************************************************************************************************************ * ahirbudhnya saMhita of the pAJcarAtrAgama volume 1 * * Edited By Pandit M. D. Ramanujacarya under the supervision of F. Otto Schrader * * published by The Adyar Library and Research Center 1916 C.E. * * Data entered by the staff of Muktabodha * under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski * * Harvard-Kyoto transliteration * Revision 0 June 14, 2007 * Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute * THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. ****************************************************************************************************************** zrIpAJcarAtre ahirbudhnyasaMhitA zAstrAvatAro nAma prathamo'dhyAyaH zuklAmbaradharaM viSNuM zazivarNaM caturbhujam | prasannavadanaM dhyAyet sarvavighnopazAntaye || maGgalAcaraNam akSaratritayAvyaktavikArAkSAdirUpiNe | paravyUhAditattvAya namazcakrAya cakriNe || 1-1 || somasUryAnalAkalpAmakalpAminduzekharAm | paJcabinduM hareH zaktiM paJcakRtyakarIM numaH || 1-2 || bharadvAjasya durvAsasaM prati sudarzanamAhAtmyakAraNapraznaH AplutaM divyagaGgAyAmupAsInaM paraM padam | bharadvAjo'tha papraccha durvAsasamakalmaSam || 1-3 || bharadvAjaH - anasUyAhRdAnanda bhagavaMstapasAM nidhe | asti me saMzayaH kazcit taM me vyAkhyA tu marhasi || 1-4 || p. 2) agniSomakriyAyoginyAtharvaNavinirNaye | mahodaye'strasaMghe ca pravartakanivartake || 1-5 || lokapAlAstrasaMghe ca tattatsAmarthyasaMbhRte | mahodayAsu zaktISu vahnisUryenduvartmanAm || 1-6 || astrAzraye ca zastraughe brahmarudrAdinirmite | trailokyatrANasaMhArajanikarmavicakSaNe || 1-7 || maharSigaNasaMdRSTe mantragrAme mahodaye | vaiSNave ca gadAzArGgazaGkhakhaDgAdipUrvake || 1-8 || lAkSme ca dalagaNDAbjapUrve'straughe mahodaye | anyatroccAvace'pyevaM kIrtyamAne prabhAvataH || 1-9 || sudarzanAzrayatvaM tu tatra tatra nirUpitam | kiMkRtaM tasya mAhAtmyaM svataH saMsargato'pi vA || 1-10 || kiM tat sudarzanaM nAma kazca zabdArtha iSyate | tena kiM kriyate karma jagad vyApnoti tat katham || 1-11 || kiyantaH kIdRzAH ke ca vyUhAstasyoditA mune | prayojanaM ca kiM teSAM vyUhI teSAM ca kIdRzI || 1-12 || viSNunA tasya saMbandhaH kazca kIdRk ca saMmataH | kiM tena niyataM nityamutAnyatrApi dRzyate || 1-13 || p. 3) eSa me saMzayo jAto nAnAzAstranirIkSaNAt | chindhyenaM bhagavan samyagupasanno'smyadhIhi bhoH || 1-14 || durvAsasaH praznaprazaMsApUrvakaM tatprativacanam durvAsAH - upapannamidaM vatsa yat tvayaivaM vimRzyate | tAni tAni tapAMsyadya vyuchanti tava suvrata || 1-15 || pakvakaSAyasyaiva paratattvajijJAsodayaH AntaHkaraNike taistaiH kSayaM nIte kaSAyake | manISA jAyate puMsAM paratattvavimarzinI || 1-16 || atra brahmAdInAmapi saMzayaH na saMzayI bhavAneva pUrvopanyastavastuni | brahmAdyAzca yatante'tra saMzayAnA manISiNaH || 1-17 || svasyAhirbudhnyAt tattvanirNayaprAptiH nirNayo'tra mayA prApto nAradAya surarSaye | sAkSAt kathayataH pRSTAcchaMkarAllokazaMkarAt || 1-18 || nAradasyotkarSaH prApyAgryAM tapaso vyuSTiM nArado devasaMmataH | p. 4) chindAnaH saMzayAn sarvAn brahmadevamaharSiSu || 1-19 || tasyApi tattvaviSayasaMdehAdahirbudhnyAbhigamanam svayaM tu saMzayaM prApya gahanaM durvidaM suraiH | arAgarogakaluSastapasvI saMyatendriyaH || 1-20 || padavAkyapramANAnAM yAthAtathyavidhAnavit | brahmacArI damAvAsaH parAparavibhAgavit || 1-21 || zuzrUSuranahaMvAdI yathArthajJAnatatparaH | nArado munizArdUlastrIn lokAnanusaMcaran || 1-22 || chettAraM saMzayasyAsya durvidasya surarSibhiH | devAdanabhigamyAnyaM sarvajJAccandrazekharAt || 1-23 || kailAsavarNanam prabhAbhiH svAbhirakhilAn prahasantamivAcalAn | unmeSamiva sattvasya prakRSTajJAnakAriNaH || 1-24 || siddhavidyAdharAkIrNaM devagandharvasevitam | kailAsaM zaMkarAvAsaM zaMkaraM draSTumAyayau || 1-25 || ahirbudhnyavarNanam rudrairvasubhirAdityaiH siddhaiH sAdhyairmarudgaNaiH | RSibhiryogibhirdivyairbhUtairnAnAvidhairapi || 1-26 || p. 5) dadarza sevitaM tatra samAsInaM sahomayA | tryakSaM varadamIzAnaM zUlinaM candrazekharaM || 1-27 || patiM pazUnAmanizaM bhavapAzAvibhedinam | sthitaM mUrtibhiraSTAbhiravaSTabhya jagattrayam || 1-28 || taM dRSTvA devamIzAnaM nArado devadarzanaH | praNipatyAtha tuSTAva gIrbhiragryAbhirAdarAt || 1-29 || nAradakRtAhirbudhnyastutiH nAradaH - namaste devadeveza namaste vRSaketana | vRSapravaravAhAya vRSNe kAmapravarSiNe || 1-30 || ojIyase parasmai te mIDhuSTama namo'stu te | sarvajJAya svatantrAya nityatRptAya te namaH || 1-31 || anAdibodharUpAya namaste nityazaktaye | kartre hartre ca jagatAM SaDaGgAya namo'stu te || 1-32 || dazAvyaya namastubhyaM namaste kRttivAsase | aghorAyAtha ghorAya ghoraghoratarAya ca || 1-33 || [sadyojAtAya devAya vAmadevAya te namaH | p. 6) namo jyeSThAya rudrAya bhavodbhava namo'stu te || 1-34 || namo balavikArAya balapramathanAya te | namaH - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ya te namaH] || 1-35 || namaH kalavikArAya kAlAya kalanAtmane | namaste sarvabhUtAnAM damanAya manonmana || 1-36 || namaH zarvAya zAntAya zaMbhave zaMbhave namaH | vidyezvara namastubhyaM bhUtezvara namo'stu te || 1-37 || mahAdeva namaste'stu namastatpuruSAya te | jJAnarUpa namastubhyaM namo vairAgyavAridhe || 1-38 || aizvaryaguNapUrNAya namaste tapasAM nidhe | nityasatya namaste'stu kSamAsAra namo'stu te || 1-39 || dhRtisAra namastubhyaM sraSTre te jagatAM namaH | AtmasaMbodhapUrNAya trIn lokAnadhitiSThate || 1-40 || dazAvyayAya te nityamavyayAya namo namaH | kSoNyambvanalavAyvabhracandrAdityAtmane namaH || 1-41 || namaH sarvopakArAya trilokImadhitasthuSe | durvAsAH - iti stuvAnamagryAbhirvAgbhirdevarSisattamam || 1-42 || prasAdamadhuraM vAkyamityuvAca vRSadhvajaH | p. 7) ahirbudhnyaH - stotreNAnena bhaktyA ca tuSTo'smi munipuMgava || 1-43 || brUhi kiM karavANyadya yadyapi syAt sudurlabham | nAradaH - kimanyadiha vaktavyaM yadi tuSTo jagatpatiH || 1-44 || etadeva hi kAGkSanti yatamAnA vipazcitaH | ahirbudhnyaH - prasanno'smi tavAdyAstu darzanaM saphalaM mama || 1-45 || brUhi nArada tattvena yat te manasi vartate | kAlanemisaMgrAme nAradasya sudarzanamahimadarzanam nAradaH - tArakAmayasaMkAze saMgrAme kAlaneminaH || 1-46 || saMpravRtte jagaddhAturdevadevasya zArGgiNaH | devadAnavagandharvayakSarakSobhayAvahe || 1-47 || madhyAhnArkasahasrAbhazastrAstragaNasaMkule | surAsurendrasainyeSu nikRtteSu mahAstrataH || 1-48 || bhItavismitasaMbhUtahRtasaMgatasaMplutaiH | pizAcapretavetAlabhUtasaMghaiH samAkule || 1-49 || p. 8) udyantISvatighorAsu hrAdinISvazanISu ca | devadAnavadehebhyaH kSaradbhiH kSatajaistathA || 1-50 || syandamAnAsu vegena syandinISu samantataH | vidrutaiH sarvato bhItairhatazeSaiH surAsuraiH || 1-51 || garuDasthe jagannAthe sudarzanakarAmbuje | prAduzcakre kAlanemirastragrAmAnazeSataH || 1-52 || bhRzAzvatanayA ye te ye te tvanmukhaniHsRtAH | ye te brahmamukhodbhUtA ye te saMvartakAlajAH || 1-53 || lokapAlodbhavA ye te ye te pAtAlavAsinaH | mahAbhUtamayA ye te ye te vaikArikodbhavAH || 1-54 || guNatrayamayA ye te ye te gandharvayonayaH | rakSoyakSodbhavA ye te ye te vidyAdharAhvayA || 1-55 || ye te dvandvaguNodbhUtA ye te zaktisamudbhavAH | atharvAGgirasA ye te ye te mantrAntarodbhavAH || 1-56 || sarvakAryakarA ye te pravartakanivartakAH | yaSTayaH zaktayo yAstA ye te daNDAdirUpakAH || 1-57 || mahAbalA mahAvIryAstrailokyakSapaNodyatAH | zailendrasaMnibhAH kecit kecinnAgendrasaMnibhAH || 1-58 || p. 9) pArAvAranibhAH kecit kecid gaganasaMnibhAH | jvalajjvAlAzatAlIDhA rodasImadhyavartinaH || 1-59 || nRtyantazca hasantazca kSvelantaH patayAlavaH | anirdezyA anaupamyA gaurAH zvetAruNAsitAH || 1-60 || nAnAsaMsthAnavarNAzca nAnAvibhramarociSaH | sarve saMbhUya saMyattAH kAlanemipracoditAH || 1-61 || sarvAstrANAM sudarzanena parAbhavaH saprayogopasaMhAraiH sarahasyaizca saMgataiH | astragrAmairazeSaistairnArAyaNakarodyate || 1-62 || sudarzanamahAvahnau saMbhUya zalabhAyitam | pUrNAhutirabhUt tasmin kAlanemirmahAsuraH || 1-63 || atyadbhutamahimadarzanAt saMzayodayaH taM dRSTvA vismayAviSTaH saMgrAmaM mahadadbhutam | antarhitaM kSaNAt kRSNaM praNipatya jagadgurum || 1-64 || imaM saMdehasaMdohaM hRdayena vahan gurum | tavAntikamiha prAptaH saMzayacchedanAya vai || 1-65 || na hi sarvajJamIzAnaM vinA chettAsya vidyate | p. 10) ahirbudhnyaH - devarSe saMzayAn brUhi ye vartante tavAntare || 1-66 || apyanirvacanIyAste sarvAMzchettAsmi sAMpratam | durvAsAH - atha praznAn krameNoktAn nAradena surarSiNA || 1-67 || vyAcaSTa bhagavAn zarvaH sarvataH prItamAnasaH | saMhitAvataraNam saMhitA seyamAkhyAtA nAnAmantrArthagocarA || 1-68 || paJcarAtramayI divyA nAmnAhirbudhnyapUrvikA | arthaiH parakRtiprAyaiH purAkalpaizca saMyutA || 1-69 || nAnAsiddhAntasaMbhedA nAnAvidyopazobhitA | zatadvayamihAdhyAyAzcatvAriMzacca darzitAH || 1-70 || tato dvAparavelAyAM manuSyANAM hitAya vai | adhyAyAnAM zatenAtha viMzatyA ca samanvitA || 1-71 || ativistaramutsRjya guhyena pratisaMskRtA | tato'pi buddhisaMkocAnmanuSyANAM hitAya vai || 1-72 || p. 11) yAti dvAparasandhyaMze vyAsasyAnumatermayA | SaSTyadhyAyairiyaM bhUyaH saMhitA pratisaMskRtA || 1-73 || upanyAsthadyathApraznaM nArado bhagavAnRSiH | niruvAca yathA zarvastAn sarvAMstvaM nibodha me || 1-74 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM zAstrAvatAro nAma prathamo'dhyAyaH || 1 || zlokAH 74 SADguNyabrahmaviveko nAma dvitIyo'dhyAyaH ahirbudhnyaM prati nAradapraznaH nAradaH - mantragrAmAnazeSAMstAn sUryavaizvAnaropamAn | anAyAsena jagrAha harezcakraM sudarzanam || 2-1 || sAMsiddhikaprabhAvo'yamasya sAMsargiko'pi vA | kiM tat sudarzanaM nAma kazca zabdArtha ucyate || 2-2 || ahirbudhnyena saMkarSaNAt svasya jJAnaprAptikathanam ahirbudhnyaH - zRNu nArada tattvena yat tajjJAnamanuttamam | varSAyutagaNAn ghoraM tapastaptvA mayA purA || 2-3 || prAptaM saMkarSaNAt sAkSAd vijJAnabalavAridheH | brahmAdiSu yadanyeSu na maharSiSu vidyate || 2-4 || sudarzanasvarUpaM tat procyamAnaM mayA zRNu | zrute yatrAkhilAdhAre saMzayAste na santi vai || 2-5 || p. 13) parabrahmasvarUpasaMkSepaH anAdyantaM paraM brahma yat tadakSaramavyayam | anAmarUpasaMbhedyamavAGmanasagocaram || 2-6 || sarvazakti samastAkhyaM SADguNyamajaraM dhruvam | sudarzanazabdArthanirUpaNam tasya syAmiti saMkalpo bhAvato'bhAvato'pi vA || 2-7 || svAtantryAnanuyojyena rUpeNa parivartate | yat tat prekSaNamityuktaM darzanaM tat pragIyate || 2-8 || vastutaH kAlato dezAt tasya tvavyAhatirhi yA | pUjA sAtra suzabdArthastat sudarzanamIryate || 2-9 || sarvasya sudarzanAdhInatvam kAraNaM jagato yat tadAdhAro jagatazca yaH | pramANaM jagato yat tat pramANArtho'khilazca yaH || 2-10 || tatrAdhikAriNo ye ca vibhAgA ye ca tadgatAH | rakSAvidhizca yastasya sa ca yasya prakIrtitaH || 2-11 || sarvaM sudarzanAyattaM sudarzanamayaM ca yat | iti sAMsiddhikaM rUpaM tasya sarvAtizAyi ca || 2-12 || p. 14) astragrAmeSvazeSeSu yat tat sAmarthyamaizvaram | etadIyamazeSaM tadityAptaM svena tat svakam || 2-13 || punarnAradakRtAH praznAH nAradaH - devadeva jagannAtha lokatritayazaMkara | vimuhyatIva cittaM me saMzayo bahulIkRtaH || 2-14 || SADguNyaM kiM paraM brahma kiMprakAraM ca tadbhavet | saMkalpaH kIdRzastasya kathaM darzanatAsya ca || 2-15 || kathaM cAvihatistasya sarvadezAtigocarA | kiM kAraNaM ca jagataH kIdRzaM kiMvidhaM ca tat || 2-16 || ko vA jagata AdhAraH kIdRk katividhazca saH | kiM tat pramANamityuktaM kIdRk katividhaM ca tat || 2-17 || pramANArthazca ko nAma kIdRk katividhazca saH | ke te'dhikAriNo nAma kIdRzAH kiMvidhAzca te || 2-18 || sarvasyAsya ca kA rakSA tadvidhiH kazca kiMvidhaH | kazca tatrAdhikAryarthaH sa ca kiMguNa iSyate || 2-19 || etanme bhagavan brUhi praznajAtamazeSataH | upasaMgRhya caraNAvupasanno'smyadhIhi bhoH || 2-20 || p. 15) durvAsAH - tato darzanapUtAya praNipatyAbhiyAcate | upasannAya munaye sarvaM vyAcaSTa zaMkaraH || 2-21 || vistareNa parabrahmasvarUpanirUpaNam ahirbudhnyaH - ekaM nirduHkhaniHsImasukhAnubhavalakSaNam | anAdyantaM paraM brahma nArAyaNamanAmayam || 2-22 || sarvabhUtakRtAvAsaM sarvaM vyApya vyavasthitam | niravadyamavikSiptamataraGgArNavopamam || 2-23 || parabrahmaNaH heyapratibhaTatvaM kalyANaguNAkAratvaM ca aprAkRtaguNasparzamaprAkRtaguNAspadam | bhavodadheH paraM pAraM niSkalaGkaM niraJjanam || 2-24 || AkArAd dezataH kAlAdanavacchedayogataH | pUrNaM nityoditaM vyApi heyopAdeyatojjhitam || 2-25 || idamIdRgiyattAbhiraparicchedyamaJjasA | parabrahmaNaH paramAtmAdisakalazabdavAcyatvam uparyupari tattvAnAM pUrvapUrvAtmabhAvinAm || 2-26 || pAramyeNAtmabhAvitvAt paramAtmA prakIrtitaH | omityApannayogena sarvatattvapravezataH || 2-27 || p. 16) SADguNyaguNayogena bhagavAn parikIrtitaH | samastabhUtavAsitvAd vAsudevaH prakIrtitaH || 2-28 || Apnoti jagadityevamAtmatvena nirUpitaH | rUpAt prakArato'vyakteravyaktaH parigIyate || 2-29 || sarvaprakRtizaktitvAt sarvaprakRtirIritaH | pradhIyamAnakAryatvAt pradhAnaH parigIyate || 2-30 || netRtvAdanitRtvAcca nitya ityapi paThyate | ananAdadanAccApi hyanantaH paripaThyate || 2-31 || parito mityabhAvAcca prokto'parimito vudhaiH | akSayAdakSaraH prokto hyariSTo riSTavarjanAt || 2-32 || avikAryasvabhAvatvAdavyApyatvAt tathAcyutaH | rAgAdidoSanirmukteH samadhIgocaratvataH || 2-33 || sarvopAdAnatAsAmyAt samaH saMparikIrtitaH | dhyAnavartmabahirbhAvAt svabhAvAnanuyogataH || 2-34 || iyattayApyacintyatvAdacintyaH parikIrtitaH | jaganti prabhavantyasmAt sarvatra prabhavatyapi || 2-35 || prakRSTazca bhavo yasmAt prabhavaH parikIrtitaH | sarvapralayabhUmitvAdavyayo vyayanAzanAt || 2-36 || bRhattvAd bRMhaNatvAcca brahmeti zrutigahvare | kapilaH zreSThavidyatvAt tejiSThatvAcca kApilaH || 2-37 || p. 17) hitazca ramaNIyazca garbho hRdayanAmavAn | hiraNyagarbha ityevaM yogibhiH samudAhRtaH || 2-38 || apanAzatapoyogAdapAntaratapAH zrutaH | zivaMkaratayA proktaH zivaH pAzupate sthitaiH || 2-39 || adUraviprakarSasthairvastuto'navagAhibhiH | ityevamAdibhiH zabdaistattvaM tadupalakSyate || 2-40 || pratibandhavigame brahmAnubhavasaMbhavaH anekajanmasaMsidhapuNyapApaparikSaye | nikRtte vAsanAjAle samyagvijJAnazastrataH || 2-41 || traiguNyoparame tattu svenAnubhavituM kSamam | sAkSAdidamiti vyaktaM vAcA vaktuM na zaknumaH || 2-42 || brahmaNaH prayatnalabhyatvavirahaH saMvatsarasahasrANi pakSirADiva saMpatan | naivAntaM kAraNasyaiti yadyapi syAnmanojavaH || 2-43 || uparyupari gacchanto vizikSantastathA tathA | jJAnodyamadazAyAste na vyaktimadhikAM gatAH || 2-44 || tatra sarvANi tattvAni niSIdanti parAtmani | p. 18) bhAvAbhAvAvubhau protau jJAnasUtramayAtmanA || 2-45 || brahmaNaH trividhaparicchedazUnyatvam sarvapratyakSadarzitvAt sarvAtmA tat paraM padam | atItAnAgate kAle madhyataH pratisaMhRte || 2-46 || vartamAnaM na tad brahma nAtItaM naiva bhAvi tat | agrataH pRSThato naiva nordhvataH pArzvayordvayoH || 2-47 || na kalmASaM na vikalaM na kRSNaM na ca piGgalam | na sAraGgaM pizaGgaM na kapilaM nAruNaM na ca || 2-48 || na babhru nakulaM naiva na zyAmaM na ca rohitam | na dIrghaM naiva ca hrasvaM na sthUlaM naiva cApyaNu || 2-49 || na vRttaM nApyapAvRttaM nAzritaM tadanAzritam | naiva bhAvo na cAbhAvastadbhAvArcitaye na ca || 2-50 || na zItaM nApi caivoSNaM nAnuSNAzItamapyuta | na duHkhaM na sukhaM naiva nirduHkhaM sukhamavraNam || 2-51 || na mUlaM nApi tanmadhyaM naivAntaM kasyAcinmune | na zete tanna caivAste na tiSThati na gacchati || 2-52 || sarvadvandvavinirmuktaM sarvopAdhivivarjitam | SADguNyaM tat paraM brahma sarvakAraNakAraNam || 2-53 || p. 19) nAradaH - kiM tat SADguNyamityuktaM devadeva jagatpate | kathaM ca guNahInaM tat SADguNyaM parigIyate || 2-54 || brahmaNaH SADguNyaprapaJcanam ahirbudhnyaH - aprAkRtaguNasparzaM nirguNaM parigIyate | zRNu nArada SADguNyaM kathyamAnaM mayAnagha || 2-55 || jJAnasvarUpanirUpaNam ajaDaM svAtmasaMbodhi nityaM sarvAvagAhanam | jJAnaM nAma guNaM prAhuH prathamaM guNacintakAH || 2-56 || brahmaNo jJAnasvarUpatvaM jJAnaguNakatvaM ca svarUpaM brahmaNastacca guNazca parigIyate | zaktisvarUpanirUpaNam jagatprakRtibhAvo yaH sA zaktiH parikIrtitA || 2-57 || aizvaryasvarUpanirUpaNam kartRtvaM nAma yat tasya svAtantryaparibRMhitam | aizvaryaM nAma tat proktaM guNatattvArthacintakaiH || 2-58 || balasvarUpanirUpaNam zramahAnistu yA tasya satataM kurvato jagat | p. 20) balaM nAma guNastasya kathito guNacintakaiH || 2-59 || vIryasvarUpanirUpaNam tasyopAdAnabhAve'pi vikAraviraho hi yaH | vIryaM nAma guNaH so'yamacyutatvAparAhvayam || 2-60 || tejaHsvarUpanirUpaNam sahakAryanapekSA yA tat tejaH samudAhRtam | zaktyAdiguNapaJcakasya