalak.sa.nam |

aakaa"sasya gu.nakarma.nii

"sabdaikagu.namaakaa"samavakaa"sapraayi ca || 7-22 ||

aakaa"se manuunaa.m sthiti.h

tadantargarbhataa.m yaanti vi.s.nusa.mkalpacoditaa.h |

p. 64) manavo.a.s.tau mahaabuddhe tadaa vaikaarikaat puna.h || 7-23 ||

"srotravaacorutpatti.h

"srotra.m vaagiti vij~naanakarmendriyayuga.m mune |
samiik.sayaiva devasya manu.su pratijaayate || 7-24 ||

manuunaa.m tadvai"si.s.tyam

"srotravaanatha vaagmii ca garbho manumayastathaa |

atha spar"satanmaatrotpatti.h

sudar"saneritaadvi.s.norbhuutaade.h spar"samaatrakam || 7-25 ||

tasmaadvaayuutpatti.h

jaayate spar"savaan vaayustasmaadapi ca jaayate |

vaayo.h kriyaabhedaa.h

"so.sa.na.m prera.na.m ce.s.taa vyuuhana.m ca samuuhanam || 7-26 ||

kriyaabhedaa ime tasmaajjaayante vaayuto mune |

tvakpaa.nyorutpatti.h

vaikaarikaadaha.mkaaraat tvakpaa.nidvitaya.m mune || 7-27 ||

j~naanakarmendriyadvandva.m sa.mkalpaat tasya jaayate |

vaayau manuunaa.m sthiti.h

tadantargarbhataa.m yaati tadaa manumaya.h pumaan || 7-28 ||

p. 65) 		te.saa.m tvakpaa.nivai"si.s.tyam

ce.s.tamaanastadaa garbho vi.s.nusa.mkalpacodita.h |
tvakpaa.nidvayavaanaasiit spar"saadaanaadisiddhaye || 7-29 ||

ruupatanmaatratejasorutpatti.h

taamasaadatha bhuutaade.h sudar"sanasamiiritaat |
jaayate ruupamaatra.m tu jyotistasmaacca ruupavat || 7-30 ||

tejasa.h kriyaabhedaa.h

ruupa.m vyaktistathaa paaka.h kaantirdiiptiritiid.r"saa.h |
jaayante taijasaa bhedaa bhedaadvaikaarikaat tathaa || 7-31 ||

cak.su.hpaadayorutpatti.h

sudar"saneritaajjaata.m cak.su.hpaadayuga.m mune |

tejasi manuunaa.m sthiti.h

tadantargarbhataa.m yaanti te sudar"sanacoditaa.h || 7-32 ||

te.saa.m cak.su.hpaadavai"si.s.tyam

manavo ruupavantaste kaantidiiptyaadi"saalina.h |
cak.su.smanta.h paadavanto viik.sa.naa.tanayogina.h || 7-33 ||

rasatanmaatraambhasorutpatti.h

taamasaadatha bhuutaadervi.s.noriik.saaniyojitaat |

p. 66) jaayate rasamaatra.m tu jaayante.ambhaa.msi vai tata.h || 7-34 ||

tatkriyaabhedaa.h

jaayante.atha gu.naaste.saa.m rasasnehadravaadaya.h |

rasanopasthendriyotpatti.h

atha vaikaarikaat tasmaad vi.s.nusa.mkalpacoditaat || 7-35 ||

rasanopasthamityetajjaayate d.rkkriyaatmakam |

apsu manuunaa.m sthiti.h

tadantargarbhataa.m yaanti vi.s.nusa.mkalpacoditaa.h || 7-36 ||

manavaste mahaabuddhe vi.s.nukarmaadhikaari.na.h |

te.saa.mrasanopasthavai"si.s.tyam

sarasaa.h snehavanta"sca rudhiraadidravaanvitaa.h || 7-37 ||

jaayante rasanaavanta.h pu.mstriivya~njanabheditaa.h |

gandhatanmaatramahyorutpatti.h

sudar"saneritaat tasmaadbhuutaadestadanantaram || 7-38 ||

jaayate gandhatanmaatra.m tasmaadgandhavatii mahii |

paarthivagu.nabhedaa.h

kaa.thinya.m gaurava.m sthairyamityaadyaa.h paarthivaa gu.naa.h || 7-39 ||

p. 67)				ghraa.napaayvorutpatti.h

vaikaarikaadaha.mkaaraat sudar"sanasamiiritaat |
ghraa.na.m paayuriti dvandva.m j~naanakarmaatmaka.m mune || 7-40 ||

p.rthivyaa.m manuunaa.m sthiti.h

bhuvaste garbhataa.m yaanti vi.s.nusa.mkalpacoditaa.h |

te.saa.m ghraa.napaayuvai"si.s.tyam

gurava.h sthirasa.mghaataa asthidantaadisa.myutaa.h || 7-41 ||

ghraa.navanta.h paayumanta.h sa.mpuur.naavayavaa mune |

sa.mkalpaadyutpatti.h

sa.mkalpa"scaiva sa.mrambha.h praa.naa.h pa~ncavidhaastathaa || 7-42 ||

manaso.aha.mk.rterbuddherjaayante puurvameva tu |

eva.m manuunaa.m sarvaavayavapuur.nataa

eva.m sa.mpuur.nasarvaa"ngaa.h praa.naapaanaadisa.myutaa.h || 7-43 ||

sarvendriyayutaastatra dehino manavo mune |

s.r.s.tipralayakaalayostulyaparimaa.natvam

yo yaad.rgvar.nita.h puurva.m kaalastatpratisa.mcare || 7-44 ||

p. 68) sarge sa eva vij~neyo vai.s.navaistattvacintakai.h |
vidyaavipari.naamo.aya.m saptadhaa viik.sayaa hare.h || 7-45 ||

mahaabhuutaani taanyaahurvibhaagaan saptadhaa mune |

manuvibhaaga.h

manavo.api vibhajyante sudar"sanasamiiritaa.h || 7-46 ||

yuga"so yuga"sa.h puurva.m pa"scaat pu.mstriivibhedata.h |
svayamaagatavij~naanaa.h sarvaj~naa.h sarvadar"sina.h || 7-47 ||

aatmanyadhyak.samii"saanamaniruddha.m dadhatyatha |

manubhirgarbhotpaadanam

tato hyadhyak.savantaste tatsa.mkalpena coditaa.h || 7-48 ||

garbhaanaadadhate strii.su manavaste "sata.m "satam |

te.saa.m braahma.naadisa.mj~naa

braahma.naa.h k.satriyaa vai"syaa.h "suudraa"sceti vaturvidhaa.h || 7-49 ||

maanavaa manuyo.sidbhyo jaayante dvandvalak.sa.naa.h |

tadutpannaanaa.m maanavamaanavaadisa.mj~naa

manubhi.h sa.msk.rtaaste tu svaasu patnii.su maanavaa.h || 7-50 ||

janayanti bahuun putraa.mste syurmaanavamaanavaa.h |

p. 69)			te.saa.m bhagavatkai.mkaryakaaritvam

te.saa.m gotraa.nyanekaani yairida.m sakala.m tatam || 7-51 ||

caaturvar.nyamayaa ete bhagavatkarmakaari.na.h |

bhaagavatakai.mkaryakaari.naa.m mok.sasa.mpatti.h

te.saa.m ye karma kurvanti saadhava.h "satavaar.sikam || 7-52 ||

vivekaj~naanamaasaadya te vi"santi hari.m param |

anye.saa.m sa.msaarapraapti.h

yugaadiyuganirhraasaadye karmaantarakaari.na.h || 7-53 ||

phalaabhidhyaayino yaanti tatprasuutaa.m gati.m tu te |

karmahetukadevaadis.r.s.ti.h

yaa saa vidyaa puraa proktaa manugarbhavatii mune || 7-54 ||

garbhavatyeva saa devaan naanaagu.navibheditaan |
daityadaanavarak.saa.msi gandharvoragaki.mnaraan || 7-55 ||

iti naanaavidhaa yoniirvi.s.no.h sa.mkalpacoditaa |
svasa.mkalpena s.rjati te caanyaa.mste.api caaparaan || 7-56 ||

manugarbhada"saayaa.m tu pit.rdevar.simaanavaa.h |
iti s.r.s.taastayaa "sa"svadvidyayaa brahma.naa svayam || 7-57 ||

p. 70) manuunaa.m devaadiinaa.m ca kuu.tasthapuru.savya.s.tiruupatvam

kuu.tastho ya.h puraa prokta.h pumaan vyomna.h paraadadha.h |
manavo devataadyaa"sca tadvya.s.taya itiiritaa.h || 7-58 ||

jiivaanaa.m bhagavadvibhuutitvam

jiivabhedaa mune sarve vi.s.nubhuutya.m"sakalpitaa.h |

mahato meghaatmanaa pari.naama.h

atha vyakte.su manu.su prajaate.su puna.h puna.h || 7-59 ||

vidyaivaa.m"sena kenaapi dhenurbhavati "saa"svatii |
dhenurityucyate vidyaa meghabhaavamupaagataa || 7-60 ||

paya.h k.sarati var.saakhyamannaadipari.naamavat |

jiivaanaa.m j~naanabhra.m"sahetukathanam

tattu vaidya.m paya.h praa"sya sarve maanavamaanavaa.h || 7-61 ||

j~naanabhra.m"sa.m prapadyante sarvaj~naa.h svata eva te |

tata.h "saastraprav.rtti.h

tata.h pravartyate "saastra.m manubhi.h puurvajaistadaa || 7-62 ||

tadaadi.s.tena maarge.na te yaanti paramaa.m gatim |
le"sata.h s.r.s.tirukteya.m bhuute.h "suddhetaraa mune || 7-63 ||

p. 71) sudar"sanena yaa vi.s.noreva.mbhaavena bhaavyate |

adhyaayadvayaarthasa.mk.sepa.h

bhuuya"sca "s.r.nu sa.mk.sepamima.m naarada tattvata.h || 7-64 ||

ekaa "saktirharervi.s.no.h sarvabhaavaanugaaminii |
devii .saa.dgu.nyapuur.naa saa j~naanaanandakriyaamayii || 7-65 ||

bhaavyabhaavakabhedena saa dvidhaabhaavam.rcchati |
bhaavakastatra sa.mkalpa.h sudar"sanamayo hare.h || 7-66 ||

avyaaghaatastu yastasya saa sudar"sanataa mune |
j~naanamuulakriyaatmaasau svaccha.h svacchandacinmaya.h || 7-67 ||

bhaavyo naama paraa.m"so ya.h saa bhuutiriti giiyate |
sa.mkar.sa.naadibhuumyantaa "suddhetaravibhaaginii || 7-68 ||

sa.mkar.sa.naadivyuuhaantaa "suddhasargamayii sthitaa |
"saktyaadirbhuumiparyantaa "suddhetaramayii mune || 7-69 ||

a.m"sayo.h puru.so madhye ya.h sthita.h sa caturyuga.h |
"suddhetaramaya.m viddhi kuu.tastha.m ta.m mahaamune || 7-70 ||

itiiya.m vividhaa bhuutirnaanaatattvamayii mune |
sudar"sanena marutaa jvaaleva bahudheryate || 7-71 ||

aanulomyena sarge tu praatilomyena caapyaye |
madhye ca sthaapyate tena kaaryate ca tathaa tathaa || 7-72 ||

p. 72) 		sudar"sanaanadhiinasya vastunastucchataa

bhuutera.m"sa.h sa naivaasti svalpaalpo.api mahaamune |
yo na yaati svajanmaadau sudar"sanavidheyataam || 7-73 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
"suddhetaras.r.s.tivar.nana.m naama saptamo.adhyaaya.h || 7 ||

aadita.h "slokaa.h 466



jagadaadhaaraniruupa.na.m naama a.s.tamo.adhyaaya.h

s.r.s.tau vaadinaa.m bahudhaa vipratipatti.h

naarada.h -

bhagavan devadeva"sa bhaganetravinaa"sana |
"sruta.m mayaitadakhila.m tava vaktraambujasrutam || 8-1 ||

vyaakulastvantaraatmaa me naanaaj~naanavimohita.h |
kecit traibhuutikii.m s.r.s.ti.m bruvate tattvavaadina.h || 8-2 ||

caturbhuutamayiimanye ke.apyanye paa~ncabhautikiim |
taa.m .sa.ddhaatumayiimeke saptadhaatumayii.m pare || 8-3 ||

a.s.taprak.rtikaa.m kecinnavaprak.rtikaa.m pare |
da"satattvamayiimeke kecidekaada"saatmikaam || 8-4 ||

evamuccaavacaa.m sa.mkhyaa.m tattvaprak.rtigocaraam |
vadanti munaya.h siddhaa devaa vedaastathaiva ca || 8-5 ||

a.n.dajaamapare s.r.s.ti.m padmajaamapi caapare |
paavakiimapare s.r.s.ti.m kecit kaayaantarodbhavaam || 8-6 ||

p. 74) vidyaagarbhamayiimeke "suunyaruupaamathaapare |

tatra tattvajij~naasayaa pra"sna.h

itthamuccaavacaarthaaste naanaa"saastramahodadhau || 8-7 ||

naanaadar"sanakallolajaatakolaahalodbha.te |
vimuhyatyavamagneyamaplavaa vuddhiradya me || 8-8 ||

nir.nayaplavadaanena taamuttaaraya "sa.mkara |

taduttarakathanaarambha.h

ahirbudhnya.h -

ucita.m tava devar.se yadaya.m pra"sna iirita.h || 8-9 ||

muhyantyatra mahaanto.api "s.r.nu me tattvanir.nayam |
paramaatmaa paro deva eka.h .saa.dgu.nyamujjvalam || 8-10 ||

vedavaaco.api kaartsnyena tattvaavagaahanaasaamarthyam

vaaganaadiranantaapi tattva.m tannaavagaahate |
gu.naista.tasthitaistaistairajaanaaneva saa sthitaa || 8-11 ||

