************************************************************************************************************ * ahirbudhnya sa§hita of the pà¤caràtràgama volume 1 * * Edited By Pandit M. D. Ramanujacarya under the supervision of F. Otto Schrader * * published by The Adyar Library and Research Center 1916 C.E. * * Data entered by the staff of Muktabodha * under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski * * CSX+ transliteration * Revision 0 June 14, 2007 * Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute * THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. ****************************************************************************************************************** ÷rãpà¤caràtre ahirbudhnyasa§hità ÷àstràvatàro nàma prathamo'dhyàyaþ ÷uklàmbaradhara§ viùõu§ ÷a÷ivarõa§ caturbhujam | prasannavadana§ dhyàyet sarvavighnopa÷àntaye || maïgalàcaraõam akùaratritayàvyaktavikàràkùàdiråpiõe | paravyåhàditattvàya nama÷cakràya cakriõe || 1-1 || somasåryànalàkalpàmakalpàmindu÷ekharàm | pa¤cabindu§ hareþ ÷akti§ pa¤cakçtyakar㧠numaþ || 1-2 || bharadvàjasya durvàsasa§ prati sudar÷anamàhàtmyakàraõapra÷naþ àpluta§ divyagaïgàyàmupàsãna§ para§ padam | bharadvàjo'tha papraccha durvàsasamakalmaùam || 1-3 || bharadvàjaþ - anasåyàhçdànanda bhagava§stapasৠnidhe | asti me sa§÷ayaþ ka÷cit ta§ me vyàkhyà tu marhasi || 1-4 || p. 2) agniùomakriyàyoginyàtharvaõavinirõaye | mahodaye'strasa§ghe ca pravartakanivartake || 1-5 || lokapàlàstrasa§ghe ca tattatsàmarthyasa§bhçte | mahodayàsu ÷aktãùu vahnisåryenduvartmanàm || 1-6 || astrà÷raye ca ÷astraughe brahmarudràdinirmite | trailokyatràõasa§hàrajanikarmavicakùaõe || 1-7 || maharùigaõasa§dçùñe mantragràme mahodaye | vaiùõave ca gadà÷àrïga÷aïkhakhaógàdipårvake || 1-8 || làkùme ca dalagaõóàbjapårve'straughe mahodaye | anyatroccàvace'pyeva§ kãrtyamàne prabhàvataþ || 1-9 || sudar÷anà÷rayatva§ tu tatra tatra niråpitam | ki§kçta§ tasya màhàtmya§ svataþ sa§sargato'pi và || 1-10 || ki§ tat sudar÷ana§ nàma ka÷ca ÷abdàrtha iùyate | tena ki§ kriyate karma jagad vyàpnoti tat katham || 1-11 || kiyantaþ kãdç÷àþ ke ca vyåhàstasyodità mune | prayojana§ ca ki§ teùৠvyåhã teùৠca kãdç÷ã || 1-12 || viùõunà tasya sa§bandhaþ ka÷ca kãdçk ca sa§mataþ | ki§ tena niyata§ nityamutànyatràpi dç÷yate || 1-13 || p. 3) eùa me sa§÷ayo jàto nànà÷àstranirãkùaõàt | chindhyena§ bhagavan samyagupasanno'smyadhãhi bhoþ || 1-14 || durvàsasaþ pra÷napra÷a§sàpårvaka§ tatprativacanam durvàsàþ - upapannamida§ vatsa yat tvayaiva§ vimç÷yate | tàni tàni tapà§syadya vyuchanti tava suvrata || 1-15 || pakvakaùàyasyaiva paratattvajij¤àsodayaþ àntaþkaraõike taistaiþ kùaya§ nãte kaùàyake | manãùà jàyate pu§sৠparatattvavimar÷inã || 1-16 || atra brahmàdãnàmapi sa§÷ayaþ na sa§÷ayã bhavàneva pårvopanyastavastuni | brahmàdyà÷ca yatante'tra sa§÷ayànà manãùiõaþ || 1-17 || svasyàhirbudhnyàt tattvanirõayapràptiþ nirõayo'tra mayà pràpto nàradàya surarùaye | sàkùàt kathayataþ pçùñàccha§karàlloka÷a§karàt || 1-18 || nàradasyotkarùaþ pràpyàgryৠtapaso vyuùñi§ nàrado devasa§mataþ | p. 4) chindànaþ sa§÷ayàn sarvàn brahmadevamaharùiùu || 1-19 || tasyàpi tattvaviùayasa§dehàdahirbudhnyàbhigamanam svaya§ tu sa§÷aya§ pràpya gahana§ durvida§ suraiþ | aràgarogakaluùastapasvã sa§yatendriyaþ || 1-20 || padavàkyapramàõànৠyàthàtathyavidhànavit | brahmacàrã damàvàsaþ paràparavibhàgavit || 1-21 || ÷u÷råùuranaha§vàdã yathàrthaj¤ànatatparaþ | nàrado muni÷àrdålastrãn lokànanusa§caran || 1-22 || chettàra§ sa§÷ayasyàsya durvidasya surarùibhiþ | devàdanabhigamyànya§ sarvaj¤àccandra÷ekharàt || 1-23 || kailàsavarõanam prabhàbhiþ svàbhirakhilàn prahasantamivàcalàn | unmeùamiva sattvasya prakçùñaj¤ànakàriõaþ || 1-24 || siddhavidyàdharàkãrõa§ devagandharvasevitam | kailàsa§ ÷a§karàvàsa§ ÷a§kara§ draùñumàyayau || 1-25 || ahirbudhnyavarõanam rudrairvasubhiràdityaiþ siddhaiþ sàdhyairmarudgaõaiþ | çùibhiryogibhirdivyairbhåtairnànàvidhairapi || 1-26 || p. 5) dadar÷a sevita§ tatra samàsãna§ sahomayà | tryakùa§ varadamã÷àna§ ÷ålina§ candra÷ekhara§ || 1-27 || pati§ pa÷ånàmani÷a§ bhavapà÷àvibhedinam | sthita§ mårtibhiraùñàbhiravaùñabhya jagattrayam || 1-28 || ta§ dçùñvà devamã÷àna§ nàrado devadar÷anaþ | praõipatyàtha tuùñàva gãrbhiragryàbhiràdaràt || 1-29 || nàradakçtàhirbudhnyastutiþ nàradaþ - namaste devadeve÷a namaste vçùaketana | vçùapravaravàhàya vçùõe kàmapravarùiõe || 1-30 || ojãyase parasmai te mãóhuùñama namo'stu te | sarvaj¤àya svatantràya nityatçptàya te namaþ || 1-31 || anàdibodharåpàya namaste nitya÷aktaye | kartre hartre ca jagatৠùaóaïgàya namo'stu te || 1-32 || da÷àvyaya namastubhya§ namaste kçttivàsase | aghoràyàtha ghoràya ghoraghorataràya ca || 1-33 || [sadyojàtàya devàya vàmadevàya te namaþ | p. 6) namo jyeùñhàya rudràya bhavodbhava namo'stu te || 1-34 || namo balavikàràya balapramathanàya te | namaþ - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ya te namaþ] || 1-35 || namaþ kalavikàràya kàlàya kalanàtmane | namaste sarvabhåtànৠdamanàya manonmana || 1-36 || namaþ ÷arvàya ÷àntàya ÷a§bhave ÷a§bhave namaþ | vidye÷vara namastubhya§ bhåte÷vara namo'stu te || 1-37 || mahàdeva namaste'stu namastatpuruùàya te | j¤ànaråpa namastubhya§ namo vairàgyavàridhe || 1-38 || ai÷varyaguõapårõàya namaste tapasৠnidhe | nityasatya namaste'stu kùamàsàra namo'stu te || 1-39 || dhçtisàra