jJAnaguNaprakAratvam ete zaktyAdayaH paJca guNA jJAnasya kIrtitAH || 2-61 || jJAnameva paraM rUpaM brahmaNaH paramAtmanaH | SADguNyaM tat paraM brahma svazaktiparibRMhitam | bahu syAmiti saMkalpaM bhajate tat sudarzanam || 2-62 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM SADguNyabrahmaviveko nAma dvitIyo'dhyAyaH || 2 || AditaH zlokAH 136 vaizvarUpyasaMkSepo nAma tRtIyo'dhyAyaH nAradaH - SADguNyaM tat kathaM brahma svazaktiparibRMhitam | tasya zaktizca kA nAma yayA bRMhitamucyate || 3-1 || sarvavastUnAM zaktirapRthaksiddhavizeSaNam ahirbudhnyaH - zaktayaH sarvabhAvAnAmacintyA apRthaksthitAH | svarUpe naiva dRzyante dRzyante kAryatastu tAH || 3-2 || sUkSmAvasthA hi sA teSAM sarvabhAvAnugAminI | idaMtayA vidhAtuM sA na niSeddhuM ca zakyate || 3-3 || zaktInAmaparyanuyojyatvam sarvairananuyojyA hi zaktayo bhAvagocarAH | parabrahmaNo'pi zaktirapRthaksiddhavizeSaNam evaM bhagavatastasya parasya brahmaNo mune || 3-4 || sarvabhAvAnugA zaktirjyotsneva himadIdhiteH | p. 22) bhAvAbhAvAnugA tasya sarvakAryakarI vibhoH || 3-5 || svAtantryarUpA sA viSNoH prasphurattA jaganmayI | uditAnuditAkArA nimeSonmeSarUpiNI || 3-6 || bhagavacchakterAnandAdizabdAbhidheyatvam nirapekSatayAnandA svatantrA nityapUraNAt | svAtmabhittisamunmIlatparAvarajagatsthitiH || 3-7 || nityA kAlAparicchedAt pUrNAkArAviyogataH | vyApinI dezavibhraMzAdriktA pUrNA ca sarvadA || 3-8 || jagattayA lakSyamANA sA lakSmIriti gIyate | zrayantI vaiSNavaM bhAvaM sA zrIriti nigadyate || 3-9 || avyaktakAlapuMbhAvAt sA padmA padmamAlinI | kAmadAnAcca kamalA paryAptasukhayogataH || 3-10 || viSNoH sAmarthyarUpatvAd viSNuzaktiH pragIyate | pAlayantI harerbhAvaM viSNupatnI prakIrtitA || 3-11 || jagadAkArasaMkocAt smRtA kuNDalinI budhaiH | anAhatA budhaiH proktA manovAgAdyanAhateH || 3-12 || paramAnandasaMbodhA mantrasUkSmatayApi ca | p. 23) zuddhasattvAzrayAd gaurI hyaditizcAvizeSaNAt || 3-13 || sarvapuNyakarIbhAvAnmahIyasyapi sA mahI | tathAnAhatazIrSNI cAnAhato'bhyudayo yataH || 3-14 || prANayantI svasaMvittyA jagatprANA itIryate | parAhatAsurUpatvAnmantramAtA prakIrtitA || 3-15 || trAyantI gAyataH sarvAn gAyattrItyabhidhIyate | prakurvatI jagat svena prakRtiH parigIyate || 3-16 || mimIte ca tatA ceti sA mAtA parikIrtitA | sarveSAmaviparyAsAcchivaMkaratayA zivA || 3-17 || taruNI kAmyamAnatvAt tArA saMsAratAraNAt | aviparyAsarUpatvAt satyA satyadvayAnvayAt || 3-18 || zAntAzeSavikAratvAcchAntA sA cintyate budhaiH | mohAnapanayantI sA mohinI mohanAdapi || 3-19 || iDA haviradhiSThAnAdiSyamANatayApi ca | ramayantIti sA rantI ratizca parikIrtitA || 3-20 || vizrutirvizrutA sadbhiH smArayantI sarasvatI | anavacchinnabhAsatvAnmahAbhAsAbhidhIyate || 3-21 || nAmadheyairiyaM taistairnAnAzAstrasamAzrayaiH | p. 24) anvarthairdarzitAzeSavibhavA vaiSNavI parA || 3-22 || udadheriva ca sthairyaM mahatteva vihAyasaH | prabheva divasezasya jyotsneva himadIdhiteH || 3-23 || viSNoH sarvAGgasaMpUrNA bhAvAbhAvAnugAminI | zaktirnArAyaNI divyA sarvasiddhAntasaMmatA || 3-24 || zaktimataH zaktirbhinnA devAcchaktimato bhinnA brahmaNaH parameSThinaH | eSa caiSA ca zAstreSu dharmadharmisvabhAvataH || 3-25 || bhavadbhAvasvarUpeNa tattvamekamivoditau | svAtantryeNa svarUpeNa viSNupatnIyamadbhutA || 3-26 || yato jagadbhaviSyantI kvacidunmeSamRcchati | zakteH dvaividhyam bhUtizakteH traividhyam sahasrAyutakoTyoghakoTikoTyarbudAMzakaH || 3-27 || lakSmImayaH samunmeSaH sa dvidhA vyavatiSThate | kriyAbhUtivibhedena bhUtiH sA ca tridhA matA || 3-28 || avyaktakAlapuMbhAvAt teSAM rUpaM pravakSyate | p. 25) kriyAzakteH bhUtizaktipravartakatvam kriyAkhyo yo'yamunmeSaH sa bhUtiparivartakaH || 3-29 || lakSmImayaH prANarUpo viSNoH saMkalpa ucyate | svAtantryamUla icchAtmA prekSArUpaH kriyAphalaH || 3-30 || unmeSo yaH susaMkalpaH sarvatrAvyAhataH kRtau | avyaktakAlapuMrUpAM cetanAcetanAtmikAm || 3-31 || bhUtiM lakSmImayIM viSNoH zaktiM saMbhAvayatyasau | avyaktaM pariNAmena kAlaM kalanakarmaNA || 3-32 || puruSaM bhojanodyogaiH sarge saMyojayatyayam | sAmarthyatritayAdAnAd viyojayati saMcare || 3-33 || viSame pariNAme yat sAmarthyaM triguNAtmanaH | sRSTau dadhAti tat tasmin viparyAsaM ca saMhRtau || 3-34 || avyaktapuruSodyogasaMyojanavidhikramam | kAle dadhAti sargAdau viparyAsaM ca saMhRtau || 3-35 || puMsazca vuddhisAmarthyamasAmarthyaM ca bhojane | saMkalpaH kurute viSNoH sargaprativisargayoH || 3-36 || trInetAn saMhatAn sRSTau vihatAn pratisaMcare | dadhAti svena rUpeNa guNo maNigaNAniva || 3-37 || sthitau ca kurute rakSAM teSAM kAryasamIkSaNAt | p. 26) sarvatrAvyAhatatvaM yat tat sudarzanalakSaNam || 3-38 || kriyAzakteH vaividhyena sarvabhAvAnuyAyitvam so'yaM sudarzanaM nAma saMkalpaH spandanAtmakaH | vibhajya bahudhA rUpaM bhAve bhAve'vatiSThate || 3-39 || vaividhyaprapaJcanam vyAptiM sudarzanasyemAM procyamAnAM mayA zRNu | yajjJAtvA puruSo loke kRtakRtyatvamaznute || 3-40 || SADguNyaM yat paraM brahma yA gatiryoginAM parA | nArAyaNaH sa vizvAtmA bhAvAbhAvamidaM jagat || 3-41 || niSkalena svarUpeNa yadA prApya niyacchati | sadA sattA hi yA tasya jagannirmANazaktikA || 3-42 || sarvabhAvAtmikA lakSmIrahaMtA paramAtmanaH | taddharmadharmiNI devI bhUtvA sarvamidaM jagat || 3-43 || niSkalena svarUpeNa sApi tadvanniyacchati | tadIyaikA kalA bhUtirjagadbhavanasaMjJitA || 3-44 || vyApAro vAstavastatra jaganniyamanAtmakaH | niSkalA yA kriyAzaktirlakSmyAH saudarzanI kalA || 3-45 || p. 27) bhajete tau yadA rUpaM manonayananandanam | rakSAyai jagatAmIzau cakrapadme tadA kriyA || 3-46 || rakSopakaraNaM devau tau yAvadyAvadicchataH | zaGkhazArGgAdirUpeNa tAvat tAvat sudarzanam || 3-47 || prakAzAhlAdapAtairyadvizvasyopacikIrSataH | sUryenduvahnirUpeNa tadA cakraM sudarzanam || 3-48 || devadaityAdikAn bhAvAn yadA tau bhajataH svayam | tattadastramayI devI tadA saudarzanI kriyA || 3-49 || yadA vizvopakArAya zAstraM nAnAphalAzrayam | kurutaH sA kriyA tatra zAsanaM hRdayasthitam || 3-50 || yadA tau bhavataH zAstraM vizvopakRtaye vibhU | tadA sA zAstratAtparyaM kriyA saudarzanI kalA || 3-51 || zAstrAdhikAriNo nAma yadA tau pitarau dhruvau | adhikArastadA teSAM kriyAzaktiH sudarzanam || 3-52 || yadA zAstrArthabhUtau tau phalasAdhanasaMzrayAt | phalaprasavasAmarthyaM kriyA tatra sudarzanam || 3-53 || puruSArthAstu catvAro yadA tau bhavataH svayam | AtmatarpaNasAmarthyaM tadA cakraM sudarzanam || 3-54 || p. 28) yadA mantramayIM rakSAM bhajato jagatAM hite | mantrayantramayI devI kriyAzaktistadA tviyam || 3-55 || vaizvarUpyasya saMkSepaH kriyAzakteH pradarzitaH | sudarzanAtmikAyAste kiM bhUyaH zrotumicchasi || 3-56 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM kriyAzaktervaizvarUpyapradarzanaM nAma tRtIyo'dhyAyaH || 3 || AditaH zlokAH 192 pratisaMcaravarNanaM nAma caturtho'dhyAyaH nAradaH - bhagavan devadeveza sarvajJa vRSaketana | kiM tat kAraNamityuktaM sRSTaye yat pravartate || 4-1 || sudarzanena yad vyAptaM rUpataH kAryato'rthataH | vistareNa mamAcakSva jagataH kAraNaM param || 4-2 || prAkRtapralayavarNanam ahirbudhnyaH - procyamAnaM mayA tattvaM kAraNasyAvadhAraya | tatra tAvannibodhemaM prAkRtaM pratisaMcaram || 4-3 || yena kAlena sA vidyA prakRtirmUlasaMjJitA | sasyAdisRSTaye dhenurabhavanmegharUpiNI || 4-4 || kAlena tAvatA sA tu cikIrSye pratisaMcare | adhenurnIrasA zuSkA bhavatyavyaktasaMjJitA || 4-5 || nAradaH - kAlena kiyatA sargaH sA dhenuH kAmarUpinI | p. 30) adhenuH sA bhaved devI yAvatA pratisaMcare || 4-6 || pratisaMcarakAlaparimANam ahirbudhnyaH - aSTAdaza nimeSAstu kASThA triMzattu tAH kalA | tAstu triMzat kSaNaste tu muhUrto dvAdaza smRtaH || 4-7 || te tu paJcadazAhaH syAt tAvatI rAtririSyate | te paJcadaza pakSaH syAt pakSau dvau mAsa iSyate || 4-8 || saMvatsaro mAnuSastu tairdvAdazabhiriSyate | kAmyaH SoDazabhistaistu kAmyAbdAnAM tathA mune || 4-9 || vidyA dhenuradhenuzca bhavet kAlena tAvatA | adhenvAM tu tatastasyAM cikIrSye pratisaMcare || 4-10 || sarvasya pRthivyAM layaH nIrasaM zuSkamevAsIjjagadetaccarAcaram | mahAvAtena saMzuSkaM saMdagdhaM ca mahAgninA || 4-11 || A zailAdA tRNAccaiva yadA bhUmau samunnatam | mAnaveSu layaM yAnti tadA mAnavamAnavAH || 4-12 || p. 31) manuSveva layaM yAnti mAnavAste catuHzatam | evaM cetanavarge tu manuSveva layaM gate || 4-13 || mithunAnyeva catvAri manUnAM kevalAni tu | kUrmapRSThasamAnAyAM bhuvi tiSThanti vai mune || 4-14 || pRthivyA apsu layaH nArAyaNasya saMkalpAdavyAhatasudarzanAt | bhUmergandhAtmakaM sAraM grasantyApastadA mune || 4-15 || AttagandhA yadA bhUmirambhasA kAraNAtmanA | atibhUya tadA pRthvIM manavo'psu vyavasthitAH || 4-16 || bhUmistvAttarasA zazvajjahAti vyaktinAmanI | prabhavantyApa etarhi jagadetaccarAcaram || 4-17 || apAM tejasi layaH saMkalpAdeva pUrvasmAt sudarzanamayAddhareH | apAmapi rasaM sAraM jyotirgrasati kAraNam || 4-18 || atibhUya tadApastu manavo jyotiSi sthitAH | ApazcAttarasAH zazvajjahati vyaktinAmanI || 4-19 || dedIpyamAnametarhi jyotireva jaganmune | p. 32) tejaso vAyau layaH saMkalpacodito viSNorvAyuH kAraNasaMjJitaH || 4-20 || jyotiSo'pyAntaraM rUpaM sAraM grasati tad dhruvam | saMkalpacoditA viSNormanavo'pi tadA mune || 4-21 || atibhUyAkhilaM jyotirvAyumeva zrayanti te | AttarUpaM tadA jyotirjahAti vyaktinAmanI || 4-22 || vAyurdodhUyamAnastu jagadetaccarAcaram | vAyorAkAze layaH tataH kAraNamAkAzaM viSNoH saMkalpacoditam || 4-23 || sAraM grasati saMsparzaM kAraNaM vai nabhasvataH | sudarzaneritA viSNormanavo'pi mahAmune || 4-24 || na bhasyevAvatiSThante vyatibhUya samIraNam | AttasparzastadA vAyurjahAti vyaktinAmanI || 4-25 || bhRzaM zabdAyamAnaM tadviyadvizvaM carAcaram | AkAzasyAhaMkAre layaH kriyAzaktIrito viSNorahaMkAro'bhimAnavAn || 4-26 || sAraM grasati zabdAkhyaM kAraNaM nabhaso mune | tayaiva preritA viSNoratibhUya viyatpadam || 4-27 || p. 33) ahaMkAre'vatiSThante manavo bhagavanmayAH | AttazabdaM viyat tacca jahAti vyaktinAmanI || 4-28 || ahamityeva tadvizvamahaMkArAtmakaM mune | ahaMkArasya buddhau layaH abhimAnAtmakaM sAramahaMkArasya kAraNam || 4-29 || sudarzaneritA viSNorbuddhirgrasati vai mune | sudarzaneritA viSNoratibhUya tvahaMkRtim || 4-30 || buddhAvevAvatiSThante manavo'STau mahAmune | AttAbhimAno'haMkAro jahAti vyaktinAmanI || 4-31 || buddhirevedamakhilaM vyavasAyavatI mune | buddhestamasi layaH sAramadhyavasAyAkhyaM buddheH kAraNamavyayam || 4-32 || sudarzaneritaM viSNostamo grasati kAraNam | sudarzaneritA viSNormanavo'pi mahAmune || 4-33 || atibhUya tadA buddhiM tamasyeva zritAH sthitim | AsIdidaM tamobhUtamaprajJAtamalakSaNam || 4-34 || apratarkyamavijJeyaM saMstabdhaM guru mohanam | indriyANAM bhUtaiH saha tattatkAraNeSu layaH ghrANaM jihvA ca cakSuzca tvak ca zrotraM ca paJcamam || 4-35 || p. 34) pAyUpasthaM tathA pAdau hastau vAk caiva paJcamI | dvayoH paJcakayordvandvaM ghrANapAyvAdikaM kramAt || 4-36 || mahIjalAdibhirhetau lIyamAnaiH svake svake | samaM vilayamAyAti saha ghrANAdivRttibhiH || 4-37 || mano'haMkAra ityetat savRtti karaNadvayam | ahaMkAre layaM yAti buddhau bodhanamindriyam || 4-38 || tama evedamakhilamidAnImavatiSThate | tamaso rajasi layaH sthitizaktirhi yA cAsya tamaso gurutAmayI || 4-39 || rajo grasati tAM zazvadIzvarecchApracoditam | icchayA preritA viSNormanavo'pi mahAmune || 4-40 || rajasyevAvatiSThante vyatibhUya tamogatim | AttasAraM tamastattu jahAti vyaktinAmanI || 4-41 || calakiryAtmakaM duHkhaM raja eva jagat tadA | rajasaH sattve layaH yA sA spandamayI zaktizcalattAtmA rajomayI || 4-42 || tAM vai sudarzanAdiSTaM sattvaM grasati kAraNam | rajaHsthA manavazcaiva viSNusaMkalpacoditAH || 4-43 || p. 35) atibhUya rajaH sattvaM vizanti vimalaM mune | AttasAraM rajastattu jahAti vyaktinAmanI || 4-44 || laghu prakAzakaM sattvamidamAsIccarAcaram | sattvasya kAle layaH kAlo nAma guNo viSNoH sudarzanasamIritaH || 4-45 || sAraM prajJAmayaM sattvAdAdatte jJAnakAraNam | atibhUya tadA sattvaM manavaH kAlasaMzritAH || 4-46 || kAla eva jagat kRtsnamidamAsIt tadA mune | AttasAraM ca tat sattvaM jahAti vyaktinAmanI || 4-47 || kAlasya niyatau layaH kAlI kAlagatA zaktiryA sAzeSaprakAlinI | niyatirnAma tAM tattvaM grasatIzvaracoditA || 4-48 || sudarzaneritAste ca manavo'STau mahAmune | atItya kAlatattvaM tAM niyatiM pratipedire || 4-49 || AttasArastadA kAlo jahAti vyaktinAmanI | niyatirnAma sA vizvamidamAsIccarAcaram || 4-50 || niyateH zaktau layaH mahAvidyAmayI zaktirniyateryA mahAmune | zaktirnAma tadA tAM tu grasatIzvaracoditA || 4-51 || p. 36) manavo'pIzvarAdiSTA niyatiM tAmatItya vai | zaktiM mAyAmayIM viSNorvizanti vipulAtmikAm || 4-52 || niyatizcAttasArA sA jahAti vyaktinAmanI | atha zaktiridaM vizvaM jagadAsIccarAcaram || 4-53 || zakteH kUTasthapuruSe layaH A caitanyonmiSattAyAH zakteH zaktiH sanAtanI | sudarzaneritastAM tu puruSo grasati svayam || 4-54 || atItya manavaH zaktiM taM vizantIzvareritAH | AttasArA tadA zaktirjahAti vyaktinAmanI || 4-55 || sarvAtmA sarvataHzaktiH puruSaH sarvatomukhaH | sarvajJaH sarvagaH sarvaH sarvamAvRtya tiSThati || 4-56 || manUnAmeSa kUTasthaH puruSo dvicaturmayaH | kRtsnakarmAdhikAro vai devadevasya vai hareH || 4-57 || trayodazAnAM bhUmyAdizaktyantAnAM mahAmune | vilInasvasvakAryANAM kAmyavarSazatasthitiH || 4-58 || kUTasthapuruSasyAniruddhe layaH puMsastrINi zatAni syustato manumayaH pumAn | caturdhA svaM vibhajyAtha brahmakSatrAdibhAvataH || 4-59 || p. 37) sve sve sthAne'niruddhasya mukhabAhvAdike mune | pralIyate kSaNenaiva taptAyaH piNDavArivat || 4-60 || tato'sau bhagavAnekaH pralInacidacinmayaH | zatAni daza SaT cAtha varSANAmavatiSThate || 4-61 || aniruddhasya pradyumne'pyayaH avasthAya tato'pyeti pradyumnamajaraM vibhum | nirudhya sarvaceSTAH svAstAvatkAlaM sa tiSThati || 4-62 || pradyumnasya saMkarSaNe'pyayaH tataH pradyumnasaMjJo'sau bhagavAn puSkarekSaNaH | apyeti bhagavantaM taM saMkarSaNamanAmayam || 4-63 || kAlaM tiSThati tAvantaM sarvadevamayo'cyutaH | cidacitkhacitaM vizvaM zuddhAzuddhamazeSataH || 4-64 || tilakAlakavat svasya dehe jJAnamaye dadhat | udayAstAcalAveSa devaH saMkarSaNo balaH || 4-65 || cidindoracidaGkasya kalAstA anudhAvataH | ahInamaharetaddhi saMkarSaNamayaM param || 4-66 || yatra nAnAvidhA bhAvA vyajyante svasvayAkhyayA | saMkarSaNasya vAsudeve'pyayaH zatAni SoDaza sthitvA varSANAmayamacyutaH || 4-67 || p. 38) apyeti bhagavantaM taM vAsudevaM sanAtanam | nAsadAsIt tadAnIM hi no sadAsIt tadA mune || 4-68 || bhAvAbhAvau vilopyAntarvicitravibhavodayau | anirdezyaM paraM brahma vAsudevo'vatiSThate || 4-69 || sA rAtristat paraM brahma tadavyaktamudAhRtam | SaNNAM yugAni vijJAnabalAdInAmazeSataH || 4-70 || trINi yasmin pralIyante yat tat sA rAtrirucyate | saMkarSaNAdibhUmyantamaJjanaM vigataM yataH || 4-71 || tadavyaktamiti jJeyaM samatvAt sama ucyate | yA sA bhagavataH zaktirahaMtA sarvabhAvagA || 4-72 || apRthakcAriNI sattA mahAnandamayI parA | saMkarSaNAdibhUmyantastasyAH koTyaMza IritaH || 4-73 || sadasaccidacidrUpairyatra vizvaM prakAzate | tasminnuparate zazvadvizvakolAhalodgame || 4-74 || alakSyA kAryataH zaktirdevAdvijahatI bhidAm | pratisaMcarikAM zaktiM kriyAM saudarzanIM svakAm || 4-75 || saMhRtya bibhratI tAM tu sthitiM saMkalparUpiNIm | indhanAbhAvato jvAlA vahnibhAvaM yathA gatA || 4-76 || p. 39) brahmabhAvaM vrajatyevaM sA zaktirvaiSNavI parA | nArAyaNaH paraM brahma zaktirnArAyaNI ca sA || 4-77 || vyApakAvatisaMzleSAdekaM tattvamiva sthitau | saMkarSaNodayo yAvadahaH pauruSamiSyate | tAvatI pauruSI rAtriH saMhRtAkhilavastukA || 4-78 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM pratisaMcaravarNanaM nAma caturtho'dhyAyaH || 4 || AditaH zlokAH 270 zuddhasRSTivarNanaM nAma paJcamo'dhyAyaH ahirbudhnyaH - kAryakAraNavargasya pralayo'yaM pradarzitaH | sudarzanamayIM sRSTiM tasya vakSyAmi te mune || 5-1 || pralayAvasthabrahmasvarUpam prasuptAkhilakAryaM sarvataH samatAM gatam | nArAyaNaH paraM brahma sarvAvAsamanAhatam || 5-2 || pUrNastimitaSADguNyamasamIrAmbaropamam | zaktirUpAyA lakSmyAH kvacidunmeSaH tasya staimityarUpA yA zaktiH zUnyatvarUpiNI || 5-3 || svAtantryAdeva kasmAccit kvacit sonmeSamRcchati | AtmabhUtA hi yA zaktiH parasya brahmaNo hareH || 5-4 || devI vidyudiva vyomni kvaciduddyotate tu sA | zaktirvidyotamAnA sA zaktirityucyate'mbare || 5-5 || zaktervividhabhAvavyaJjakatvam vyanakti vividhAn bhAvAn zuddhAzuddhAn samUrtikAn | p. 41) tasyA unmeSamRcchantyAH svAtantryaM yat svanirmitam || 5-6 || prekSaNAtmA sa saMkalpastat sudarzanamucyate | sA kriyA taddharervIryaM tat tejazca balaM ca tat || 5-7 || vyajyante ye ca te bhAvAH svabhittiparivartitAH | sA