vipratipattau hetukathanam

yadgu.ne naamni ye "sraantaastatra tattvavido mune |
manubhistadgu.naistaistaiste te tattvavidaa.m varaa.h || 8-12 ||

p. 75) nirdi"santi jagaddhetu.n svaniruu.dhairmahaamune |
naanaagu.nanimittaistairnaanaavakt.rsamiiritai.h || 8-13 ||

bheda.m vyavasthitaa.h "sabdairaparyaayavido janaa.h |

ekasyaa api lak.smyaa naanaa"sabdagocaratvam

eva.m vi.s.no.h priyaa bhaa.h saa "sakti.h .saa.dgu.nyavigrahaa || 8-14 ||

naanaanaamabhirekaapi tattvavidbhirupaasyate |

tattvavidaa.m svasvad.r.s.taarthavaaditvam

tasyaa.m pravartamaanaayaa.m svasa.mkalpena sarjane || 8-15 ||

tathaa nivartamaanaayaa.m svasa.mkalpena sa.mh.rtau |
vij~naanabalavai.samyaadye ye tattvavido mune || 8-16 ||

nyuunaadhikavibhedena yaavatiirdad.r"surbhidaa.h |
taavatiistaavatiiste te procu.h "si.syaabhicoditaa.h || 8-17 ||

ata"scaasarvad.rgbuddhi.h sa.mkhyaasu pravimuhyati |
pitaamahaadayo ye ca jagatkaaryaadhikaari.na.h || 8-18 ||

te.saa.m nyuunaadhibhaavo.api vakt.rbhedaat prakalpita.h |
svaatantryamaniyojya.m tu vi.s.no.h .saa.dgu.nyaruupi.na.h || 8-19 ||

tadbuddhirucivaicitryaada.n.dapadmaadisa.mbhava.h |
naanuyojanamarhanti paramaatmaprav.rttaya.h || 8-20 ||

p. 76) 		bhagavatprakaaraanantyam

sa yathaa ce.s.tate s.r.s.tau sthitau sa.mhara.ne.api vaa |
tathaa tathaa prakaaraaste hyanantaa.h kaalavaibhavaat || 8-21 ||

vaadinaamekaikaprakaaravaaditvam

eva.m prakaaranaanaatve devasya harimedhasa.h |
ka"scideka.m paro.anya.m tu prakaaramaparo.aparam || 8-22 ||

dhiyaa viditvaa provaaca "si.syaaya hitakaamyayaa |

ata.h "saastravaividhyam

citraa si.s.tyaadi"saastraa.naa.m prav.rttirata iid.r"sii || 8-23 ||

yathaadyatve manu.syaa.naa.m karmavai.samyasa.mbhavaa |
ahoraatraadibhede.su sukhadu.hkhavyavasthiti.h || 8-24 ||

tathaa braahme.svaha.hsvi.s.taa sukhadu.hkhavyavasthiti.h |

braahmakalpaanaa.m naanaaruupatvam

kecidvaataakulaa ghasraa brahma.no munisattama || 8-25 ||

tathaa var.saakulaa.h kecit kecidaatapasa.mkulaa.h |
prabhuuta"satrava.h kecit kecit susvamanoharaa.h || 8-26 ||

anena ni"scayenaiva dhiyamaasthaaya "saa"svatiim |
sa.mstambhayaantaraatmaana.m vyaamohaste vina"syatu || 8-27 ||

p. 77) iti naanaavidhaakaara.m kriyaabhuutivibheditam |
nimittotpaadakaakaara.m kaara.na.m kathita.m mune || 8-28 ||

"srutaarthaanuvaada.h

naarada.h -

kaara.na.m kathita.m deva sarvaj~na v.r.saketana |
yaa saa "saktirjagaddhaatu.h kathitaa samavaayinii || 8-29 ||

lak.smiirnaama dvidhaa saa tu kriyaabhuutivibhedinii |
yaa kriyaa naama sa.mkalpa.h sa sudar"sananaamavaan || 8-30 ||

bhuutirnaama jagadruupaa kaalaavyaktapumaatmikaa |
a"suddhaa "suddharuupaa tu saa vyuuhavibhavaatmikaa || 8-31 ||

kriyaa pravartikaa bhuute.h saa sudar"sanaruupi.nii |
ityetaddar"sita.m tattva.m devadevena me "srutam || 8-32 ||

dvitiiyapra"snasmaara.nam

adhunaa "srotumicchaami dvitiiya.m pra"snamii"svara |
aadhaaro naama ya.h prokto jagataa.m v.r.sabhadhbaja || 8-33 ||

sudar"sanasya jagadaadhaaratvam

ahirbudhnya.h -

"s.r.nu naarada tattvena ya aadhaara udiiryate |
yeneda.m dhriyate vi"sva.m tantunaa ma.nayo yathaa || 8-34 ||

p. 78) yaa saa "saktirhareraadyaa lak.smiirnaama mahaamune |
yaa saa sarvaatmano vi.s.norbhaavaabhaavaanuyaayinii || 8-35 ||

tasyaa alpaayutaa.m"saa.m"sa.h svasvaatantryavij.rmbhita.h |
kriyaabhuutivibhedena samudetiiti var.nitam || 8-36 ||

sudar"sanena kriyayaa "sa"nkuneva chado mune |
bhuuti.h saa dhriyate "sa"svadvistara.m tatra me "s.r.nu || 8-37 ||

tatra mahaaraatridharacakra.m prathanam

sa.mh.rtaakhilabhuutasya staimitya.m brahma.no hi yat |
apyaya.h saa mahaaraatristatsa.mkalpena dhaaryate || 8-38 ||

mahaaraatridharo naama tadara.m vai sudar"sanam |
tadekaara.m mahaccakramadyatve cintyate surai.h || 8-39 ||

u.sa"scakra.m dvitiiyam

yat sis.rk.saamaya.m ruupa.m brahma.na.h "saktisa.mbhavam |
jvaaleva vaayunaa vahne.h sa.mkalpena tadiiryate || 8-40 ||

u.sa"scakra.m taduddi.s.tamaradvitayabhuu.sitam |
bhuutikaamairajasra.m tadbrahma.naa caiva dhaaryate || 8-41 ||

p. 79) 			udayacakra.m t.rtiiyam

ya.h sa sa.mkar.se.nonme.so yo dhaarayati ta.m sadaa |
saak.saadudayacakra.m tadvij~naanatritayaatmakam || 8-42 ||

sa sa.mkar.sa.nasa.mkalpo j~naanakaamairni.sevyate |

ai"svaryacakra.m caturtham

ya.h sa praadyumna unme.sa ai"svaryamaya uurjita.h || 8-43 ||

vai.s.navenaiva laak.sme.na sa sa.mkalpena dhaaryate |
tadvai pradyumnasa.mkalpamai"svaryamayamuurjitam || 8-44 ||

samyak caturara.m cakramai"svaryasthaa upaasate |

"saktimahaacakra.m pa~ncamam

aaniruddho ya unme.sa.h "saktitejovidiipita.h || 8-45 ||

sa.mkalpo brahma"saktyutthasta.m dhaarayati sarvadaa |
tadvai"saktimahaacakra.m pa~ncaara.m parikalpitam || 8-46 ||

"saktiteja.hsam.rddhayartha.m vi"sve devaa upaasate |

.sa.daracakra.m .sa.s.tham

vyuuhaantarasamaakhyaata.m ke"savaadidvi.sa.tkakam || 8-47 ||

sudar"sanena dhriyate yena sa.mkalparuupi.naa |
.sa.dara.m tanmahaacarka.m vyuuhaantaravibhaavakam || 8-48 ||

p. 80) .rtvara.m tat samaakhyaata.m vratakaamaa upaasate |

mahaasudar"sanacakra.m saptamam

vibhavo ya.h puraa prokta.h padmanaabhaadiruurjita.h || 8-49 ||

sa yena dhriyate vi.s.no.h sa.mkalpena mahaamune |
mahaasudar"sana.m naama dvaada"saara.m taducyate || 8-50 ||

vibhavaantarasa.mj~na.m tadyacchaktyaave"sasa.mbhavam |
dh.rta.m tad dvaada"saare.na tatsa.mkalpena cakri.naa || 8-51 ||

sahasraaracakrama.s.tamam

yattu tat parama.m vyoma yad vi.s.no.h padamuurjitam |
sahasraare.na cakre.na tatsa.mkalpena dhaaryate || 8-52 ||

ete saudar"sanaa vyuuhaa.h samaasena prakiirtitaa.h |
aadhaaraadheyabhaavena vartante te svaya.m mune || 8-53 ||

sa.mkalpa.h ko.tiko.tya.m"sa.h "sakterbhuutistathaa dvidhaa |
"sakti.h saa vai.s.navii sattaa bahudhaiva.m prabhaasate || 8-54 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
jagadaadhaaravar.nana.m naama a.s.tamo.adhyaaya.h || 8 ||

aadita.h "slokaa.h 520



a"suddhajagadaadhaaraniruupa.na.m naama navamo.adhyaaya.h

prathama.m pauru.sacakram

ahirbudhnya.h -

aadhaara.h kathita.h "suddha.h "suddhaa saa yena dhaaryate |
bhuutirvyuuhaadiruupe.na yaa saa devii pravartate || 9-1 ||

pumaadyavaniparyantaa yathaa "suddhetaraatmikaa |
saa yena dhaaryate cakra.m tatsa.mkalpamaya.m "s.r.nu || 9-2 ||

tryara.m tat pauru.sa.m cakra.m puru.so yena dhaaryate |

"saktyaadicakraa.ni

cakra.m tri.m"sadara.m prokta.m "sakti.h saa yena dhaaryate || 9-3 ||

taad.r"sa.m naiyata.m cakra.m niyatiryena dhaaryate |
.sa.dara.m kaalacakra.m tat sa kaalo yena dhaaryate || 9-4 ||

sattva.m rajastama"scaiva dhaaryante yairmahaamune |
taani tvaadhaaracakraa.ni tryaraa.niiti vidurbudhaa.h || 9-5 ||

cakramekaada"saara.m tu buddhi.h saa yena dhaaryate |

p. 82) a.s.taara.m tanmahaacakramaha.mkaarasya dhaarakam || 9-6 ||

ekaara.m vaiyata.m cakra.m dvyara.m tadvaayudhaarakam |
tryara.m taijasamaakhyaatamaapya.m caturara.m mune || 9-7 ||

pa~ncaara.m paarthiva.m cakra.m p.rthivii yena dhaaryate |
gu.nacakraa.nyarai.h sarvaa.nya"nkitaani tribhistribhi.h || 9-8 ||

ekaada"savidha.m cakramaindriya.m dviyugaarakam |
iyamaadhaara"saktiste proktaa pratisvikii mune || 9-9 ||

mahaavibhuuticakram

ekadhaara.m mahaccakra.m mahaabhuutikara.m "s.r.nu |
mahaaketupa.tii yadvadvitataa vyomni dhaaryate || 9-10 ||

ani"sa.m paavamaanena pavamaanena vai mune |
sa.mkar.sa.naadibhuumyantaa vi.s.nu"saktimayii tathaa || 9-11 ||

niraalambe pa.te bhuuti.h sa.mkalpenaiva dhaaryate |
tatsa.mkalpamaya.m cakramanantaara.m mahaamune || 9-12 ||

divya.m mahaavibhuutyaakhyamavaa"nmanasala"nghitam |
aprameyamanaadyanta.m bhaavaabhaavasvalak.sa.nam || 9-13 ||

anantaaramaparyanta.m paryantakulasa.mkulam |
brahmaa.n.dako.tiko.tyoghako.tyarbudavibhaavitam || 9-14 ||

p. 83) mahaabhuutasahasraughasahasraughavibhaavanam |
jyotiri"nga.nasacchaayairindriyai.h ko.tiko.ti"sa.h || 9-15 ||

a"nkita.m k.sudrameghaabhairbrahmaa.n.dairanucitritam |
mahaabhuutamayiibhistu kvacidadbhirivaatatam || 9-16 ||

vipru"nbhiriva var.saa.naa.m vitata.m vai.s.nava.m padam |
mahaabhuutai.h kvaciddiipta.m jyotirbhirayutaayutai.h || 9-17 ||

viijita.m bhuutapavanairvyajanotthairiva kvacit |
k.sudraavakaa"sasa.mkaa"sairaakaa"sai.h ko.tiko.ti"sa.h || 9-18 ||

chidrita.m vividhaakaarairaha.mkaarairaha.mk.rtam |
amahadbhirmahadbhi"sca ko.tiko.tivibhaagibhi.h || 9-19 ||

a"nkita.m vividhaakaaraistamobhirbahula.m k.rtam |
kvacidvividhasa.mtaapacalanairayutaayutai.h || 9-20 ||

rajobhii ra~njita.m k.sudrairvi"sadairlaghubhi.h kvacit |
a"nkita.m bahubhi.h sattvairvimalai.h ko.tiko.ti"sa.h || 9-21 ||

trividhai.h .sa.tprakaarai"sca dvi.sa.tkapravibhaagibhi.h |
caturvi.m"satisa.mbhedaistri.m"sadardhadvayojjvalai.h || 9-22 ||

.sa.s.ti.sa.tkasamaakiir.nai.h ko.tiko.tivibhaagibhi.h |
kaalairanekasaahasrairayutaayutasa.mkulai.h || 9-23 ||

p. 84) kiir.na.m niyatiruupe.na naanaaniyamanaatmanaa |
ko.tiko.tisahasraughako.tiko.tigu.nena ca || 9-24 ||

"saktyaa naanaavidhaakaaramadhuko"sanibhaatmanaa |
ni.syandamaanatattvaughasvaruupamadhuvipru.saa || 9-25 ||

ko.tiko.tisahasraughaniyutaayutaruupayaa |
snigdha.m kvacidivaatyartha.m pu.msaa kvacidivaasthitam || 9-26 ||