namastubhya§ sraùñre te jagatৠnamaþ | àtmasa§bodhapårõàya trãn lokànadhitiùñhate || 1-40 || da÷àvyayàya te nityamavyayàya namo namaþ | kùoõyambvanalavàyvabhracandràdityàtmane namaþ || 1-41 || namaþ sarvopakàràya trilokãmadhitasthuùe | durvàsàþ - iti stuvànamagryàbhirvàgbhirdevarùisattamam || 1-42 || prasàdamadhura§ vàkyamityuvàca vçùadhvajaþ | p. 7) ahirbudhnyaþ - stotreõànena bhaktyà ca tuùño'smi munipu§gava || 1-43 || bråhi ki§ karavàõyadya yadyapi syàt sudurlabham | nàradaþ - kimanyadiha vaktavya§ yadi tuùño jagatpatiþ || 1-44 || etadeva hi kàïkùanti yatamànà vipa÷citaþ | ahirbudhnyaþ - prasanno'smi tavàdyàstu dar÷ana§ saphala§ mama || 1-45 || bråhi nàrada tattvena yat te manasi vartate | kàlanemisa§gràme nàradasya sudar÷anamahimadar÷anam nàradaþ - tàrakàmayasa§kà÷e sa§gràme kàlaneminaþ || 1-46 || sa§pravçtte jagaddhàturdevadevasya ÷àrïgiõaþ | devadànavagandharvayakùarakùobhayàvahe || 1-47 || madhyàhnàrkasahasràbha÷astràstragaõasa§kule | suràsurendrasainyeùu nikçtteùu mahàstrataþ || 1-48 || bhãtavismitasa§bhåtahçtasa§gatasa§plutaiþ | pi÷àcapretavetàlabhåtasa§ghaiþ samàkule || 1-49 || p. 8) udyantãùvatighoràsu hràdinãùva÷anãùu ca | devadànavadehebhyaþ kùaradbhiþ kùatajaistathà || 1-50 || syandamànàsu vegena syandinãùu samantataþ | vidrutaiþ sarvato bhãtairhata÷eùaiþ suràsuraiþ || 1-51 || garuóasthe jagannàthe sudar÷anakaràmbuje | pràdu÷cakre kàlanemirastragràmàna÷eùataþ || 1-52 || bhç÷à÷vatanayà ye te ye te tvanmukhaniþsçtàþ | ye te brahmamukhodbhåtà ye te sa§vartakàlajàþ || 1-53 || lokapàlodbhavà ye te ye te pàtàlavàsinaþ | mahàbhåtamayà ye te ye te vaikàrikodbhavàþ || 1-54 || guõatrayamayà ye te ye te gandharvayonayaþ | rakùoyakùodbhavà ye te ye te vidyàdharàhvayà || 1-55 || ye te dvandvaguõodbhåtà ye te ÷aktisamudbhavàþ | atharvàïgirasà ye te ye te mantràntarodbhavàþ || 1-56 || sarvakàryakarà ye te pravartakanivartakàþ | yaùñayaþ ÷aktayo yàstà ye te daõóàdiråpakàþ || 1-57 || mahàbalà mahàvãryàstrailokyakùapaõodyatàþ | ÷ailendrasa§nibhàþ kecit kecinnàgendrasa§nibhàþ || 1-58 || p. 9) pàràvàranibhàþ kecit kecid gaganasa§nibhàþ | jvalajjvàlà÷atàlãóhà rodasãmadhyavartinaþ || 1-59 || nçtyanta÷ca hasanta÷ca kùvelantaþ patayàlavaþ | anirde÷yà anaupamyà gauràþ ÷vetàruõàsitàþ || 1-60 || nànàsa§sthànavarõà÷ca nànàvibhramarociùaþ | sarve sa§bhåya sa§yattàþ kàlanemipracoditàþ || 1-61 || sarvàstràõৠsudar÷anena paràbhavaþ saprayogopasa§hàraiþ sarahasyai÷ca sa§gataiþ | astragràmaira÷eùaistairnàràyaõakarodyate || 1-62 || sudar÷anamahàvahnau sa§bhåya ÷alabhàyitam | pårõàhutirabhåt tasmin kàlanemirmahàsuraþ || 1-63 || atyadbhutamahimadar÷anàt sa§÷ayodayaþ ta§ dçùñvà vismayàviùñaþ sa§gràma§ mahadadbhutam | antarhita§ kùaõàt kçùõa§ praõipatya jagadgurum || 1-64 || ima§ sa§dehasa§doha§ hçdayena vahan gurum | tavàntikamiha pràptaþ sa§÷ayacchedanàya vai || 1-65 || na hi sarvaj¤amã÷àna§ vinà chettàsya vidyate | p. 10) ahirbudhnyaþ - devarùe sa§÷ayàn bråhi ye vartante tavàntare || 1-66 || apyanirvacanãyàste sarvà§÷chettàsmi sà§pratam | durvàsàþ - atha pra÷nàn krameõoktàn nàradena surarùiõà || 1-67 || vyàcaùña bhagavàn ÷arvaþ sarvataþ prãtamànasaþ | sa§hitàvataraõam sa§hità seyamàkhyàtà nànàmantràrthagocarà || 1-68 || pa¤caràtramayã divyà nàmnàhirbudhnyapårvikà | arthaiþ parakçtipràyaiþ puràkalpai÷ca sa§yutà || 1-69 || nànàsiddhàntasa§bhedà nànàvidyopa÷obhità | ÷atadvayamihàdhyàyà÷catvàri§÷acca dar÷itàþ || 1-70 || tato dvàparavelàyৠmanuùyàõৠhitàya vai | adhyàyànৠ÷atenàtha vi§÷atyà ca samanvità || 1-71 || ativistaramutsçjya guhyena pratisa§skçtà | tato'pi buddhisa§kocànmanuùyàõৠhitàya vai || 1-72 || p. 11) yàti dvàparasandhya§÷e vyàsasyànumatermayà | ùaùñyadhyàyairiya§ bhåyaþ sa§hità pratisa§skçtà || 1-73 || upanyàsthadyathàpra÷na§ nàrado bhagavànçùiþ | niruvàca yathà ÷arvastàn sarvà§stva§ nibodha me || 1-74 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ÷àstràvatàro nàma prathamo'dhyàyaþ || 1 || ÷lokàþ 74 ùàóguõyabrahmaviveko nàma dvitãyo'dhyàyaþ ahirbudhnya§ prati nàradapra÷naþ nàradaþ - mantragràmàna÷eùà§stàn såryavai÷vànaropamàn | anàyàsena jagràha hare÷cakra§ sudar÷anam || 2-1 || sà§siddhikaprabhàvo'yamasya sà§sargiko'pi và | ki§ tat sudar÷ana§ nàma ka÷ca ÷abdàrtha ucyate || 2-2 || ahirbudhnyena sa§karùaõàt svasya j¤ànapràptikathanam ahirbudhnyaþ - ÷çõu nàrada tattvena yat tajj¤ànamanuttamam | varùàyutagaõàn ghora§ tapastaptvà mayà purà || 2-3 || pràpta§ sa§karùaõàt sàkùàd vij¤ànabalavàridheþ | brahmàdiùu yadanyeùu na maharùiùu vidyate || 2-4 || sudar÷anasvaråpa§ tat procyamàna§ mayà ÷çõu | ÷rute yatràkhilàdhàre sa§÷ayàste na santi vai || 2-5 || p. 13) parabrahmasvaråpasa§kùepaþ anàdyanta§ para§ brahma yat tadakùaramavyayam | anàmaråpasa§bhedyamavàïmanasagocaram || 2-6 || sarva÷akti samastàkhya§ ùàóguõyamajara§ dhruvam | sudar÷ana÷abdàrthaniråpaõam tasya syàmiti sa§kalpo bhàvato'bhàvato'pi và || 2-7 || svàtantryànanuyojyena råpeõa parivartate | yat tat prekùaõamityukta§ dar÷ana§ tat pragãyate || 2-8 || vastutaþ kàlato de÷àt tasya tvavyàhatirhi yà | påjà sàtra su÷abdàrthastat sudar÷anamãryate || 2-9 || sarvasya sudar÷anàdhãnatvam kàraõa§ jagato yat tadàdhàro jagata÷ca yaþ | pramàõa§ jagato yat tat pramàõàrtho'khila÷ca yaþ || 2-10 || tatràdhikàriõo ye ca vibhàgà ye ca tadgatàþ | rakùàvidhi÷ca yastasya sa ca yasya prakãrtitaþ || 2-11 || sarva§ sudar÷anàyatta§ sudar÷anamaya§ ca yat | iti sà§siddhika§ råpa§ tasya sarvàti÷àyi ca || 2-12 || p. 14) astragràmeùva÷eùeùu yat tat sàmarthyamai÷varam | etadãyama÷eùa§ tadityàpta§ svena tat svakam || 2-13 || punarnàradakçtàþ pra÷nàþ nàradaþ - devadeva jagannàtha lokatritaya÷a§kara | vimuhyatãva citta§ me sa§÷ayo bahulãkçtaþ || 2-14 || ùàóguõya§ ki§ para§ brahma ki§prakàra§ ca tadbhavet | sa§kalpaþ kãdç÷astasya katha§ dar÷anatàsya ca || 2-15 || katha§ càvihatistasya sarvade÷àtigocarà | ki§ kàraõa§ ca jagataþ kãdç÷a§ ki§vidha§ ca tat || 2-16 || ko và jagata àdhàraþ kãdçk katividha÷ca saþ | ki§ tat pramàõamityukta§ kãdçk katividha§ ca tat || 2-17 || pramàõàrtha÷ca ko nàma kãdçk katividha÷ca saþ | ke te'dhikàriõo nàma kãdç÷àþ ki§vidhà÷ca te || 2-18 || sarvasyàsya ca kà rakùà tadvidhiþ ka÷ca ki§vidhaþ | ka÷ca tatràdhikàryarthaþ sa ca ki§guõa iùyate || 2-19 || etanme bhagavan bråhi pra÷najàtama÷eùataþ | upasa§gçhya caraõàvupasanno'smyadhãhi bhoþ || 2-20 || p. 15) durvàsàþ - tato dar÷anapåtàya praõipatyàbhiyàcate | upasannàya munaye sarva§ vyàcaùña ÷a§karaþ || 2-21 || vistareõa parabrahmasvaråpaniråpaõam ahirbudhnyaþ - eka§ nirduþkhaniþsãmasukhànubhavalakùaõam | anàdyanta§ para§ brahma nàràyaõamanàmayam || 2-22 || sarvabhåtakçtàvàsa§ sarva§ vyàpya vyavasthitam | niravadyamavikùiptamataraïgàrõavopamam || 2-23 || parabrahmaõaþ heyapratibhañatva§ kalyàõaguõàkàratva§ ca apràkçtaguõaspar÷amapràkçtaguõàspadam | bhavodadheþ para§ pàra§ niùkalaïka§ nira¤janam || 2-24 || àkàràd de÷ataþ kàlàdanavacchedayogataþ | pårõa§ nityodita§ vyàpi heyopàdeyatojjhitam || 2-25 || idamãdçgiyattàbhiraparicchedyama¤jasà | parabrahmaõaþ paramàtmàdisakala÷abdavàcyatvam uparyupari tattvànৠpårvapårvàtmabhàvinàm || 2-26 || pàramyeõàtmabhàvitvàt paramàtmà prakãrtitaþ | omityàpannayogena sarvatattvaprave÷ataþ || 2-27 || p. 16) ùàóguõyaguõayogena bhagavàn parikãrtitaþ | samastabhåtavàsitvàd vàsudevaþ prakãrtitaþ || 2-28 || àpnoti jagadityevamàtmatvena niråpitaþ | råpàt prakàrato'vyakteravyaktaþ parigãyate || 2-29 || sarvaprakçti÷aktitvàt sarvaprakçtirãritaþ | pradhãyamànakàryatvàt pradhànaþ parigãyate || 2-30 || netçtvàdanitçtvàcca nitya ityapi pañhyate | ananàdadanàccàpi hyanantaþ paripañhyate || 2-31 || parito mityabhàvàcca prokto'parimito vudhaiþ | akùayàdakùaraþ prokto hyariùño riùñavarjanàt || 2-32 || avikàryasvabhàvatvàdavyàpyatvàt tathàcyutaþ | ràgàdidoùanirmukteþ samadhãgocaratvataþ || 2-33 || sarvopàdànatàsàmyàt samaþ sa§parikãrtitaþ | dhyànavartmabahirbhàvàt svabhàvànanuyogataþ || 2-34 || iyattayàpyacintyatvàdacintyaþ parikãrtitaþ | jaganti prabhavantyasmàt sarvatra prabhavatyapi || 2-35 || prakçùña÷ca bhavo yasmàt prabhavaþ parikãrtitaþ | sarvapralayabhåmitvàdavyayo vyayanà÷anàt || 2-36 || bçhattvàd bç§haõatvàcca brahmeti ÷rutigahvare | kapilaþ ÷reùñhavidyatvàt tejiùñhatvàcca kàpilaþ || 2-37 || p. 17) hita÷ca ramaõãya÷ca garbho hçdayanàmavàn | hiraõyagarbha ityeva§ yogibhiþ samudàhçtaþ || 2-38 || apanà÷atapoyogàdapàntaratapàþ ÷rutaþ | ÷iva§karatayà proktaþ ÷ivaþ pà÷upate sthitaiþ || 2-39 || adåraviprakarùasthairvastuto'navagàhibhiþ | ityevamàdibhiþ ÷abdaistattva§ tadupalakùyate || 2-40 || pratibandhavigame brahmànubhavasa§bhavaþ anekajanmasa§sidhapuõyapàpaparikùaye | nikçtte vàsanàjàle samyagvij¤àna÷astrataþ || 2-41 || traiguõyoparame tattu svenànubhavitu§ kùamam | sàkùàdidamiti vyakta§ vàcà vaktu§ na ÷aknumaþ || 2-42 || brahmaõaþ prayatnalabhyatvavirahaþ sa§vatsarasahasràõi pakùiràóiva sa§patan | naivànta§ kàraõasyaiti yadyapi syànmanojavaþ || 2-43 || uparyupari gacchanto vi÷ikùantastathà tathà | j¤ànodyamada÷àyàste na vyaktimadhikৠgatàþ || 2-44 || tatra sarvàõi tattvàni niùãdanti paràtmani | p. 18) bhàvàbhàvàvubhau protau j¤ànasåtramayàtmanà || 2-45 || brahmaõaþ trividhapariccheda÷ånyatvam sarvapratyakùadar÷itvàt sarvàtmà tat para§ padam | atãtànàgate kàle madhyataþ pratisa§hçte || 2-46 || vartamàna§ na tad brahma nàtãta§ naiva bhàvi tat | agrataþ pçùñhato naiva nordhvataþ pàr÷vayordvayoþ || 2-47 || na kalmàùa§ na vikala§ na kçùõa§ na ca piïgalam | na sàraïga§ pi÷aïga§ na kapila§ nàruõa§ na ca || 2-48 || na babhru nakula§ naiva na ÷yàma§ na ca rohitam | na dãrgha§ naiva ca hrasva§ na sthåla§ naiva càpyaõu || 2-49 || na vçtta§ nàpyapàvçtta§ nà÷rita§ tadanà÷ritam | naiva bhàvo na càbhàvastadbhàvàrcitaye na ca || 2-50 || na ÷ãta§ nàpi caivoùõa§ nànuùõà÷ãtamapyuta | na duþkha§ na sukha§ naiva nirduþkha§ sukhamavraõam || 2-51 || na måla§ nàpi tanmadhya§ naivànta§ kasyàcinmune | na ÷ete tanna caivàste na tiùñhati na gacchati || 2-52 || sarvadvandvavinirmukta§ sarvopàdhivivarjitam | ùàóguõya§ tat para§ brahma sarvakàraõakàraõam || 2-53 || p. 19) nàradaþ - ki§ tat ùàóguõyamityukta§ devadeva jagatpate | katha§ ca guõahãna§ tat ùàóguõya§ parigãyate || 2-54 || brahmaõaþ ùàóguõyaprapa¤canam ahirbudhnyaþ - apràkçtaguõaspar÷a§ nirguõa§ parigãyate | ÷çõu nàrada ùàóguõya§ kathyamàna§ mayànagha || 2-55 || j¤ànasvaråpaniråpaõam ajaóa§ svàtmasa§bodhi nitya§ sarvàvagàhanam | j¤àna§ nàma guõa§ pràhuþ prathama§ guõacintakàþ || 2-56 || brahmaõo j¤ànasvaråpatva§ j¤ànaguõakatva§ ca svaråpa§ brahmaõastacca guõa÷ca parigãyate | ÷aktisvaråpaniråpaõam jagatprakçtibhàvo yaþ sà ÷aktiþ parikãrtità || 2-57 || ai÷varyasvaråpaniråpaõam kartçtva§ nàma yat tasya svàtantryaparibç§hitam | ai÷varya§ nàma tat prokta§ guõatattvàrthacintakaiþ || 2-58 || balasvaråpaniråpaõam ÷ramahànistu yà tasya satata§ kurvato jagat | p. 20) bala§ nàma guõastasya kathito guõacintakaiþ || 2-59 || vãryasvaråpaniråpaõam tasyopàdànabhàve'pi vikàraviraho hi yaþ | vãrya§ nàma guõaþ so'yamacyutatvàparàhvayam || 2-60 || tejaþsvaråpaniråpaõam sahakàryanapekùà yà tat tejaþ samudàhçtam | ÷aktyàdiguõapa¤cakasya j¤ànaguõaprakàratvam ete ÷aktyàdayaþ pa¤ca guõà j¤ànasya kãrtitàþ || 2-61 || j¤ànameva para§ råpa§ brahmaõaþ paramàtmanaþ | ùàóguõya§ tat para§ brahma sva÷aktiparibç§hitam | bahu syàmiti sa§kalpa§ bhajate tat sudar÷anam || 2-62 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠùàóguõyabrahmaviveko nàma dvitãyo'dhyàyaþ || 2 || àditaþ ÷lokàþ 136 vai÷varåpyasa§kùepo nàma tçtãyo'dhyàyaþ nàradaþ - ùàóguõya§ tat katha§ brahma sva÷aktiparibç§hitam | tasya ÷akti÷ca kà nàma yayà bç§hitamucyate || 3-1 || sarvavastånৠ÷aktirapçthaksiddhavi÷eùaõam ahirbudhnyaþ - ÷aktayaþ sarvabhàvànàmacintyà apçthaksthitàþ | svaråpe naiva dç÷yante dç÷yante kàryatastu tàþ || 3-2 || såkùmàvasthà hi sà teùৠsarvabhàvànugàminã | ida§tayà vidhàtu§ sà na niùeddhu§ ca ÷akyate || 3-3 || ÷aktãnàmaparyanuyojyatvam sarvairananuyojyà hi ÷aktayo bhàvagocaràþ | parabrahmaõo'pi ÷aktirapçthaksiddhavi÷eùaõam eva§ bhagavatastasya parasya brahmaõo mune || 3-4 || sarvabhàvànugà ÷aktirjyotsneva himadãdhiteþ | p. 22) bhàvàbhàvànugà tasya sarvakàryakarã vibhoþ || 3-5 || svàtantryaråpà sà viùõoþ prasphurattà jaganmayã | uditànuditàkàrà nimeùonmeùaråpiõã || 3-6 || bhagavacchakterànandàdi÷abdàbhidheyatvam nirapekùatayànandà svatantrà nityapåraõàt | svàtmabhittisamunmãlatparàvarajagatsthitiþ || 3-7 || nityà kàlàparicchedàt pårõàkàràviyogataþ | vyàpinã de÷avibhra§÷àdriktà pårõà ca sarvadà || 3-8 || jagattayà lakùyamàõà sà lakùmãriti gãyate | ÷rayantã vaiùõava§ bhàva§ sà ÷rãriti nigadyate || 3-9 || avyaktakàlapu§bhàvàt sà padmà padmamàlinã | kàmadànàcca kamalà paryàptasukhayogataþ || 3-10 || viùõoþ sàmarthyaråpatvàd viùõu÷aktiþ pragãyate | pàlayantã harerbhàva§ viùõupatnã prakãrtità || 3-11 || jagadàkàrasa§kocàt smçtà kuõóalinã budhaiþ | anàhatà budhaiþ proktà manovàgàdyanàhateþ || 3-12 || paramànandasa§bodhà mantrasåkùmatayàpi ca | p. 23) ÷uddhasattvà÷rayàd gaurã hyaditi÷càvi÷eùaõàt || 3-13 || sarvapuõyakarãbhàvànmahãyasyapi sà mahã | tathànàhata÷ãrùõã cànàhato'bhyudayo yataþ || 3-14 || pràõayantã svasa§vittyà jagatpràõà itãryate | paràhatàsuråpatvànmantramàtà prakãrtità || 3-15 || tràyantã gàyataþ sarvàn gàyattrãtyabhidhãyate | prakurvatã jagat svena prakçtiþ parigãyate || 3-16 || mimãte ca tatà ceti sà màtà parikãrtità | sarveùàmaviparyàsàcchiva§karatayà ÷ivà || 3-17 || taruõã kàmyamànatvàt tàrà sa§sàratàraõàt | aviparyàsaråpatvàt satyà satyadvayànvayàt || 3-18 || ÷àntà÷eùavikàratvàcchàntà sà cintyate budhaiþ | mohànapanayantã sà mohinã mohanàdapi || 3-19 || ióà haviradhiùñhànàdiùyamàõatayàpi ca | ramayantãti sà rantã rati÷ca parikãrtità || 3-20 || vi÷rutirvi÷rutà sadbhiþ smàrayantã sarasvatã | anavacchinnabhàsatvànmahàbhàsàbhidhãyate || 3-21 || nàmadheyairiya§ taistairnànà÷àstrasamà÷rayaiþ | p. 24) anvarthairdar÷ità÷eùavibhavà vaiùõavã parà || 3-22 || udadheriva ca sthairya§ mahatteva vihàyasaþ | prabheva divase÷asya jyotsneva himadãdhiteþ || 3-23 || viùõoþ sarvàïgasa§pårõà bhàvàbhàvànugàminã | ÷aktirnàràyaõã divyà sarvasiddhàntasa§matà || 3-24 || ÷aktimataþ ÷aktirbhinnà devàcchaktimato bhinnà brahmaõaþ parameùñhinaþ | eùa caiùà ca ÷àstreùu dharmadharmisvabhàvataþ || 3-25 || bhavadbhàvasvaråpeõa tattvamekamivoditau | svàtantryeõa svaråpeõa viùõupatnãyamadbhutà || 3-26 || yato jagadbhaviùyantã kvacidunmeùamçcchati | ÷akteþ dvaividhyam bhåti÷akteþ traividhyam sahasràyutakoñyoghakoñikoñyarbudà§÷akaþ || 3-27 || lakùmãmayaþ samunmeùaþ sa dvidhà vyavatiùñhate | kriyàbhåtivibhedena bhåtiþ sà ca tridhà matà || 3-28 || avyaktakàlapu§bhàvàt teùৠråpa§ pravakùyate | p. 25) kriyà÷akteþ bhåti÷aktipravartakatvam kriyàkhyo yo'yamunmeùaþ sa bhåtiparivartakaþ || 3-29 || lakùmãmayaþ pràõaråpo viùõoþ sa§kalpa ucyate | svàtantryamåla icchàtmà prekùàråpaþ kriyàphalaþ || 3-30 || unmeùo yaþ susa§kalpaþ sarvatràvyàhataþ kçtau | avyaktakàlapu§råpৠcetanàcetanàtmikàm || 3-31 || bhåti§ lakùmãmay㧠viùõoþ ÷akti§ sa§bhàvayatyasau | avyakta§ pariõàmena kàla§ kalanakarmaõà || 3-32 || puruùa§ bhojanodyogaiþ sarge sa§yojayatyayam | sàmarthyatritayàdànàd viyojayati sa§care || 3-33 || viùame pariõàme yat sàmarthya§ triguõàtmanaþ | sçùñau dadhàti tat tasmin viparyàsa§ ca sa§hçtau || 3-34 || avyaktapuruùodyogasa§yojanavidhikramam | kàle dadhàti sargàdau viparyàsa§ ca sa§hçtau || 3-35 || pu§sa÷ca vuddhisàmarthyamasàmarthya§ ca bhojane | sa§kalpaþ kurute viùõoþ sargaprativisargayoþ || 3-36 || trãnetàn sa§hatàn sçùñau vihatàn pratisa§care | dadhàti svena råpeõa guõo maõigaõàniva || 3-37 || sthitau ca kurute rakùৠteùৠkàryasamãkùaõàt | p. 26) sarvatràvyàhatatva§ yat tat sudar÷analakùaõam || 3-38 || kriyà÷akteþ vaividhyena sarvabhàvànuyàyitvam so'ya§ sudar÷ana§ nàma sa§kalpaþ spandanàtmakaþ | vibhajya bahudhà råpa§ bhàve bhàve'vatiùñhate || 3-39 || vaividhyaprapa¤canam vyàpti§ sudar÷anasyemৠprocyamànৠmayà ÷çõu | yajj¤àtvà puruùo loke kçtakçtyatvama÷nute || 3-40 || ùàóguõya§ yat para§ brahma yà gatiryoginৠparà | nàràyaõaþ sa vi÷vàtmà