bhUtirviSNuzaktiH sA zakteH koTyaMzakalpitA || 5-8 || bahubhirdvandvabhAvaiH sA zaktirbhUtamayI sthitA | zuddhAzuddhavibhAgena cetyacetanarUpataH || 5-9 || kAlyakAlavibhedena vyaktAvyaktavibhAgataH | vyaGgyavyaJjanarUpeNa vAcyavAcakabhedataH || 5-10 || bhogyabhoktRvibhedena dehadehivibhedataH | anyaizcaivaMprakAraiH sA dvandvabhedairvibhajyate || 5-11 || evaM prakArabhedena yA zaktirhetutAM gatA | tAM vijAnIhi devarSe divyAM saudarzanIM kalAm || 5-12 || samIryate yathA vahnirmegho vApi samIraNAt | tathA sudarzanenaiva vibhUtiH preryate kalA || 5-13 || Anulomyena sarge tu prAtilomyena saMhRtau | yathA saMpreryamANA sA sudarzananabhavasvatA || 5-14 || p. 42) dadhAti vividhAn bhAvAMstathA me gadataH zRNu | zuddhasRSTiprapaJcanam tatra zuddhamayaM sargaM vibhUteH prathamaM zRNu || 5-15 || yat tat SADguNyamityuktaM jJAnaizvaryabalAdikam | yugaistasya tribhiH zuddhA sRSTirbhUteH pravartate || 5-16 || guNayugmatrayAt vyUhatrayAvirbhAvaH tatra jJAnabaladvandvAdrUpaM sAMkarSaNaM hareH | aizvaryavIryasaMbhedAdrUpaM prAdyumnamucyate || 5-17 || zaktitejaHsamutkarSAdAniruddhI tanurhareH | ete zaktimayA vyUhA guNonmeSasvalakSaNAH || 5-18 || vyUhatraye'pi SADguNyAnuvRttiH SADguNyavigrahA devAH puruSAH puSkarekSaNAH | tatra tatrAvaziSTaM yad guNAnAM dviyugaM mune || 5-19 || anuvRttiM bhajatyeva tatra tatra yathAyatham | tridhA cAturAtmyasthitiH vyAptimAtraM guNonmeSo mUrtIkAra iti tridhA || 5-20 || cAturAtmyasthitirviSNorguNavyatikarodbhavA | p. 43) tatra jJAnamayatvena devaH saMkarSaNo balI || 5-21 || vyanaktyaikAntikaM mArgaM bhagavatprAptisAdhanam | pradyumnasya kRtyam vIryaizvaryamayo devaH pradyumnaH puruSottamaH || 5-22 || sthitaH zAstrArthabhAvena bhagavatprAptivartmanA | aniruddhasya kRtyam zAstrArthasya phalaM yat tad bhagavatprAptilakSaNam || 5-23 || prApayatyaniruddhaH san sAdhakAn puruSottamaH | zAstrazAstrArthatatsAdhyaphalanirvAhakA ime || 5-24 || puruSAH puNDarIkAkSA vyUhAH zaktimayA hareH | paravAsudevena saha vyUhasya cAturAtmyam bhagavAn vAsudevazca vyUhAzcaite trayo mune || 5-25 || cAturAtmyamidaM viddhi vyaktAvyaktasvalakSaNam | guNonmeSasvarUpapradarzanam guNAH zaktimayA ye te jJAnaizvaryabalAdayaH || 5-26 || teSAM yugapadunmeSaH staimityavirahAtmakaH | saMkalpakalpito viSNoryaH sa tadvyaktilakSaNaH || 5-27 || p. 44) bhagavAn vAsudevaH sa paramA prakRtizca sA | zaktiryA vyApino viSNoH sA jagatprakRtiH parA || 5-28 || zakteH zaktimato bhedAd vAsudeva itIryate | sisRkSorvAsudevAt saMkarSaNAvirbhAvaH sarvazaktimayo devo vAsudevaH sisRkSayA || 5-29 || vibhajatyAtmanAtmAnaM yaH sa saMkarSaNaH smRtaH | tatra dRSTAntaH bhAnAvudayazailasthe prabhA yadvadvijRmbhate || 5-30 || udayasthe tathA deve prabhA saMkarSaNAtmikA | tasya SoDazazatavarSapratIkSaNam avyApRtA zatAnyeSA zaktistiSThati SoDaza || 5-31 || saMkarSaNAtmikA sAkSAd vijJAnabalavAribhiH | ananto bhagavAn viSNuH zaktimAn puruSottamaH || 5-32 || pUrNastimitaSADguNyo nistaraGgArNavopamaH | SaNNAM yugapadunmeSAd guNAnAM svapracoditAt || 5-33 || ananta eva bhagavAn vAsudevaH sanAtanaH | tatra jJAnabalonmeSAt svasaMkalpapracoditAt || 5-34 || ananta eva bhagavAn devaH saMkarSaNo'cyutaH | p. 45) pradyumnAvirbhAvaH sthitvA SoDaza varSANi devaH zaktimayo'cyutaH || 5-35 || ananta eva bhagavAn pradyumnaH puruSottamaH | aMzAMzenoditA zaktiH prAdyumnI bhagavatprabhA || 5-36 || avyApRtA zatAnyeSA tUSNIM tiSThati SoDaza | aniruddhAvirbhAvaH tataH zaktimayo devaH pradyumnaH puruSottamaH || 5-37 || zatAni SoDaza sthitvA svasaMkalpapracoditaH | ananta eva bhagavAnaniruddho bhavatyuta || 5-38 || aMzAMzenoditA zaktirAniruddhI hareH prabhA | avyApRtA zatAnyeSA tUSNIM tiSThati SoDaza || 5-39 || vyUhasya SoDazazatavarSAnantaraM sRSTau vyApRtiH zatAni SoDaza sthitvAniruddhaH zaktimAnasau | tadA vyApriyate sRSTau pUrvAbhyAM saha nArada || 5-40 || vyUhA ete vizAlAkSAzcatvAraH puruSottamAH | vyUhAnAM heyapratibhaTatvamanAditvaM ca nirdoSA niraniSTAzca niravadyAH sanAtanAH || 5-41 || anantamakSaraM caitaccAturAtmyaM mahAmune | p. 46) nistaraGgadazAyAM te niHsattAH saktacinmayAH || 5-42 || zaktyAtmakA guNonmeSadazAyAM te vyavasthitAH | tatra sthUladazAyAM te vyaktibhAvamupAgatAH || 5-43 || jagatAmupakArAya saccidAnandalakSaNAH | cAturAtmyasya mana -AlambanArthatvam mana -AlambanAyaiSA cAturAtmyavyavasthitiH || 5-44 || vyUhAt vyUhAntarAvirbhAvaH AmnAsiSuramuSyAzca rahasyAmnAyavedinaH | vyUhAntaravibhAvAdIn bhedAn saMkalpakalpitAn || 5-45 || dvAdaza vyUhAntarANi vyUhAntaraM daza dve ca kezavAdyAH prakIrtitAH | vAsudevAt kezavAditrayam kezavAditrayaM tatra vAsudevAd vibhAvyate || 5-46 || saMkarSaNAt govindAditrayAvirbhAvaH saMkarSaNAcca govindapUrvaM tritayamadbhutam | pradyumnAt trivikramAditrayAvirbhAvaH trivikramAdyaM tritayaM pradyumnAduditaM mune || 5-47 || aniruddhAt hRSIkezAditrayAvirbhAvaH hRSIkezAdikaM tattvamaniruddhAnmahAmune | p. 47) vyUhAntarasya traividhyam parAH svakAraNAntaHsthAH sUkSmAste dvibhujAH smRtAH || 5-48 || caturbhujAste vijJeyAH sthUlAstribhuvanezvarAH | cakrAdyAyudhavinyAso yantratantre'bhidhAsyate || 5-49 || vibhavA ekonacatvAriMzat vibhavAH padmanAbhAdyAstriMzacca nava caiva hi | padmanAbho dhruvo'nantaH zaktyAtmA madhusUdanaH || 5-50 || vidyAdhidevaH kapilo vizvarUpo vihaMgamaH | kroDAtmA baDabAvaktro dharmo vAgIzvarastathA || 5-51 || ekAmbhonidhizAyI ca bhagavAn kamaThezvaraH | varAho nArasiMhazca pIyUSaharaNastathA || 5-52 || zrIpatirbhagavAn devaH kAntAtmAmRtadhArakaH | rAhujit kAlanemighnaH pArijAtaharastathA || 5-53 || lokanAthastu zAntAtmA dattAtreyo mahAprabhuH | nyagrodhazAyI bhagavAnekazRGgatanustathA || 5-54 || devo vAmanadehastu sarvavyApI trivikramaH | naro nArAyaNazcaiva hariH kRSNastathaiva ca || 5-55 || jvalatparazudhRgrAmo rAmazcAnyo dhanurdharaH | vedavidbhagavAn kalkI pAtAlazayanaH smRtaH || 5-56 || p. 48) triMzacca nava caivete padmanAbhAdayo matAH | teSAmutpattyAdikaM sAttvatAdau jJeyam yatazcaiSAM samutpattiryo vyApAro yadAyudham || 5-57 || yA mUrtiryAdRzI caiva yatra caite vyavasthitAH | bhUSaNAni vicitrANi vAsAMsi vividhAni ca || 5-58 || bAhyAntaHkaraNAnAM ca trayo vargAH savRttayaH | saMkalpanirmitA zaktiryA tattatkAryagocarA | sAttvate zAsane sarvaM tattaduktaM mahAmune || 5-59 || adhyAyArthopasaMhAraH itIyaM zuddhasRSTiste viSNoH saMkalpakalpitA | bhUtyaMzo lezataH proktaH zRNu sRSTimathetarAm || 5-60 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM zuddhasRSTivarNanaM nAma paJcamo'dhyAyaH || 5 || AditaH zlokAH 330 zuddhetarasRSTivarNanaM nAma SaSTho'dhyAyaH zaktitadvatorbhedavadabhedasyApyupapattiH ahirbudhnyaH - yo'sau nArAyaNo devaH paramAtmA sanAtanaH | ahaMbhAvAtmikA zaktistasya taddharmiNI || 6-1 || tAvimAvekadhaivoktau bhedyabhedakabhAvataH | pRthaktvena ca zAstreSu jagaddhetutayoditau || 6-2 || zaktitadvatorapRthaksthitiH naiva zaktyA vinA kazcicchaktimAnasti kAraNam | na ca zaktimatA zaktirvinaikA vyavatiSThate || 6-3 || bhagavato lakSmyAzca pratyekaM jagatkAraNatvavyavahArakathanam tattadgauravamAzritya tantravedAntapAragaiH | jagaddhetutayA devAvekaikAviva darzitau || 6-4 || zuddhetarasRSTikathanapratijJA iti vyavasthite sRSTimuktaziSTAmimAM zRNu | bhUtizakteH svasaMkalparUpakriyAzaktipravartyatvam yeyaM bhUtimayI sphUrtirviSNuzakteH puroditA || 6-5 || p. 50) tasyAH saMkalpamayyaiva sphUrtyA sA bahu nartyate | yogAlambanabhUtavyUhavibhavAdeH zuddhimayasphUrtirUpatvam bhUteH zuddhimayI sphUrtiH sA vyUhavibhavAtmikA || 6-6 || yAmAlambya tarantImaM yogino bhavasAgaram | zuddhetarasRSTeH vyUhavibhavamUlakatvam atha zuddhetarA sRSTistanmUlaiva pravartate || 6-7 || tasyAstraividhyam puruSazcaiva kAlazca guNazceti tridhocyate | bhUtiH zuddhetarA viSNoH puruSo dvicaturmayaH || 6-8 || sa manUnAM samAhAro brahmakSatrAdibhedinAm | pradyumnAt mithunacatuSTayotpattiH brAhmaNo brAhmaNI caiva mithunaM tanmanudvayam || 6-9 || pradyumnasya musvAjjAtaM svasaMkalpena coditam | urasaH kSatriyadvandvamUrutazca vizo dvayam || 6-10 || padbhyAM zUdradvayaM caiva pradyumnasya samudgatam | samaSTiryA manUnAM sA puruSo dvicaturmayaH || 6-11 || p. 51) kAlaprakRtisRSTiH sUkSmakAlaguNAvasthA sudarzanasamIritA | pradyumnasya lalATAcca bhruvoH karNAdudIritA || 6-12 || aniruddhAya pAlanAjJAdAnam puruSaH zaktirityetaccetanAcetanAtmakam | vardhayetyaniruddhAya pradyumnenopapAdyate || 6-13 || tena tadvardhanam antaHsthapuruSAM zaktiM tAmAdAya svamUrtigAm | saMvardhayati yogena hyaniruddhaH svatejasA || 6-14 || niyatikAlayorudayaH niyatiH kAla ityevaM zaktiH saMkalpacoditA | dvidhodetyaniruddhAt sA yat tat kAlamayaM vapuH || 6-15 || guNamayyAH prakRtestraividhyam yattadguNamayaM rUpaM zaktestasyAH prakIrtitam | sattvaM rajastama iti tridhodeti krameNa tat || 6-16 || sattvAdibhyo raja -AdyutpattiH sattvAdrajastamastamastasmAt tamaso buddhirudgatA | p. 52) buddherahaMkRtistasyA bhUtatanmAtrapaJcakam || 6-17 || ekAdazakamakSANAM mAtrebhyo bhUtapaJcakam | bhUtebhyo bhautikaM sarvamityayaM sRSTisaMgrahaH || 6-18 || punarvistareNa sRSTiprapaJcanapraznaH nAradaH - bhagavan bhaganetraghna tattvavijJAnavAridhe | AkhyAhi vistareNAdya bhUterunmeSamadbhutam || 6-19 || tatprapaJcanam ahirbudhnyaH - zRNu nArada tattvena viSNoH saMkalpakAritAm | bhUteH pariNatiM citrAM cidacidvargasaMkulAm || 6-20 || paravAsudevasya nityavibhUtimattApratipAdanam zuddhA pUrvoditA sRSTiryA sA vyUhAdibhedinI | sudarzanAkhyAt saMkalpAt tasyA eva prabhojjvalA || 6-21 || jJAnAnandamayI styAnA dezabhAvaM vrajatyuta | sa dezaH paramaM vyoma nirmalaM puruSAt param || 6-22 || niHsImasukhasaMtAnamanavadyamanAkulam | tatrAnandamayA bhogA lokAzcAnandalakSaNAH || 6-23 || p. 53) jJAnAnandamayA dehA muktAnAM bhAvitAtmanAm | zriyaH patyurbhagavato nityamuktAnubhAvyatvam sadA pazyanti te devAH puruSaM puSkarekSaNam || 6-24 || SADguNyavigrahaM devaM tAdRzyA ca zriyA yutam | saMkalpasAdhitAzeSadehadaihikavistaram || 6-25 || IzAnamasya sarvasya jagatastasthuSaspatim | sarvAvAsamanAvAsaM nArAyaNamanAmayam || 6-26 || muktAnAM svarUpam tat padaM prApya tattvajJA mucyante vItakalmaSAH | trasareNupramANAste razmikoTivibhUSitAH || 6-27 || AvirbhAvatirobhAvadharmabhedavivarjitAH | teSAmapunarAvRttiH paramaM te'dhvanaH pAraM vaiSNavaM padamAzritAH || 6-28 || vizanti nemamadhvAnaM kAlakallolasaMkulam | teSA yathopAsanaM phalaprAptiH bhaktAste yAdRze rUpe saMsArapadamAzritAH || 6-29 || tAdRzaM te samIkSante paramavyomavAsinaH | vihRtya suciraM kAlaM koTyoghapratisaMcaram || 6-30 || p. 54) tato vizanti te divyaM SADguNyaM vaiSNavaM yazaH | paramavyomno'zakyavarNanatvam tadetat paramavyoma lezataste pradarzitam || 6-31 || naiva varSAyutenApi vaktuM zakyo'sya vistaraH | jIvasamaSTipuruSasyArvAcInasthAnavartitvam uktaH karmAdhikAro yaH puruSaste caturyugaH || 6-32 || asmAt sa paramavyomnastiSThatyarvAci vai pade | sarvAtmanAM samaSTiryA kozomadhukRtAmiva || 6-33 || zuddhyazuddhimayo bhAvo bhUteH sa puruSaH smRtaH | anAdivAsanAreNukuNThitairAtmabhizcitaH || 6-34 || svataH zuddhAnAmapyAtmanAM bhagavacchaktyA svarUpatirodhAnam Atmano bhUtibhedAste sarvajJAH sarvatomukhAH | bhagavacchaktimayyaivaM mandatIvrAdibhAvayA || 6-35 || tattatsudarzanonmeSanimeSAnukRtAtmanA | sarvato'vidyayA viddhAH klezamayyA vazIkRtAH || 6-36 || tirohitasvarUpANAM cAtUrUpyam brahmakSatrAdibhAvena cAtUrUpyaM vrajanti te | brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrA iti vibhedataH || 6-37 || p. 55) AtmAno jIvasaMjJAste bandhamokSau vrajanti te | teSAM karmapAravazyAt pRthivyAmavataraNam manavo nAma kUTasthAsteSAmuktAH samaSTayaH || 6-38 || klezAzayAparAmRSTAH sarvajJAH sarvatomukhAH | nityasiddhA hi bhUtyaMzAste proktA bhagavanmayAH || 6-39 || AvirbhAvatirobhAvaiH svasminnAtmani nArada | Atmano vartayantaste vaiSNavA AdhikArikAH || 6-40 || viSNoH saMkalparUpeNa sthitvAsmin pauruSe pade | yogenAvatarantyaMzaiH sthAnAt sthAnaM dharAvadhi || 6-41 || avatIrNAnAM prajAsraSTRtvam sRSTAyAM karmabhUmau te mithunIbhUya mAnavAn | catuHzataM sRjantyete bhUyo mAnavamAnavAn || 6-42 || te cAparimitAH sarve vistArastatra vakSyate | aniruddhAt zaktyutpattiH arvAcIne pade tasmAt puruSAddhi caturyugAt || 6-43 || sRSTAnirudhataH zaktistatsudarzanacoditAt | zaktau kUTasthamanUnAmavataraNam sRSTAyAmatha zaktau tu manavo'STau mahAmune || 6-44 || p. 56) avatIrya svakAt sthAnAdviSNusaMkalpacoditAH | tiSThanti kalalIbhUtAstasmiJzaktimaye pade || 6-45 || kAlo nAma guNo nAma tasyA garbhasthitaM dvayam | zaktito niyaterutpattiH kAlasya niyatirnAma sUkSmaH sarvaniyAmakaH || 6-46 || udeti prathamaM zakterviSNusaMkalpacoditaH | tatra manUnAM sthitiH manavo'vatarantyatra te sudarzanacoditAH || 6-47 || yasya syAdyAdRzaM rUpaM yatkaraM yatsvabhAvakam | sudarzanaprabhAvasthaM tattanniyamabhAvitam || 6-48 || niyatitaH kAlasyotpattiH kAlasya pAvanaM rUpaM yattu tatkalanAtmakam | udeti niyateH so'tha kAlaH saMkalpacoditaH || 6-49 || tatra manUnAM sthitiH niyatermanavo'pyatra kAle hyavataranti te | kAlaH sa kalayatyeko viSNusaMkalpacoditaH || 6-50 || kalayatyakhilaM kAlyaM nadIkUlaM yathA rayaH | p. 57) kAlAt krameNa guNamayarUpotpattiH yattadguNamayaM rUpaM zakteH pUrvaM samIritam || 6-51 || sopAnakramataH kAlAt tadgauNaM vyajyate vapuH | tatra prathamaM sattvotpattiH sattvaM tatra laghu svacchaM guNarUpamanAmayam || 6-52 || prathamaM vyajyate kAlAnmanavo'vatarantyataH | AniruddhyA vaiSNavamUrtyA tasyAdhiSThAnam AniruddhI tato mUrtiH svasaMkalpapracoditA || 6-53 || adhitiSThati tat sattvaM viSNunAmnaiva nAmabhAk | tata eva tasya sukharUpatvaM svacchatvaM ca | sattvAdraja-utpattiH tadetat sakalaM svacchaM sukhamAsIdanAkulam || 6-54 || antaHsthamanukaM sattvamantaHsthAcidguNaM mune | viSNunAdhiSThitaM tasmAdviSNusaMkalpacoditAt || 6-55 || rajo nAma guNaH sattvAt tasmAdAvirbhavatyalam | tatra manUnAM sthitiH manavo'vatarantyatra sattvAt saMkalpacoditAH || 6-56 || tasyAniruddhAdhiSThitabrahmarUpatvam brAhmI mUrtirguNaM taM cApyAniruddhyadhitiSThati | p. 58) atastasya duHkharUpatvam tadetat pracalaM duHkhaM rajaH zazvatpravRttimat || 6-57 || lolIbhUtamidaM tacca vizvamantaHsthitaM tadA | rajasastama utpattiH brahmaNAdhiSThitAt tasmAdantaHsthamanukAnmune || 6-58 || saMkalpacoditaM viSNostamo nAma guNo'bhavat | tatra manUnAM sthitiH manavo'vatarantyatra te sudarzanacoditAH || 6-59 || tasyAniruddhAdhiSThitarudrarUpatvam rudro nAma guNastaM cApyAniruddhyadhitiSThati | atastasya mohanAdirUpatvam guru viSTambhanaM zazvanmohanaM cApravRttimat || 6-60 || tat tamo nAma bhaNitaM guNasAgarapAragaiH | aMzato guNatrayasAmyApattiH sudarzanamayenaiva saMkalpenAtra vai hareH || 6-61 || codyamAne'pi sRSTyarthaM pUrNaM guNayugaM tadA | aMzataH sAmyamAyAti viSNusaMkalpacoditam || 6-62 || p. 59) tasyaiva prakRtitvam traiguNyaM nAma tattvajJaistat tamaH parigIyate | prakRtiparyAyazabdAH guNasAmyamavidyA ca svabhAvo yonirakSaram | ayonirguNayonizcetyAdyAstraiguNyavAcakAH || 6-63 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM zuddhetarasRSTivarNanaM nAma SaSTho'dhyAyaH || 6 || AditaH zlokAH 393 zuddhetarasRSTivarNanaM nAma saptamo'dhyAyaH prakRtipuruSakAlAnAM samaSTiH ahirbudhnyaH - anyUnAnatiriktaM yad guNasAmyaM tamomayam | tat sAMkhyairjagato mUlaM prakRtizceti kathyate || 7-1 || kramAvatIrNo yastatra caturmanuyugaH pumAn | samaSTiH puruSo yoniH sa kUTastha itIryate || 7-2 || yat tat kAlamayaM tattvaM jagataH saMprakAlanam | sa tayoH kAryamAsthAya saMyojakavibhAjakaH || 7-3 || bhagavatsaMkalpacoditAt tritayAdasmAt mahadAdyutpattiH mRtpiNDIbhUtametattu kAlAditritayaM mune | viSNoH sudarzanenaiva svasvakAryapracoditam || 7-4 || mahadAdipRthivyantatattvavargopapAdakam | prakRtiH svarUpataH svabhAvatazca pariNAminI payomRdAdivat tatra prakRtiH pariNAminI || 7-5 || p. 61) puruSaH svarUpato'pariNAmI pumAnapariNAmI san saMnidhAnena kAraNam | kAlasya prakRtipuruSapAcakatvam kAlaH pacati tattve dve prakRtiM puruSaM ca ha || 7-6 || prakRtermahattattvotpattiH puruSAdhiSThitAt tasmAdviSNusaMkalpacoditAt | kAlena kalitAccaiva guNasAmyAnmahAmune || 7-7 || mahAn nAma mahattattvamavyaktAduditaM mune | mahattattvaparyAyAH vidyA gauryavanI brAhmI vadhUrvRddhirmatirmadhuH || 7-8 || akhyAtirIzvaraH prAjJetyete tadvAcakA mune | mahatastraividhyam kAlo buddhistathA prANa iti tredhA sa gIyate || 7-9 || tamaHsattvarajobhedAt tattadunmeSasaMjJayA | kAlastruTilavAdyAtmA buddhiraghyavasAyinI || 7-10 || prANaH prayatanAkAra ityetA mahato bhidAH | tatra sAttvikasya cAturvidhyam dharmo jJAnaM virAgazcApyaizvaryamiti saMjJayA || 7-11 || mahataH sAttvikaM rUpaM caturdhA pravibhajyate | p. 62) tAmasasyApi