"suklaraktaasitaakaarakarmakalpitaruupi.naa |
anekama"sakaakiir.nodumbarapratimaatmanaa || 9-27 ||

naanaajiivavibhedena naanaaphalavidhaaju.saa |
"subhaa"subhobhayaakaaravaasanaaja.tilaatmanaa || 9-28 ||

anekakle"sako"sena puru.se.naasthita.m kvacit |
nirmalaanandasa.mbodhamahaasattaamayena ca || 9-29 ||

nityairmuktairniraabaadhairnirmalaanandalak.sa.nai.h |
saak.saat pa"syadbhirii"saana.m naaraaya.namanaamayam || 9-30 ||

devyaa lak.smyaa samaasiina.m puur.na.saa.dgu.nyadehayaa |
nityoditairnityat.rptairatikraantaistamo mahat || 9-31 ||

aatmabhi.h "sobhitenaiva.m vare.na niyataa"nkitam |
.saa.dgu.nyavigrahairvyuuhai.h puru.sai.h pu.skarek.sa.nai.h || 9-32 ||

p. 85) aasthita.m jagadutpattisthitisa.mh.rtikaaribhi.h |
iti vyaaptavatiimetaa.m vibhuuti.m vai.s.navii.m paraam || 9-33 ||

citraambaradharaa.m samyagdadhadaatmaanamaatmanaa |
sa.mkalpo vai.s.navo yo.aya.m ma.niin suutramivaasthita.h || 9-34 ||

tadanantaaramavyakta.m mahaccakra.m sudar"sanam |
bhaavita.m sm.rtimaatre.na bhaavayatyakhilaa gatii.h || 9-35 ||

sa.mh.rticakram

yo jihiir.saamayo nitya.h sa.mkalpo vai.s.nava.h para.h |
anantaaramaparyanta.m tatsa.mh.rtisudar"sanam || 9-36 ||

eka eva tu sa.mkalpo ruupairnaanopagiiyate |
anantamaparicchedyamaprameyamanuupamam || 9-37 ||

atara"ngaar.navaakaaramanabhraambarasa.mnibham |
eka.m tat parama.m brahma .saa.dgu.nyastimita.m mahat || 9-38 ||

bhaavaabhaavamayii tasya "saktirekaanapaayinii |
taddharmadharmi.nii divyaa jyotsneva himadiidhite.h || 9-39 ||

tasya sa.mkalpasa.mkalpo ruupavyaapriyamaa.nataa |
staimityasthitisa.mkalpastimita.m tat sudar"sanam || 9-40 ||


p. 86) 			calanacakram

prabhave caapyaye vaapi sthitau vaapi mahaamune |
calattaapuurvaruupa.m ya.h sa.mkalpastatra vartate || 9-41 ||

calana.m naama taccakra.m sudar"sanamaya.m mahat |

tasya traividhyam

bhedaastrayo.asya vij~neyaastantravij~naanapaaragai.h || 9-42 ||

mahaas.r.s.timaya.m tatra samaasavyaasalak.sa.nam |
naanaa"saktisamaakiir.na.m tacca te kathita.m puraa || 9-43 ||

mahaasa.mhaaracakra.m ca samaasavyaasalak.sa.nam |
taad.rgevaatra vij~neya.m tacca te dar"sita.m puraa || 9-44 ||

sthiticakra.m tu yanmadhye samaasavyaasalak.sa.nam |
tasya vak.syaami vistaara.m yatpramaa.natayaa sthitam || 9-45 ||

yathaa hyeko na.to bhaavairnaanaaruupairvibhajyate |
tathaa sa.mkalpa evaikastaistairbhedairvibhajyate || 9-46 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
a"suddhajagadaadhaaraniruupa.na.m naama navamo.adhyaaya.h || 9 ||

aadita.h "slokaa.h 566



arthaatmakapramaa.naniruupa.na.m naama da"samo.adhyaaya.h

naarada.h -

bhagavan devadeve"sa bhavaaniijiivite"svara |
lokanaatha jagannaatha devaanaamabhayaprada || 10-1 ||

namaste tripuraghnaaya tattvavij~naanasindhave |
da"saavyayaaya te nitya.m .sa.da"ngaaya namo nama.h || 10-2 ||

yadetadudita.m nitya.m jagatkaara.namavyayam |
yaccaadhaaratayaa prokta.m sa.mkalpaakhya.m sudar"sanam || 10-3 ||

tadetadakhila.m deva vi.s.nusa.mkalpaj.rmbhitam |
samaasavyaasaruupe.na tattvato me.avadhaaritam || 10-4 ||

idaanii.m "srotumicchaami vistare.naantakaantaka |
ki.m tat pramaa.namityukta.m kiid.r"sa.m ki.mvidha.m ca tat || 10-5 ||

kimartha.m ki.mmaya.m deva tanme vistara"so vada |
vaktaa sarvasya guhyasya tvadanyo naiva vidyate || 10-6 ||

p. 88) 		pramaa.naniruupa.napratij~naa

ahirbudhnya.h -

"s.r.nu naarada tattvena pramaa.nasthitimavyayaam |
vi"sva.m yatraiva vi"sraanta.m sadevaasuramaanu.sam || 10-7 ||

pramaa.nasvaruupaniruupa.nam

madhyamo ya.h sa sa.mkalpo vi.s.no.h s.r.s.tavato jagat |
"saa"svate ti.s.thati vyakta.m jaganmaarga itiid.r"sa.h || 10-8 ||

tat pramaa.namiti prokta.m sthiticakra.m mahaamune |

pramaa.navibhaaga.h

sama.s.tivya.s.tibhaavena tad dviruupa.m vibhaavyate || 10-9 ||

sama.s.tipramaa.nasvaruupam

aikaruupye.na sa.mkalpo ya.h sarvavi.saye sthita.h |
mahaasthitimaya.m cakra.m tadetat kiirtita.m mune || 10-10 ||

vya.s.tipramaa.nasvaruupam

tattveyattaa samastaatman yasminnaayatate.akhilaa |
praatisvikii vyavasthaa yaa yasya sattvasya yaad.r"sii || 10-11 ||

p. 89) pari.naamakriyaasaadhyasthaanaruupaadigocaraa |
tadvadvya.s.timaye cakre pramaa.ne saa vyavasthitaa || 10-12 ||

ekace.s.taadiko yortho ya"sca s.r.s.tyaadilak.sa.na.h |
"saastra"saastraarthatatsaadhyavyavasthaatmaa ca yo mune || 10-13 ||

vaasudevaadike vyuuhe svasvasa.mkalpasa.mbhava.h || 10-14 ||

pramaa.na.m yena tat sarvamiyattaa.m pratipadyate |

tasyaiva vistare.na pratipaadanam

yacca tat parama.m vyoma divyasa.mbhogalak.sa.nam || 10-15 ||

sthitipramaa.naruupe.na tatsa.mkalpena vai hare.h |
aniyattamasa.mkocamananta.m vyavati.s.thate || 10-16 ||

acetanaanaa.m tattvaanaa.m yaa saa yoni.h paraa mune |
kaalakaalyamayii "saktiriyattaa tattridhaa paraa || 10-17 ||

svaruupakaaryabhaavaadau saa pramaa.nanibandhanaa |
niyati.h kaala ityete dve kaalasya bhide mate || 10-18 ||

"suddhaa"suddhamaye madhye ya.h pumaan kuu.tavat sthita.h |
naanaajiivamahaayonistasya yaa sthitiravyayaa || 10-19 ||

p. 90) iyattaa yaa ca saa cakre pramaa.ne vyavati.s.thate |
iyattaayaa bhidaa yaa ca kalaakaa.s.thaadigocaraa || 10-20 ||

saa pramaa.namaye cakre sarvaapyaayatate mune |
sattvaadiinaa.m svaruupa.m yadyaa prav.rtti.h phala.m ca yat || 10-21 ||

iyattaa tatra sarvatra saa pramaa.nasudar"sanaat |
yadruupatritaya.m buddherdharmaadyaa yaa ca vikriyaa || 10-22 ||

vyaapaaraspandanir.niitirnime.saatmaa ca yo.akhila.h |
yo.atreyattaamayo bhaava.h sa pramaa.nasudar"sanaat || 10-23 ||

abhimaano dvidhaa yo.api sa.mrambho yo.apyaha.mk.rte.h |
ya"sca kaamaadiko bhaavastatreyattaasthiti"sca yaa || 10-24 ||

saa pramaa.namaye cakre sa.mkalpe.asmin sudar"sanena |
pa~ncaanaa.m pa~ncaka.m yacca sa.mkalpaanaamavasthitam || 10-25 ||

taad.r"sa.m ca vikalpaanaa.m tadetad dvitaya.m mune |
iyattaa yaa sthitaa vyaapya saa pramaa.nasudar"sanaat || 10-26 ||

taanava.m paa.tava.m yacca yaccaalocanapa~ncakam |
"saantaghoraadika.m ruupa.m yacca dhiindriyapa~ncake || 10-27 ||

vacanaadaanavikraantimodotsargamaya.m ca yat |
"saantaghoraadika.m ruupa.m yatkarmendriyapa~ncake || 10-28 ||

p. 91) tatreyattaamaya.m ruupam yacca sthitimaya.m vapu.h |
pramaa.ne vai.s.nave sarva.m tatsa.mkalpasudar"sane || 10-29 ||

vyuuhaavakaa"salaghutaace.s.taaprera.na"so.sa.nam |
vyuuhaavakaa"savyaktaardrasnehak.sudratvamapyuta || 10-30 ||

sthairyapaarthivakaa.thinyamityetadbhautika.m vapu.h |
ekadvitricatu.hpa~ncagu.navyuuhamayii sthiti.h || 10-31 ||

yaistadvyaapya sthiteyattaa saa pramaa.nasudar"sanaat |
tattve tattve ca maryaadaa yaa yaa "sa"svadavasthitaa || 10-32 ||

saa saa pramaa.nacakrasya sa.mkalpasya harergati.h |
itiiya.m sthitimaryaadeyattaa cakre prakiirtitaa || 10-33 ||

vi.s.nusa.mkalpasa.mbhuutaa.m sthitimanyaa.m mune "s.r.nu |
pratibandhaniraasena yaa svabhaavagatirmune || 10-34 ||

tattvaanaa.m taattvikaanaa.m ca saa sthiti.h kathyate mune |
gu.naantaraanugrahe.na ya.h sattvonme.sa uurjita.h || 10-35 ||

dharmaj~naanaadiruupo.asau sudar"sanasamiirita.h |
parimaa.navi"se.sa.h sa bodhyastrailokyadhaaraka.h || 10-36 ||

"sanairaacaryamaa.no.asau sattvojjvalitabuddhibhi.h |
bibharti rodasii "sa"svadannav.r.s.tyaadidaanata.h || 10-37 ||

p. 92) gu.naantaraanugrahe.na tamaso ya.h sa udyama.h |
adharmaadisvaruupo.asau vi.s.nusa.mkalpacodita.h || 10-38 ||

"sanairaacaryamaa.no.asau tamomalinabuddhibhi.h |
annav.r.s.tyaadinaa"sena vinaa"sayati rodasii || 10-39 ||

sattvasyopadrava.h "sa"svadato.anyasmaadgu.nadvayaat |

"sastravyuuhapratipaadanam

dharmasa.msthaapanaayaatha nirasi.syannadhaarmikaan || 10-40 ||

janaardanatvamii"saano yadaa vi.s.nu.h prapadyate |
tadaa devasya sa.mkalpa.h sudar"sanasamaahvaya.h || 10-41 ||

aayudhaadisvaruupe.naakaaratva.m pratipadyate |
cakralaa"ngalasaunanda"sa"nkha"saar"nga"saratmanaa || 10-42 ||

kha.dgakhe.takaruupe.na paa"saa"nku"sapara"svadhai.h |
da.n.dakuntasvaruupe.na dambholimusalaatmanaa || 10-43 ||

"satavakraagniruupe.na kunta"saktimayaatmanaa |
tathaa "suulasvaruupe.na kharvaa"ngaadyaayudhaatmanaa || 10-44 ||

eva.m naanaavidhai ruupaistatsa.mkalpavikalpitai.h |
udeti jagato v.rddhyai naaraaya.nakaraa"srayii || 10-45 ||

iti "sastramayo vyuuho le"sataste nidar"sita.h |
aparo.astramayo vyuuha.h saudar"sana udiiryate || 10-46 ||

p. 93) 		astravyuuhapratipaadanam

ruupamaasthaaya divya.m tada"ngapratya"ngabhuu.sa.nam |
brahmak.satraadibhaavena mukhabaahuurupaadata.h || 10-47 ||

brahmaastraadimaya.m vyuuha.m pravartakanivartakam |
s.rjatya"se.sarak.saartha.m .sa.s.tidvitayasa.mmatam || 10-48 ||

prajaapatipit.rbrahmadevebhya"sca tathaa tathaa |
divyo naanaavidhaakaara.h samudetyastraruupavaan || 10-49 ||

brahmadevar.siraajar.si.svapi mantramayaatmasu |
anuvyaahaara"saapaadiruupe.naivaavati.s.thate || 10-50 ||

na tadasti p.rthivyaa.m vaa divi vaa munisattama |
nigrahe.anugrahe vaapi yatraaya.m naiva saadhanam || 10-51 ||

pramaa.navyuuha etaavaanarthaakaaro nidar"sita.h |
sudar"sanasya devasya "sabdaakaaramatho "s.r.nu || 10-52 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaam 
arthaatmakapramaa.navyuuhaniruupa.na.m naama 
da"samo.adhyaayaa.h || 10 ||

aadita.h "slokaa.h 618



"sabdaatmakapramaa.navyuuhaniruupa.na.m naama 
ekaada"so.adhyaaya.h

naarada.h -

nama.h samastagiirvaa.nasukhasaubhaagyadaayine |
"sa.mkaraaya girii"saaya gauriidayita te nama.h || 11-1 ||

"sabdaatmakapramaa.napra"sna.h

"sruta.h pramaa.naruupo.aya.m vyuuhaartho yanmayaakhila.h |
"sabdaakaaro ya uddi.s.tasta.m me vada sure"svara || 11-2 ||

tatprativivak.sayopoddhaata.h

ahirbudhnya.h –

aadisarge puraav.rtte naanaabhaavavibhuu.site |
aasiicchaktimato vi.s.noriya.m cintaa sukhodayaa || 11-3 ||

aadisarge bhagavata"scintaaprakaara.h

vipuleya.m k.rtaa s.r.s.tirmayaa sattvagu.nottaraa |
pratyak.sasarvadharmaarthaa niraabaadhaa sukhottaraa || 11-4 ||

prajeyamabhinirv.rttaa devar.sibrahmasa.mkulaa |


sattvaviv.rddhyaa paramapuru.sapraaptipuurvaka.m svaruupaavirbhaava.h

p. 95) tattvaj~naanasamaayogaat saddharmakara.naadapi || 11-5 ||

acire.naiva maa.m praapya sviiya.m bhaava.m bhaji.syate |

rajastamoviv.rddhyaa sattvahraasa.h

rajastamogu.nodreka.h kaalenaiva bhavi.syati || 11-6 ||

tadunme.sava"senaiva sattvamapyupaco.syate |

tadaa daityaadyaavirbhaava.h

tadaa praadurbhavi.syanti daityadaanavaraak.sasaa.h || 11-7 ||

tairvaidikamaryaadaavilopanam

tairiya.m saattvikii divyaa maryaadaa caalayi.syate |

j~naanapramo.saat dharmatirodhaanam

rajastamogu.nonme.saat samyagj~naane vinaa"site || 11-8 ||

j~naanahetu.h sa dharmo.api tirodhaana.m gami.syati |

tata.h prajaak.sobha.h

tata"sceyamanaadhaaraa prajaa"suddhaa vina"nk.syati || 11-9 ||

tadaa bhagavadavataaraa.naa.m labdhaavakaa"sataa

tatra ruupairanekairme k.rtya.m "sa"svadbhavi.syati |

p. 96) te.suupakara.naapek.saa naanaakaaraa bhavi.syati || 11-10 ||

dharmasthaapanani"scaya.h

aavi"syaavi"sya bhuutaani svena ruupe.na maayayaa |
taistai.h saadhanasa.mbhedairnirasya suk.rtadvi.sa.h || 11-11 ||

sukaraa dharmamaryaadaa tatra tatra bhavi.syati |

adharmaniraasasaadhanadvaividhyam

saadhana.m ca dvidhaa kaarya.m dharmadve.siniraak.rtau || 11-12 ||

"sastraastravyuuharuupe.na "saastraruupe.na caiva hi |

bhagavatsa.mkalpaat tadubhayotpatti.h

ityuktvaarthatvaruupa.m hi "sastraastraughasamaakulam || 11-13 ||

vyuuha.m sasarja sa.mkalpya svena sa.mkalpatejasaa |
sa ca saudar"sano vyuuho maryaadaadhaara.nak.sama.h || 11-14 ||

pramaa.naruupa uddi.s.to vak.syate ca tathaa tathaa |
pramaa.naruupa"saastraartha.h sa.mkalpo vai.s.navo hi ya.h || 11-15 ||

udito brahma.nastasmaadyathaa tadavadhaaraya |

aadi"saastrasvaruupavar.nanam

sa.mkalpamayamevaika.m sakalaantastamonudam || 11-16 ||

p. 97) nirghaata"sabdavadvyomna.h "saastramekamabhuut tadaa |
var.naarthai.h sa.mbh.rtairvarnai"scidaanandamahormibhi.h || 11-17 ||

vi.s.nu"saktisamudrotthairma.nibhimaaktikairiva |
prota.m saudar"sana.m ruupa.m vi.s.no.h sa.mkalpakalpitam || 11-18 ||

tadvij~naanamaya.m "saastra.m saddharmapratipaadakam |
niyutaadhyaayi yat prokta.m kaamapaalena "saa"svatam || 11-19 ||

tasya sarva"saastraarthagarbhitatvam

puru.saarthai"scaturbhistadanvita.m hetusa.mkulam |
.rgyaju.hsaamabhirju.s.tama"ngirobhiratharvabhi.h || 11-20 ||

padavaakyapramaa.naarthairvikalpairbahubhi"scitam |
ala.mk.rta.m "subhaistaistai.h samayairdivyamaanu.sai.h || 11-21 ||

tastairvikalpitai.h kalpai"schandobhirvividhairv.rtam |
kaalopagrahasa.mkhyaabhi.h prak.rtipratyayai.h svarai.h || 11-22 ||

vibhaktikaarakairli"ngai.h svairai.h prak.rtisandhibhi.h |
sa.mj~naabhi.h saadhikaaraabhirbhuu.sita.m paribhaa.sayaa || 11-23 ||

aade"sairaagamairlopairvikaarai"scaapyupaaghibhi.h |
v.rttibhirvividhaabhi"sca vaakyairupapadairapi || 11-24 ||

p. 98) avyayairupasargai"sca naamaakhyaatanipaatakai.h |
maatraav.rttisvarabalairabhini.s.taanasaamabhi.h || 11-25 ||

yamara"ngavibhaagai"sca bhuu.sita.m padabha"ngibhi.h |
var.naagamavikalpai"sca tathaa var.naviparyayai.h || 11-26 ||

kalpanaabhi"sca laghviibhirvik.rte.h prak.rterapi |
niruktakalpairvividhairnaanaanigamanairapi || 11-27 ||

grahanak.satraraa"sisthairvikalpairga.nanotthitai.h |
horaaskandhavikalpai"sca vidhaanai.h phalakalpitai.h || 11-28 ||

vidhyarthavaadamantrotthairvicaarai.h karmakalpanai.h |
a"ngayuktikramohai"sca tantravaapaatide"sanai.h || 11-29 ||

adhikaarairanekai"sca vicaarairvaakyagocarai.h |
pramaa.nakalpitairnyaayairnigrahacchalajaatibhi.h || 11-30 ||

dravyakarmavikalpai"sca gu.nasaamaanyakalpanai.h |
caaturhotravikalpai"sca caaturvaidyavij.rmbhitai.h || 11-31 ||

caaturaa"sramyakalpai"sca caaturvar.nyavikalpitai.h |
sa.mskaarakalpairvividhairnityakaamyakriyaakramai.h || 11-32 ||

itihaasapuraa.naabhyaa.m vividhaabhyaa.m samanvitam |
vividhai"sca prasa.mkhyaanai.h svaprak.rtyaadikalpitai.h || 11-33 ||

p. 99) pumii"svaravikalpai"sca pari.naamavikalpitai.h |
avasthaalak.sa.navyaakhyaadharmakl.rptivicitritam || 11-34 ||

pramaa.naanaa.m sasargaa.naa.m naanaakalpanayaanvitam |
lepaalepavicaarai"sca puru.saavyaktagocarai.h || 11-35 ||

tattvataattvikakalpai"sca naanaagativicintanai.h |
muktikramavicaarai"sca khyaatikalpairaneka"sa.h || 11-36 ||

j~naanaaj~naanasamaakhyaatagu.nado.savicaara.nai.h |
gu.natrayavikalpai"sca sargasa.myogacintanai.h || 11-37 ||

aanvita.m vividhai.h saa.mkhyai.h prasa.mkhyaanak.rtakramai.h |
yogaprakaarakalpai"sca v.rttiinaa.m kalpanairapi || 11-38 ||

abhyaasakalpairvividhai"scaaturvairaagyakalpanai.h |
antara"ngabahirbhuutayogaa"ngaparicintanai.h || 11-39 ||

kle"sakarmavipaakaanaamaa"sayaanaa.m ca var.nanai.h |
taapasa.mskaaracintaabhirdu.hkhabhedavicintanai.h || 11-40 ||

taistai"scaturadhi.s.thaanakalpanai.h kalpita.m p.rthak |
upaadeyasya heyasya haanopaadaanayorapi || 11-41 ||

svaruupacintaanai"scitrairbhogakaamavikalpanai.h |

p. 100) kriyaayogairanekai"sca cittasa.mskaarasaadhanai.h || 11-42 ||

siddhibhi"sca vicitraabhi"scittasthaabhirala.mk.rtam |
patipaa"sapa"suvyaakhyaavikalpairhetucitritai.h || 11-43 ||

"suddhaadhvakalpanaabhi"sca kriyaaj~naanavibhedata.h |
arthapa~ncakacintaabhiranekaabhirala.mk.rtam || 11-44 ||

"saktipa~ncakacintaabhirmalatrayavicaara.nai.h |
bhogopakara.naakhyaanai.h pu.msaa.m ruupavikalpanai.h || 11-45 ||

diik.saaprati.s.thaakalpai"sca dharmai.h paa"supatairapi |
iti naanaavidhaakaarabuddhikalpavicitrayaa || 11-46 ||

yukta.m kalpanayaa "sa"svat kl.rptanaanaadhikaarayaa |
adhikaare.na saddharmaan vyaacak.saa.namanekadhaa || 11-47 ||

niyutaadhyaayaka.m puurvamaasiit sa.mkar.sa.noditam |
sa.mkalpamayamaadyasya vi.s.no.h sa.mkalpajaat kila || 11-48 ||

tasya "saastrasya bhagavatpriitihetutvam

tena "saastre.na te divyaa manavo maanavaa"sca te |
ye proktaa aadisarge te tathaa maanavamaanavaa.h || 11-49 ||

satkriyaabhiranalpaabhirnaaraaya.namato.sayan |

tasya "saastrasya mandapracaarataa

atha kaalaviparyaasaadyugabhedasamudbhave || 11-50 ||

p. 101) tretaadau sattvasa.mkocaadrajasi pravij.rmbhite |
kaama.m kaamayamaane.su braahma.ne.su mahaatmasu || 11-51 ||

mandapracaaramaasiit tacchaasana.m yat sudar"sanam |

vaacyaayanaadibhistacchaastravibhajanam

tato mohaakule loke lokatantravidhaayina.h || 11-52 ||

sa.mbhuuya lokakartaara.h kartavya.m samacintayan |
apaantaratapaa naama munirvaaksa.mbhavo hare.h || 11-53 ||

kapila"sca puraa.nar.siraadidevasamudbhava.h |
hira.nyagarbho lokaadiraha.m pa"supati.h "siva.h || 11-54 ||

ete taptvaa tapastiivra.m var.saa.naamayuta.m "satam |
aadidevamanuj~naapya devadevena coditaa.h || 11-55 ||

sudar"sanasya le"sena tatsa.mkalpena sa.myutaa.h |
vij~naanabalamaasaadya dharmaaddevaprasaadajaat || 11-56 ||

aavirbhuuta.m tu tacchaastrama.m"sataste tatak.sima |

tatra vaacyaayanena vedavibhajanam

tatak.sa bhagavaanpuurvamapaantaratapaa muni.h || 11-57 ||

harervaacyaayana.h putro yaavadaatta.m ca vai tata.h |
udabhuut tatra dhiiruupam.rgyaju.hsaamasa.mkulam || 11-58 ||

vi.s.nusa.mkalpasa.mbhuutametadvaacyaayaneritam |


p. 102)			kapilena saa.mkhyavibhajanam

tatak.sa kapila.h "saastraadyaavada.m"samudaaradhii.h || 11-59 ||

tat saa.mkhyamabhavacchaastra.m prasa.mkhyaanaparaaya.nam |

hira.nyagarbhe.na yoga"saastravibhajanam

hira.nyagarbho lokaadiryat tatak.saadi"saasanaat || 11-60 ||

yamaadya"ngamabhuudetad divya.m yogaanu"saasanam |

"sivena paa"supatavibhajanam

aha.m tatak.sa yacchaastraada.m"saannaanaavrataakulaat || 11-61 ||

abhuut paa"supataakhya.m tat pa"supaa"savimocanam |

bhagavataa paa~ncaraatravibhajanam

sadaagamamayaat tasmaat kevalaad divya"saasanaat || 11-62 ||

nirmame saaramuddh.rtya svaya.m vi.s.nurasa.mkulam |
tat paravyuuhavibhavasvabhaavaadiniruupa.nam || 11-63 ||

pa~ncaraatraahvaya.m tantra.m mok.saikaphalalak.sa.nam |
sudar"sanaahvayo yo.asau sa.mkalpo vai.s.nava.h para.h || 11-64 ||

sa svaya.m bibhide tena pa~ncadhaa pa~ncavaktraga.h |

adhyaayaarthanigamanam

vi.s.nusa.mkalparuupo.aya.m pramaa.navyuuha iirita.h |

p. 103) "sastra"saastravibhedena ki.m bhuuya.h "srotumicchasi || 11-65 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
"sabdaatmakapramaa.navyuuhaniruupa.na.m 
naamaikaada"so.adhyaaya.h || 11 ||

aadita.h "slokaa.h 683



"sabdaatmakapramaa.navyuuhavi"se.sasvaruupaniruupa.na.m
naama dvaada"so.adhyaaya.h

v.rttaanuvaada.h

naarada.h -

suraasuraga.naaraadhya namaste paarvatiipriya |
tvatprasaadaacchruta.m deva divya.m tadvai.s.nava.m ya"sa.h || 12-1 ||

yat tadaadya.m mahacchaastra.m sudar"sanamaya.m hare.h |
tasmaat p.rthak p.rthakchaastramaahurvaacyaayanaadaya.h || 12-2 ||

trayyaadisvaruupapra"sna.h

trayii saa.mkhya.m tathaa yoga"saastra.m paa"supata.m tathaa |
saattvata.m ceti tadruupa.m "srotumicchaamyaha.m prabho || 12-3 ||

tatprativacanapratij~naa

ahirbudhnya.h -

"s.r.nu naarada tattvena te.saa.m ruupa.m p.rthak p.rthak |
sa.mkalpo yaavataa vi.s.norbhedena vyavati.s.thate || 12-4 ||