cAturvidhyam adharmAjJAnAvairAgyamanaizvaryaM ca tAmasam || 7-12 || mahattattve manUnAmavasthitiH vidyAyA udare'STau te sudarzanasamIritAH | manavo garbhatAM yAnti sarvajJAH sarvadarzinaH || 7-13 || tatra buddhyutpattiH bodhanaM nAma vaidyaM tadindriyaM teSu jAyate | yenArthAnadhyavasyeyuH sadasatpravibhAginaH || 7-14 || mahato'haMkArotpattiH vidyAyA udare tatrAhaMkRtirnAma jAyate | saMkalpAccoditA viSNozcoditAyAH sudarzanAt || 7-15 || ahaMkAraparyAyAH ahaMkAro'bhimAnazca prajApatirahaMkRtiH | abhimantA ca boddhA cetyasyAH paryAyavAcakAH || 7-16 || ahaMkArasya traividhyam tasya vaikArikaM nAma rUpaM sAttvikamucyate | taijasaM rAjasaM rUpaM bhUtAdirnAma tAmasam || 7-17 || p. 63) ahaMkArasya rUpabhedAH kAmaH krodhazca lobhazca mAnazcAvamatistRSA | ityahaMkRtirUpANi darzitAni mune tava || 7-18 || ahaMkAre manUnAmavasthitiH nAnAvibhavayuktAyAmutpannAyAmahaMkRtau | tadantargarbhamAyAti manUnAM taccaturyugam || 7-19 || ahaMkArAt mana -utpattiH sudarzaneritaM viSNorAhaMkArikamindriyam | mano nAma manUnAM tajjAyate cintanAtmakam || 7-20 || manasvI buddhimAMzcApi garbho manumayastathA | bhUtAdeH zabdatanmAtrotpattiH bhUtAdeH zabdatanmAtraM tAmasAdatha jAyate || 7-21 || tasmAdAkAzotpattiH viyacca zabdatanmAtrAjjAyate zabdalakSaNam | AkAzasya guNakarmaNI zabdaikaguNamAkAzamavakAzaprAyi ca || 7-22 || AkAze manUnAM sthitiH tadantargarbhatAM yAnti viSNusaMkalpacoditAH | p. 64) manavo'STau mahAbuddhe tadA vaikArikAt punaH || 7-23 || zrotravAcorutpattiH zrotraM vAgiti vijJAnakarmendriyayugaM mune | samIkSayaiva devasya manuSu pratijAyate || 7-24 || manUnAM tadvaiziSTyam zrotravAnatha vAgmI ca garbho manumayastathA | atha sparzatanmAtrotpattiH sudarzaneritAdviSNorbhUtAdeH sparzamAtrakam || 7-25 || tasmAdvAyUtpattiH jAyate sparzavAn vAyustasmAdapi ca jAyate | vAyoH kriyAbhedAH zoSaNaM preraNaM ceSTA vyUhanaM ca samUhanam || 7-26 || kriyAbhedA ime tasmAjjAyante vAyuto mune | tvakpANyorutpattiH vaikArikAdahaMkArAt tvakpANidvitayaM mune || 7-27 || jJAnakarmendriyadvandvaM saMkalpAt tasya jAyate | vAyau manUnAM sthitiH tadantargarbhatAM yAti tadA manumayaH pumAn || 7-28 || p. 65) teSAM tvakpANivaiziSTyam ceSTamAnastadA garbho viSNusaMkalpacoditaH | tvakpANidvayavAnAsIt sparzAdAnAdisiddhaye || 7-29 || rUpatanmAtratejasorutpattiH tAmasAdatha bhUtAdeH sudarzanasamIritAt | jAyate rUpamAtraM tu jyotistasmAcca rUpavat || 7-30 || tejasaH kriyAbhedAH rUpaM vyaktistathA pAkaH kAntirdIptiritIdRzAH | jAyante taijasA bhedA bhedAdvaikArikAt tathA || 7-31 || cakSuHpAdayorutpattiH sudarzaneritAjjAtaM cakSuHpAdayugaM mune | tejasi manUnAM sthitiH tadantargarbhatAM yAnti te sudarzanacoditAH || 7-32 || teSAM cakSuHpAdavaiziSTyam manavo rUpavantaste kAntidIptyAdizAlinaH | cakSuSmantaH pAdavanto vIkSaNATanayoginaH || 7-33 || rasatanmAtrAmbhasorutpattiH tAmasAdatha bhUtAderviSNorIkSAniyojitAt | p. 66) jAyate rasamAtraM tu jAyante'mbhAMsi vai tataH || 7-34 || tatkriyAbhedAH jAyante'tha guNAsteSAM rasasnehadravAdayaH | rasanopasthendriyotpattiH atha vaikArikAt tasmAd viSNusaMkalpacoditAt || 7-35 || rasanopasthamityetajjAyate dRkkriyAtmakam | apsu manUnAM sthitiH tadantargarbhatAM yAnti viSNusaMkalpacoditAH || 7-36 || manavaste mahAbuddhe viSNukarmAdhikAriNaH | teSAMrasanopasthavaiziSTyam sarasAH snehavantazca rudhirAdidravAnvitAH || 7-37 || jAyante rasanAvantaH puMstrIvyaJjanabheditAH | gandhatanmAtramahyorutpattiH sudarzaneritAt tasmAdbhUtAdestadanantaram || 7-38 || jAyate gandhatanmAtraM tasmAdgandhavatI mahI | pArthivaguNabhedAH kAThinyaM gauravaM sthairyamityAdyAH pArthivA guNAH || 7-39 || p. 67) ghrANapAyvorutpattiH vaikArikAdahaMkArAt sudarzanasamIritAt | ghrANaM pAyuriti dvandvaM jJAnakarmAtmakaM mune || 7-40 || pRthivyAM manUnAM sthitiH bhuvaste garbhatAM yAnti viSNusaMkalpacoditAH | teSAM ghrANapAyuvaiziSTyam guravaH sthirasaMghAtA asthidantAdisaMyutAH || 7-41 || ghrANavantaH pAyumantaH saMpUrNAvayavA mune | saMkalpAdyutpattiH saMkalpazcaiva saMrambhaH prANAH paJcavidhAstathA || 7-42 || manaso'haMkRterbuddherjAyante pUrvameva tu | evaM manUnAM sarvAvayavapUrNatA evaM saMpUrNasarvAGgAH prANApAnAdisaMyutAH || 7-43 || sarvendriyayutAstatra dehino manavo mune | sRSTipralayakAlayostulyaparimANatvam yo yAdRgvarNitaH pUrvaM kAlastatpratisaMcare || 7-44 || p. 68) sarge sa eva vijJeyo vaiSNavaistattvacintakaiH | vidyAvipariNAmo'yaM saptadhA vIkSayA hareH || 7-45 || mahAbhUtAni tAnyAhurvibhAgAn saptadhA mune | manuvibhAgaH manavo'pi vibhajyante sudarzanasamIritAH || 7-46 || yugazo yugazaH pUrvaM pazcAt puMstrIvibhedataH | svayamAgatavijJAnAH sarvajJAH sarvadarzinaH || 7-47 || AtmanyadhyakSamIzAnamaniruddhaM dadhatyatha | manubhirgarbhotpAdanam tato hyadhyakSavantaste tatsaMkalpena coditAH || 7-48 || garbhAnAdadhate strISu manavaste zataM zatam | teSAM brAhmaNAdisaMjJA brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrAzceti vaturvidhAH || 7-49 || mAnavA manuyoSidbhyo jAyante dvandvalakSaNAH | tadutpannAnAM mAnavamAnavAdisaMjJA manubhiH saMskRtAste tu svAsu patnISu mAnavAH || 7-50 || janayanti bahUn putrAMste syurmAnavamAnavAH | p. 69) teSAM bhagavatkaiMkaryakAritvam teSAM gotrANyanekAni yairidaM sakalaM tatam || 7-51 || cAturvarNyamayA ete bhagavatkarmakAriNaH | bhAgavatakaiMkaryakAriNAM mokSasaMpattiH teSAM ye karma kurvanti sAdhavaH zatavArSikam || 7-52 || vivekajJAnamAsAdya te vizanti hariM param | anyeSAM saMsAraprAptiH yugAdiyuganirhrAsAdye karmAntarakAriNaH || 7-53 || phalAbhidhyAyino yAnti tatprasUtAM gatiM tu te | karmahetukadevAdisRSTiH yA sA vidyA purA proktA manugarbhavatI mune || 7-54 || garbhavatyeva sA devAn nAnAguNavibheditAn | daityadAnavarakSAMsi gandharvoragakiMnarAn || 7-55 || iti nAnAvidhA yonIrviSNoH saMkalpacoditA | svasaMkalpena sRjati te cAnyAMste'pi cAparAn || 7-56 || manugarbhadazAyAM tu pitRdevarSimAnavAH | iti sRSTAstayA zazvadvidyayA brahmaNA svayam || 7-57 || p. 70) manUnAM devAdInAM ca kUTasthapuruSavyaSTirUpatvam kUTastho yaH purA proktaH pumAn vyomnaH parAdadhaH | manavo devatAdyAzca tadvyaSTaya itIritAH || 7-58 || jIvAnAM bhagavadvibhUtitvam jIvabhedA mune sarve viSNubhUtyaMzakalpitAH | mahato meghAtmanA pariNAmaH atha vyakteSu manuSu prajAteSu punaH punaH || 7-59 || vidyaivAMzena kenApi dhenurbhavati zAzvatI | dhenurityucyate vidyA meghabhAvamupAgatA || 7-60 || payaH kSarati varSAkhyamannAdipariNAmavat | jIvAnAM jJAnabhraMzahetukathanam tattu vaidyaM payaH prAzya sarve mAnavamAnavAH || 7-61 || jJAnabhraMzaM prapadyante sarvajJAH svata eva te | tataH zAstrapravRttiH tataH pravartyate zAstraM manubhiH pUrvajaistadA || 7-62 || tadAdiSTena mArgeNa te yAnti paramAM gatim | lezataH sRSTirukteyaM bhUteH zuddhetarA mune || 7-63 || p. 71) sudarzanena yA viSNorevaMbhAvena bhAvyate | adhyAyadvayArthasaMkSepaH bhUyazca zRNu saMkSepamimaM nArada tattvataH || 7-64 || ekA zaktirharerviSNoH sarvabhAvAnugAminI | devI SADguNyapUrNA sA jJAnAnandakriyAmayI || 7-65 || bhAvyabhAvakabhedena sA dvidhAbhAvamRcchati | bhAvakastatra saMkalpaH sudarzanamayo hareH || 7-66 || avyAghAtastu yastasya sA sudarzanatA mune | jJAnamUlakriyAtmAsau svacchaH svacchandacinmayaH || 7-67 || bhAvyo nAma parAMzo yaH sA bhUtiriti gIyate | saMkarSaNAdibhUmyantA zuddhetaravibhAginI || 7-68 || saMkarSaNAdivyUhAntA zuddhasargamayI sthitA | zaktyAdirbhUmiparyantA zuddhetaramayI mune || 7-69 || aMzayoH puruSo madhye yaH sthitaH sa caturyugaH | zuddhetaramayaM viddhi kUTasthaM taM mahAmune || 7-70 || itIyaM vividhA bhUtirnAnAtattvamayI mune | sudarzanena marutA jvAleva bahudheryate || 7-71 || Anulomyena sarge tu prAtilomyena cApyaye | madhye ca sthApyate tena kAryate ca tathA tathA || 7-72 || p. 72) sudarzanAnadhInasya vastunastucchatA bhUteraMzaH sa naivAsti svalpAlpo'pi mahAmune | yo na yAti svajanmAdau sudarzanavidheyatAm || 7-73 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM zuddhetarasRSTivarNanaM nAma saptamo'dhyAyaH || 7 || AditaH zlokAH 466 jagadAdhAranirUpaNaM nAma aSTamo'dhyAyaH sRSTau vAdinAM bahudhA vipratipattiH nAradaH - bhagavan devadevaza bhaganetravinAzana | zrutaM mayaitadakhilaM tava vaktrAmbujasrutam || 8-1 || vyAkulastvantarAtmA me nAnAjJAnavimohitaH | kecit traibhUtikIM sRSTiM bruvate tattvavAdinaH || 8-2 || caturbhUtamayImanye ke'pyanye pAJcabhautikIm | tAM SaDdhAtumayImeke saptadhAtumayIM pare || 8-3 || aSTaprakRtikAM kecinnavaprakRtikAM pare | dazatattvamayImeke kecidekAdazAtmikAm || 8-4 || evamuccAvacAM saMkhyAM tattvaprakRtigocarAm | vadanti munayaH siddhA devA vedAstathaiva ca || 8-5 || aNDajAmapare sRSTiM padmajAmapi cApare | pAvakImapare sRSTiM kecit kAyAntarodbhavAm || 8-6 || p. 74) vidyAgarbhamayImeke zUnyarUpAmathApare | tatra tattvajijJAsayA praznaH itthamuccAvacArthAste nAnAzAstramahodadhau || 8-7 || nAnAdarzanakallolajAtakolAhalodbhaTe | vimuhyatyavamagneyamaplavA vuddhiradya me || 8-8 || nirNayaplavadAnena tAmuttAraya zaMkara | taduttarakathanArambhaH ahirbudhnyaH - ucitaM tava devarSe yadayaM prazna IritaH || 8-9 || muhyantyatra mahAnto'pi zRNu me tattvanirNayam | paramAtmA paro deva ekaH SADguNyamujjvalam || 8-10 || vedavAco'pi kArtsnyena tattvAvagAhanAsAmarthyam vAganAdiranantApi tattvaM tannAvagAhate | guNaistaTasthitaistaistairajAnAneva sA sthitA || 8-11 || vipratipattau hetukathanam yadguNe nAmni ye zrAntAstatra tattvavido mune | manubhistadguNaistaistaiste te tattvavidAM varAH || 8-12 || p. 75) nirdizanti jagaddhetuN svanirUDhairmahAmune | nAnAguNanimittaistairnAnAvaktRsamIritaiH || 8-13 || bhedaM vyavasthitAH zabdairaparyAyavido janAH | ekasyA api lakSmyA nAnAzabdagocaratvam evaM viSNoH priyA bhAH sA zaktiH SADguNyavigrahA || 8-14 || nAnAnAmabhirekApi tattvavidbhirupAsyate | tattvavidAM svasvadRSTArthavAditvam tasyAM pravartamAnAyAM svasaMkalpena sarjane || 8-15 || tathA nivartamAnAyAM svasaMkalpena saMhRtau | vijJAnabalavaiSamyAdye ye tattvavido mune || 8-16 || nyUnAdhikavibhedena yAvatIrdadRzurbhidAH | tAvatIstAvatIste te procuH ziSyAbhicoditAH || 8-17 || atazcAsarvadRgbuddhiH saMkhyAsu pravimuhyati | pitAmahAdayo ye ca jagatkAryAdhikAriNaH || 8-18 || teSAM nyUnAdhibhAvo'pi vaktRbhedAt prakalpitaH | svAtantryamaniyojyaM tu viSNoH SADguNyarUpiNaH || 8-19 || tadbuddhirucivaicitryAdaNDapadmAdisaMbhavaH | nAnuyojanamarhanti paramAtmapravRttayaH || 8-20 || p. 76) bhagavatprakArAnantyam sa yathA ceSTate sRSTau sthitau saMharaNe'pi vA | tathA tathA prakArAste hyanantAH kAlavaibhavAt || 8-21 || vAdinAmekaikaprakAravAditvam evaM prakAranAnAtve devasya harimedhasaH | kazcidekaM paro'nyaM tu prakAramaparo'param || 8-22 || dhiyA viditvA provAca ziSyAya hitakAmyayA | ataH zAstravaividhyam citrA siSTyAdizAstrANAM pravRttirata IdRzI || 8-23 || yathAdyatve manuSyANAM karmavaiSamyasaMbhavA | ahorAtrAdibhedeSu sukhaduHkhavyavasthitiH || 8-24 || tathA brAhmeSvahaHsviSTA sukhaduHkhavyavasthitiH | brAhmakalpAnAM nAnArUpatvam kecidvAtAkulA ghasrA brahmaNo munisattama || 8-25 || tathA varSAkulAH kecit kecidAtapasaMkulAH | prabhUtazatravaH kecit kecit susvamanoharAH || 8-26 || anena nizcayenaiva dhiyamAsthAya zAzvatIm | saMstambhayAntarAtmAnaM vyAmohaste vinazyatu || 8-27 || p. 77) iti nAnAvidhAkAraM kriyAbhUtivibheditam | nimittotpAdakAkAraM kAraNaM kathitaM mune || 8-28 || zrutArthAnuvAdaH nAradaH - kAraNaM kathitaM deva sarvajJa vRSaketana | yA sA zaktirjagaddhAtuH kathitA samavAyinI || 8-29 || lakSmIrnAma dvidhA sA tu kriyAbhUtivibhedinI | yA kriyA nAma saMkalpaH sa sudarzananAmavAn || 8-30 || bhUtirnAma jagadrUpA kAlAvyaktapumAtmikA | azuddhA zuddharUpA tu sA vyUhavibhavAtmikA || 8-31 || kriyA pravartikA bhUteH sA sudarzanarUpiNI | ityetaddarzitaM tattvaM devadevena me zrutam || 8-32 || dvitIyapraznasmAraNam adhunA zrotumicchAmi dvitIyaM praznamIzvara | AdhAro nAma yaH prokto jagatAM vRSabhadhbaja || 8-33 || sudarzanasya jagadAdhAratvam ahirbudhnyaH - zRNu nArada tattvena ya AdhAra udIryate | yenedaM dhriyate vizvaM tantunA maNayo yathA || 8-34 || p. 78) yA sA zaktirharerAdyA lakSmIrnAma mahAmune | yA sA sarvAtmano viSNorbhAvAbhAvAnuyAyinI || 8-35 || tasyA alpAyutAMzAMzaH svasvAtantryavijRmbhitaH | kriyAbhUtivibhedena samudetIti varNitam || 8-36 || sudarzanena kriyayA zaGkuneva chado mune | bhUtiH sA dhriyate zazvadvistaraM tatra me zRNu || 8-37 || tatra mahArAtridharacakraM prathanam saMhRtAkhilabhUtasya staimityaM brahmaNo hi yat | apyayaH sA mahArAtristatsaMkalpena dhAryate || 8-38 || mahArAtridharo nAma tadaraM vai sudarzanam | tadekAraM mahaccakramadyatve cintyate suraiH || 8-39 || uSazcakraM dvitIyam yat sisRkSAmayaM rUpaM brahmaNaH zaktisaMbhavam | jvAleva vAyunA vahneH saMkalpena tadIryate || 8-40 || uSazcakraM taduddiSTamaradvitayabhUSitam | bhUtikAmairajasraM tadbrahmaNA caiva dhAryate || 8-41 || p. 79) udayacakraM tRtIyam yaH sa saMkarSeNonmeSo yo dhArayati taM sadA | sAkSAdudayacakraM tadvijJAnatritayAtmakam || 8-42 || sa saMkarSaNasaMkalpo jJAnakAmairniSevyate | aizvaryacakraM caturtham yaH sa prAdyumna unmeSa aizvaryamaya UrjitaH || 8-43 || vaiSNavenaiva lAkSmeNa sa saMkalpena dhAryate | tadvai pradyumnasaMkalpamaizvaryamayamUrjitam || 8-44 || samyak caturaraM cakramaizvaryasthA upAsate | zaktimahAcakraM paJcamam Aniruddho ya unmeSaH zaktitejovidIpitaH || 8-45 || saMkalpo brahmazaktyutthastaM dhArayati sarvadA | tadvaizaktimahAcakraM paJcAraM parikalpitam || 8-46 || zaktitejaHsamRddhayarthaM vizve devA upAsate | SaDaracakraM SaSTham vyUhAntarasamAkhyAtaM kezavAdidviSaTkakam || 8-47 || sudarzanena dhriyate yena saMkalparUpiNA | SaDaraM tanmahAcarkaM vyUhAntaravibhAvakam || 8-48 || p. 80) RtvaraM tat samAkhyAtaM vratakAmA upAsate | mahAsudarzanacakraM saptamam vibhavo yaH purA proktaH padmanAbhAdirUrjitaH || 8-49 || sa yena dhriyate viSNoH saMkalpena mahAmune | mahAsudarzanaM nAma dvAdazAraM taducyate || 8-50 || vibhavAntarasaMjJaM tadyacchaktyAvezasaMbhavam | dhRtaM tad dvAdazAreNa tatsaMkalpena cakriNA || 8-51 || sahasrAracakramaSTamam yattu tat paramaM vyoma yad viSNoH padamUrjitam | sahasrAreNa cakreNa tatsaMkalpena dhAryate || 8-52 || ete saudarzanA vyUhAH samAsena prakIrtitAH | AdhArAdheyabhAvena vartante te svayaM mune || 8-53 || saMkalpaH koTikoTyaMzaH zakterbhUtistathA dvidhA | zaktiH sA vaiSNavI sattA bahudhaivaM prabhAsate || 8-54 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM jagadAdhAravarNanaM nAma aSTamo'dhyAyaH || 8 || AditaH zlokAH 520 azuddhajagadAdhAranirUpaNaM nAma navamo'dhyAyaH prathamaM pauruSacakram ahirbudhnyaH - AdhAraH kathitaH zuddhaH zuddhA sA yena dhAryate | bhUtirvyUhAdirUpeNa yA sA devI pravartate || 9-1 || pumAdyavaniparyantA yathA zuddhetarAtmikA | sA yena dhAryate cakraM tatsaMkalpamayaM zRNu || 9-2 || tryaraM tat pauruSaM cakraM puruSo yena dhAryate | zaktyAdicakrANi cakraM triMzadaraM proktaM zaktiH sA yena dhAryate || 9-3 || tAdRzaM naiyataM cakraM niyatiryena dhAryate | SaDaraM kAlacakraM tat sa kAlo yena dhAryate || 9-4 || sattvaM rajastamazcaiva dhAryante yairmahAmune | tAni tvAdhAracakrANi tryarANIti vidurbudhAH || 9-5 || cakramekAdazAraM tu buddhiH sA yena dhAryate | p. 82) aSTAraM tanmahAcakramahaMkArasya dhArakam || 9-6 || ekAraM vaiyataM cakraM dvyaraM tadvAyudhArakam | tryaraM taijasamAkhyAtamApyaM caturaraM mune || 9-7 || paJcAraM pArthivaM cakraM pRthivI yena dhAryate | guNacakrANyaraiH sarvANyaGkitAni tribhistribhiH || 9-8 || ekAdazavidhaM cakramaindriyaM dviyugArakam | iyamAdhArazaktiste proktA pratisvikI mune || 9-9 || mahAvibhUticakram ekadhAraM mahaccakraM mahAbhUtikaraM zRNu | mahAketupaTI yadvadvitatA vyomni dhAryate || 9-10 || anizaM pAvamAnena pavamAnena vai mune | saMkarSaNAdibhUmyantA viSNuzaktimayI tathA || 9-11 || nirAlambe paTe bhUtiH saMkalpenaiva dhAryate | tatsaMkalpamayaM cakramanantAraM mahAmune || 9-12 || divyaM mahAvibhUtyAkhyamavAGmanasalaGghitam | aprameyamanAdyantaM bhAvAbhAvasvalakSaNam || 9-13 || anantAramaparyantaM paryantakulasaMkulam | brahmANDakoTikoTyoghakoTyarbudavibhAvitam || 9-14 || p. 83) mahAbhUtasahasraughasahasraughavibhAvanam | jyotiriGgaNasacchAyairindriyaiH koTikoTizaH || 9-15 || aGkitaM kSudrameghAbhairbrahmANDairanucitritam | mahAbhUtamayIbhistu kvacidadbhirivAtatam || 9-16 || vipruGbhiriva varSANAM vitataM vaiSNavaM padam | mahAbhUtaiH kvaciddIptaM jyotirbhirayutAyutaiH || 9-17 || vIjitaM bhUtapavanairvyajanotthairiva kvacit | kSudrAvakAzasaMkAzairAkAzaiH koTikoTizaH || 9-18 || chidritaM vividhAkArairahaMkArairahaMkRtam | amahadbhirmahadbhizca koTikoTivibhAgibhiH || 9-19 || aGkitaM vividhAkAraistamobhirbahulaM