p. 105)			trayiisvaruupaniruupa.nam

tatra trayiimaya.m ruupamaadya.m sarvaarthada"sanam |
.rgyaju.hsaamaruupatvaat trayii saa parikiirtitaa || 12-5 ||

kaaryabhedaat trayiitve.api caturdhaa saa prakiirtitaa |
.rco yajuu.m.si saamaani hyatharvaa"ngirasastathaa || 12-6 ||

caaturhotrapradhaanatvaad.rgaaditritaya.m trayii |

atharva.naa.m p.rthakkara.ne hetu.h

atharvaa"ngirasaa.m ruupa.m sarvam.rgyaju.saatmakam || 12-7 ||

tathaapi "saantyaabhicaarapraadhaanyaat te p.rthak k.rtaa.h |

.rgaadiinaa.m "saakhaasa.mkhyaa

ekavi.m"sati"saakhaavaan.rgveda.h parigiiyate || 12-8 ||

"sata.m caikaa ca "saakhaa.h syuryaju.saamekavartmanaam |
saamnaa.m "saakhaa.h sahasra.m syu.h pa~nca "saakhaa atharva.naam || 12-
9 ||

iyataameva vedaanaa.m pratyak.satvam

iyanta eva pratyak.saa aamnaayante mahar.sibhi.h |
smaryante munibhirnitya.m labdhaanuj~nairmahe"svaraat || 12-10 ||

e.saa.m naiyamikaa dharmaa.h svaruupaamnaayagocaraa.h |

kalpaadiini .sa.da"ngaani

kalpo vyaakara.na.m "sik.saa nirukta.m jyoti.saa.m gati.h || 12-11 ||

p. 106) chandasaa.m vicaya"sceti .sa.da"ngaani vidurbudhaa.h |

miimaasaa nyaaya"scopaa"ngam

upaa"ngadvitaya.m caitanmiimaa.msaa nyaayavistara.h || 12-12 ||

dharmaj~nasamayo.arthaa"sca vedavaadotthitaastathaa |
nibaddhaa caanibaddhaa ca sa.mskaaraacaarasa.mtati.h || 12-13 ||

dharma"saastra.m mahar.sii.naamanta.hkara.nasa.mbh.rtam |

upavedaadikam

itihaasapura.naakhya upaveda.h prakiirtita.h || 12-14 ||

vaastuvedo dhanurvedo gaandharva"sca tathaa mune |
aayurveda"sca pa~ncaita upavedaa.h prakiirtitaa.h || 12-15 ||

da.n.daniiti"sca vaartaa ca vidyaadvayamida.m param |
ekavi.m"satibhedo ya.h saprakaara.h prakiirtita.h || 12-16 ||

vaacyaayanaad.r.se.h puurva.m vi.s.norvaa.niisamudbhavaat |
trayiiruupe.na sa.mkalpa iyadbhedo vij.rmbhita.h || 12-17 ||

saa.mkhyasvaruupavar.nanam

saa.mkhyaruupe.na sa.mkalpo vai.s.nava.h kapilaad.r.se.h |
udito yaad.r"sa.h puurva.m taad.r"sa.m "s.r.nu me.akhilam || 12-18 ||

.sa.s.tibheda.m sm.rta.m tantra.m saa.mkhya.m naama mahaamune |

p. 107) praak.rta.m vaik.rta.m ceti ma.n.dale dve samaasata.h || 12-19 ||

praak.rtama.n.dalavar.nanam

praak.rta.m ma.n.dala.m tatra dvaatri.m"sadbhedami.syate |
tatraadya.m brahmatantra.m tu dvitiiya.m puru.saa"nkitam || 12-20 ||

trii.ni tantraa.nyathaanyaani "sakterniyatikaalayo.h |
gu.natantraa.nyatha trii.ni tantramak.sarapuurvakam || 12-21 ||

praa.natantramathaanyattu kart.rtantramathetarat |
saamitantramathaanyattu j~naanatantraa.ni pa~nca ca || 12-22 ||

kriyaatantraa.ni pra~ncaatha maatraatantraa.ni pa~nca ca |
bhuutatantraa.ni pa~nceti tri.m"sad dve ca bhidaa imaa.h || 12-23 ||

praak.rta.m ma.n.dala.m prokta.m vaik.rta.m ma.n.dala.m "s.r.nu |

vaik.rtama.n.dalavar.nanam

a.s.taavi.m"sati bheda.m tanma.n.dala.m vaik.rta.m sm.rtam || 12-24 ||

k.rtyakaa.n.daani pa~ncaadau bhogakaa.n.da.m tathaa.aparam |
v.rttakaa.n.da.m tathaika.m tu kle"sakaa.n.daani pa~nca ca || 12-25 ||

trii.ni pramaa.nakaa.n.daani khyaatikaa.n.damata.h param |
dharmakaa.n.damathaika.m ca kaa.n.da.m vairaagyapuurvakam || 12-26 ||

p. 108) athai"svaryasya kaa.n.da.m ca gu.nakaa.n.damata.h param |
li"ngakaa.n.damathaika.m ca d.r.s.tikaa.n.damata.h param || 12-27 ||

aanu"sravikakaa.n.da.m ca du.hkhakaa.n.damata.h param |
siddhikaa.n.damathaika.m ca kaa.n.da.m kaa.saayavaacakam || 12-28 ||

tathaa samayakaa.n.da.m ca mok.sakaa.n.damata.h param |
a.s.taavi.m"satibheda.m tadittha.m vik.rtima.n.dalam || 12-29 ||

.sa.s.thitantraa.nyathaikaikame.saa.m naanaavidha.m mune |
.sa.s.titantramida.m saa.mkhya.m sudar"sanamaya.m hare.h || 12-30 ||

aavirbabhuuva sarvaj~naat paramar.sermahaamune |

yoga"saastrasvaruupavar.nanam

vi.s.nusa.mkalparuupa.m ca mahadyogaanu"saasanam || 12-31 ||

hira.nyagarbhaadudbhuuta.m tasya bhedaanimaa~n"s.r.nu |

yoge sa.mhitaadvayam

aadau hira.nyagarbhe.na dve prokte yogasa.mhite || 12-32 ||

ekaa nirodhayogaakhyaa karmayogaahvayaa paraa |

nirodhasa.mhitaayaa dvaada"savidhatvam

sa.mhitaa tu nirodhaakhyaa tatra dvaada"sadhaa sm.rtaa || 12-33 ||

a"ngatantramathaadya.m tu do.satantramata.h param |

p. 109) upasargaabhidha.m tantra.m tathaadhi.s.thaanaka.m param || 12-34 ||

aadhaaratantra.m yoga.m ca bahistattvaadhikaaravat |
riktayogaakhyatantra.m ca puur.nayogaakhyameva ca || 12-35 ||

siddhiyogaakhyayaa trii.ni mok.satantramata.h param |
iti dvaada"sabhedaaste nirodhaayaa.h prakiirtitaa.h || 12-36 ||

karmasa.mhitaayaa"scaaturvidhyam

brahma.naa gaditaastatra catasra.h karmasa.mhitaa.h |
naanaakarmamayii tvekaa paraa tvekaa kriyaamayii || 12-37 ||

baahyaabhyantararuupe.na dve api dvividhe sm.rte |
yogaanu"saasana.m "saastramiti .so.da"savistaram || 12-38 ||

sudar"sanamaya.m vi.s.norudita.m tat prajaapate.h |

pa"supatasvaruupavar.nanam

tantra.m paa"supata.m naama pa"supaa"sapramocanam || 12-39 ||

madvaktraanni.hs.rta.m vi.s.no.h sa.mkalpapravij.rmbhitam |

paa"supatasyaa.s.takaa.n.datvam

a.s.takaa.n.damida.m prokta.m mayaa tantramanuttamam || 12-40 ||

patikaa.n.damathaadya.m tu pa"sukaa.n.damata.h param |
paa"sakaa.n.da.m t.rtiiya.m tu prokta.m pa~ncaprabhedata.h || 12-41 ||

p. 110) "suddhacaryaa ca mi"sraa ca kaa.n.de dve parikiirtite |
devakaa.n.damatho .sa.s.tha.m diik.saakaa.n.damata.h param || 12-42 ||

saayujyama.s.tama.m prokta.m kaa.n.da.m paa"supata.m mahat |
a.s.takaa.n.damida.m "saastra.m sudar"sanamaya.m hare.h || 12-43 ||

divya.m paa"supata.m "saastra.m mayaivokta.m mahaamune |

paa~ncaraatrasvaruupavar.nanam

yat tat saudar"sana.m vi.s.no.h saattvata.m naama j.rmbhitam || 12-44 ||

bhedo da"savidhastasya sa.mk.sepe.na prakiirtita.h |
bhagavatsa.mhitaa tvaadyaa tathaanyaa karmasa.mhitaa || 12-45 ||

vidyaamayii t.rtiiyaa ca caturthii kaalasa.mhitaa |
kartavyasa.mhitaa tvanyaa .sa.s.thii vai"se.sikii kriyaa || 12-46 ||

saptamii gaditaa tatra puujyaa sa.myamasa.mhitaa |
a.s.tamyadhik.rte cintaa navamii maargasa.mhitaa || 12-47 ||

saattvatii giiyate "suddhaa da"samii mok.sasa.mhitaa |
etaavat saattvata.m "saastramaaviraasiit sanaatanaat || 12-48 ||

etaani pa~nca "saastraa.ni muulabhuutaani vai mune |
yuge yuge vibhajyante vi.s.nusa.mkalpacoditai.h || 12-49 ||

tattatkart.rsamaakhyaataastaastaastrayyaadisa.mhitaa.h |

p. 111) praade"sikyo nivartante hraasakaalaanukaalata.h || 12-50 ||

"saastraabhaasaprav.rttau kaara.nam

hi.msraa.naa.m mohanaarthaaya sa.mkalpaa eva vai.s.navaa.h |
"saastraabhaasaa.h pravartante devabrahmar.sivaktrata.h || 12-51 ||

uktaarthanigamanam

e.sa pramaa.nayorvyuuho divya.h saudar"sana.h para.h |
"sabdaarthapravibhaagena gaditaste mayaa mune || 12-52 ||

sudar"sanaparyaaya"sabdaa.h

praa.no maayaa kriyaa "saktirbhaava unme.sa udyama.h |
sudar"sana.m ca sa.mkalpa.h "sabdaa.h paryaayavaacakaa.h || 12-53 ||

pa~ncaanaamapi "saastraa.naa.m bhagavati ni.s.thaa

ni.s.thaa tvekaiva "saastraa.naamete.saa.m pa~ncavartmanaam |
"saastra.m sudar"sana.m naama tadartho vi.s.nuravyaya.h || 12-54 ||

pramaa.namaya uddi.s.to le"sato.aya.m mahaamune |
vyuuha.h saudar"sano vi.s.no.h ki.m bhuuya.h "srotumicchasi || 12-55 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
"sabdaatmakapramaa.navyuuhavi"se.sasvaruupaniruupa.na.m naama 
dvaada"so.adhyaaya.h || 12 ||

aadita.h "slokaa.h 738



pramaa.naarthaniruupa.na.m naama trayoda"so.adhyaaya.h

pramaa.naarthavi.sayaka.h pra"sna.h

naarada.h -

namaste devadeve"sa namaste marutaa.m pate |
bhavaaniipataye tubhya.m namaste v.r.saketana || 13-1 ||

tvadvaktrakamalodbhuutaa arthaa avadh.rtaa mayaa |
yat kaara.na.m ca jagataamaadhaaro jagataa.m ca ya.h || 13-2 ||

jagataa.m yat pramaa.na.m ca traya.m tadavadhaaritam |
pramaa.naarthamidaanii.m me vaktumarhasi "sa.mkara || 13-3 ||

ya"sca yaad.rk ca yaavaa.m"sca pramaa.naasyaartha i.syate |

tatprativacanapratij~naa

ahirbudhnya.h -

"s.r.nu naarada tattvena pramaa.nasyaarthamuttamam || 13-4 ||

vi.s.nusa.mkalpamuulo yo bahudhaa pravij.rmbhate |


pramaa.na"sabdanirvacanam

mitirmaa gaditaa sadbhi.h prak.r.s.taa maa pramaa sm.rtaa || 13-5 ||

p. 113) prakar.sa"sca mite.h so.aya.m yadyathaarthaavadhaara.nam |
dhiisaadhakatama.m yat tat pramaa.namiti "sabdyate || 13-6 ||

pramaa.naarthasvaruupam

pramaa.nenaarthyate yaddhi sa pramaa.naartha ucyate |
yat pu.mso hitamatyanta.m sarvade"se.su sarvadaa || 13-7 ||

sa pramaa.naartha i.s.to.atra sa dvedhaa vyavati.s.thate |

tasya dvaividhyam

hita.m ca saadhana.m ceti tayostattvamida.m "s.r.nu || 13-8 ||

hitasvaruupam

aatyantikii niv.rttistu pu.mso yaa du.hkhasa.mtate.h |
tayopalak.sita.m nitya.m sukha.m yat taddhita.m sm.rtam || 13-9 ||

saadhanasvaruupam

tasya yo.avyabhicaare.na saadhanatva.m prapadyate |
hitasaadhanamityukta.h so.artho vedaantapaaragai.h || 13-10 ||

hitasvaruupayaathaatmyam

svaruupabhuuta.m yat pu.msro hita.m sukhamudiiritam |
bhagavanmayataa saasya bhagavattaaparaahvayaa || 13-11 ||

p. 114)			saadhanadvaividhyam

atyantasaadhana.m tasya yat tad dvedhaa vyavasthitam |
vidhaa j~naanamiti tvekaa dharma ityaparaa vidhaa || 13-12 ||