kRtam | kvacidvividhasaMtApacalanairayutAyutaiH || 9-20 || rajobhI raJjitaM kSudrairvizadairlaghubhiH kvacit | aGkitaM bahubhiH sattvairvimalaiH koTikoTizaH || 9-21 || trividhaiH SaTprakAraizca dviSaTkapravibhAgibhiH | caturviMzatisaMbhedaistriMzadardhadvayojjvalaiH || 9-22 || SaSTiSaTkasamAkIrNaiH koTikoTivibhAgibhiH | kAlairanekasAhasrairayutAyutasaMkulaiH || 9-23 || p. 84) kIrNaM niyatirUpeNa nAnAniyamanAtmanA | koTikoTisahasraughakoTikoTiguNena ca || 9-24 || zaktyA nAnAvidhAkAramadhukozanibhAtmanA | niSyandamAnatattvaughasvarUpamadhuvipruSA || 9-25 || koTikoTisahasraughaniyutAyutarUpayA | snigdhaM kvacidivAtyarthaM puMsA kvacidivAsthitam || 9-26 || zuklaraktAsitAkArakarmakalpitarUpiNA | anekamazakAkIrNodumbarapratimAtmanA || 9-27 || nAnAjIvavibhedena nAnAphalavidhAjuSA | zubhAzubhobhayAkAravAsanAjaTilAtmanA || 9-28 || anekaklezakozena puruSeNAsthitaM kvacit | nirmalAnandasaMbodhamahAsattAmayena ca || 9-29 || nityairmuktairnirAbAdhairnirmalAnandalakSaNaiH | sAkSAt pazyadbhirIzAnaM nArAyaNamanAmayam || 9-30 || devyA lakSmyA samAsInaM pUrNaSADguNyadehayA | nityoditairnityatRptairatikrAntaistamo mahat || 9-31 || AtmabhiH zobhitenaivaM vareNa niyatAGkitam | SADguNyavigrahairvyUhaiH puruSaiH puSkarekSaNaiH || 9-32 || p. 85) AsthitaM jagadutpattisthitisaMhRtikAribhiH | iti vyAptavatImetAM vibhUtiM vaiSNavIM parAm || 9-33 || citrAmbaradharAM samyagdadhadAtmAnamAtmanA | saMkalpo vaiSNavo yo'yaM maNIn sUtramivAsthitaH || 9-34 || tadanantAramavyaktaM mahaccakraM sudarzanam | bhAvitaM smRtimAtreNa bhAvayatyakhilA gatIH || 9-35 || saMhRticakram yo jihIrSAmayo nityaH saMkalpo vaiSNavaH paraH | anantAramaparyantaM tatsaMhRtisudarzanam || 9-36 || eka eva tu saMkalpo rUpairnAnopagIyate | anantamaparicchedyamaprameyamanUpamam || 9-37 || ataraGgArNavAkAramanabhrAmbarasaMnibham | ekaM tat paramaM brahma SADguNyastimitaM mahat || 9-38 || bhAvAbhAvamayI tasya zaktirekAnapAyinI | taddharmadharmiNI divyA jyotsneva himadIdhiteH || 9-39 || tasya saMkalpasaMkalpo rUpavyApriyamANatA | staimityasthitisaMkalpastimitaM tat sudarzanam || 9-40 || p. 86) calanacakram prabhave cApyaye vApi sthitau vApi mahAmune | calattApUrvarUpaM yaH saMkalpastatra vartate || 9-41 || calanaM nAma taccakraM sudarzanamayaM mahat | tasya traividhyam bhedAstrayo'sya vijJeyAstantravijJAnapAragaiH || 9-42 || mahAsRSTimayaM tatra samAsavyAsalakSaNam | nAnAzaktisamAkIrNaM tacca te kathitaM purA || 9-43 || mahAsaMhAracakraM ca samAsavyAsalakSaNam | tAdRgevAtra vijJeyaM tacca te darzitaM purA || 9-44 || sthiticakraM tu yanmadhye samAsavyAsalakSaNam | tasya vakSyAmi vistAraM yatpramANatayA sthitam || 9-45 || yathA hyeko naTo bhAvairnAnArUpairvibhajyate | tathA saMkalpa evaikastaistairbhedairvibhajyate || 9-46 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM azuddhajagadAdhAranirUpaNaM nAma navamo'dhyAyaH || 9 || AditaH zlokAH 566 arthAtmakapramANanirUpaNaM nAma dazamo'dhyAyaH nAradaH - bhagavan devadeveza bhavAnIjIvitezvara | lokanAtha jagannAtha devAnAmabhayaprada || 10-1 || namaste tripuraghnAya tattvavijJAnasindhave | dazAvyayAya te nityaM SaDaGgAya namo namaH || 10-2 || yadetaduditaM nityaM jagatkAraNamavyayam | yaccAdhAratayA proktaM saMkalpAkhyaM sudarzanam || 10-3 || tadetadakhilaM deva viSNusaMkalpajRmbhitam | samAsavyAsarUpeNa tattvato me'vadhAritam || 10-4 || idAnIM zrotumicchAmi vistareNAntakAntaka | kiM tat pramANamityuktaM kIdRzaM kiMvidhaM ca tat || 10-5 || kimarthaM kiMmayaM deva tanme vistarazo vada | vaktA sarvasya guhyasya tvadanyo naiva vidyate || 10-6 || p. 88) pramANanirUpaNapratijJA ahirbudhnyaH - zRNu nArada tattvena pramANasthitimavyayAm | vizvaM yatraiva vizrAntaM sadevAsuramAnuSam || 10-7 || pramANasvarUpanirUpaNam madhyamo yaH sa saMkalpo viSNoH sRSTavato jagat | zAzvate tiSThati vyaktaM jaganmArga itIdRzaH || 10-8 || tat pramANamiti proktaM sthiticakraM mahAmune | pramANavibhAgaH samaSTivyaSTibhAvena tad dvirUpaM vibhAvyate || 10-9 || samaSTipramANasvarUpam aikarUpyeNa saMkalpo yaH sarvaviSaye sthitaH | mahAsthitimayaM cakraM tadetat kIrtitaM mune || 10-10 || vyaSTipramANasvarUpam tattveyattA samastAtman yasminnAyatate'khilA | prAtisvikI vyavasthA yA yasya sattvasya yAdRzI || 10-11 || p. 89) pariNAmakriyAsAdhyasthAnarUpAdigocarA | tadvadvyaSTimaye cakre pramANe sA vyavasthitA || 10-12 || ekaceSTAdiko yortho yazca sRSTyAdilakSaNaH | zAstrazAstrArthatatsAdhyavyavasthAtmA ca yo mune || 10-13 || vAsudevAdike vyUhe svasvasaMkalpasaMbhavaH || 10-14 || pramANaM yena tat sarvamiyattAM pratipadyate | tasyaiva vistareNa pratipAdanam yacca tat paramaM vyoma divyasaMbhogalakSaNam || 10-15 || sthitipramANarUpeNa tatsaMkalpena vai hareH | aniyattamasaMkocamanantaM vyavatiSThate || 10-16 || acetanAnAM tattvAnAM yA sA yoniH parA mune | kAlakAlyamayI zaktiriyattA tattridhA parA || 10-17 || svarUpakAryabhAvAdau sA pramANanibandhanA | niyatiH kAla ityete dve kAlasya bhide mate || 10-18 || zuddhAzuddhamaye madhye yaH pumAn kUTavat sthitaH | nAnAjIvamahAyonistasya yA sthitiravyayA || 10-19 || p. 90) iyattA yA ca sA cakre pramANe vyavatiSThate | iyattAyA bhidA yA ca kalAkASThAdigocarA || 10-20 || sA pramANamaye cakre sarvApyAyatate mune | sattvAdInAM svarUpaM yadyA pravRttiH phalaM ca yat || 10-21 || iyattA tatra sarvatra sA pramANasudarzanAt | yadrUpatritayaM buddherdharmAdyA yA ca vikriyA || 10-22 || vyApAraspandanirNItirnimeSAtmA ca yo'khilaH | yo'treyattAmayo bhAvaH sa pramANasudarzanAt || 10-23 || abhimAno dvidhA yo'pi saMrambho yo'pyahaMkRteH | yazca kAmAdiko bhAvastatreyattAsthitizca yA || 10-24 || sA pramANamaye cakre saMkalpe'smin sudarzanena | paJcAnAM paJcakaM yacca saMkalpAnAmavasthitam || 10-25 || tAdRzaM ca vikalpAnAM tadetad dvitayaM mune | iyattA yA sthitA vyApya sA pramANasudarzanAt || 10-26 || tAnavaM pATavaM yacca yaccAlocanapaJcakam | zAntaghorAdikaM rUpaM yacca dhIndriyapaJcake || 10-27 || vacanAdAnavikrAntimodotsargamayaM ca yat | zAntaghorAdikaM rUpaM yatkarmendriyapaJcake || 10-28 || p. 91) tatreyattAmayaM rUpam yacca sthitimayaM vapuH | pramANe vaiSNave sarvaM tatsaMkalpasudarzane || 10-29 || vyUhAvakAzalaghutAceSTApreraNazoSaNam | vyUhAvakAzavyaktArdrasnehakSudratvamapyuta || 10-30 || sthairyapArthivakAThinyamityetadbhautikaM vapuH | ekadvitricatuHpaJcaguNavyUhamayI sthitiH || 10-31 || yaistadvyApya sthiteyattA sA pramANasudarzanAt | tattve tattve ca maryAdA yA yA zazvadavasthitA || 10-32 || sA sA pramANacakrasya saMkalpasya harergatiH | itIyaM sthitimaryAdeyattA cakre prakIrtitA || 10-33 || viSNusaMkalpasaMbhUtAM sthitimanyAM mune zRNu | pratibandhanirAsena yA svabhAvagatirmune || 10-34 || tattvAnAM tAttvikAnAM ca sA sthitiH kathyate mune | guNAntarAnugraheNa yaH sattvonmeSa UrjitaH || 10-35 || dharmajJAnAdirUpo'sau sudarzanasamIritaH | parimANavizeSaH sa bodhyastrailokyadhArakaH || 10-36 || zanairAcaryamANo'sau sattvojjvalitabuddhibhiH | bibharti rodasI zazvadannavRSTyAdidAnataH || 10-37 || p. 92) guNAntarAnugraheNa tamaso yaH sa udyamaH | adharmAdisvarUpo'sau viSNusaMkalpacoditaH || 10-38 || zanairAcaryamANo'sau tamomalinabuddhibhiH | annavRSTyAdinAzena vinAzayati rodasI || 10-39 || sattvasyopadravaH zazvadato'nyasmAdguNadvayAt | zastravyUhapratipAdanam dharmasaMsthApanAyAtha nirasiSyannadhArmikAn || 10-40 || janArdanatvamIzAno yadA viSNuH prapadyate | tadA devasya saMkalpaH sudarzanasamAhvayaH || 10-41 || AyudhAdisvarUpeNAkAratvaM pratipadyate | cakralAGgalasaunandazaGkhazArGgazaratmanA || 10-42 || khaDgakheTakarUpeNa pAzAGkuzaparazvadhaiH | daNDakuntasvarUpeNa dambholimusalAtmanA || 10-43 || zatavakrAgnirUpeNa kuntazaktimayAtmanA | tathA zUlasvarUpeNa kharvAGgAdyAyudhAtmanA || 10-44 || evaM nAnAvidhai rUpaistatsaMkalpavikalpitaiH | udeti jagato vRddhyai nArAyaNakarAzrayI || 10-45 || iti zastramayo vyUho lezataste nidarzitaH | aparo'stramayo vyUhaH saudarzana udIryate || 10-46 || p. 93) astravyUhapratipAdanam rUpamAsthAya divyaM tadaGgapratyaGgabhUSaNam | brahmakSatrAdibhAvena mukhabAhUrupAdataH || 10-47 || brahmAstrAdimayaM vyUhaM pravartakanivartakam | sRjatyazeSarakSArthaM SaSTidvitayasaMmatam || 10-48 || prajApatipitRbrahmadevebhyazca tathA tathA | divyo nAnAvidhAkAraH samudetyastrarUpavAn || 10-49 || brahmadevarSirAjarSiSvapi mantramayAtmasu | anuvyAhArazApAdirUpeNaivAvatiSThate || 10-50 || na tadasti pRthivyAM vA divi vA munisattama | nigrahe'nugrahe vApi yatrAyaM naiva sAdhanam || 10-51 || pramANavyUha etAvAnarthAkAro nidarzitaH | sudarzanasya devasya zabdAkAramatho zRNu || 10-52 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAm arthAtmakapramANavyUhanirUpaNaM nAma dazamo'dhyAyAH || 10 || AditaH zlokAH 618 zabdAtmakapramANavyUhanirUpaNaM nAma ekAdazo'dhyAyaH nAradaH - namaH samastagIrvANasukhasaubhAgyadAyine | zaMkarAya girIzAya gaurIdayita te namaH || 11-1 || zabdAtmakapramANapraznaH zrutaH pramANarUpo'yaM vyUhArtho yanmayAkhilaH | zabdAkAro ya uddiSTastaM me vada surezvara || 11-2 || tatprativivakSayopoddhAtaH ahirbudhnyaH – Adisarge purAvRtte nAnAbhAvavibhUSite | AsIcchaktimato viSNoriyaM cintA sukhodayA || 11-3 || Adisarge bhagavatazcintAprakAraH vipuleyaM kRtA sRSTirmayA sattvaguNottarA | pratyakSasarvadharmArthA nirAbAdhA sukhottarA || 11-4 || prajeyamabhinirvRttA devarSibrahmasaMkulA | sattvavivRddhyA paramapuruSaprAptipUrvakaM svarUpAvirbhAvaH p. 95) tattvajJAnasamAyogAt saddharmakaraNAdapi || 11-5 || acireNaiva mAM prApya svIyaM bhAvaM bhajiSyate | rajastamovivRddhyA sattvahrAsaH rajastamoguNodrekaH kAlenaiva bhaviSyati || 11-6 || tadunmeSavazenaiva sattvamapyupacoSyate | tadA daityAdyAvirbhAvaH tadA prAdurbhaviSyanti daityadAnavarAkSasAH || 11-7 || tairvaidikamaryAdAvilopanam tairiyaM sAttvikI divyA maryAdA cAlayiSyate | jJAnapramoSAt dharmatirodhAnam rajastamoguNonmeSAt samyagjJAne vinAzite || 11-8 || jJAnahetuH sa dharmo'pi tirodhAnaM gamiSyati | tataH prajAkSobhaH tatazceyamanAdhArA prajAzuddhA vinaGkSyati || 11-9 || tadA bhagavadavatArANAM labdhAvakAzatA tatra rUpairanekairme kRtyaM zazvadbhaviSyati | p. 96) teSUpakaraNApekSA nAnAkArA bhaviSyati || 11-10 || dharmasthApananizcayaH AvizyAvizya bhUtAni svena rUpeNa mAyayA | taistaiH sAdhanasaMbhedairnirasya sukRtadviSaH || 11-11 || sukarA dharmamaryAdA tatra tatra bhaviSyati | adharmanirAsasAdhanadvaividhyam sAdhanaM ca dvidhA kAryaM dharmadveSinirAkRtau || 11-12 || zastrAstravyUharUpeNa zAstrarUpeNa caiva hi | bhagavatsaMkalpAt tadubhayotpattiH ityuktvArthatvarUpaM hi zastrAstraughasamAkulam || 11-13 || vyUhaM sasarja saMkalpya svena saMkalpatejasA | sa ca saudarzano vyUho maryAdAdhAraNakSamaH || 11-14 || pramANarUpa uddiSTo vakSyate ca tathA tathA | pramANarUpazAstrArthaH saMkalpo vaiSNavo hi yaH || 11-15 || udito brahmaNastasmAdyathA tadavadhAraya | AdizAstrasvarUpavarNanam saMkalpamayamevaikaM sakalAntastamonudam || 11-16 || p. 97) nirghAtazabdavadvyomnaH zAstramekamabhUt tadA | varNArthaiH saMbhRtairvarnaizcidAnandamahormibhiH || 11-17 || viSNuzaktisamudrotthairmaNibhimAktikairiva | protaM saudarzanaM rUpaM viSNoH saMkalpakalpitam || 11-18 || tadvijJAnamayaM zAstraM saddharmapratipAdakam | niyutAdhyAyi yat proktaM kAmapAlena zAzvatam || 11-19 || tasya sarvazAstrArthagarbhitatvam puruSArthaizcaturbhistadanvitaM hetusaMkulam | RgyajuHsAmabhirjuSTamaGgirobhiratharvabhiH || 11-20 || padavAkyapramANArthairvikalpairbahubhizcitam | alaMkRtaM zubhaistaistaiH samayairdivyamAnuSaiH || 11-21 || tastairvikalpitaiH kalpaizchandobhirvividhairvRtam | kAlopagrahasaMkhyAbhiH prakRtipratyayaiH svaraiH || 11-22 || vibhaktikArakairliGgaiH svairaiH prakRtisandhibhiH | saMjJAbhiH sAdhikArAbhirbhUSitaM paribhASayA || 11-23 || AdezairAgamairlopairvikAraizcApyupAghibhiH | vRttibhirvividhAbhizca vAkyairupapadairapi || 11-24 || p. 98) avyayairupasargaizca nAmAkhyAtanipAtakaiH | mAtrAvRttisvarabalairabhiniSTAnasAmabhiH || 11-25 || yamaraGgavibhAgaizca bhUSitaM padabhaGgibhiH | varNAgamavikalpaizca tathA varNaviparyayaiH || 11-26 || kalpanAbhizca laghvIbhirvikRteH prakRterapi | niruktakalpairvividhairnAnAnigamanairapi || 11-27 || grahanakSatrarAzisthairvikalpairgaNanotthitaiH | horAskandhavikalpaizca vidhAnaiH phalakalpitaiH || 11-28 || vidhyarthavAdamantrotthairvicAraiH karmakalpanaiH | aGgayuktikramohaizca tantravApAtidezanaiH || 11-29 || adhikArairanekaizca vicArairvAkyagocaraiH | pramANakalpitairnyAyairnigrahacchalajAtibhiH || 11-30 || dravyakarmavikalpaizca guNasAmAnyakalpanaiH | cAturhotravikalpaizca cAturvaidyavijRmbhitaiH || 11-31 || cAturAzramyakalpaizca cAturvarNyavikalpitaiH | saMskArakalpairvividhairnityakAmyakriyAkramaiH || 11-32 || itihAsapurANAbhyAM vividhAbhyAM samanvitam | vividhaizca prasaMkhyAnaiH svaprakRtyAdikalpitaiH || 11-33 || p. 99) pumIzvaravikalpaizca pariNAmavikalpitaiH | avasthAlakSaNavyAkhyAdharmaklRptivicitritam || 11-34 || pramANAnAM sasargANAM nAnAkalpanayAnvitam | lepAlepavicAraizca puruSAvyaktagocaraiH || 11-35 || tattvatAttvikakalpaizca nAnAgativicintanaiH | muktikramavicAraizca khyAtikalpairanekazaH || 11-36 || jJAnAjJAnasamAkhyAtaguNadoSavicAraNaiH | guNatrayavikalpaizca sargasaMyogacintanaiH || 11-37 || AnvitaM vividhaiH sAMkhyaiH prasaMkhyAnakRtakramaiH | yogaprakArakalpaizca vRttInAM kalpanairapi || 11-38 || abhyAsakalpairvividhaizcAturvairAgyakalpanaiH | antaraGgabahirbhUtayogAGgaparicintanaiH || 11-39 || klezakarmavipAkAnAmAzayAnAM ca varNanaiH | tApasaMskAracintAbhirduHkhabhedavicintanaiH || 11-40 || taistaizcaturadhiSThAnakalpanaiH kalpitaM pRthak | upAdeyasya heyasya hAnopAdAnayorapi || 11-41 || svarUpacintAnaizcitrairbhogakAmavikalpanaiH | p. 100) kriyAyogairanekaizca cittasaMskArasAdhanaiH || 11-42 || siddhibhizca vicitrAbhizcittasthAbhiralaMkRtam | patipAzapazuvyAkhyAvikalpairhetucitritaiH || 11-43 || zuddhAdhvakalpanAbhizca kriyAjJAnavibhedataH | arthapaJcakacintAbhiranekAbhiralaMkRtam || 11-44 || zaktipaJcakacintAbhirmalatrayavicAraNaiH | bhogopakaraNAkhyAnaiH puMsAM rUpavikalpanaiH || 11-45 || dIkSApratiSThAkalpaizca dharmaiH pAzupatairapi | iti nAnAvidhAkArabuddhikalpavicitrayA || 11-46 || yuktaM kalpanayA zazvat klRptanAnAdhikArayA | adhikAreNa saddharmAn vyAcakSANamanekadhA || 11-47 || niyutAdhyAyakaM pUrvamAsIt saMkarSaNoditam | saMkalpamayamAdyasya viSNoH saMkalpajAt kila || 11-48 || tasya zAstrasya bhagavatprItihetutvam tena zAstreNa te divyA manavo mAnavAzca te | ye proktA Adisarge te tathA mAnavamAnavAH || 11-49 || satkriyAbhiranalpAbhirnArAyaNamatoSayan | tasya zAstrasya mandapracAratA atha kAlaviparyAsAdyugabhedasamudbhave || 11-50 || p. 101) tretAdau sattvasaMkocAdrajasi pravijRmbhite | kAmaM kAmayamAneSu brAhmaNeSu mahAtmasu || 11-51 || mandapracAramAsIt tacchAsanaM yat sudarzanam | vAcyAyanAdibhistacchAstravibhajanam tato mohAkule loke lokatantravidhAyinaH || 11-52 || saMbhUya lokakartAraH kartavyaM samacintayan | apAntaratapA nAma munirvAksaMbhavo hareH || 11-53 || kapilazca purANarSirAdidevasamudbhavaH | hiraNyagarbho lokAdirahaM pazupatiH zivaH || 11-54 || ete taptvA tapastIvraM varSANAmayutaM zatam | AdidevamanujJApya devadevena coditAH || 11-55 || sudarzanasya lezena tatsaMkalpena saMyutAH | vijJAnabalamAsAdya dharmAddevaprasAdajAt || 11-56 || AvirbhUtaM tu tacchAstramaMzataste tatakSima | tatra vAcyAyanena vedavibhajanam tatakSa bhagavAnpUrvamapAntaratapA muniH || 11-57 || harervAcyAyanaH putro yAvadAttaM ca vai tataH | udabhUt tatra dhIrUpamRgyajuHsAmasaMkulam || 11-58 || viSNusaMkalpasaMbhUtametadvAcyAyaneritam | p. 102) kapilena sAMkhyavibhajanam tatakSa kapilaH zAstrAdyAvadaMzamudAradhIH || 11-59 || tat sAMkhyamabhavacchAstraM prasaMkhyAnaparAyaNam | hiraNyagarbheNa yogazAstravibhajanam hiraNyagarbho lokAdiryat tatakSAdizAsanAt || 11-60 || yamAdyaGgamabhUdetad divyaM yogAnuzAsanam | zivena pAzupatavibhajanam ahaM tatakSa yacchAstrAdaMzAnnAnAvratAkulAt || 11-61 || abhUt pAzupatAkhyaM tat pazupAzavimocanam | bhagavatA pAJcarAtravibhajanam sadAgamamayAt tasmAt kevalAd divyazAsanAt || 11-62 || nirmame sAramuddhRtya svayaM viSNurasaMkulam | tat paravyUhavibhavasvabhAvAdinirUpaNam || 11-63 || paJcarAtrAhvayaM tantraM mokSaikaphalalakSaNam | sudarzanAhvayo yo'sau saMkalpo vaiSNavaH paraH || 11-64 || sa svayaM bibhide tena paJcadhA paJcavaktragaH | adhyAyArthanigamanam viSNusaMkalparUpo'yaM pramANavyUha IritaH | p. 103) zastrazAstravibhedena kiM bhUyaH zrotumicchasi || 11-65 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM zabdAtmakapramANavyUhanirUpaNaM nAmaikAdazo'dhyAyaH || 11 || AditaH zlokAH 683 zabdAtmakapramANavyUhavizeSasvarUpanirUpaNaM nAma dvAdazo'dhyAyaH vRttAnuvAdaH nAradaH - surAsuragaNArAdhya namaste pArvatIpriya | tvatprasAdAcchrutaM deva divyaM tadvaiSNavaM yazaH || 12-1 || yat tadAdyaM mahacchAstraM sudarzanamayaM hareH | tasmAt pRthak pRthakchAstramAhurvAcyAyanAdayaH || 12-2 || trayyAdisvarUpapraznaH trayI sAMkhyaM tathA yogazAstraM pAzupataM tathA | sAttvataM ceti tadrUpaM zrotumicchAmyahaM prabho || 12-3 || tatprativacanapratijJA ahirbudhnyaH - zRNu nArada tattvena teSAM rUpaM pRthak pRthak | saMkalpo yAvatA viSNorbhedena vyavatiSThate || 12-4 || p. 105) trayIsvarUpanirUpaNam tatra trayImayaM rUpamAdyaM sarvArthadazanam | RgyajuHsAmarUpatvAt trayI sA parikIrtitA || 12-5 || kAryabhedAt trayItve'pi caturdhA sA prakIrtitA | Rco yajUMSi sAmAni hyatharvAGgirasastathA || 12-6 || cAturhotrapradhAnatvAdRgAditritayaM trayI | atharvaNAM pRthakkaraNe hetuH atharvAGgirasAM rUpaM sarvamRgyajuSAtmakam || 12-7 || tathApi zAntyAbhicAraprAdhAnyAt te pRthak kRtAH | RgAdInAM zAkhAsaMkhyA ekaviMzatizAkhAvAnRgvedaH parigIyate || 12-8 || zataM caikA ca zAkhAH syuryajuSAmekavartmanAm | sAmnAM zAkhAH sahasraM syuH paJca zAkhA atharvaNAm || 12- 9 || iyatAmeva vedAnAM pratyakSatvam iyanta eva pratyakSA AmnAyante maharSibhiH | smaryante munibhirnityaM labdhAnujJairmahezvarAt || 12-10 || eSAM naiyamikA dharmAH svarUpAmnAyagocarAH | kalpAdIni SaDaGgAni kalpo vyAkaraNaM zikSA niruktaM jyotiSAM gatiH || 12-11 || p. 106) chandasAM vicayazceti SaDaGgAni vidurbudhAH | mImAsA nyAyazcopAGgam upAGgadvitayaM caitanmImAMsA nyAyavistaraH || 12-12 || dharmajJasamayo'rthAzca vedavAdotthitAstathA | nibaddhA cAnibaddhA ca saMskArAcArasaMtatiH || 12-13 || dharmazAstraM maharSINAmantaHkaraNasaMbhRtam | upavedAdikam itihAsapuraNAkhya upavedaH prakIrtitaH || 12-14 || vAstuvedo dhanurvedo gAndharvazca tathA mune | Ayurvedazca paJcaita upavedAH prakIrtitAH || 12-15 || daNDanItizca vArtA ca vidyAdvayamidaM param | ekaviMzatibhedo yaH saprakAraH prakIrtitaH || 12-16 || vAcyAyanAdRSeH pUrvaM viSNorvANIsamudbhavAt | trayIrUpeNa saMkalpa iyadbhedo vijRmbhitaH || 12-17 || sAMkhyasvarUpavarNanam sAMkhyarUpeNa saMkalpo vaiSNavaH kapilAdRSeH | udito yAdRzaH pUrvaM tAdRzaM zRNu me'khilam || 12-18 || SaSTibhedaM smRtaM tantraM sAMkhyaM nAma mahAmune | p. 107) prAkRtaM vaikRtaM ceti maNDale dve samAsataH || 12-19 || prAkRtamaNDalavarNanam prAkRtaM maNDalaM tatra dvAtriMzadbhedamiSyate | tatrAdyaM brahmatantraM tu dvitIyaM puruSAGkitam || 12-20 || trINi tantrANyathAnyAni zakterniyatikAlayoH | guNatantrANyatha trINi tantramakSarapUrvakam || 12-21 || prANatantramathAnyattu kartRtantramathetarat | sAmitantramathAnyattu jJAnatantrANi paJca ca || 12-22 || kriyAtantrANi praJcAtha mAtrAtantrANi paJca ca | bhUtatantrANi paJceti triMzad dve ca bhidA imAH || 12-23 || prAkRtaM maNDalaM proktaM vaikRtaM maNDalaM zRNu | vaikRtamaNDalavarNanam aSTAviMzati bhedaM tanmaNDalaM vaikRtaM smRtam || 12-24 || kRtyakANDAni paJcAdau bhogakANDaM tathA'param | vRttakANDaM tathaikaM tu klezakANDAni paJca ca || 12-25 || trINi pramANakANDAni khyAtikANDamataH param | dharmakANDamathaikaM ca kANDaM vairAgyapUrvakam || 12-26 || p. 108) athaizvaryasya kANDaM ca guNakANDamataH param | liGgakANDamathaikaM ca dRSTikANDamataH param || 12-27 || AnuzravikakANDaM ca duHkhakANDamataH param | siddhikANDamathaikaM ca kANDaM kASAyavAcakam || 12-28 || tathA samayakANDaM ca mokSakANDamataH param | aSTAviMzatibhedaM taditthaM vikRtimaNDalam || 12-29 || SaSThitantrANyathaikaikameSAM nAnAvidhaM mune | SaSTitantramidaM sAMkhyaM sudarzanamayaM hareH || 12-30 || AvirbabhUva sarvajJAt paramarSermahAmune | yogazAstrasvarUpavarNanam viSNusaMkalparUpaM ca mahadyogAnuzAsanam || 12-31 || hiraNyagarbhAdudbhUtaM tasya bhedAnimAJzRNu | yoge saMhitAdvayam Adau hiraNyagarbheNa dve prokte yogasaMhite || 12-32 || ekA nirodhayogAkhyA karmayogAhvayA parA | nirodhasaMhitAyA dvAdazavidhatvam saMhitA tu nirodhAkhyA tatra dvAdazadhA smRtA || 12-33 || aGgatantramathAdyaM tu doSatantramataH param | p. 109) upasargAbhidhaM tantraM tathAdhiSThAnakaM param || 12-34 || AdhAratantraM yogaM ca bahistattvAdhikAravat | riktayogAkhyatantraM ca pUrNayogAkhyameva ca || 12-35 || siddhiyogAkhyayA trINi mokSatantramataH param | iti dvAdazabhedAste nirodhAyAH prakIrtitAH || 12-36 || karmasaMhitAyAzcAturvidhyam brahmaNA gaditAstatra catasraH karmasaMhitAH | nAnAkarmamayI tvekA parA tvekA kriyAmayI || 12-37 || bAhyAbhyantararUpeNa dve api dvividhe smRte | yogAnuzAsanaM zAstramiti SoDazavistaram || 12-38 || sudarzanamayaM viSNoruditaM tat prajApateH | pazupatasvarUpavarNanam tantraM pAzupataM nAma pazupAzapramocanam || 12-39 || madvaktrAnniHsRtaM viSNoH saMkalpapravijRmbhitam | pAzupatasyASTakANDatvam aSTakANDamidaM proktaM mayA tantramanuttamam || 12-40 || patikANDamathAdyaM tu pazukANDamataH param | pAzakANDaM tRtIyaM tu proktaM paJcaprabhedataH || 12-41 || p. 110) zuddhacaryA ca mizrA ca kANDe dve parikIrtite | devakANDamatho SaSThaM dIkSAkANDamataH param || 12-42 || sAyujyamaSTamaM proktaM kANDaM pAzupataM mahat | aSTakANDamidaM zAstraM sudarzanamayaM hareH || 12-43 || divyaM pAzupataM zAstraM mayaivoktaM mahAmune | pAJcarAtrasvarUpavarNanam yat tat saudarzanaM viSNoH sAttvataM nAma jRmbhitam || 12-44 || bhedo dazavidhastasya saMkSepeNa prakIrtitaH | bhagavatsaMhitA tvAdyA tathAnyA karmasaMhitA || 12-45 || vidyAmayI tRtIyA ca caturthI kAlasaMhitA | kartavyasaMhitA tvanyA SaSThI vaizeSikI kriyA || 12-46 || saptamI gaditA tatra pUjyA saMyamasaMhitA | aSTamyadhikRte cintA navamI mArgasaMhitA || 12-47 || sAttvatI gIyate zuddhA dazamI mokSasaMhitA | etAvat sAttvataM zAstramAvirAsIt sanAtanAt || 12-48 || etAni paJca zAstrANi mUlabhUtAni vai mune | yuge yuge vibhajyante viSNusaMkalpacoditaiH || 12-49 || tattatkartRsamAkhyAtAstAstAstrayyAdisaMhitAH | p. 111) prAdezikyo nivartante hrAsakAlAnukAlataH || 12-50 || zAstrAbhAsapravRttau kAraNam hiMsrANAM mohanArthAya saMkalpA eva vaiSNavAH | zAstrAbhAsAH pravartante devabrahmarSivaktrataH || 12-51 || uktArthanigamanam eSa pramANayorvyUho divyaH saudarzanaH paraH | zabdArthapravibhAgena gaditaste mayA mune || 12-52 || sudarzanaparyAyazabdAH prANo mAyA kriyA zaktirbhAva unmeSa udyamaH | sudarzanaM ca saMkalpaH zabdAH paryAyavAcakAH || 12-53 || paJcAnAmapi zAstrANAM bhagavati niSThA niSThA tvekaiva zAstrANAmeteSAM paJcavartmanAm | zAstraM sudarzanaM nAma tadartho viSNuravyayaH || 12-54 || pramANamaya uddiSTo lezato'yaM mahAmune | vyUhaH saudarzano viSNoH kiM bhUyaH zrotumicchasi || 12-55 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM zabdAtmakapramANavyUhavizeSasvarUpanirUpaNaM nAma dvAdazo'dhyAyaH || 12 || AditaH zlokAH 738 pramANArthanirUpaNaM nAma trayodazo'dhyAyaH pramANArthaviSayakaH praznaH nAradaH - namaste devadeveza namaste marutAM pate | bhavAnIpataye tubhyaM namaste vRSaketana || 13-1 || tvadvaktrakamalodbhUtA arthA avadhRtA mayA | yat kAraNaM ca jagatAmAdhAro jagatAM ca yaH || 13-2 || jagatAM yat pramANaM ca trayaM tadavadhAritam | pramANArthamidAnIM me vaktumarhasi zaMkara || 13-3 || yazca yAdRk ca yAvAMzca pramANAsyArtha iSyate | tatprativacanapratijJA ahirbudhnyaH - zRNu nArada tattvena pramANasyArthamuttamam || 13-4 || viSNusaMkalpamUlo yo bahudhA pravijRmbhate | pramANazabdanirvacanam mitirmA gaditA sadbhiH prakRSTA mA pramA smRtA || 13-5 || p. 113) prakarSazca miteH so'yaM yadyathArthAvadhAraNam | dhIsAdhakatamaM yat tat pramANamiti zabdyate || 13-6 || pramANArthasvarUpam pramANenArthyate yaddhi sa pramANArtha ucyate | yat puMso hitamatyantaM sarvadezeSu sarvadA || 13-7 || sa pramANArtha iSTo'tra sa dvedhA vyavatiSThate | tasya dvaividhyam hitaM ca sAdhanaM ceti tayostattvamidaM zRNu || 13-8 || hitasvarUpam AtyantikI nivRttistu puMso yA duHkhasaMtateH | tayopalakSitaM nityaM sukhaM yat taddhitaM smRtam || 13-9 || sAdhanasvarUpam tasya yo'vyabhicAreNa sAdhanatvaM prapadyate | hitasAdhanamityuktaH so'rtho vedAntapAragaiH || 13-10 || hitasvarUpayAthAtmyam svarUpabhUtaM yat puMsro hitaM sukhamudIritam | bhagavanmayatA sAsya bhagavattAparAhvayA || 13-11 || p. 114) sAdhanadvaividhyam atyantasAdhanaM tasya yat tad dvedhA vyavasthitam | vidhA jJAnamiti tvekA dharma ityaparA vidhA || 13-12 || tayorhetuhetumadbhAvaH hetumaddhetubhAvastu vidhayoranayoH smRtaH | jJAnadvaividhyam jJAnaM tu hetumat tatra tacca dvedhA vyavasthitam || 13-13 || sAkSAtkAramayaM caikaM parokSaM paramIryate | tayorapi hetuhetumadbhAvaH hetumaddhetubhAvo'yaM dvayorapi nirUpyate || 13-14 || hetumattvaparokSaM yat parokSaM heturucyate | karmaNAM jJAnahetutvam anayorjJAnayordharmaH sa heturiti gIyate || 13-15 || sAkSAt parokSe tatsAdhye hetustanmukhato hyasau | karmaNAM dvairAzyam asyApi dve vidhe dRSTe tattvazAstrAbdhipAragaiH || 13-16 || p. 115) sAkSAdArAdhanAtmaikaH parastu vyavadhAnataH | vyavahitakarmasvarUpam apAraM tat paraM brahma zaktimat paramezvaraH || 13-17 || nArAyaNasamAkhyAtaM nityaM SADguNyamavyayam | vibhUtayastu tasyeme brahmAdyAH sthAvarAntimAH || 13-18 || bhAvanAtrayasaMmizrAstatsudarzanajRmbhitAH | yA sA bhUtiH purA zakteH koTyaMzenoditA mayA || 13-19 || tadaMzalezAd brahmAdyA viSNusaMkalpajRmbhitAH | etadvibhUtimukhato yo hyakAmahatairnaraiH || 13-20 || brahmArpaNena kriyate sa dharmo vyavadhAnavAn | avyavahitadharmasvarUpam vibhUtimat paraM brahma tadevAvyavadhAnataH || 13-21 || yena prINayate yogI sa sAkSAddharma iSyate | pAJcarAtrasyAvyavahitadharmaparatvam sAttvataM zAsanaM sarvaM tasyaitasyAvabodhakam || 13-22 || saziraskasya vedasya vyavahitadharmaparatvam yastu pUrvastrayIbhAgaH parabhAgArthatAM gataH | aparasya sa dharmasya niSkAmAnAM nirUpakaH || 13-23 || p. 116) pAzupatasyaikavibhUtiviSayakadharmaparatvam dharma ekavibhUtistho mayA pAzupate smRtaH | ugravratairnaraiH zazvad brahmaprItyai sa sAdhyate || 13-24 || sAMkhyasya parokSajJAnaphalakatvam sAkSAcca vyavadhAnAcca yat tanmokSasya sAdhanam | parokSaM tat prasaMkhyAnaM jJAnaM sAMkhyena cintyate || 13-25 || vedAntAnAmaparokSajJAnaphalakatvam antaraGgazamAdyaGgabhaktizraddhApuraHsaram | trayyantairbrahmavijJAnamaparokSaM vibhAvyate || 13-26 || yogasyAparokSajJAnAGgayamAdiparatvam bahiraGgAntaraGgAkhyayamAdyaGgakalApavAn | cittavRtttinirodhAtmA yogo yogAnuzAsane || 13-27 || zazvadabhyAsavairAgyaparezapraNidhAnataH | sAkSAtkArAvabhAsAkhyasiddhazuddhApavargadaH || 13-28 || guNapradhAnabhAvena sarvatra sarvopadezaH yathoktatattvavijJAnaM nAnAhetuvidhAnvitam | dharmo bahuvidhazceti sarvaM sarvairnirUpyate || 13-29 || zAstreSu vividhaphalAntarasAdhanAntaropadezasyAbhiprAyakathanam p. 117) hitapravRtterlokAnAM tanUkArAya pApmanAm | rAgadveSaprayuktAnAmAyurvedopadezavat || 13-30 || nAnArUpaphalAvAptyai nAnAniyamabheditAH | zAstrairdharmA vidhIyante nAnArUpA dhiyastathA || 13-31 || laukikapuruSArthadvayopakSepaH taditthaM savizeSaM te pumarthadvayamIritam | athAnyallaukikaM zAstraiH pumarthadvayamIritam || 13-32 || arthakAmau tayoH kAmaH smRto vaiSayikeritaH | artho gobhUhiraNyAdiprekSotthAnaphalAtmakaH || 13-33 || trivargasya mithaH sAdhyasAdhanabhAvavivekaH artho dharmasya kAmasya tathArthasyApi sAdhanam | dharmo dharmasya kAmasya tathArthasyApi sAdhanam || 13-34 || kAmo dharmasya kAmasya tathArthasyApi sAdhanam | arthaH kAmazca sarvatra vyabhicAreNa sAdhanam || 13-35 || dharmaH sarvasya sAdhyasya niyamenaiva sAdhanam | tadetat tritayaM proktaM trivarga iti paNDitaiH || 13-36 || p. 118) mokSasya sarvadA sAdhyatvameva mokSazca sAdhya eveti puruSArthacatuSTayam | arthakAmayoH pramANanirUpaNam daNDanItiH savArtA sA sopavedacatuSTayA || 13-37 || pramANatvena nirdiSTA paNDitairarthakAmayoH | itihAsAdestattvajJAnasahakAritvam itihAsapurANAkhya upavedo hi yaH smRtaH || 13-38 || sahAyabhAvaM zAstrANAM tattvajJAne vrajatyasau | iti te lezataH proktA puruSArthacatuSTayI || 13-39 || dharmAdInAmantaraGgasAdhanAni antaraGgamamuSyAstu sAdhanaM zRNu nArada | nirvyAjA nirupaskArA dayA dharmasya sAdhanam || 13-40 || heturutthAnamarthasya dezakAlopapAditam | hetuH kAmasya saMkalpo nirvyAjo nirupaskRtaH || 13-41 || hetustu sarvasaMnyAso mokSe jJAnapuraskRtaH | teSAmeva bahiHsAdhanAni nyAyyaM dharmAdi dharmasya bahiHsAdhanamucyate || 13-42 || bahiHsAdhanamarthasya tantrAvApAdicintanam | p. 119) kAme pANigrahAdyuktaM bahiraGgaM vicakSaNaiH || 13-43 || niSkAmadharmakRtyAdi bahirmokSasya sAdhanam | vijRmbhitamidaM bhUteH puruSArthacatuSTayam || 13-44 || saMkalpo vaiSNavastasya vijRmbhAheturucyate | adhyAyArthopasaMhAraH iti te sakalA proktA pramANArthagatiH parA | sasAdhanA saprakArA kiM bhUyaH zrotumicchasi || 13-45 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM pramANArthanirUpaNaM nAma trayodazo'dhyAyaH || 13 || AditaH zlokAH 783 jIvasya saMsArahetutaduddharaNaprakAravarNanaM nAma caturdazo'dhyAyaH tatrAdau muktiviSayaH punaH praznaH nAradaH - ajJAnatimiraploSilalATanayanatviSe | namaste tripurArAte namaste'ntakavidviSe || 14-1 || puruSArthAH zrutAH sarve mukhyagauNavikalpitAH | puruSArthaH zruto mukhyastatra muktyabhisaMjJitaH || 14-2 || bhagavattAmayI proktA muktizca tripuradviSA | tasyAzca sAdhanaM sAkSAt tattvajJAnaM dvidhA sthitam || 14-3 || sAdhanaM tasya ca prokto dharmo nirabhisaMdhikaH | bhUyo vistarataH zaMsa muktiM tAM candrazekhara || 14-4 || yato yasya ca yA muktistacca me dvitayaM vada | na hyanyaM praSTumarhAmi tvAmRte sarvavedinam || 14-5 || jIvasvarUpasaMkSepaH ahirbudhnyaH - anAdiraparicchedyazcidAnandamayaH pumAn | p. 121) bhagavanmaya evAyaM bhagavadbhAvitaH sadA || 14-6 || jIvasya bhagavacchaktyaMzalezatvam yA sA zaktirmahAsattA viSNostaddharmadharmiNI | tasyAH kuTyarbudAMzena zaktI dve kathite tava || 14-7 || bhUtizceti kriyA ceti bhAvyabhAvakasaMjJite | bhUtiH sA kriyayA jvAlA maruteva praNartyate || 14-8 || nAnAbhedavatI bhUtervibhUtiH kathitA purA | zuddhyazuddhivazAd dvedhA zuddhA sA bahudhoditA || 14-9 || puMzaktiH kAlamayyanyA pumAn so'yamudIritaH | tasya kAlavazyatvAt saMsAraprAptiH kAlazaktivikArasthaH so'yaM saMsarati dhruvam || 14-10 || sAdhananiSpattyA svarUpAvirbhAvaH so'yaM zAstrIyamAsAdya mArgaM svenAbhijAyate | tatra punaH praznaH nAradaH - bhagavan devadeveza tripurAntaka zaMkara || 14-11 || kAlazaktivikArasthaH kathaM saMsarati dhruvam | p. 122) kathaM vopAyamAsAdya pumAn svenAbhijAyate || 14-12 || bhagavatsvAtantryasyAparyanuyojyatvam ahirbudhnyaH - sarvairananuyojyaM tat svAtantryaM divyamIzituH | avAptavizvakAmo'pi krIDate rAjavadvazI || 14-13 || bhagavatsaMkalpasya paJcadhA vibhAgaH saMkalpo nAma yastasya sudarzanasamAhvayaH | satyapyanantarUpatve paJcadhA sa vijRmbhate || 14-14 || sRSTisthityantakAreNa nigrahAnugrahAtmanA | nigrahazaktyA jIvasyAkArAditirodhAnam tirodhAnakarI zaktiH sA nigrahasamAhvayA || 14-15 || pumAMsaM jIvasaMjJaM sA tirobhAvayati svayam | AkAraizvaryavijJAnatirobhAvanakarmaNA || 14-16 || tirodhAyakaparyAyazabdAH mAyAvidyA mahAmoho mahAtAmisramityapi | tamo bandho'tha hRdgranthiriti paryAyavAcakAH || 14-17 || jIvANutvAdi AkArasya tirodhAnAdaNutvaM puMsa iSyate | p. 123) aizvaryasya tirobhAvAdakiMcitkaratA smRtA || 14-18 || puMso vijJAnasaMkocAdajJatvaM samudAhRtam | tirohitaH pumAJchaktyA viSNusaMkalparUpayA || 14-19 || aNuH kiMcitkarazceti kiMcijjJazceti kathyate | aNutvAdermalatvaM bandhatvaM ca malatrayamidaM proktaM bandhatrayamidaM budhaiH || 14-20 || avidyAdibhirmalavivRddhiH tirobhAvanazaktyaivaM vaiSNavyA bandhameyuSaH | avidyAsmitvarAgAdyA malaM samupacinvate || 14-21 || iSTAniSTaprAptiparihArecchA klizyadbhiH klezitaH klezairavidyAdibhirIddRzaiH | nunnaH prepsAjihAsAbhyAmAgamAnanusaMpatan || 14-22 || iSTArthaprAptaye'niSTavighAtAya ca lAlasaH | karma tat kurute kAmI zubhAzubhaphalodayam || 14-23 || karmavazAt jAtyAyurbhogaprAptiH tataH karmavipAkasthaH zubhAzubhavimizritAn | jAtyAyuranubandhAn sa prApnoti vidhicoditaH || 14-24 || p. 124) sukhAdivAsanAstAstAH saMcinoti zanaiH zanaiH | eSA nigrahazaktestu tirodhAnaparaMparA || 14-25 || tirodhAne sahakArikAraNam aMzau yau kAlazaktyAkhyau bhUteH samanuvartinau | tAbhyAM puMsastirobhAvaM tanute nigrahAtmikA || 14-26 || sRSTyAdInAM saMcitakarmamUlakatvam ajasya tvanayA zaktyA tisraH sRSTyAdizaktayaH | saMcitaiH saMpravartante taistaiH karmabhirUrjitaiH || 14-27 || sahetukasya bandhasyAnAditvam bandho'nAdirayaM prokto bandhahetuzca nAdimAn | baddhajIve bhagavatkRpAvirbhAvaH evaM saMsRticakrasthe bhrAmyamANe svakarmabhiH || 14-28 || jIve duHkhAkule viSNoH kRpA kApyupajAyate | kRpAyA anugrahazaktipAtarUpatvam