tayorhetuhetumadbhaava.h

hetumaddhetubhaavastu vidhayoranayo.h sm.rta.h |

j~naanadvaividhyam

j~naana.m tu hetumat tatra tacca dvedhaa vyavasthitam || 13-13 ||

saak.saatkaaramaya.m caika.m parok.sa.m paramiiryate |

tayorapi hetuhetumadbhaava.h

hetumaddhetubhaavo.aya.m dvayorapi niruupyate || 13-14 ||

hetumattvaparok.sa.m yat parok.sa.m heturucyate |

karma.naa.m j~naanahetutvam

anayorj~naanayordharma.h sa heturiti giiyate || 13-15 ||

saak.saat parok.se tatsaadhye hetustanmukhato hyasau |

karma.naa.m dvairaa"syam

asyaapi dve vidhe d.r.s.te tattva"saastraabdhipaaragai.h || 13-16 ||

p. 115) saak.saadaaraadhanaatmaika.h parastu vyavadhaanata.h |

vyavahitakarmasvaruupam

apaara.m tat para.m brahma "saktimat parame"svara.h || 13-17 ||

naaraaya.nasamaakhyaata.m nitya.m .saa.dgu.nyamavyayam |
vibhuutayastu tasyeme brahmaadyaa.h sthaavaraantimaa.h || 13-18 ||

bhaavanaatrayasa.mmi"sraastatsudar"sanaj.rmbhitaa.h |
yaa saa bhuuti.h puraa "sakte.h ko.tya.m"senoditaa mayaa || 13-19 ||

tada.m"sale"saad brahmaadyaa vi.s.nusa.mkalpaj.rmbhitaa.h |
etadvibhuutimukhato yo hyakaamahatairnarai.h || 13-20 ||

brahmaarpa.nena kriyate sa dharmo vyavadhaanavaan |

avyavahitadharmasvaruupam

vibhuutimat para.m brahma tadevaavyavadhaanata.h || 13-21 ||

yena prii.nayate yogii sa saak.saaddharma i.syate |

paa~ncaraatrasyaavyavahitadharmaparatvam

saattvata.m "saasana.m sarva.m tasyaitasyaavabodhakam || 13-22 ||

sa"siraskasya vedasya vyavahitadharmaparatvam

yastu puurvastrayiibhaaga.h parabhaagaarthataa.m gata.h |
aparasya sa dharmasya ni.skaamaanaa.m niruupaka.h || 13-23 ||

p. 116) 	paa"supatasyaikavibhuutivi.sayakadharmaparatvam

dharma ekavibhuutistho mayaa paa"supate sm.rta.h |
ugravratairnarai.h "sa"svad brahmapriityai sa saadhyate || 13-24 ||

saa.mkhyasya parok.saj~naanaphalakatvam

saak.saacca vyavadhaanaacca yat tanmok.sasya saadhanam |
parok.sa.m tat prasa.mkhyaana.m j~naana.m saa.mkhyena cintyate || 13-25 ||

vedaantaanaamaparok.saj~naanaphalakatvam

antara"nga"samaadya"ngabhakti"sraddhaapura.hsaram |
trayyantairbrahmavij~naanamaparok.sa.m vibhaavyate || 13-26 ||

yogasyaaparok.saj~naanaa"ngayamaadiparatvam

bahira"ngaantara"ngaakhyayamaadya"ngakalaapavaan |
cittav.rtttinirodhaatmaa yogo yogaanu"saasane || 13-27 ||

"sa"svadabhyaasavairaagyapare"sapra.nidhaanata.h |
saak.saatkaaraavabhaasaakhyasiddha"suddhaapavargada.h || 13-28 ||

gu.napradhaanabhaavena sarvatra sarvopade"sa.h

yathoktatattvavij~naana.m naanaahetuvidhaanvitam |
dharmo bahuvidha"sceti sarva.m sarvairniruupyate || 13-29 ||

"saastre.su 
vividhaphalaantarasaadhanaantaropade"sasyaabhipraayakathanam

p. 117) hitaprav.rtterlokaanaa.m tanuukaaraaya paapmanaam |
raagadve.saprayuktaanaamaayurvedopade"savat || 13-30 ||

naanaaruupaphalaavaaptyai naanaaniyamabheditaa.h |
"saastrairdharmaa vidhiiyante naanaaruupaa dhiyastathaa || 13-31 ||

laukikapuru.saarthadvayopak.sepa.h

tadittha.m savi"se.sa.m te pumarthadvayamiiritam |
athaanyallaukika.m "saastrai.h pumarthadvayamiiritam || 13-32 ||

arthakaamau tayo.h kaama.h sm.rto vai.sayikerita.h |
artho gobhuuhira.nyaadiprek.sotthaanaphalaatmaka.h || 13-33 ||

trivargasya mitha.h saadhyasaadhanabhaavaviveka.h

artho dharmasya kaamasya tathaarthasyaapi saadhanam |
dharmo dharmasya kaamasya tathaarthasyaapi saadhanam || 13-34 ||

kaamo dharmasya kaamasya tathaarthasyaapi saadhanam |
artha.h kaama"sca sarvatra vyabhicaare.na saadhanam || 13-35 ||

dharma.h sarvasya saadhyasya niyamenaiva saadhanam |
tadetat tritaya.m prokta.m trivarga iti pa.n.ditai.h || 13-36 ||

p. 118) 		mok.sasya sarvadaa saadhyatvameva

mok.sa"sca saadhya eveti puru.saarthacatu.s.tayam |

arthakaamayo.h pramaa.naniruupa.nam

da.n.daniiti.h savaartaa saa sopavedacatu.s.tayaa || 13-37 ||

pramaa.natvena nirdi.s.taa pa.n.ditairarthakaamayo.h |

itihaasaadestattvaj~naanasahakaaritvam

itihaasapuraa.naakhya upavedo hi ya.h sm.rta.h || 13-38 ||

sahaayabhaava.m "saastraa.naa.m tattvaj~naane vrajatyasau |
iti te le"sata.h proktaa puru.saarthacatu.s.tayii || 13-39 ||

dharmaadiinaamantara"ngasaadhanaani

antara"ngamamu.syaastu saadhana.m "s.r.nu naarada |
nirvyaajaa nirupaskaaraa dayaa dharmasya saadhanam || 13-40 ||

heturutthaanamarthasya de"sakaalopapaaditam |
hetu.h kaamasya sa.mkalpo nirvyaajo nirupask.rta.h || 13-41 ||

hetustu sarvasa.mnyaaso mok.se j~naanapurask.rta.h |

te.saameva bahi.hsaadhanaani

nyaayya.m dharmaadi dharmasya bahi.hsaadhanamucyate || 13-42 ||

bahi.hsaadhanamarthasya tantraavaapaadicintanam |

p. 119) kaame paa.nigrahaadyukta.m bahira"nga.m vicak.sa.nai.h || 13-43 ||

ni.skaamadharmak.rtyaadi bahirmok.sasya saadhanam |
vij.rmbhitamida.m bhuute.h puru.saarthacatu.s.tayam || 13-44 ||

sa.mkalpo vai.s.navastasya vij.rmbhaaheturucyate |

adhyaayaarthopasa.mhaara.h

iti te sakalaa proktaa pramaa.naarthagati.h paraa |
sasaadhanaa saprakaaraa ki.m bhuuya.h "srotumicchasi || 13-45 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m 
pramaa.naarthaniruupa.na.m naama trayoda"so.adhyaaya.h || 13 ||

aadita.h "slokaa.h 783



jiivasya sa.msaarahetutaduddhara.naprakaaravar.nana.m naama 
caturda"so.adhyaaya.h

tatraadau muktivi.saya.h puna.h pra"sna.h

naarada.h -

aj~naanatimiraplo.silalaa.tanayanatvi.se |
namaste tripuraaraate namaste.antakavidvi.se || 14-1 ||

puru.saarthaa.h "srutaa.h sarve mukhyagau.navikalpitaa.h |
puru.saartha.h "sruto mukhyastatra muktyabhisa.mj~nita.h || 14-2 ||

bhagavattaamayii proktaa mukti"sca tripuradvi.saa |
tasyaa"sca saadhana.m saak.saat tattvaj~naana.m dvidhaa sthitam || 14-3 ||

saadhana.m tasya ca prokto dharmo nirabhisa.mdhika.h |
bhuuyo vistarata.h "sa.msa mukti.m taa.m candra"sekhara || 14-4 ||

yato yasya ca yaa muktistacca me dvitaya.m vada |
na hyanya.m pra.s.tumarhaami tvaam.rte sarvavedinam || 14-5 ||

jiivasvaruupasa.mk.sepa.h

ahirbudhnya.h -

anaadiraparicchedya"scidaanandamaya.h pumaan |

p. 121) bhagavanmaya evaaya.m bhagavadbhaavita.h sadaa || 14-6 ||

jiivasya bhagavacchaktya.m"sale"satvam

yaa saa "saktirmahaasattaa vi.s.nostaddharmadharmi.nii |
tasyaa.h ku.tyarbudaa.m"sena "saktii dve kathite tava || 14-7 ||

bhuuti"sceti kriyaa ceti bhaavyabhaavakasa.mj~nite |
bhuuti.h saa kriyayaa jvaalaa maruteva pra.nartyate || 14-8 ||

naanaabhedavatii bhuutervibhuuti.h kathitaa puraa |
"suddhya"suddhiva"saad dvedhaa "suddhaa saa bahudhoditaa || 14-9 ||

pu.m"sakti.h kaalamayyanyaa pumaan so.ayamudiirita.h |

tasya kaalava"syatvaat sa.msaarapraapti.h

kaala"saktivikaarastha.h so.aya.m sa.msarati dhruvam || 14-10 ||

saadhanani.spattyaa svaruupaavirbhaava.h

so.aya.m "saastriiyamaasaadya maarga.m svenaabhijaayate |

tatra puna.h pra"sna.h

naarada.h -

bhagavan devadeve"sa tripuraantaka "sa.mkara || 14-11 ||

kaala"saktivikaarastha.h katha.m sa.msarati dhruvam |

p. 122) katha.m vopaayamaasaadya pumaan svenaabhijaayate || 14-12 ||

bhagavatsvaatantryasyaaparyanuyojyatvam

ahirbudhnya.h -

sarvairananuyojya.m tat svaatantrya.m divyamii"situ.h |
avaaptavi"svakaamo.api krii.date raajavadva"sii || 14-13 ||

bhagavatsa.mkalpasya pa~ncadhaa vibhaaga.h

sa.mkalpo naama yastasya sudar"sanasamaahvaya.h |
satyapyanantaruupatve pa~ncadhaa sa vij.rmbhate || 14-14 ||

s.r.s.tisthityantakaare.na nigrahaanugrahaatmanaa |

nigraha"saktyaa jiivasyaakaaraaditirodhaanam

tirodhaanakarii "sakti.h saa nigrahasamaahvayaa || 14-15 ||

pumaa.msa.m jiivasa.mj~na.m saa tirobhaavayati svayam |
aakaarai"svaryavij~naanatirobhaavanakarma.naa || 14-16 ||

tirodhaayakaparyaaya"sabdaa.h

maayaavidyaa mahaamoho mahaataamisramityapi |
tamo bandho.atha h.rdgranthiriti paryaayavaacakaa.h || 14-17 ||

jiivaa.nutvaadi

aakaarasya tirodhaanaada.nutva.m pu.msa i.syate |

p. 123) ai"svaryasya tirobhaavaadaki.mcitkarataa sm.rtaa || 14-18 ||

pu.mso vij~naanasa.mkocaadaj~natva.m samudaah.rtam |
tirohita.h pumaa~nchaktyaa vi.s.nusa.mkalparuupayaa || 14-19 ||

a.nu.h ki.mcitkara"sceti ki.mcijj~na"sceti kathyate |

a.nutvaadermalatva.m bandhatva.m ca

malatrayamida.m prokta.m bandhatrayamida.m budhai.h || 14-20 ||

avidyaadibhirmalaviv.rddhi.h

tirobhaavana"saktyaiva.m vai.s.navyaa bandhameyu.sa.h |
avidyaasmitvaraagaadyaa mala.m samupacinvate || 14-21 ||

i.s.taani.s.tapraaptiparihaarecchaa

kli"syadbhi.h kle"sita.h kle"sairavidyaadibhiriidd.r"sai.h |
nunna.h prepsaajihaasaabhyaamaagamaananusa.mpatan || 14-22 ||

i.s.taarthapraaptaye.ani.s.tavighaataaya ca laalasa.h |
karma tat kurute kaamii "subhaa"subhaphalodayam || 14-23 ||

karmava"saat jaatyaayurbhogapraapti.h

tata.h karmavipaakastha.h "subhaa"subhavimi"sritaan |
jaatyaayuranubandhaan sa praapnoti vidhicodita.h || 14-24 ||

p. 124) sukhaadivaasanaastaastaa.h sa.mcinoti "sanai.h "sanai.h |
e.saa nigraha"saktestu tirodhaanapara.mparaa || 14-25 ||

tirodhaane sahakaarikaara.nam

a.m"sau yau kaala"saktyaakhyau bhuute.h samanuvartinau |
taabhyaa.m pu.msastirobhaava.m tanute nigrahaatmikaa || 14-26 ||

s.r.s.tyaadiinaa.m sa.mcitakarmamuulakatvam

ajasya tvanayaa "saktyaa tisra.h s.r.s.tyaadi"saktaya.h |
sa.mcitai.h sa.mpravartante taistai.h karmabhiruurjitai.h || 14-27 ||

sahetukasya bandhasyaanaaditvam

bandho.anaadiraya.m prokto bandhahetu"sca naadimaan |

baddhajiive bhagavatk.rpaavirbhaava.h

eva.m sa.ms.rticakrasthe bhraamyamaa.ne svakarmabhi.h || 14-28 ||

jiive du.hkhaakule vi.s.no.h k.rpaa kaapyupajaayate |

k.rpaayaa anugraha"saktipaataruupatvam

yaa hyuktaa pa~ncamii "saktirvi.s.nusa.mkalparuupi.nii || 14-29 ||

anugrahaatmikaa "sakti.h saa k.rpaa vai.s.navii paraa |
"saktipaata.h sa vai vi.s.noraagamasthairnigadyate || 14-30 ||

p. 125)		k.rpaavi.sayasya jiivasya karmasaamyapraapti.h

anugrahaatmanaa "saktyaa sudar"sanamayaatmanaa |
sviik.rto hi yadaa vi.s.no.h karu.naavar.saruupayaa || 14-31 ||

samiik.sitastadaa so.aya.m karu.naavar.saruupayaa |
karmasaamya.m bhajatyeva jiivo vi.s.nusamiik.sita.h || 14-32 ||