yA hyuktA paJcamI zaktirviSNusaMkalparUpiNI || 14-29 || anugrahAtmikA zaktiH sA kRpA vaiSNavI parA | zaktipAtaH sa vai viSNorAgamasthairnigadyate || 14-30 || p. 125) kRpAviSayasya jIvasya karmasAmyaprAptiH anugrahAtmanA zaktyA sudarzanamayAtmanA | svIkRto hi yadA viSNoH karuNAvarSarUpayA || 14-31 || samIkSitastadA so'yaM karuNAvarSarUpayA | karmasAmyaM bhajatyeva jIvo viSNusamIkSitaH || 14-32 || zaktipAtaH sa vai jIvamuttArayati saMsRteH | karmaNI ca same tatra tUSNIM bhAvamupAgate || 14-33 || sadRSTAntaM karmaNAmudAsitRtvopapAdanam yathA hi moSakAH pAnthe paribarhamupeyuSi | nivRttamoSaNodyogAH samAH santaH udAsate || 14-34 || anugrahAtmikAyAstu zakteH pAtakSaNe tathA | udAsAte samIbhUya karmaNI te zubhAzubhe || 14-35 || mumukSormokSopAyaprAptiprakAraH tatpAtAnantaraM janturyukto mokSasamIkSayA | pravartamAnavairAgyo viveke'bhinivezavAn || 14-36 || AgamAnanusaMcintya gurUnapyupasadya ca | labdhasattvaprakAraistaiH prabuddho bodhapAlanaH || 14-37 || p. 126) akSiNvan gurusaMbodhaM kSiNvan klezAdikAnapi | vicinvan sarvataH sAramupacinvan parAM dhiyam || 14-38 || sAMkhyayogasamAvezI satkarmanirataH svayam | ugravratadharo jJAnI vedAntajJAnanizcalaH || 14-39 || saMhatairvigRhItaizca mArgairebhiH sunizcayaiH | klezena mahatA sthAnaM vaiSNavaM pratipadyate || 14-40 || labdhajJAnasya mokSaprAptiH saMprApya jJAnabhUyastvaM nirmalIkRtacetanaH | anAvilamasaMklezaM vaiSNavaM tadvizet padam || 14-41 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM jIvasya saMsArahetutaduddharaNaprakAravarNanaM nAma caturdazo'dhyAyaH || 14 || AditaH zlokAH 824 adhikArinirUpaNaM nAma paJcadazo'dhyAyaH dhyAto dhRtAtmabhizcakramadhyastho madhusUdanaH | pAyAdapAyAt saMsArarUpakUpAttu naH paraH || adhikAriviSayaH praznaH nAradaH - devadeva namaste'stu vRSaketana zaMkara | tvatprasAdAcchrutaM divyaM rahasyaM jJAnamuttamam || 15-1 || praznazeSaM mama brUhi yat pRSTo'si mayA purA | puruSArthA hi ye proktAzcatvAraH sakalAzrayAH || 15-2 || ke hi tAnadhikurvanti tanme vistarato vada | tatprativacane prathamaM sAttvikarItipratipAdanam ahirbudhnyaH - ye hi te manavo nAma vidyAgarbhAH puroditAH || 15-3 || brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrA iti vibheditAH | mAnavAstatprasUtA ye tathA mAnavamAnavAH || 15-4 || p. 128) mukhabAhUrUpAdebhyo brAhmaNAdyAH samutthitAH | brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrA ityapi te smRtAH || 15-5 || dvitaye te yathAyogamadhikurvanti tAnimAn | manusantatijAnAM pAJcarAtrAdhikAraH ye purA kathitAH paJca siddhAntAH sarvasaMmatAH || 15-6 || manusantatijAstatra sAttvataM tvadhikurvate | teSAM tanniSThayA bhagavatprAptiH trayodazavidhaM karma guNaiH sAMyamikairyutam || 15-7 || kurvANAH paJcakAlasthAste yAnti puruSottamam | teSu traivarNikAnAM cAturAzramyam vihitaM cAturAzramyaM trayANAM tatra nArada || 15-8 || brahmacArI gRhastho vA vanastho bhikSurityapi | teSAM zuzrUSayA zUdrasya bhagavatprAptiH zUdraH zuzrUSayA teSAM bhagavatkarmasAdhanAt || 15-9 || arAgaroSalobhaH saJchanairyAti hareH padam | anyatamAzramasthAnAmapi teSAM mokSasiddhiH sadbrahmayAjinaste vai zuddhAH svAdhyAyatatparAH || 15-10 || p. 129) ananyayAjino viprA AsRSTeradhikAriNaH | mAtApitRbhyAM taruNAH prAgbuddheH sAdhu pAlitAH || 15-11 || AcAryanayasaMpannAste zuzrUSaNatatparAH | samyak saptapadArthajJA niyamasthAH samAhitAH || 15-12 || prakRtijJAnasaMpannAH pramAdaparivarjitAH | tyaktakAmAH sudhRtayaH zucayaH saMyatendriyAH || 15-13 || siddhA nAma mahAbhAgAH samAptajJAnanizcayAH | dhiyA samAptakarmANazcaraNairanvitAH zubhaiH || 15-14 || AsamApteH samAsthAya caturNAmekamAzramam | pAJcakAlikamacchidraM kurvANAH zatavArSikam || 15-15 || vivekajAM parAM prApya karmaNo'nte zubhAM dhiyam | pradyotamAnavijJAnA nirdhUtaprAkRtodyamAH || 15-16 || sahasrArciSamIzAnaM lakSmIpatimanAvilam | kSetrajJaM sarvabhUtAnAM vAsudevaM vizanti te || 15-17 || gArhasthyasyAzramAntaropajIvyatvam agnimAn bahumAtrAvAnekaH kauTumba AzramaH | vratAdiniratAH zuddhAstatrayo'nye'nagnayaH smRtAH || 15-18 || kauTumbamupajIvanti te trayo hyUrdhvaretasaH | p. 130) sAttvikarItinigamanam gaditA sAttvikI rItiriti te lezato mune || 15-19 || atha trayyAdirItikathanArambhaH evaM vistarato me'dya rItimanyAM nizAmaya | mukhabAhUrUpajjAnAM trayyAdyadhikAraH ye hi brahmamukhAdibhyo varNAzcatvAra udgatAH || 15-20 || te samyagadhikurvanti trayyAdInAM catuSTayam | trayIniSThAnAM phalasiddhiH sAMkhyAdiniSThAnAM kramAt paJcarAtrArohaNaM ca trayIsthA eva sidhyanti sAMkhyAdiSvapi ca triSu || 15-21 || ArohantIcchayA te'pi sAttvataM zAsanaM param | pAzupataniSThAnAM trayIdharmAnanuSThAtRtvam prAptAH pAzupataM ye hi dharmaM brahmaNapUrvakAH || 15-22 || na dharmamanutiSThanti trayIsthaM te punarmune | paJcarAtraM pravizyeva nAnyaM dharmaM vitanvate || 15-23 || sAMkhyAnAM naiSkarmyam niSkarmANaH smRtAH sAMkhyAH prasaMkhyAnaikatatparAH | yoganiSThAnAM vaidikarmAnuSThAtRtvam nityanaimittikairyukto yogI yogAGgavAJchayA || 15-24 || p. 131) kuryAdalabdhalAbhAya labdhavRddhaya eva ca | brahmiSTho vaidikaM karma nityaM naimittikaM tathA || 15-25 || trayyAdimArgagA rItirnAradaiSA pradarzitA | varNAzramataddharmANAM nirUpaNam varNAzramavibhAgaM me dharmaiH saha nizAmaya || 15-26 || catvAro varNAH varNAzcatvAra uddiSTA brAhmaNAdikrameNa ye | AdyAnAM trayANAM vedAdhyayanaM dvijAtitvaM ca adhIyIraMstrayo varNAH pUrve bhUtvA dvijAtayaH || 15-27 || zrUdrasya dvijazuzrUSA ekajAtitvaM ca caturtha ekajAtistAJchuzrUSetAnahaM kRtaH | yAjanAdhyApanapratigrahA brAhmaNasyaiva brAhaNo nAma yo varNa Adyo brahmamukhodgataH || 15-28 || sa trInadhyApayedetAn brAhmaNAdInanukramAt | yAjayecca yathAkAmaM vRttyarthamanasUyayA || 15-29 || tribhyazca pratigRhNIyAdeSa vaizeSiko vidhiH | zastradhAraNAdikaM kSatriyasya zAstrANAM dhAraNaM nityaM kSatrajAtervizeSaNam || 15-30 || p. 132) kSatatrANaM yathAzAstraM prajAnAM paripAlanam | kRSyAdikaM vaizyasya vizo vaizeSikI vRttiH kRSigorakSavANijam || 15-31 || ijyAdhyayanadAnAni trayANAM tulAni ijyAdhyayanadAnaM tu dvijAtInAmidaM samam | nityaM dharmArthamevaitat tatra hiMsAdivarjanam || 15-32 || zuzrUSA zUdrasya dharmo vRttyarthA ca zuzrUSaiva tu zUdrasya dharmo vRttyarthameva ca | zreSThA brAhmaNazuzrUSA kaniSThe tvapare smRte || 15-33 || caturNAM sAmAnyadharmAH ahiMsA satyamakrodhaH svadAraniratirdayA | caturSveteSu dharmo'yaM sAmAnyena vidhIyate || 15-34 || brAhmaNottamakSatriyayozcAturAzramyam brahmaNazcAturAzramyaM kSatrasya tu kathaMcana | kSatriyavaizyayorAdyamAzramatrayam trayaM cAdyaM kSatravizorniyataM dharmalakSaNam || 15-35 || p. 133) traivarNikAnAM prAgupanayanAt kAmacAraH AcAryajanmanaH pUrvamavratAste dvijAtayaH | upanayane dvitIyaM janma AcAryAjjanma sAvitryAM dvitIyaM divyamiSyate || 15-36 || yajJadIkSAyAM tRtIyam te trayo yajJadIkSAyAM janma prApya tRtIyakam | teSA svAdhyAyaniSThAnAM devatulyatvam brAhmaNAH savanasthAryAH savanAnte yathAkramam || 15-37 || svAdhyAye vartamAnAste devAH sarve'pi te trayaH | AzramadharmAH iti te kathitA varNA AzramAnapi me zRNu || 15-38 || upakurvANabrahmacAridharmAH AcAryAjjanma saMprApya tadante niyataM vasan | taddharmakArI tanniSThastadbhaktastatparAyaNaH || 15-39 || tanniveditasarvArtho bhikSArthI tatkulAdbahiH | karmazeSeNa cAcAryAdicchan svAdhyAyamatvaraH || 15-40 || p. 134) upAsIta bahiH saMdhye nityasnAyyanasUyakaH | kurvannindriyasaMrodhaM bhUtAnAmanukampakaH || 15-41 || vahniM samidbhirindhAna ubhe saMdhye samAhitaH | dharmajJasamayasthaM cApyAcarannAtmano vratam || 15-42 || upakurvANako nAma svAdhyAye sidhyati dvijaH | samAptabrahmacaryasyecchayA AzramAntaraprAptiH vedasnAyI vratasnAyI gurave dakSiNAM dadat || 15-43 || prApyAnujJAM guroriccheccaturNAmekamAzramam | naiSThikabrahmacAridharmAH yadIcched brahmacaryaM sa brahmacArI svamAzramam || 15-44 || AcAryameva seveta yukta A dehapAtanAt | jijJAsurbrahmacArI sa labheta jJAnamuttamam || 15-45 || anyathA puNyalopaH syAditi vedAnuzAsanam | gRhasthadharmAH atha cedrocayet kartuM gArhasthyaM dharmamuttamam || 15-46 || labdhAnujJo guroH snAtvA saMprApya vidhivat striyam | tayA saha careddharmaM nityaM svAdhyAyatatparaH || 15-47 || zrAddhakRt satyavAdI ca nityaM caivAtithipriyaH | p. 135) saMkocinIM caran vRttimanasUyuralolupaH || 15-48 || snAtakavratazAlI ca paJcayajJaparAyaNaH | gRhasthasyApi pAJcarAtradharmAvazyakatA paJcakAlarato nityaM dayAkSAntidhRtisthitiH || 15-49 || akrodhasatyahrIvidyAzaucAsteyadamasthitaH | anAyAso hyakRpaNaH zAstrIye maGgale rataH || 15-50 || manasA karmaNA vApi yajJAn sarvAn samAcaret | niSkAmakarmiNo gRhasthasyApi mokSaprAptiH akAmahatayA buddhyA tyaktAhaMkAralobhayA || 15-51 || sattarkavyavasAyAbhyAM locanAbhyetyasaMbhavam | zrautasmArtakriyAnityo nityanaimittike rataH || 15-52 || IdRggRhastho jijJAsuH prApya jJAnamanuttamam | prAptavedAntavijJAno vaiSNavaM zrayate padam || 15-53 || sakAmasya gRhasthasya brahmalokaprAptiH kevalo dharmanityo'sau brahmaloke mahIyate | vAnaprasthadharmAH gArhasthyAdathavA pUrvaM vAnaprasthyaM zrayet padam || 15-54 || p. 136) gRhasthastu yadA pazyed valIpalitamAtmanaH | apatyasyaiva cApatyaM vanaM cAtha samAzrayet || 15-55 || grAmyAhAraM parityajya vanyAhAropayogavAn | bahirAtmani vApyagniM juhvadyajJaparAyaNaH || 15-56 || vatsare vatsare trINi tapAMsi vidhivaccaret | vAnaprasthasyApi niSkAmakarNiNo mokSaprAptiH kurvan vanasthaH zAstrArthAnakAmahatayA dhiyA || 15-57 || sevamAno vratasthazca tAstA dIkSAH samAhitaH | vRttisaMkocakRcchubhrastattvajijJAsayA yutaH || 15-58 || saMprApya tattvavijJAnaM vaiSNavaM zrayate padam | sakAmasya tasya brahmalokaprAptiH kevalo dharmanityazca mahAprasthAnamAcaran || 15-59 || vItazokabhayo vanyo brahmaloke mahIyate | saMnyAsidharmAH kASAyavasanaM prApya dvAbhyAmAdita eva vA || 15-60 || dvayorekasya vA pazcAt pArivrAjyaM samAcaret | prAjApatyAM nirupyeSTiM sarvavedasadakSiNAm || 15-61 || p. 137) labdhAnujJo gurorvAtha karmazrAnto mahAvratI | samAropyAgnimAnagnIMzcaturthAzramamAvaset || 15-62 || vimuktaH sarvadoSebhyo virakto viSayeSu ca | uccAvacAM vicinvaMzca gatimasyAntarAtmanaH || 15-63 || anvIkSamANaH sUkSmaM ca paramAtmAnamAtmanA | prasaMkhyAnaparo nityaM vedAntajJAnatatparaH || 15-64 || samAdhisthazca satatamugravrataparo'pi vA | vAsyaikaM takSato bAhuM candanenaikamukSataH || 15-65 || vidveSamanurAgaM vA dvayorapyavicintayan | vAyubhUtaH khavat svastha urvIsthiramanA muniH || 15-66 || vArivaccArdracetAstu zucirjvalanavat sadA | gAGgo hrada ivAkSobhyaH zUnyAgArasamAkRtiH || 15-67 || dhiyAlocitasarvArtho dhiyA tyaktaparigrahaH | dhiyA svIkRtasacchAstro dhiyA tRptaH suzuddhayA || 15-68 || dattasarvAbhayo yogI sarvairdattAbhayastathA | svAdhyAyAdyogamAsIno yogAt svAdhyAyamAmanet || 15-69 || abruvan kenacit kiMcit prApte kAle'pyavibruvan | samaH sarveSu bhUteSu mAtRvat pitRvat sadA || 15-70 || AtmajyotirAtmaratiH prasIdannAtmani svayam | p. 138) prajJAprAsAdamArUDho vimuktaH sarvato janaiH || 15-71 || bhUmiSThAniva zailasthaH pazyan sarvAnavasthitAn | kaizcinmUka iti proktaH kaizciddhIra itIpsitaH || 15-72 || kaizcit kaH sviditi proktaH kaizcid ghora itIritaH | upekSAkaruNAmaitrImuditAliGgitaH sadA || 15-73 || vivekabodhasaMtoSairnityaM parijanairvRtaH | bhaikSAzI tuSTisaMpUrNo dharmairIdRgguNairyutaH || 15-74 || saMnyAsinaH paramapuruSopAsanAnmokSaprAptiH pradIpa iva zAntArciH parivrAD dhyAnamAsthitaH | dehasaMskAranAzena vaiSNavaM zrayate padam || 15-75 || adhyAyArthanigamanam iti varNAzramA ye te tulyavaizeSikairyutAH | dharmAste lezataH proktAH kiM bhUyaH zrotumicchasi || 15-76 || iti pAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAm adhikArinirUpaNaM nAma paJcadazo'dhyAyaH || 15 || AditaH 900 varNotpattinirUpaNaM nAma SoDazo'dhyAyaH rakSAtadadhikAriviSayaH praznaH nAradaH - bhagavaMstridazArighna sarvajJa vRSaketana | pramANArthaH zruto'smAbhiH sahetuH saviparyayaH || 16-1 || sarvasyAsya ca kA rakSA kazca rakSAdhikAravAn | saprakAramidaM dvandvaM bhagavan vaktumarhasi || 16-2 || tatprativacanArambhaH ahirbudhnyaH - sudarzanamayI rakSA devasya harimedhasaH | svamRte viSNusaMkalpaM rakSAnyA na vidhIyate || 16-3 || vastuniSThasAmarthyasya sudarzanAtmakatvam yA sA divyA kriyAzaktirviSNuzaktyaMzasaMbhavA | sudarzanAhvayA devI sarvakRtyakarI vibhoH || 16-4 || tanmayaM viddhi sAmarthyaM sarvaM sarvapadArthajam | tattvAnAM tAttvikAnAM ca cetanAcetanAtmanAm || 16-5 || p. 140) pramANAnAM vicitrANAM bhAvAbhAvayugasya ca | dharmasyArthasya kAmasya mukterbandhatrayasya || 16-6 || yadyat svakAryasAmarthyaM tattat saudarzanaM vapuH | zAstrAstravyUhasya rakSAsAdhanatvam uktA zAstrAstrarUpA te viSNusaMkalpavikriyA || 16-7 || yayA devo jagannAthaH kAle kAle janArdanaH | avatIryAthavAvizya bhUtAni laghayedbhuvam || 16-8 || mantragrAmsyApi rakSAsAdhanatvam nAnAmantramayI cAnyA yantrakozavicitritA | vedatantrobhayodbhUtA nAnAprasavazAlinI || 16-9 || sAkSAdviSNoH kriyAzaktiH zuddhasaMvinmayI parA | mantramayarakSAyAM brAhmaNasyaivAdhikAraH sarvatattvArthapArajJaH sarvavidyAvizAradaH || 16-10 || askannanityanaimittaH zuddhAbhijanasaMataH | trizuklo nistrisaMdehaH SaTkarmavidhipAragaH || 16-11 || brAhmaNo brahmayonisthaH svadAranirataH zuciH | adhikuryAt kriyAzaktiM viSNormantramayIM parAm || 16-12 || p. 141) brAhmaNasyApi rAjAnavaSTabdhasya rakSAyAmasAmarthyam brAhmaNo nAnavaSTabdhastayA kAryamihArhati | avaSTambya tu rAjAnaM jagato'rthe tayA caret || 16-13 || rAjaprazaMsA rAjA hi paramaM bhUtaM sarvadevamayo vibhuH | kriyAzakteradhiSThAnaM vaiSNavyA bhagavanmayaH || 16-14 || mUrdhato hi purA devo rAjAnamasRjat prabhuH | mUrdhAbhiSiktastenAsau sarvabhUtopari sthitaH || 16-15 || dviguNo brAhmaNo rAjA vedazAstreSu gIyate | rAjadviSAM dRSTAdRSTayoH pratyavAyaH yastu taM dveSTi saMmohAt sa hariM dveSTi durmatiH || 16-16 || yo hariM dveSTi saMmohAt sa lakSmIM dveSTi mAnavaH | lakSmyA dveSTA tu durmedhAH sarvadharmeSu hIyate || 16-17 || sa bhraSTaH sarvalokebhyaH sarvadevabahiSkRtaH | apratiSThe tamasyandhe samAstiSThati zAzvatIH || 16-18 || ato rAjA avazyaM bahu mantavyaH aihikAmuSmikIM lakSmImataH prepsurudAradhIH | rAjAnaM bahu manyeta sarvalokAdhidaivatam || 16-19 || p. 142) kevalayorbrAhmaNanRpayorlakSmyA asthiratvam brAhmaNe kevale lakSmIrna vasatyatimArdavAt | atyaugryAd bibhyatI kSatre kevale necchati sthitim || 16-20 || saMsRSTayostayorlakSmyAH sthairyam brahmakSatre tu saMpRkte hyagnISomamayAtmani | nivasatyatisaMprItA grISme zIta iva hrade || 16-21 || tatra hetuH dve hi te bibhRto lokasthitiM saMbhUya tejasI | tayorhi sakalA zaktiH sthitA viSNoH kriyAtmikA || 16-22 || anvayavyatirekAbhyAM tatra dRSTAntakathanam mahatyA hi yathA nadyAH kusaro na dhRteH kSamam | evaM laghurnaro naiva kriyAzakterdhRtau kSamaH || 16-23 || pArAvAro yathA dhIro mahatIM tAM pratIcchati | brahmapRktaM tathA kSatraM kriyAzaktiM pratIcchati || 16-24 || pUryamANaM mahAnadyA kutaTAkaM vidIryate | rakSyamANastathApyeko naiva paryApyate tayA || 16-25 || rAjArthaM prayuktAyA api kriyAzakteH sarvaprajopakArakatvakathanam yathA samudragAminyAM mahatyAM sariti dhruvam | p. 143) upasnehena pUryante sarAMsyanyAni bhUyasA || 16-26 || prayuktAyAM kriyAzaktau cakre vai cakravartinaH | cakrasthA hi prajAH sarvAH samedhante tathA zriyA || 16-27 || cakravartyAdInAM kriyAzaktAvadhikAratAratamyam cakravartI nRpaH pUrvAM dvitIyAM maNDalezvaraH | adhikuryAt kriyAzaktiM tRtIyAM viSayezvaraH || 16-28 || mahAmAtro dvijAtirvA yo vahvI rakSati prajAH | imAM naiko naraH kuryAdekasmai mAnavAya tu || 16-29 || kriyAzaktisvarUpakathanArambhaH adhikAraH kriyAyAzca zakteste saMpradarzitaH | rUpamasyA yathAvanme gadatastannizAmaya || 16-30 || sAmAnyataH zakterdvaividhyam unmeSaH paramaH zakterviSNoH koTyaMzakoTitaH | bhAvyabhAvakabhedena sa dvidhA vyavatiSThate || 16-31 || bhAvako viSNusaMkalpaH sudarzanaparAhvayaH | zakteH paryAyazabdAH saiSA devI kriyAzaktiH sAmarthyaM yoga ityapi || 16-32 || p. 144) pArameSThyaM mahAtejo mAyAyoga itIdRzaiH | zabdaiH prakArasAmarthyaH saMkalpaH so'bhidhIyate || 16-33 || bhAvakasya bhUtyaMzapravartakatvam bhAvyo nAma ya unmeSaH sA bhUtiriti gIyate | zuddhyazuddhimayI seti pUrvameva nidarzitam || 16-34 || jvalanasyeva sA jvAlA saMkalpena pratanyate | eko nArAyaNo devastasya bhAvAnugAminI || 16-35 || tasyA devyAH kriyAzakteH sthitiM mantramayIM zRNu | kriyAzakternAdAtmakatvam udyatI sA kriyAzaktirbhajate nAdarUpatAm || 16-36 || nAdasya dIrghaghaNTAdhvanisAmyam taM nAdaM paramaM viddhi dIrghaghaNTAnadopamam | tasya yogimAtrapratyakSaviSayatvam paramairyogibhiH svAnte sa sAkSAt kriyate svayam || 16-37 || kvacidunmeSAt tasya bindurUpatvam sa budbudavadambhodhau kvacidunmeSamRcchati | anudrutagataiH so'tha yogibhirbindurucyate || 16-38 || p. 145) bindornAmanAmirUpeNa dvaividhyam nAmanAmisvarUpeNa sa bindurbhidyate dvidhA | nAmnaH zabdabrahmatvam tatra nAmodayaM prApya zabdabrahma pravartate || 16-39 || nAmino bhUtirUpatvam prApya nAmyudayaM bhUtiH pUrvoddiSTA pravartate | varNotpattikathanArambhaH nAmodayamidAnIM me mantrAdhvAnaM mune zRNu || 16-40 || sA hi bindumayI zaktiH svecchayA nAmatAM gatA | avarNo'pyekadhA pUrvamanuttaramayAtmanA || 16-41 || bindordvaividhyam svaravyaJjanabhedena sa dvidhA vyavatiSThate | binduzakteramuSyAstu bhUyo'pi zRNu vistaram || 16-42 || udetyeSA visRSTAkhyA zabdasargamayI parA | ekAnekavicitrArthA nAnAvarNavikAriNI || 16-43 || sAkSAt somasvarUpA sA lakSmyAH zabdamayI tanuH | svaravyaJjanarUpeNa sA vivartaM prapadyate || 16-44 || p. 146) akArAtmanA tasya smunmeSaH a ityAdisamunmeSaH so'nuttara udIryate | akArasya sarvavAgrUpatvam sarvA vAgayamevaikastattadAkArabhedavAn || 16-45 || bindorikArokArAtmanA samunmeSaH sa icchanniriti vyakta unmiSannuriti smRtaH | yathoktavarNatrayasya sarvasvaravibhAvakatvam eta eva trayo varNAH sarvasvaravibhAvanAH || 16-46 || teSAM dIrghatApattiH anuttaraH sa Ananda AbhAvaM pratipadyate | iricchayA sa IzAna IbhAvaM pratipadyate || 16-47 || urunmiSannUnarUpa UbhAvaM pratipadyate | ecAmutpattiH anuttarecchAsaMdhAnAdekAro nAma jAyate || 16-48 || anuttarAdbhavan bhUya aibhAvaM pratipadyate | divyAdanuttaronmeSAdokAro nAma jAyate || 16-49 || anuttarAdbhavan bhUya aubhAvaM pratipadyate | p. 147) teSAM saMdhyakSaratvam saMdhyAtmAna ime kUTAzcatvAraH samudAhRtAH || 16-50 || teSAmavayavArthAviSkaraNam anuttarecchAyogena hyedhamAnaH sa e smRtaH | bhUyo'nuttarasaMyogAdai cApyaizvaryavAn smRtaH || 16-51 || divyAdanuttaronmeSAdotaH sarvatra o smRtaH | anuttarAt sa saMbhUya aurjityAdaugatiM gataH || 16-52 || RlRvarNotpattiH ekatribhAgayo RddhyA arayo R smRto budhaiH | alayozca tathA lRtvamAkAraH syAdanuttaraH || 16-53 || bhUyo'pyanuttarodyogAt plavamAnastathA smRtaH | evaM caturdazodyogAnnAnAkAravibhAvinI || 16-54 || naTIva kuNDalIzaktirAdyA viSNorvijRmbhate | asya rUpadvayaM sUkSmaM sRSTisaMhArakAraNam || 16-55 || anAkhyeyA mahAsattA kriyAzaktiH krameNa sA | zabdAtmanA vivartsyantI sA purA yAti sRSTitAm || 16-56 || p. 148) sRSTiH sargo visargazca visarjanamitIdRzaiH | nAbhau kuNDalyAH pazyantItvam mUlAdhArAt samudyantI sA zAntA sA niraJjanA || 16-57 || aGkSyantI sAJjanaistaistaiH saMskAraiH samanuttaram | dRSTidRzyAtmatAM prApya zabdArthatvavivartinI || 16-58 || pazyantI nAma nAbhau sA yogadRzyodayaM gatA | zaktiH sA vaiSNavI sattA mantramAtA samaJjanA || 16-59 || adhikArakSayaM yAnti yoginastAM gatA dhiyA | tasyA hRdabje vistAraH vijRmbhaNonmukhI lakSmIH pazyantI sA kriyAmayI || 16-60 || bhAvaM saMskRtya saMskAraiH samarthAkhyAM vivartanAm | bhRGgIva ninadantI sA hRdabje yAti vistRtim || 16-61 || vAcyavAcakabhAvena lolIbhUtA kriyAmayI | tadA saMskRtayaH sarvAH smRtIH puSyanti vAcyagAH || 16-62 || tasyAH kaNThadeze visargAtmanA pariNAmaH evaMvidhA kriyAzaktistattadvAcyavivakSayA | zabdarUpaM samAsthAya kUTasthaM vyaktivarjitam || 16-63 || p. 149) sA yAtyanuttaraspRSTA kaNThaM zaktirvisargiNI | punaH sAnuttare sthitvA caturdazavibhAvinI || 16-64 || anuttarottarA yAti kaNThe heti vijRmbhaNam | tataH sAdimayI bhUtvA kAntavyaJjanazAlinI || 16-65 || anuttaramayI bhUyo bindau saMpratitiSThati | binduH saMhAra ityukto visargaH sRSTirucyate || 16-66 || imau dvau sRSTisaMhArau lezataste nidarzitau | mattaH zRNu mune bhUyaH svarANAM vividhAM tatim || 16-67 || svarANAmavAntarabhedanirUpaNam yadAditritayaM pUrvaM svarakUTasthamIritam | aSTAdazavidhaM tattu pratyekaM yoginAM matam || 16-68 || svaravyaJjanakUTau yau R lR ityuditau purA | Adyo'STAdazadhAntyastu tayordvAdazabhedavAn || 16-69 || iti svarANAM paJcAnAmazItizcaturuttarA | svarakUTAstu catvAro ye teSAmIdRzI bhidA || 16-70 || zatAni triNyathaikArA viMzatizcaturuttarA | evaM paJca sahasrANi zatAnyaSTAvanuSTubhAm || 16-71 || p. 150) aikAraH kathitaH samyak zikSAtattvavizAradaiH | okArazca tathaukAra iyadbhedau prakIrtitau || 16-72 || ramyau gaurau yamityeva saMkhyA saMbhUya saMdhigA | yoginastAM prapazyanti manyante manasA narAH || 16-73 || saMbhUya svarasaMkhyA tu stabdhau gauro yamityasau | dvistAvantaH svarA jJeyAH sRSTisaMhArabheditAH || 16-74 || sargayuktA binduyuktAH kevalA iti ye tridhA | deho'rthaH saGga ityeva te saMbhUya caturdaza || 16-75 || sRSTiH somaH samAkhyAtA binduH sUrya udIryate | svarANAM sUryacandrakiraNAtmatA pUrve sapta svarAH sUryakiraNAH parikIrtitAH || 16-76 || somasya kiraNA jJeyA AkArAdaya uttare | tayorahorAtrapravartakatvam aharnayati sUryastu svaraiH piGgalayA caran || 16-77 || rAtriM sRjati somastu svaraiH svairiDayA caran | parazakteH suSumnAsaMcAritvam svarANAM yA parA viSNoH kUTasthA zaktirujjvalA || 16-78 || p. 151) suSumnayA saMcarate zabdabrahma vitanvatI | iti te lezataH proktA svarANAM gatiruttamA || 16-79 || vyaJjanasRSTikathanArambhaH atha vyaJjanasRSTiM te kathayAmi mune zRNu | visargasya vAsudevamUrtitvam anuttarottarA sRSTiryA sA heti puroditA || 16-80 || AdivyUhasya devasya vAsudevasya sA tanuH | acyuto binduyukto'sau rundhannAdhAramAdimam || 16-81 || sAgniM dIpayate nAdaM yogArambhe tu yoginAm | acyutaH sRSTiyukto'sAvUrdhvasRSTiM karoti ca || 16-82 || acyutaH sRSTiyuktastu bahiHsRSTiM karotyayam | tasmAdUSmaNAmutpattisteSAM cAturAtmyaM ca hAt sAt SAt zAttataH zazvacchaktyUSmANa udIritAH || 16-83 || cAturAtmyamidaM proktaM caturbrahmeti zabditam | kSakArasahitAnAM teSAM brahmazabdavAcyatvam kSeNa kUTena saMyogAt paJcabrahmeti zabditam || 16-84 || kSastu satyasya bIjaM tu proktaH sAttvatazAsane | p. 152) kaSakUTamuzantyanye nityaM tatpratirUpakam || 16-85 || antaHsthAnAmutpattisteSAM saMjJAtrayaM ca zAdvastasmAlla uddiSTo lAdro rAdyaH prajAyate | dhAraNA nAma vijJeyA yAdyA vizvasya dhAraNAt || 16-86 || antaHsthA iti ca proktA antaHsthapuruSezayAH | avasthA iti ca proktA IzAvataraNakrame || 16-87 || makArotpattiH yakArAdIzazaktisthAnmakAro nAma jAyate | anuttarottaro bindurma iti pratizabdyate || 16-88 || tasya sarvacetanasamaSTirUpatvaM jIvavAcitvaM ca cetanAnAM tu sarveSAM samaSTiH sA nigadyate | asmadartho'yamuddiSTa so'yamuttamapUruSaH || 16-89 || bhakArotpattistasya ca prakRtivAcitvam sUkSmekSayAnuvRddhau sA prakRtyA bhogyarUpayA | bha ityeva makArAt sA punaH sthUlA vivicyate || 16-90 || p. 153) bAdiTAntatrayodazavarNotpattiH bhogopakaraNAkArA bahirantarvyavasthayA | trayodazAtmanA vyaktA bAdyA TAntA mahAmune || 16-91 || bAditrayasya mahadahaMkAramanovAcitvam tavargasya jJAnendriyavAcitvam buddhizcAhaMkRtizcaiva manazceti manISibhiH | vAditritayamuddiSTaM nAdi tAntaM tu dhIndriyam || 16-92 || Tavargasya karmendriyavAcakatvam NAdi TAntaM tu karmAkhyamatha bhogyodbhavo dvidhA | cavargotpattiH tasya tanmAtravAcitvam JAdi cAntaM tu tanmAtrapaJcakaM pravijRmbhate || 16-93 || kavargotpattiH tasya mahAbhUtavAcitvam GAdiH paJcamahAbhUtA kAntAnyA varNasaMtatiH | yasmAdyasyodbhavo varNAt tattvasRSTyAM tu tat smaret || 16-94 || lakArotpattiH lasyaiva karaNAnyatve lakAro nAma jAyate | vyaJjanAnAM vaividhyam catustriMzaditi proktA varNAste vyaJjanAtmakAH || 16-95 || p. 154) evamekaikazo yogAdbhedAH syurbahavaH svaraiH | catuHpaJcAzaduddiSTAH kakArAstatra vai mune || 16-96 || kikArAzca kukArAzca kRkArAzca tathAvidhAH | klRkArAstatra SaTtriMzat kekArA rasadhIrmune || 16-97 || tathAvidhAzca kokArA yogibhiH saMkhyayA smRtAH | stabdhasvArtho'yamityevaM kaikAro yogibhiH smRtaH || 16-98 || kaukArAzca tathAsaMkhyAH sapta saMhatya te punaH | deho'rthaH saGga ityevaM saMkhyAtAH paramarSibhiH || 16-99 || vegavyaJjanasaMkhyaiva deho'rthaH sAGgabheditAH | nItimatpratibhA heti saMkhyayA jAyate mune || 16-100 || svaravyaJjanasaMyogAdiyaM saMkhyA samIritA | ekadvitryAdisaMyogairvyaJjanAnAM kramAt kramAt || 16-101 || kevalAnAM sasvarANAM tataH saMkhyAvidhiH smRtaH | varNamAtRkAyA bhagavacchaktiprotatvam padavAkyapramANAdinAnAkorakazAlinI || 16-102 || varNastambA jJAnamUlA zabdazaktirhi vaiSNavI | viSNunA devadevena tena zaktimatA svayam || 16-103 || sthUlasUkSmaparatvena proteyaM varNasaMtatiH | p. 155) bhagavadAjJayA rudrAMzasyApi varNamAtRkAdhiSThAtRtvam tadAjJayAsmadaMzaizca rudrairnAnAvidhairiyam | mantrayoniriyaM devI mAtRkAdhiSThitA sadA || 16-104 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM varNotpattinirUpaNaM nAma SoDazo'dhyAyaH || 16 || AditaH zlokAH 1004 varNasaMjJAnirUpaNaM nAma saptadazo'dhyAyaH dhyAyinAM sukhadaM nityaM jvAlAjaTilakuntalam | sudarzanAkhyaM taddivyaM mahaH kimapi dhImahi || varNamAtRkAdhiSThAtRrUpapraznaH nAradaH - namaste zarva sarvajJa sarvAsuranibarhaNa | sthUlasUkSmaparairbhAvairyathA varNA adhiSThitAH || 17-1 || viSNunA devadevena rudraizca bhavadaMzakaiH | tathA taM me paraM bhAvaM vaktumarhasi zaMkara || 17-2 || tatprativacanapratijJA ahirbudhnyaH - viSNuzaktimayA varNA viSNusaMkalpajRmbhitAH | adhiSThitA yathA bhAvaistathA tanme nizAmaya || 17-3 || varNAdhiSThAtRvaiSNavarUpANi prathamazcAprameyazca vyApako'kAra ucyate | Ananda Adidevazca gopanazcAH smRto budhaiH || 17-4 || p. 157) iSTa iddhazca rAmazca ikAraH paripaThyate | viSNuzca paJcabinduzca mAyA IkAra ucyate || 17-5 || ukAra udayazcApi hyuddAmo bhuvanAhvayaH | prajJAdhArazca lokeza Urja UkAra ucyate || 17-6 || RkAra RtadhAmA ca satyazcAGkuza eva ca | jvAlA prasaraNazcaiva RkAro viSTarAhvayaH || 17-7 || lRkArastArakaH prokto liGgAtmA bhagavAniti | lRRkAro dIrghaghoNazca devadattastathA virAT || 17-8 || ekArastu jagadyonistryazro vigraha eva ca | aikArazca tathaizvaryaM yogI hyairAvaNastathA || 17-9 || odanazcautadevazca vikramyokAra ucyate | aurvo bhUdharasaMjJazcApyauH smRto hyauSadhAtmakaH || 17-10 || trailokyaizvaryado vyApI vyomezauMkAra eva ca | aMkAraH sRSTikRt prokto visargaH paramezvaraH || 17-11 || kakAraH kamalazcaiva karAlaH prakRtiH parA | khakAraH kharvadehazca vedAtmA vizvabhAvanaH || 17-12 || gakArastu gadadhvaMsI govindazca gadAdharaH | p. 158) ghakArastvatha gharmAMzustejasvI dIptimAMstathA || 17-13 || GakAra ekadaMSTrAkhyo bhUtAtmA bhUtabhAvanaH | cadrAMzuzcaJcalazcakrI cakAraH parikIrtyate || 17-14 || chandaHpatizchaladhvaMsI chakAra chanda eva ca | ajito janmahantA ca jakAraH zAzvataH smRtaH || 17-15 || jhakAro jhaSasaMjJastu sAmagaH sAmapAThakaH | JakAra uttamAkhyazca IzvarastattvadhArakaH || 17-16 || vizvApyAyakarazcandrI Ta AhlAda udIritaH | dhArAdharo nemisaMjJaSThakAraH kaustubho mataH || 17-17 || mausalo daNDadhArazca DakAro'khaNDavikramaH | DhakAro vizvarUpazca dRDhakarmA pratardanaH || 17-18 || NakAro'bhayadaH zAstA vaikuNThaH parikIrtitaH | takArastAlalakSmA ca vairAjaH sragdharastathA || 17-19 || dhanvI bhuvanapAlazca thakAraH sarvadhArakaH | dattAvakAzo damano dakAraH zAntidaH smRtaH || 17-20 || dhakAraH zArGgadhRgdhAmA mAdhavazca prakIrtitaH | naro nArAyaNaH panthA nakAraH samudAhRtaH || 17-21 || pakAraH padmanAbhazca pavitraH pazcimAnanaH | p. 159) phakAraH phullanayano lAGgalI zvetasaMjJitaH || 17-22 || bakAro vAmano hrasvaH pUrNAGgaH sa ca kathyate | bhallAtako bhakArazca jJeyaH siddhiprado dhruvaH || 17-23 || makAro mardanaH kAlaH pradhAnaH paripaThyate | caturgatiryakArazca susUkSmaH zaGkha ucyate || 17-24 || azeSabhuvanAdhAro ro'nalaH kAlapAvakaH | lakAro vibudhAkhyazca dharezaH puruSezvaraH || 17-25 || varAhazcAmRtAdhAro vakAro varuNaH smRtaH | zakAraH zaMkaraH zAntaH puNDarIkaH prakIrtitaH || 17-26 || nRsiMhazcAgnirUpazca SakAro bhAskarastathA | sakArastvamRtastRptiH somazca parikIrtitaH || 17-27 || sUryo hakAraH prANastu paramAtmA prakIrtitaH | anantezaH kSakArastu vargAnto garuDaH smRtaH || 17-28 || binduH saMhAra ityukto visargaH sRSTirucyate | viSNuzaktimayA ete sthUlasUkSmaparAtmakAH || 17-29 || aprameyAdayo bhAvAH zataM sArdhamudIritAH | varNAdhiSThAtRraudrarUpANi varNAste'dhiSThitA yaistairmadaMzai rudrasaMjJitaiH || 17-30 || p. 160) tAnnibodha mahAbhAgAnakSarasthAn mahAmune | zrIkaNThAnandasUkSmezAstrimUrtiramezvaraH || 17-31 || aGghrI'so bhArabhUtizca tithiH sthANurbhavAhvayaH | caNDIzo bhautikaH sadyojAtazcAnugrahezvaraH || 17-32 || akrUrazca mahAsenaH syuretAH svaramUrtayaH | tataH krodhIzacaNDIzapaJcAntakazivottamAH || 17-33 || tathaikarudraH kUrmaikanetrAhvacaturAnanAH | ajezaH sarvasomezau lAGgalI dArikastathA || 17-34 || ardhanArIzvarazcomAkAntazcASADhadaNDinau | atrirmInazca meSazca lohitazca zikhI tathA || 17-35 || calagaNDadvigaNDau ca samahAkAlavAlinau | bhujaGgezaH pinAkI ca khaDgIzazca bakastathA || 17-36 || zveto bhRgurvakulIzaH saMvartaka itIritaH | rudramUrtaya uddiSTA madIyA varNapAlikAH || 17-37 || varNacakrapadmanirUpaNam tathA varNamayaM cakraM padmaM cApi nibodha me | praNavo'kSaH samuddiSTaH zaktirnAbhirudIritA || 17-38 || p. 161) akacASTatapAzcaiva savargyA arapaddhatiH | yAdayo nemiruddiSTA garuDaH pradhirucyate || 17-39 || praNavaH karNikA proktA zaktiH kesarapaddhatiH | svaradviraSTakaM vargA antaHsthA USmabhiH saha || 17-40 || patrASTakamidaM proktaM garuDo dIptirucyate | iti cakrAbjamadhyasthA mAtRkAvarNamAlinI || 17-41 || mantrayonirmahAdevI vaiSNavI SaDguNAtmikA | varNamAtRkAtmakavaiSNavazaktisvarUpavarNanam AdivarNapraklRptAGgA vargAbharaNabhUSitA || 17-42 || padmagarbhapratIkAzA zaGkhapaGkajadhAriNI | praNavenAtha zaktyA ca zriyA saMklRptadehikA || 17-43 || svarasaMpUrNavadanA kacaklRptakaradvayA | TataklRptapadadvandvA pAdiklRptodarA zubhA || 17-44 || yaraprANoSmakA devI lakAravarahAriNI | vakArakAJcIsubhagA zaSakuNDaladhAriNI || 17-45 || sahRtkA hAntarAtmA ca kSaprabhA varNamAlinI | pAzAGkuzakarAgrA ca vANI dhyeyA vipazcitA || 17-46 || prathamaM vaiSNavazaktyArAdhanam vakSyamANena mantreNa puraivArAdhayedgiram | tato mantroddhAraH p. 162) labdhAnujJastato devyA gurupaGktiM samarcya ca || 17-47 || gaNezamabhipUjyAtha mantrAniSTAn samuddharet | vaiSNavarUpaireva vaiSNavamantroddharaNam aprameyAdibhirbhAvairvaiSNavAnuddharet sudhIH || 17-48 || raudramantrANA raudrarUpairuddharaNam zaktimantrANAM zaktirUpaiH raudrAn rudraistataH zAktAn bhAratyaMzaiH samuddharet | yadyapi vyApakA mantrA nityaM siddhA mahAmune || 17-49 || syuH zaktizAlino mantrA evaM sRSTivicintanAt | uktakramollaGghane pratyavAyaH ujjhitvoktakramaM yo hi mandAtmA mantramuddharet || 17-50 || bhavanti zApadA mantrAstasya zAstrAtivartinaH | anullaGghane'bhyudayaH anujjhitvA kramaM sarvaM yaH sudhIrmantramuddharet | tasyAdhyayanamAtreNa mantraH siddhiM prayacchati || 17-51 || iti zrIpAJcarAtre tantrarahasye ahirbudhnyasaMhitAyAM varNasaMjJAnirUpaNaM nAma saptadazo'dhyAyaH || 17 || AditaH zlokAH 1055 mantroddhAro nAma aSTAdazo'dhyAyaH dhyAtaM sakRdbhavAnekakoTyaghaughaM haratyaram | sudarzanasya taddivyaM bhargo devasya dhImahi || zaktimantroddhAraH ahirbudhnyaH – zaktiM samuddharet pUrvamagnISomAtmanA sthitAm | viSNusthAM paramAtmasthAM spRzantIM vyApinIM punaH || 18-1 || vAnIhRdayamAdAya yojayedantarAtmanA | hRdA punaH samAyojya yojayedUSmaNo dvayam || 18-2 || paJcabinduM mahAzaktiM smaredatha tadAsanAm | vyomezamAzrayantIM tAM smaredatha dhiyA punaH || 18-3 || saMkSepatastatprabhAvaH iyaM divyA mahAzaktiH somasUryAgnibhUSaNA | mAyA nAma tanurviSNostrailokyaizvaryadojjvalA || 18-4 || sthUlasUkSmaparatvena zaktireSA nidarzitA | saudarzanAnAM mantrANAmiyaM yonirmahAmune || 18-5 || p. 164) viSNusaMkalparUpANAM ye cAnye vaiSNavA bhuvi | iyam sA paramA zaktirahaMteyaM hareH parA || 18-6 || vicitrAnekazabdArthatattatsaMkalpakorakA | yugmAntairAdibhiH SaDbhirAdyantasvaraSaTkayoH || 18-7 || aGgaklRptiH samuddiSTA zaktyA melitayA svayA | sudarzanadazAkSaramantroddhAraH manasAbhyasya tAM zaktiM saMtoSAvadhi vaiSNavIm || 18-8 || samuddharenmahAmantraM saudarzanamananyadhIH | amRtaM zaktihRdbhUtamaprameyena varNayet || 18-9 || divyaM tadantarAtmAnaM paramAtmAnamaJjasA | yojayet prathamenaiva tatsthAM tRptiM tu kevalAm || 18-10 || kevalaM tatsthitaM somaM tatsthitaM ca smaret sudhIH | azeSabhuvanAdhAraM tatsthamAnandameva ca || 18-11 || kAlapAvakamAdAya duSTapApendhanAnalam | yojayed vyApakenaiva nAnAvidhavibhAvinA || 18-12 || saMkSepatastatprabhAvavarNanam dazAkSarI mahAvidyA zaktiH saudarzanI tviyam | sthUlasUkSmaparAkArA viSNusaMkalparUpiNI || 18-13 || p. 165) tattadvicitrasaMkalpasadasadbhAvabhAvinI | sarvabhAvAnugA viSNo parA saudarzanI sthitiH || 18-14 || AkAzAdipRthivyantabhUtibhedAnuyAyinI | sUkSmA saudarzanI zaktiH kAraNAdivibhAginI ||