"saktipaata.h sa vai jiivamuttaarayati sa.ms.rte.h |
karma.nii ca same tatra tuu.s.nii.m bhaavamupaagate || 14-33 ||

sad.r.s.taanta.m karma.naamudaasit.rtvopapaadanam

yathaa hi mo.sakaa.h paanthe paribarhamupeyu.si |
niv.rttamo.sa.nodyogaa.h samaa.h santa.h udaasate || 14-34 ||

anugrahaatmikaayaastu "sakte.h paatak.sa.ne tathaa |
udaasaate samiibhuuya karma.nii te "subhaa"subhe || 14-35 ||

mumuk.sormok.sopaayapraaptiprakaara.h

tatpaataanantara.m janturyukto mok.sasamiik.sayaa |
pravartamaanavairaagyo viveke.abhinive"savaan || 14-36 ||

aagamaananusa.mcintya guruunapyupasadya ca |
labdhasattvaprakaaraistai.h prabuddho bodhapaalana.h || 14-37 ||

p. 126) ak.si.nvan gurusa.mbodha.m k.si.nvan kle"saadikaanapi |
vicinvan sarvata.h saaramupacinvan paraa.m dhiyam || 14-38 ||

saa.mkhyayogasamaave"sii satkarmanirata.h svayam |
ugravratadharo j~naanii vedaantaj~naanani"scala.h || 14-39 ||

sa.mhatairvig.rhiitai"sca maargairebhi.h suni"scayai.h |
kle"sena mahataa sthaana.m vai.s.nava.m pratipadyate || 14-40 ||

labdhaj~naanasya mok.sapraapti.h

sa.mpraapya j~naanabhuuyastva.m nirmaliik.rtacetana.h |
anaavilamasa.mkle"sa.m vai.s.nava.m tadvi"set padam || 14-41 ||

iti "sriipaa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaa.m jiivasya 
sa.msaarahetutaduddhara.naprakaaravar.nana.m naama 
caturda"so.adhyaaya.h || 14 ||

aadita.h "slokaa.h 824



adhikaariniruupa.na.m naama pa~ncada"so.adhyaaya.h

dhyaato dh.rtaatmabhi"scakramadhyastho madhusuudana.h |
paayaadapaayaat sa.msaararuupakuupaattu na.h para.h ||

adhikaarivi.saya.h pra"sna.h

naarada.h -

devadeva namaste.astu v.r.saketana "sa.mkara |
tvatprasaadaacchruta.m divya.m rahasya.m j~naanamuttamam || 15-1 ||

pra"sna"se.sa.m mama bruuhi yat p.r.s.to.asi mayaa puraa |
puru.saarthaa hi ye proktaa"scatvaara.h sakalaa"srayaa.h || 15-2 ||

ke hi taanadhikurvanti tanme vistarato vada |

tatprativacane prathama.m saattvikariitipratipaadanam

ahirbudhnya.h -

ye hi te manavo naama vidyaagarbhaa.h puroditaa.h || 15-3 ||

braahma.naa.h k.satriyaa vai"syaa.h "suudraa iti vibheditaa.h |
maanavaastatprasuutaa ye tathaa maanavamaanavaa.h || 15-4 ||

p. 128) mukhabaahuuruupaadebhyo braahma.naadyaa.h samutthitaa.h |
braahma.naa.h k.satriyaa vai"syaa.h "suudraa ityapi te sm.rtaa.h || 15-5 ||

dvitaye te yathaayogamadhikurvanti taanimaan |

manusantatijaanaa.m paa~ncaraatraadhikaara.h

ye puraa kathitaa.h pa~nca siddhaantaa.h sarvasa.mmataa.h || 15-6 ||

manusantatijaastatra saattvata.m tvadhikurvate |

te.saa.m tanni.s.thayaa bhagavatpraapti.h

trayoda"savidha.m karma gu.nai.h saa.myamikairyutam || 15-7 ||

kurvaa.naa.h pa~ncakaalasthaaste yaanti puru.sottamam |

te.su traivar.nikaanaa.m caaturaa"sramyam

vihita.m caaturaa"sramya.m trayaa.naa.m tatra naarada || 15-8 ||

brahmacaarii g.rhastho vaa vanastho bhik.surityapi |

te.saa.m "su"sruu.sayaa "suudrasya bhagavatpraapti.h

"suudra.h "su"sruu.sayaa te.saa.m bhagavatkarmasaadhanaat || 15-9 ||

araagaro.salobha.h sa~nchanairyaati hare.h padam |

anyatamaa"sramasthaanaamapi te.saa.m mok.sasiddhi.h

sadbrahmayaajinaste vai "suddhaa.h svaadhyaayatatparaa.h || 15-10 ||

p. 129) ananyayaajino vipraa aas.r.s.teradhikaari.na.h |
maataapit.rbhyaa.m taru.naa.h praagbuddhe.h saadhu paalitaa.h || 15-11 ||

aacaaryanayasa.mpannaaste "su"sruu.sa.natatparaa.h |
samyak saptapadaarthaj~naa niyamasthaa.h samaahitaa.h || 15-12 ||

prak.rtij~naanasa.mpannaa.h pramaadaparivarjitaa.h |
tyaktakaamaa.h sudh.rtaya.h "sucaya.h sa.myatendriyaa.h || 15-13 ||

siddhaa naama mahaabhaagaa.h samaaptaj~naanani"scayaa.h |
dhiyaa samaaptakarmaa.na"scara.nairanvitaa.h "subhai.h || 15-14 ||

aasamaapte.h samaasthaaya catur.naamekamaa"sramam |
paa~ncakaalikamacchidra.m kurvaa.naa.h "satavaar.sikam || 15-15 ||

vivekajaa.m paraa.m praapya karma.no.ante "subhaa.m dhiyam |
pradyotamaanavij~naanaa nirdhuutapraak.rtodyamaa.h || 15-16 ||

sahasraarci.samii"saana.m lak.smiipatimanaavilam |
k.setraj~na.m sarvabhuutaanaa.m vaasudeva.m vi"santi te || 15-17 ||

gaarhasthyasyaa"sramaantaropajiivyatvam

agnimaan bahumaatraavaaneka.h kau.tumba aa"srama.h |
vrataadinirataa.h "suddhaastatrayo.anye.anagnaya.h sm.rtaa.h || 15-18 ||

kau.tumbamupajiivanti te trayo hyuurdhvaretasa.h |


p. 130)			saattvikariitinigamanam

gaditaa saattvikii riitiriti te le"sato mune || 15-19 ||

atha trayyaadiriitikathanaarambha.h

eva.m vistarato me.adya riitimanyaa.m ni"saamaya |

mukhabaahuuruupajjaanaa.m trayyaadyadhikaara.h

ye hi brahmamukhaadibhyo var.naa"scatvaara udgataa.h || 15-20 ||

te samyagadhikurvanti trayyaadiinaa.m catu.s.tayam |

trayiini.s.thaanaa.m phalasiddhi.h saa.mkhyaadini.s.thaanaa.m kramaat 
pa~ncaraatraaroha.na.m ca

trayiisthaa eva sidhyanti saa.mkhyaadi.svapi ca tri.su || 15-21 ||

aarohantiicchayaa te.api saattvata.m "saasana.m param |

paa"supatani.s.thaanaa.m trayiidharmaananu.s.thaat.rtvam

praaptaa.h paa"supata.m ye hi dharma.m brahma.napuurvakaa.h || 15-22 ||

na dharmamanuti.s.thanti trayiistha.m te punarmune |
pa~ncaraatra.m pravi"syeva naanya.m dharma.m vitanvate || 15-23 ||

saa.mkhyaanaa.m nai.skarmyam

ni.skarmaa.na.h sm.rtaa.h saa.mkhyaa.h prasa.mkhyaanaikatatparaa.h |

yogani.s.thaanaa.m vaidikarmaanu.s.thaat.rtvam

nityanaimittikairyukto yogii yogaa"ngavaa~nchayaa || 15-24 ||

p. 131) kuryaadalabdhalaabhaaya labdhav.rddhaya eva ca |
brahmi.s.tho vaidika.m karma nitya.m naimittika.m tathaa || 15-25 ||

trayyaadimaargagaa riitirnaaradai.saa pradar"sitaa |

var.naa"sramataddharmaa.naa.m niruupa.nam

var.naa"sramavibhaaga.m me dharmai.h saha ni"saamaya || 15-26 ||

catvaaro var.naa.h

var.naa"scatvaara uddi.s.taa braahma.naadikrame.na ye |

aadyaanaa.m trayaa.naa.m vedaadhyayana.m dvijaatitva.m ca

adhiiyiira.mstrayo var.naa.h puurve bhuutvaa dvijaataya.h || 15-27 ||

"sruudrasya dvija"su"sruu.saa ekajaatitva.m ca

caturtha ekajaatistaa~nchu"sruu.setaanaha.m k.rta.h |

yaajanaadhyaapanapratigrahaa braahma.nasyaiva

braaha.no naama yo var.na aadyo brahmamukhodgata.h || 15-28 ||

sa triinadhyaapayedetaan braahma.naadiinanukramaat |
yaajayecca yathaakaama.m v.rttyarthamanasuuyayaa || 15-29 ||

tribhya"sca pratig.rh.niiyaade.sa vai"se.siko vidhi.h |

"sastradhaara.naadika.m k.satriyasya

"saastraa.naa.m dhaara.na.m nitya.m k.satrajaatervi"se.sa.nam || 15-30 ||

p. 132) k.satatraa.na.m yathaa"saastra.m prajaanaa.m paripaalanam |

k.r.syaadika.m vai"syasya

vi"so vai"se.sikii v.rtti.h k.r.sigorak.savaa.nijam || 15-31 ||

ijyaadhyayanadaanaani trayaa.naa.m tulaani

ijyaadhyayanadaana.m tu dvijaatiinaamida.m samam |
nitya.m dharmaarthamevaitat tatra hi.msaadivarjanam || 15-32 ||

"su"sruu.saa "suudrasya dharmo v.rttyarthaa ca

"su"sruu.saiva tu "suudrasya dharmo v.rttyarthameva ca |
"sre.s.thaa braahma.na"su"sruu.saa kani.s.the tvapare sm.rte || 15-33 ||

catur.naa.m saamaanyadharmaa.h

ahi.msaa satyamakrodha.h svadaaraniratirdayaa |
catur.svete.su dharmo.aya.m saamaanyena vidhiiyate || 15-34 ||

braahma.nottamak.satriyayo"scaaturaa"sramyam

brahma.na"scaaturaa"sramya.m k.satrasya tu katha.mcana |

k.satriyavai"syayoraadyamaa"sramatrayam

traya.m caadya.m k.satravi"sorniyata.m dharmalak.sa.nam || 15-35 ||

p. 133)		traivar.nikaanaa.m praagupanayanaat kaamacaara.h

aacaaryajanmana.h puurvamavrataaste dvijaataya.h |

upanayane dvitiiya.m janma

aacaaryaajjanma saavitryaa.m dvitiiya.m divyami.syate || 15-36 ||

yaj~nadiik.saayaa.m t.rtiiyam

te trayo yaj~nadiik.saayaa.m janma praapya t.rtiiyakam |

te.saa svaadhyaayani.s.thaanaa.m devatulyatvam

braahma.naa.h savanasthaaryaa.h savanaante yathaakramam || 15-37 ||

svaadhyaaye vartamaanaaste devaa.h sarve.api te traya.h |

aa"sramadharmaa.h

iti te kathitaa var.naa aa"sramaanapi me "s.r.nu || 15-38 ||

upakurvaa.nabrahmacaaridharmaa.h

aacaaryaajjanma sa.mpraapya tadante niyata.m vasan |
taddharmakaarii tanni.s.thastadbhaktastatparaaya.na.h || 15-39 ||

tanniveditasarvaartho bhik.saarthii tatkulaadbahi.h |
karma"se.se.na caacaaryaadicchan svaadhyaayamatvara.h || 15-40 ||

p. 134) upaasiita bahi.h sa.mdhye nityasnaayyanasuuyaka.h |
kurvannindriyasa.mrodha.m bhuutaanaamanukampaka.h || 15-41 ||

vahni.m samidbhirindhaana ubhe sa.mdhye samaahita.h |
dharmaj~nasamayastha.m caapyaacarannaatmano vratam || 15-42 ||

upakurvaa.nako naama svaadhyaaye sidhyati dvija.h |

samaaptabrahmacaryasyecchayaa aa"sramaantarapraapti.h

vedasnaayii vratasnaayii gurave dak.si.naa.m dadat || 15-43 ||

praapyaanuj~naa.m guroriccheccatur.naamekamaa"sramam |

nai.s.thikabrahmacaaridharmaa.h

yadiicched brahmacarya.m sa brahmacaarii svamaa"sramam || 15-44 ||

aacaaryameva seveta yukta aa dehapaatanaat |
jij~naasurbrahmacaarii sa labheta j~naanamuttamam || 15-45 ||

anyathaa pu.nyalopa.h syaaditi vedaanu"saasanam |

g.rhasthadharmaa.h

atha cedrocayet kartu.m gaarhasthya.m dharmamuttamam || 15-46 ||

labdhaanuj~no guro.h snaatvaa sa.mpraapya vidhivat striyam |
tayaa saha careddharma.m nitya.m svaadhyaayatatpara.h || 15-47 ||

"sraaddhak.rt satyavaadii ca nitya.m caivaatithipriya.h |

p. 135) sa.mkocinii.m caran v.rttimanasuuyuralolupa.h || 15-48 ||

snaatakavrata"saalii ca pa~ncayaj~naparaaya.na.h |

g.rhasthasyaapi paa~ncaraatradharmaava"syakataa

pa~ncakaalarato nitya.m dayaak.saantidh.rtisthiti.h || 15-49 ||

akrodhasatyahriividyaa"saucaasteyadamasthita.h |
anaayaaso hyak.rpa.na.h "saastriiye ma"ngale rata.h || 15-50 ||

manasaa karma.naa vaapi yaj~naan sarvaan samaacaret |

ni.skaamakarmi.no g.rhasthasyaapi mok.sapraapti.h

akaamahatayaa buddhyaa tyaktaaha.mkaaralobhayaa || 15-51 ||

sattarkavyavasaayaabhyaa.m locanaabhyetyasa.mbhavam |
"srautasmaartakriyaanityo nityanaimittike rata.h || 15-52 ||

iid.rgg.rhastho jij~naasu.h praapya j~naanamanuttamam |
praaptavedaantavij~naano vai.s.nava.m "srayate padam || 15-53 ||

sakaamasya g.rhasthasya brahmalokapraapti.h

kevalo dharmanityo.asau brahmaloke mahiiyate |

vaanaprasthadharmaa.h

gaarhasthyaadathavaa puurva.m vaanaprasthya.m "srayet padam || 15-54 ||

p. 136) g.rhasthastu yadaa pa"syed valiipalitamaatmana.h |
apatyasyaiva caapatya.m vana.m caatha samaa"srayet || 15-55 ||

graamyaahaara.m parityajya vanyaahaaropayogavaan |
bahiraatmani vaapyagni.m juhvadyaj~naparaaya.na.h || 15-56 ||

vatsare vatsare trii.ni tapaa.msi vidhivaccaret |

vaanaprasthasyaapi ni.skaamakar.ni.no mok.sapraapti.h

kurvan vanastha.h "saastraarthaanakaamahatayaa dhiyaa || 15-57 ||

sevamaano vratastha"sca taastaa diik.saa.h samaahita.h |
v.rttisa.mkocak.rcchubhrastattvajij~naasayaa yuta.h || 15-58 ||

sa.mpraapya tattvavij~naana.m vai.s.nava.m "srayate padam |

sakaamasya tasya brahmalokapraapti.h

kevalo dharmanitya"sca mahaaprasthaanamaacaran || 15-59 ||

viita"sokabhayo vanyo brahmaloke mahiiyate |

sa.mnyaasidharmaa.h

kaa.saayavasana.m praapya dvaabhyaamaadita eva vaa || 15-60 ||

dvayorekasya vaa pa"scaat paarivraajya.m samaacaret |
praajaapatyaa.m nirupye.s.ti.m sarvavedasadak.si.naam || 15-61 ||

p. 137) labdhaanuj~no gurorvaatha karma"sraanto mahaavratii |
samaaropyaagnimaanagnii.m"scaturthaa"sramamaavaset || 15-62 ||

vimukta.h sarvado.sebhyo virakto vi.saye.su ca |
uccaavacaa.m vicinva.m"sca gatimasyaantaraatmana.h || 15-63 ||

anviik.samaa.na.h suuk.sma.m ca paramaatmaanamaatmanaa |
prasa.mkhyaanaparo nitya.m vedaantaj~naanatatpara.h || 15-64 ||

samaadhistha"sca satatamugravrataparo.api vaa |
vaasyaika.m tak.sato baahu.m candanenaikamuk.sata.h || 15-65 ||

vidve.samanuraaga.m vaa dvayorapyavicintayan |
vaayubhuuta.h khavat svastha urviisthiramanaa muni.h || 15-66 ||

vaarivaccaardracetaastu "sucirjvalanavat sadaa |
gaa"ngo hrada ivaak.sobhya.h "suunyaagaarasamaak.rti.h || 15-67 ||

dhiyaalocitasarvaartho dhiyaa tyaktaparigraha.h |
dhiyaa sviik.rtasacchaastro dhiyaa t.rpta.h su"suddhayaa || 15-68 ||

dattasarvaabhayo yogii sarvairdattaabhayastathaa |
svaadhyaayaadyogamaasiino yogaat svaadhyaayamaamanet || 15-69 ||

abruvan kenacit ki.mcit praapte kaale.apyavibruvan |
sama.h sarve.su bhuute.su maat.rvat pit.rvat sadaa || 15-70 ||

aatmajyotiraatmarati.h prasiidannaatmani svayam |

p. 138) praj~naapraasaadamaaruu.dho vimukta.h sarvato janai.h || 15-71 ||

bhuumi.s.thaaniva "sailastha.h pa"syan sarvaanavasthitaan |
kai"scinmuuka iti prokta.h kai"sciddhiira itiipsita.h || 15-72 ||

kai"scit ka.h sviditi prokta.h kai"scid ghora itiirita.h |
upek.saakaru.naamaitriimuditaali"ngita.h sadaa || 15-73 ||

vivekabodhasa.mto.sairnitya.m parijanairv.rta.h |
bhaik.saa"sii tu.s.tisa.mpuur.no dharmairiid.rggu.nairyuta.h || 15-74 ||

sa.mnyaasina.h paramapuru.sopaasanaanmok.sapraapti.h

pradiipa iva "saantaarci.h parivraa.d dhyaanamaasthita.h |
dehasa.mskaaranaa"sena vai.s.nava.m "srayate padam || 15-75 ||

adhyaayaarthanigamanam

iti var.naa"sramaa ye te tulyavai"se.sikairyutaa.h |
dharmaaste le"sata.h proktaa.h ki.m bhuuya.h "srotumicchasi || 15-76 ||

iti paa~ncaraatre tantrarahasye ahirbudhnyasa.mhitaayaam 
adhikaariniruupa.na.m naama pa~ncada"so.adhyaaya.h || 15 ||

aadita.h 900



var.notpattiniruupa.na.m naama .so.da"so.adhyaaya.h

rak.saatadadhikaarivi.saya.h pra"sna.h

naarada.h -

bhagava.mstrida"saarighna sarvaj~na v.r.saketana |
pramaa.naartha.h "sruto.asmaabhi.h sahetu.h saviparyaya.h || 16-1 ||

sarvasyaasya ca kaa rak.saa ka"sca rak.saadhikaaravaan |
saprakaaramida.m dvandva.m bhagavan vaktumarhasi || 16-2 ||

tatprativacanaarambha.h

ahirbudhnya.h -

sudar"sanamayii rak.saa devasya harimedhasa.h |
svam.rte vi.s.nusa.mkalpa.m rak.saanyaa na vidhiiyate || 16-3 ||

vastuni.s.thasaamarthyasya sudar"sanaatmakatvam

yaa saa divyaa kriyaa"saktirvi.s.nu"saktya.m"sasa.mbhavaa |
sudar"sanaahvayaa devii sarvak.rtyakarii vibho.h || 16-4 ||

tanmaya.m viddhi saamarthya.m sarva.m sarvapadaarthajam |
tattvaanaa.m taattvikaanaa.m ca cetanaacetanaatmanaam || 16-5 ||

p. 140) pramaa.naanaa.m vicitraa.naa.m bhaavaabhaavayugasya ca |
dharmasyaarthasya kaamasya mukterbandhatrayasya || 16-6 ||

yadyat svakaaryasaamarthya.m tattat saudar"sana.m vapu.h |

"saastraastravyuuhasya rak.saasaadhanatvam

uktaa "saastraastraruupaa te vi.s.nusa.mkalpavikriyaa || 16-7 ||

yayaa devo jagannaatha.h kaale kaale janaardana.h |
avatiiryaathavaavi"sya bhuutaani laghayedbhuvam || 16-8 ||

mantragraamsyaapi rak.saasaadhanatvam

naanaamantramayii caanyaa yantrako"savicitritaa |
vedatantrobhayodbhuutaa naanaaprasava"saalinii || 16-9 ||

saak.saadvi.s.no.h kriyaa"sakti.h "suddhasa.mvinmayii paraa |

mantramayarak.saayaa.m braahma.nasyaivaadhikaara.h

sarvatattvaarthapaaraj~na.h sarvavidyaavi"saarada.h || 16-10 ||

askannanityanaimitta.h "suddhaabhijanasa.mata.h |
tri"suklo nistrisa.mdeha.h .sa.tkarmavidhipaaraga.h || 16-11 ||

braahma.no brahmayonistha.h svadaaranirata.h "suci.h |
adhikuryaat kriyaa"sakti.m vi.s.normantramayii.m paraam || 16-12 ||

p. 141) braahma.nasyaapi raajaanava.s.tabdhasya rak.saayaamasaamarthyam

braahma.no naanava.s.tabdhastayaa kaaryamihaarhati |
ava.s.tambya tu raajaana.m jagato.arthe tayaa caret || 16-13 ||

raajapra"sa.msaa

raajaa hi parama.m bhuuta.m sarvadevamayo vibhu.h |
kriyaa"sakteradhi.s.thaana.m vai.s.navyaa bhagavanmaya.h || 16-14 ||

muurdhato hi puraa devo raajaanamas.rjat prabhu.h |
muurdhaabhi.siktastenaasau sarvabhuutopari sthita.h || 16-15 ||

dvigu.no braahma.no raajaa veda"saastre.su giiyate |

raajadvi.saa.m d.r.s.taad.r.s.tayo.h pratyavaaya.h

yastu ta.m dve.s.ti sa.mmohaat sa hari.m dve.s.ti durmati.h || 16-16 ||

yo hari.m dve.s.ti sa.mmohaat sa lak.smii.m dve.s.ti maanava.h |
lak.smyaa dve.s.taa tu durmedhaa.h sarvadharme.su hiiyate || 16-17 ||

sa bhra.s.ta.h sarvalokebhya.h sarvadevabahi.sk.rta.h |
aprati.s.the tamasyandhe samaasti.s.thati "saa"svatii.h || 16-18 ||

ato raajaa ava"sya.m bahu mantavya.h

aihikaamu.smikii.m lak.smiimata.h prepsurudaaradhii.h |
raajaana.m bahu manyeta sarvalokaadhidaivatam || 16-19 ||

p. 142) 	kevalayorbraahma.nan.rpayorlak.smyaa asthiratvam

braahma.ne kevale lak.smiirna vasatyatimaardavaat |
atyaugryaad bibhyatii k.satre kevale necchati sthitim || 16-20 ||

sa.ms.r.s.tayostayorlak.smyaa.h sthairyam

brahmak.satre tu sa.mp.rkte hyagnii.somamayaatmani |
nivasatyatisa.mpriitaa grii.sme "siita iva hrade || 16-21 ||

tatra hetu.h

dve hi te bibh.rto lokasthiti.m sa.mbhuuya tejasii |
tayorhi sakalaa "sakti.h sthitaa vi.s.no.h kriyaatmikaa || 16-22 ||

anvayavyatirekaabhyaa.m tatra d.r.s.taantakathanam

mahatyaa hi yathaa nadyaa.h kusaro na dh.rte.h k.samam |
eva.m laghurnaro naiva kriyaa"sakterdh.rtau k.sama.h || 16-23 ||

paaraavaaro yathaa dhiiro mahatii.m taa.m pratiicchati |
brahmap.rkta.m tathaa k.satra.m kriyaa"sakti.m pratiicchati || 16-24 ||

puuryamaa.na.m mahaanadyaa kuta.taaka.m vidiiryate |
rak.syamaa.nastathaapyeko naiva paryaapyate tayaa || 16-25 ||

raajaartha.m prayuktaayaa api kriyaa"sakte.h 
sarvaprajopakaarakatvakathanam

yathaa samudragaaminyaa.m mahatyaa.m sariti dhruvam |

p. 143) upasnehena puuryante saraa.msyanyaani bhuuyasaa || 16-26 ||

prayuktaayaa.m kriyaa"saktau cakre vai cakravartina.h |
cakrasthaa hi prajaa.h sarvaa.h samedhante tathaa "sriyaa || 16-27 ||

cakravartyaadiinaa.m kriyaa"saktaavadhikaarataaratamyam

cakravartii n.rpa.h puurvaa.m dvitiiyaa.m ma.n.dale"svara.h |
adhikuryaat kriyaa"sakti.m t.rtiiyaa.m vi.saye"svara.h || 16-28 ||

mahaamaatro dvijaatirvaa yo vahvii rak.sati prajaa.h |
imaa.m naiko nara.h kuryaadekasmai maanavaaya tu || 16-29 ||

kriyaa"saktisvaruupakathanaarambha.h

adhikaara.h kriyaayaa"sca "sakteste sa.mpradar"sita.h |
ruupamasyaa yathaavanme gadatastanni"saamaya || 16-30 ||

saamaanyata.h "sakterdvaividhyam

unme.sa.h parama.h "saktervi.s.no.h ko.tya.m"sako.tita.h |
bhaavyabhaavakabhedena sa dvidhaa vyavati.s.thate || 16-31 ||

bhaavako vi.s.nusa.mkalpa.h sudar"sanaparaahvaya.h |

"sakte.h paryaaya"sabdaa.h

sai.saa devii kriyaa"sakti.h saamarthya.m yoga ityapi || 16-32 ||

p. 144) paarame.s.thya.m mahaatejo maayaayoga itiid.r"sai.h |
"sabdai.h prakaarasaamarthya.h sa.mkalpa.h so.abhidhiiyate || 16-33 ||

bhaavakasya bhuutya.m"sapravartakatvam

bhaavyo naama ya unme.sa.h saa bhuutiriti giiyate |
"suddhya"suddhimayii seti puurvameva nidar"sitam || 16-34 ||

jvalanasyeva saa jvaalaa sa.mkalpena pratanyate |
eko naaraaya.no devastasya bhaavaanugaaminii || 16-35 ||

tasyaa devyaa.h kriyaa"sakte.h sthiti.m mantramayii.m "s.r.nu |

kriyaa"sakternaadaatmakatvam

udyatii saa kriyaa"saktirbhajate