bhàvàbhàvamida§ jagat || 3-41 || niùkalena svaråpeõa yadà pràpya niyacchati | sadà sattà hi yà tasya jagannirmàõa÷aktikà || 3-42 || sarvabhàvàtmikà lakùmãraha§tà paramàtmanaþ | taddharmadharmiõã devã bhåtvà sarvamida§ jagat || 3-43 || niùkalena svaråpeõa sàpi tadvanniyacchati | tadãyaikà kalà bhåtirjagadbhavanasa§j¤ità || 3-44 || vyàpàro vàstavastatra jaganniyamanàtmakaþ | niùkalà yà kriyà÷aktirlakùmyàþ saudar÷anã kalà || 3-45 || p. 27) bhajete tau yadà råpa§ manonayananandanam | rakùàyai jagatàmã÷au cakrapadme tadà kriyà || 3-46 || rakùopakaraõa§ devau tau yàvadyàvadicchataþ | ÷aïkha÷àrïgàdiråpeõa tàvat tàvat sudar÷anam || 3-47 || prakà÷àhlàdapàtairyadvi÷vasyopacikãrùataþ | såryenduvahniråpeõa tadà cakra§ sudar÷anam || 3-48 || devadaityàdikàn bhàvàn yadà tau bhajataþ svayam | tattadastramayã devã tadà saudar÷anã kriyà || 3-49 || yadà vi÷vopakàràya ÷àstra§ nànàphalà÷rayam | kurutaþ sà kriyà tatra ÷àsana§ hçdayasthitam || 3-50 || yadà tau bhavataþ ÷àstra§ vi÷vopakçtaye vibhå | tadà sà ÷àstratàtparya§ kriyà saudar÷anã kalà || 3-51 || ÷àstràdhikàriõo nàma yadà tau pitarau dhruvau | adhikàrastadà teùৠkriyà÷aktiþ sudar÷anam || 3-52 || yadà ÷àstràrthabhåtau tau phalasàdhanasa§÷rayàt | phalaprasavasàmarthya§ kriyà tatra sudar÷anam || 3-53 || puruùàrthàstu catvàro yadà tau bhavataþ svayam | àtmatarpaõasàmarthya§ tadà cakra§ sudar÷anam || 3-54 || p. 28) yadà mantramay㧠rakùৠbhajato jagatৠhite | mantrayantramayã devã kriyà÷aktistadà tviyam || 3-55 || vai÷varåpyasya sa§kùepaþ kriyà÷akteþ pradar÷itaþ | sudar÷anàtmikàyàste ki§ bhåyaþ ÷rotumicchasi || 3-56 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠkriyà÷aktervai÷varåpyapradar÷ana§ nàma tçtãyo'dhyàyaþ || 3 || àditaþ ÷lokàþ 192 pratisa§caravarõana§ nàma caturtho'dhyàyaþ nàradaþ - bhagavan devadeve÷a sarvaj¤a vçùaketana | ki§ tat kàraõamityukta§ sçùñaye yat pravartate || 4-1 || sudar÷anena yad vyàpta§ råpataþ kàryato'rthataþ | vistareõa mamàcakùva jagataþ kàraõa§ param || 4-2 || pràkçtapralayavarõanam ahirbudhnyaþ - procyamàna§ mayà tattva§ kàraõasyàvadhàraya | tatra tàvannibodhema§ pràkçta§ pratisa§caram || 4-3 || yena kàlena sà vidyà prakçtirmålasa§j¤ità | sasyàdisçùñaye dhenurabhavanmegharåpiõã || 4-4 || kàlena tàvatà sà tu cikãrùye pratisa§care | adhenurnãrasà ÷uùkà bhavatyavyaktasa§j¤ità || 4-5 || nàradaþ - kàlena kiyatà sargaþ sà dhenuþ kàmaråpinã | p. 30) adhenuþ sà bhaved devã yàvatà pratisa§care || 4-6 || pratisa§carakàlaparimàõam ahirbudhnyaþ - aùñàda÷a nimeùàstu kàùñhà tri§÷attu tàþ kalà | tàstu tri§÷at kùaõaste tu muhårto dvàda÷a smçtaþ || 4-7 || te tu pa¤cada÷àhaþ syàt tàvatã ràtririùyate | te pa¤cada÷a pakùaþ syàt pakùau dvau màsa iùyate || 4-8 || sa§vatsaro mànuùastu tairdvàda÷abhiriùyate | kàmyaþ ùoóa÷abhistaistu kàmyàbdànৠtathà mune || 4-9 || vidyà dhenuradhenu÷ca bhavet kàlena tàvatà | adhenvৠtu tatastasyৠcikãrùye pratisa§care || 4-10 || sarvasya pçthivyৠlayaþ nãrasa§ ÷uùkamevàsãjjagadetaccaràcaram | mahàvàtena sa§÷uùka§ sa§dagdha§ ca mahàgninà || 4-11 || à ÷ailàdà tçõàccaiva yadà bhåmau samunnatam | mànaveùu laya§ yànti tadà mànavamànavàþ || 4-12 || p. 31) manuùveva laya§ yànti mànavàste catuþ÷atam | eva§ cetanavarge tu manuùveva laya§ gate || 4-13 || mithunànyeva catvàri manånৠkevalàni tu | kårmapçùñhasamànàyৠbhuvi tiùñhanti vai mune || 4-14 || pçthivyà apsu layaþ nàràyaõasya sa§kalpàdavyàhatasudar÷anàt | bhåmergandhàtmaka§ sàra§ grasantyàpastadà mune || 4-15 || àttagandhà yadà bhåmirambhasà kàraõàtmanà | atibhåya tadà pçthv㧠manavo'psu vyavasthitàþ || 4-16 || bhåmistvàttarasà ÷a÷vajjahàti vyaktinàmanã | prabhavantyàpa etarhi jagadetaccaràcaram || 4-17 || apৠtejasi layaþ sa§kalpàdeva pårvasmàt sudar÷anamayàddhareþ | apàmapi rasa§ sàra§ jyotirgrasati kàraõam || 4-18 || atibhåya tadàpastu manavo jyotiùi sthitàþ | àpa÷càttarasàþ ÷a÷vajjahati vyaktinàmanã || 4-19 || dedãpyamànametarhi jyotireva jaganmune | p. 32) tejaso vàyau layaþ sa§kalpacodito viùõorvàyuþ kàraõasa§j¤itaþ || 4-20 || jyotiùo'pyàntara§ råpa§ sàra§ grasati tad dhruvam | sa§kalpacodità viùõormanavo'pi tadà mune || 4-21 || atibhåyàkhila§ jyotirvàyumeva ÷rayanti te | àttaråpa§ tadà jyotirjahàti vyaktinàmanã || 4-22 || vàyurdodhåyamànastu jagadetaccaràcaram | vàyoràkà÷e layaþ tataþ kàraõamàkà÷a§ viùõoþ sa§kalpacoditam || 4-23 || sàra§ grasati sa§spar÷a§ kàraõa§ vai nabhasvataþ | sudar÷anerità viùõormanavo'pi mahàmune || 4-24 || na bhasyevàvatiùñhante vyatibhåya samãraõam | àttaspar÷astadà vàyurjahàti vyaktinàmanã || 4-25 || bhç÷a§ ÷abdàyamàna§ tadviyadvi÷va§ caràcaram | àkà÷asyàha§kàre layaþ kriyà÷aktãrito viùõoraha§kàro'bhimànavàn || 4-26 || sàra§ grasati ÷abdàkhya§ kàraõa§ nabhaso mune | tayaiva prerità viùõoratibhåya viyatpadam || 4-27 || p. 33) aha§kàre'vatiùñhante manavo bhagavanmayàþ | àtta÷abda§ viyat tacca jahàti vyaktinàmanã || 4-28 || ahamityeva tadvi÷vamaha§kàràtmaka§ mune | aha§kàrasya buddhau layaþ abhimànàtmaka§ sàramaha§kàrasya kàraõam || 4-29 || sudar÷anerità viùõorbuddhirgrasati vai mune | sudar÷anerità viùõoratibhåya tvaha§kçtim || 4-30 || buddhàvevàvatiùñhante manavo'ùñau mahàmune | àttàbhimàno'ha§kàro jahàti vyaktinàmanã || 4-31 || buddhirevedamakhila§ vyavasàyavatã mune | buddhestamasi layaþ sàramadhyavasàyàkhya§ buddheþ kàraõamavyayam || 4-32 || sudar÷anerita§ viùõostamo grasati kàraõam | sudar÷anerità viùõormanavo'pi mahàmune || 4-33 || atibhåya tadà buddhi§ tamasyeva ÷ritàþ sthitim | àsãdida§ tamobhåtamapraj¤àtamalakùaõam || 4-34 || apratarkyamavij¤eya§ sa§stabdha§ guru mohanam | indriyàõৠbhåtaiþ saha tattatkàraõeùu layaþ ghràõa§ jihvà ca cakùu÷ca tvak ca ÷rotra§ ca pa¤camam || 4-35 || p. 34) pàyåpastha§ tathà pàdau hastau vàk caiva pa¤camã | dvayoþ pa¤cakayordvandva§ ghràõapàyvàdika§ kramàt || 4-36 || mahãjalàdibhirhetau lãyamànaiþ svake svake | sama§ vilayamàyàti saha ghràõàdivçttibhiþ || 4-37 || mano'ha§kàra ityetat savçtti karaõadvayam | aha§kàre laya§ yàti buddhau bodhanamindriyam || 4-38 || tama evedamakhilamidànãmavatiùñhate | tamaso rajasi layaþ sthiti÷aktirhi yà càsya tamaso gurutàmayã || 4-39 || rajo grasati tৠ÷a÷vadã÷varecchàpracoditam | icchayà prerità viùõormanavo'pi mahàmune || 4-40 || rajasyevàvatiùñhante vyatibhåya tamogatim | àttasàra§ tamastattu jahàti vyaktinàmanã || 4-41 || calakiryàtmaka§ duþkha§ raja eva jagat tadà | rajasaþ sattve layaþ yà sà spandamayã ÷akti÷calattàtmà rajomayã || 4-42 || tৠvai sudar÷anàdiùña§ sattva§ grasati kàraõam | rajaþsthà manava÷caiva viùõusa§kalpacoditàþ || 4-43 || p. 35) atibhåya rajaþ sattva§ vi÷anti vimala§ mune | àttasàra§ rajastattu jahàti vyaktinàmanã || 4-44 || laghu prakà÷aka§ sattvamidamàsãccaràcaram | sattvasya kàle layaþ kàlo nàma guõo viùõoþ sudar÷anasamãritaþ || 4-45 || sàra§ praj¤àmaya§ sattvàdàdatte j¤ànakàraõam | atibhåya tadà sattva§ manavaþ kàlasa§÷ritàþ || 4-46 || kàla eva jagat kçtsnamidamàsãt tadà mune | àttasàra§ ca tat sattva§ jahàti vyaktinàmanã || 4-47 || kàlasya niyatau layaþ kàlã kàlagatà ÷aktiryà sà÷eùaprakàlinã | niyatirnàma tৠtattva§ grasatã÷varacodità || 4-48 || sudar÷aneritàste ca manavo'ùñau mahàmune | atãtya kàlatattva§ tৠniyati§ pratipedire || 4-49 || àttasàrastadà kàlo jahàti vyaktinàmanã | niyatirnàma sà vi÷vamidamàsãccaràcaram || 4-50 || niyateþ ÷aktau layaþ mahàvidyàmayã ÷aktirniyateryà mahàmune | ÷aktirnàma tadà tৠtu grasatã÷varacodità || 4-51 || p. 36) manavo'pã÷varàdiùñà niyati§ tàmatãtya vai | ÷akti§ màyàmay㧠viùõorvi÷anti vipulàtmikàm || 4-52 || niyati÷càttasàrà sà jahàti vyaktinàmanã | atha ÷aktirida§ vi÷va§ jagadàsãccaràcaram || 4-53 || ÷akteþ kåñasthapuruùe layaþ à caitanyonmiùattàyàþ ÷akteþ ÷aktiþ sanàtanã | sudar÷aneritastৠtu puruùo grasati svayam || 4-54 || atãtya manavaþ ÷akti§ ta§ vi÷antã÷vareritàþ | àttasàrà tadà ÷aktirjahàti vyaktinàmanã || 4-55 || sarvàtmà sarvataþ÷aktiþ puruùaþ sarvatomukhaþ | sarvaj¤aþ sarvagaþ sarvaþ sarvamàvçtya tiùñhati || 4-56 || manånàmeùa kåñasthaþ puruùo dvicaturmayaþ | kçtsnakarmàdhikàro vai devadevasya vai hareþ || 4-57 || trayoda÷ànৠbhåmyàdi÷aktyantànৠmahàmune | vilãnasvasvakàryàõৠkàmyavarùa÷atasthitiþ || 4-58 || kåñasthapuruùasyàniruddhe layaþ pu§sastrãõi ÷atàni syustato manumayaþ pumàn | caturdhà sva§ vibhajyàtha brahmakùatràdibhàvataþ || 4-59 || p. 37) sve sve sthàne'niruddhasya mukhabàhvàdike mune | pralãyate kùaõenaiva taptàyaþ piõóavàrivat || 4-60 || tato'sau bhagavànekaþ pralãnacidacinmayaþ | ÷atàni da÷a ùañ càtha varùàõàmavatiùñhate || 4-61 || aniruddhasya pradyumne'pyayaþ avasthàya tato'pyeti pradyumnamajara§ vibhum | nirudhya sarvaceùñàþ svàstàvatkàla§ sa tiùñhati || 4-62 || pradyumnasya sa§karùaõe'pyayaþ tataþ pradyumnasa§j¤o'sau bhagavàn puùkarekùaõaþ | apyeti bhagavanta§ ta§ sa§karùaõamanàmayam || 4-63 || kàla§ tiùñhati tàvanta§ sarvadevamayo'cyutaþ | cidacitkhacita§ vi÷va§ ÷uddhà÷uddhama÷eùataþ || 4-64 || tilakàlakavat svasya dehe j¤ànamaye dadhat | udayàstàcalàveùa devaþ sa§karùaõo balaþ || 4-65 || cidindoracidaïkasya kalàstà anudhàvataþ | ahãnamaharetaddhi sa§karùaõamaya§ param || 4-66 || yatra nànàvidhà bhàvà vyajyante svasvayàkhyayà | sa§karùaõasya vàsudeve'pyayaþ ÷atàni ùoóa÷a sthitvà varùàõàmayamacyutaþ || 4-67 || p. 38) apyeti bhagavanta§ ta§ vàsudeva§ sanàtanam | nàsadàsãt tadàn㧠hi no sadàsãt tadà mune || 4-68 || bhàvàbhàvau vilopyàntarvicitravibhavodayau | anirde÷ya§ para§ brahma vàsudevo'vatiùñhate || 4-69 || sà ràtristat para§ brahma tadavyaktamudàhçtam | ùaõõৠyugàni vij¤ànabalàdãnàma÷eùataþ || 4-70 || trãõi yasmin pralãyante yat tat sà ràtrirucyate | sa§karùaõàdibhåmyantama¤jana§ vigata§ yataþ || 4-71 || tadavyaktamiti j¤eya§ samatvàt sama ucyate | yà sà bhagavataþ ÷aktiraha§tà sarvabhàvagà || 4-72 || apçthakcàriõã sattà mahànandamayã parà | sa§karùaõàdibhåmyantastasyàþ koñya§÷a ãritaþ || 4-73 || sadasaccidacidråpairyatra vi÷va§ prakà÷ate | tasminnuparate ÷a÷vadvi÷vakolàhalodgame || 4-74 || alakùyà kàryataþ ÷aktirdevàdvijahatã bhidàm | pratisa§carikৠ÷akti§ kriyৠsaudar÷an㧠svakàm || 4-75 || sa§hçtya bibhratã tৠtu sthiti§ sa§kalparåpiõãm | indhanàbhàvato jvàlà vahnibhàva§ yathà gatà || 4-76 || p. 39) brahmabhàva§ vrajatyeva§ sà ÷aktirvaiùõavã parà | nàràyaõaþ para§ brahma ÷aktirnàràyaõã ca sà || 4-77 || vyàpakàvatisa§÷leùàdeka§ tattvamiva sthitau | sa§karùaõodayo yàvadahaþ pauruùamiùyate | tàvatã pauruùã ràtriþ sa§hçtàkhilavastukà || 4-78 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠpratisa§caravarõana§ nàma caturtho'dhyàyaþ || 4 || àditaþ ÷lokàþ 270 ÷uddhasçùñivarõana§ nàma pa¤camo'dhyàyaþ ahirbudhnyaþ - kàryakàraõavargasya pralayo'ya§ pradar÷itaþ | sudar÷anamay㧠sçùñi§ tasya vakùyàmi te mune || 5-1 || pralayàvasthabrahmasvaråpam prasuptàkhilakàrya§ sarvataþ samatৠgatam | nàràyaõaþ para§ brahma sarvàvàsamanàhatam || 5-2 || pårõastimitaùàóguõyamasamãràmbaropamam | ÷aktiråpàyà lakùmyàþ kvacidunmeùaþ tasya staimityaråpà yà ÷aktiþ ÷ånyatvaråpiõã || 5-3 || svàtantryàdeva kasmàccit kvacit sonmeùamçcchati | àtmabhåtà hi yà ÷aktiþ parasya brahmaõo hareþ || 5-4 || devã vidyudiva vyomni kvaciduddyotate tu sà | ÷aktirvidyotamànà sà ÷aktirityucyate'mbare || 5-5 || ÷aktervividhabhàvavya¤jakatvam vyanakti vividhàn bhàvàn ÷uddhà÷uddhàn samårtikàn | p. 41) tasyà unmeùamçcchantyàþ svàtantrya§ yat svanirmitam || 5-6 || prekùaõàtmà sa sa§kalpastat sudar÷anamucyate | sà kriyà taddharervãrya§ tat teja÷ca bala§ ca tat || 5-7 || vyajyante ye ca te bhàvàþ svabhittiparivartitàþ | sà bhåtirviùõu÷aktiþ sà ÷akteþ koñya§÷akalpità || 5-8 || bahubhirdvandvabhàvaiþ sà ÷aktirbhåtamayã sthità | ÷uddhà÷uddhavibhàgena cetyacetanaråpataþ || 5-9 || kàlyakàlavibhedena vyaktàvyaktavibhàgataþ | vyaïgyavya¤janaråpeõa vàcyavàcakabhedataþ || 5-10 || bhogyabhoktçvibhedena dehadehivibhedataþ | anyai÷caiva§prakàraiþ sà dvandvabhedairvibhajyate || 5-11 || eva§ prakàrabhedena yà ÷aktirhetutৠgatà | tৠvijànãhi devarùe divyৠsaudar÷an㧠kalàm || 5-12 || samãryate yathà vahnirmegho vàpi samãraõàt | tathà sudar÷anenaiva vibhåtiþ preryate kalà || 5-13 || ànulomyena sarge tu pràtilomyena sa§hçtau | yathà sa§preryamàõà sà sudar÷ananabhavasvatà || 5-14 || p. 42) dadhàti vividhàn bhàvà§stathà me gadataþ ÷çõu | ÷uddhasçùñiprapa¤canam tatra ÷uddhamaya§ sarga§ vibhåteþ prathama§ ÷çõu || 5-15 || yat tat ùàóguõyamityukta§ j¤ànai÷varyabalàdikam | yugaistasya tribhiþ ÷uddhà sçùñirbhåteþ pravartate || 5-16 || guõayugmatrayàt vyåhatrayàvirbhàvaþ tatra j¤ànabaladvandvàdråpa§ sà§karùaõa§ hareþ | ai÷varyavãryasa§bhedàdråpa§ pràdyumnamucyate || 5-17 || ÷aktitejaþsamutkarùàdàniruddhã tanurhareþ | ete ÷aktimayà vyåhà guõonmeùasvalakùaõàþ || 5-18 || vyåhatraye'pi ùàóguõyànuvçttiþ ùàóguõyavigrahà devàþ puruùàþ puùkarekùaõàþ | tatra tatràva÷iùña§ yad guõànৠdviyuga§ mune || 5-19 || anuvçtti§ bhajatyeva tatra tatra yathàyatham | tridhà càturàtmyasthitiþ vyàptimàtra§ guõonmeùo mårtãkàra iti tridhà || 5-20 || càturàtmyasthitirviùõorguõavyatikarodbhavà | p. 43) tatra j¤ànamayatvena devaþ sa§karùaõo balã || 5-21 || vyanaktyaikàntika§ màrga§ bhagavatpràptisàdhanam | pradyumnasya kçtyam vãryai÷varyamayo devaþ pradyumnaþ puruùottamaþ || 5-22 || sthitaþ ÷àstràrthabhàvena bhagavatpràptivartmanà | aniruddhasya kçtyam ÷àstràrthasya phala§ yat tad bhagavatpràptilakùaõam || 5-23 || pràpayatyaniruddhaþ san sàdhakàn puruùottamaþ | ÷àstra÷àstràrthatatsàdhyaphalanirvàhakà ime || 5-24 || puruùàþ puõóarãkàkùà vyåhàþ ÷aktimayà hareþ | paravàsudevena saha vyåhasya càturàtmyam bhagavàn vàsudeva÷ca vyåhà÷caite trayo mune || 5-25 || càturàtmyamida§ viddhi vyaktàvyaktasvalakùaõam | guõonmeùasvaråpapradar÷anam guõàþ ÷aktimayà ye te j¤ànai÷varyabalàdayaþ || 5-26 || teùৠyugapadunmeùaþ staimityavirahàtmakaþ | sa§kalpakalpito viùõoryaþ sa tadvyaktilakùaõaþ || 5-27 || p. 44) bhagavàn vàsudevaþ sa paramà prakçti÷ca sà | ÷aktiryà vyàpino viùõoþ sà jagatprakçtiþ parà || 5-28 || ÷akteþ ÷aktimato bhedàd vàsudeva itãryate | sisçkùorvàsudevàt sa§karùaõàvirbhàvaþ sarva÷aktimayo devo vàsudevaþ sisçkùayà || 5-29 || vibhajatyàtmanàtmàna§ yaþ sa sa§karùaõaþ smçtaþ | tatra dçùñàntaþ bhànàvudaya÷ailasthe prabhà yadvadvijçmbhate || 5-30 || udayasthe tathà deve prabhà sa§karùaõàtmikà | tasya ùoóa÷a÷atavarùapratãkùaõam avyàpçtà ÷atànyeùà ÷aktistiùñhati ùoóa÷a || 5-31 || sa§karùaõàtmikà sàkùàd vij¤ànabalavàribhiþ | ananto bhagavàn viùõuþ ÷aktimàn puruùottamaþ || 5-32 || pårõastimitaùàóguõyo nistaraïgàrõavopamaþ | ùaõõৠyugapadunmeùàd guõànৠsvapracoditàt || 5-33 || ananta eva bhagavàn vàsudevaþ sanàtanaþ | tatra j¤ànabalonmeùàt svasa§kalpapracoditàt || 5-34 || ananta eva bhagavàn devaþ sa§karùaõo'cyutaþ | p. 45) pradyumnàvirbhàvaþ sthitvà ùoóa÷a varùàõi devaþ ÷aktimayo'cyutaþ || 5-35 || ananta eva bhagavàn pradyumnaþ puruùottamaþ | a§÷à§÷enodità ÷aktiþ pràdyumnã bhagavatprabhà || 5-36 || avyàpçtà ÷atànyeùà tåùõ㧠tiùñhati ùoóa÷a | aniruddhàvirbhàvaþ tataþ ÷aktimayo devaþ pradyumnaþ puruùottamaþ || 5-37 || ÷atàni ùoóa÷a sthitvà svasa§kalpapracoditaþ | ananta eva bhagavànaniruddho bhavatyuta || 5-38 || a§÷à§÷enodità ÷aktiràniruddhã hareþ prabhà | avyàpçtà ÷atànyeùà tåùõ㧠tiùñhati ùoóa÷a || 5-39 || vyåhasya ùoóa÷a÷atavarùànantara§ sçùñau vyàpçtiþ ÷atàni ùoóa÷a sthitvàniruddhaþ ÷aktimànasau | tadà vyàpriyate sçùñau pårvàbhyৠsaha nàrada || 5-40 || vyåhà ete vi÷àlàkùà÷catvàraþ puruùottamàþ | vyåhànৠheyapratibhañatvamanàditva§ ca nirdoùà niraniùñà÷ca niravadyàþ sanàtanàþ || 5-41 || anantamakùara§ caitaccàturàtmya§ mahàmune | p. 46) nistaraïgada÷àyৠte niþsattàþ saktacinmayàþ || 5-42 || ÷aktyàtmakà guõonmeùada÷àyৠte vyavasthitàþ | tatra sthålada÷àyৠte vyaktibhàvamupàgatàþ || 5-43 || jagatàmupakàràya saccidànandalakùaõàþ | càturàtmyasya mana -àlambanàrthatvam mana -àlambanàyaiùà càturàtmyavyavasthitiþ || 5-44 || vyåhàt vyåhàntaràvirbhàvaþ àmnàsiùuramuùyà÷ca rahasyàmnàyavedinaþ | vyåhàntaravibhàvàdãn bhedàn sa§kalpakalpitàn || 5-45 || dvàda÷a vyåhàntaràõi vyåhàntara§ da÷a dve ca ke÷avàdyàþ prakãrtitàþ | vàsudevàt ke÷avàditrayam ke÷avàditraya§ tatra vàsudevàd vibhàvyate || 5-46 || sa§karùaõàt govindàditrayàvirbhàvaþ sa§karùaõàcca govindapårva§ tritayamadbhutam | pradyumnàt trivikramàditrayàvirbhàvaþ trivikramàdya§ tritaya§ pradyumnàdudita§ mune || 5-47 || aniruddhàt hçùãke÷àditrayàvirbhàvaþ hçùãke÷àdika§ tattvamaniruddhànmahàmune | p. 47) vyåhàntarasya traividhyam paràþ svakàraõàntaþsthàþ såkùmàste dvibhujàþ smçtàþ || 5-48 || caturbhujàste vij¤eyàþ sthålàstribhuvane÷varàþ | cakràdyàyudhavinyàso yantratantre'bhidhàsyate || 5-49 || vibhavà ekonacatvàri§÷at vibhavàþ padmanàbhàdyàstri§÷acca nava caiva hi | padmanàbho dhruvo'nantaþ ÷aktyàtmà madhusådanaþ || 5-50 || vidyàdhidevaþ kapilo vi÷varåpo viha§gamaþ | kroóàtmà baóabàvaktro dharmo vàgã÷varastathà || 5-51 || ekàmbhonidhi÷àyã ca bhagavàn kamañhe÷varaþ | varàho nàrasi§ha÷ca pãyåùaharaõastathà || 5-52 || ÷rãpatirbhagavàn devaþ kàntàtmàmçtadhàrakaþ | ràhujit kàlanemighnaþ pàrijàtaharastathà || 5-53 || lokanàthastu ÷àntàtmà dattàtreyo mahàprabhuþ | nyagrodha÷àyã bhagavàneka÷çïgatanustathà || 5-54 || devo vàmanadehastu sarvavyàpã trivikramaþ | naro nàràyaõa÷caiva hariþ kçùõastathaiva ca || 5-55 || jvalatpara÷udhçgràmo ràma÷cànyo dhanurdharaþ | vedavidbhagavàn kalkã pàtàla÷ayanaþ smçtaþ || 5-56 || p. 48) tri§÷acca nava caivete padmanàbhàdayo matàþ | teùàmutpattyàdika§ sàttvatàdau j¤eyam yata÷caiùৠsamutpattiryo vyàpàro yadàyudham || 5-57 || yà mårtiryàdç÷ã caiva yatra caite vyavasthitàþ | bhåùaõàni vicitràõi vàsà§si vividhàni ca || 5-58 || bàhyàntaþkaraõànৠca trayo vargàþ savçttayaþ | sa§kalpanirmità ÷aktiryà tattatkàryagocarà | sàttvate ÷àsane sarva§ tattadukta§ mahàmune || 5-59 || adhyàyàrthopasa§hàraþ itãya§ ÷uddhasçùñiste viùõoþ sa§kalpakalpità | bhåtya§÷o le÷ataþ proktaþ ÷çõu sçùñimathetaràm || 5-60 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ÷uddhasçùñivarõana§ nàma pa¤camo'dhyàyaþ || 5 || àditaþ ÷lokàþ 330 ÷uddhetarasçùñivarõana§ nàma ùaùñho'dhyàyaþ ÷aktitadvatorbhedavadabhedasyàpyupapattiþ ahirbudhnyaþ - yo'sau nàràyaõo devaþ paramàtmà sanàtanaþ | aha§bhàvàtmikà ÷aktistasya taddharmiõã || 6-1 || tàvimàvekadhaivoktau bhedyabhedakabhàvataþ | pçthaktvena ca ÷àstreùu jagaddhetutayoditau || 6-2 || ÷aktitadvatorapçthaksthitiþ naiva ÷aktyà vinà ka÷cicchaktimànasti kàraõam | na ca ÷aktimatà ÷aktirvinaikà vyavatiùñhate || 6-3 || bhagavato lakùmyà÷ca pratyeka§ jagatkàraõatvavyavahàrakathanam tattadgauravamà÷ritya tantravedàntapàragaiþ | jagaddhetutayà devàvekaikàviva dar÷itau || 6-4 || ÷uddhetarasçùñikathanapratij¤à iti vyavasthite sçùñimukta÷iùñàmimৠ÷çõu | bhåti÷akteþ svasa§kalparåpakriyà÷aktipravartyatvam yeya§ bhåtimayã sphårtirviùõu÷akteþ purodità || 6-5 || p. 50) tasyàþ sa§kalpamayyaiva sphårtyà sà bahu nartyate | yogàlambanabhåtavyåhavibhavàdeþ ÷uddhimayasphårtiråpatvam bhåteþ ÷uddhimayã sphårtiþ sà vyåhavibhavàtmikà || 6-6 || yàmàlambya tarantãma§ yogino bhavasàgaram | ÷uddhetarasçùñeþ vyåhavibhavamålakatvam atha ÷uddhetarà sçùñistanmålaiva pravartate || 6-7 || tasyàstraividhyam puruùa÷caiva kàla÷ca guõa÷ceti tridhocyate | bhåtiþ ÷uddhetarà viùõoþ puruùo dvicaturmayaþ || 6-8 || sa manånৠsamàhàro brahmakùatràdibhedinàm | pradyumnàt mithunacatuùñayotpattiþ bràhmaõo bràhmaõã caiva mithuna§ tanmanudvayam || 6-9 || pradyumnasya musvàjjàta§ svasa§kalpena coditam | urasaþ kùatriyadvandvamåruta÷ca vi÷o dvayam || 6-10 || padbhyৠ÷ådradvaya§ caiva pradyumnasya samudgatam | samaùñiryà manånৠsà puruùo dvicaturmayaþ || 6-11 || p. 51) kàlaprakçtisçùñiþ såkùmakàlaguõàvasthà sudar÷anasamãrità | pradyumnasya lalàñàcca bhruvoþ karõàdudãrità || 6-12 || aniruddhàya pàlanàj¤àdànam puruùaþ ÷aktirityetaccetanàcetanàtmakam | vardhayetyaniruddhàya pradyumnenopapàdyate || 6-13 || tena tadvardhanam antaþsthapuruùৠ÷akti§ tàmàdàya svamårtigàm | sa§vardhayati yogena hyaniruddhaþ svatejasà || 6-14 || niyatikàlayorudayaþ niyatiþ kàla ityeva§ ÷aktiþ sa§kalpacodità | dvidhodetyaniruddhàt sà yat tat kàlamaya§ vapuþ || 6-15 || guõamayyàþ prakçtestraividhyam yattadguõamaya§ råpa§ ÷aktestasyàþ prakãrtitam | sattva§ rajastama iti tridhodeti krameõa tat || 6-16 || sattvàdibhyo raja -àdyutpattiþ sattvàdrajastamastamastasmàt tamaso buddhirudgatà | p. 52) buddheraha§kçtistasyà bhåtatanmàtrapa¤cakam || 6-17 || ekàda÷akamakùàõৠmàtrebhyo bhåtapa¤cakam | bhåtebhyo bhautika§ sarvamityaya§ sçùñisa§grahaþ || 6-18 || punarvistareõa sçùñiprapa¤canapra÷naþ nàradaþ - bhagavan bhaganetraghna tattvavij¤ànavàridhe | àkhyàhi vistareõàdya bhåterunmeùamadbhutam || 6-19 || tatprapa¤canam ahirbudhnyaþ - ÷çõu nàrada tattvena viùõoþ sa§kalpakàritàm | bhåteþ pariõati§ citrৠcidacidvargasa§kulàm || 6-20 || paravàsudevasya nityavibhåtimattàpratipàdanam ÷uddhà pårvodità sçùñiryà sà vyåhàdibhedinã | sudar÷anàkhyàt sa§kalpàt tasyà eva prabhojjvalà || 6-21 || j¤ànànandamayã styànà de÷abhàva§ vrajatyuta | sa de÷aþ parama§ vyoma nirmala§ puruùàt param || 6-22 || niþsãmasukhasa§tànamanavadyamanàkulam | tatrànandamayà bhogà lokà÷cànandalakùaõàþ || 6-23 || p. 53) j¤ànànandamayà dehà muktànৠbhàvitàtmanàm | ÷riyaþ patyurbhagavato nityamuktànubhàvyatvam sadà pa÷yanti te devàþ puruùa§ puùkarekùaõam || 6-24 || ùàóguõyavigraha§ deva§ tàdç÷yà ca ÷riyà yutam | sa§kalpasàdhità÷eùadehadaihikavistaram || 6-25 || ã÷ànamasya sarvasya jagatastasthuùaspatim | sarvàvàsamanàvàsa§ nàràyaõamanàmayam || 6-26 || muktànৠsvaråpam tat pada§ pràpya tattvaj¤à mucyante vãtakalmaùàþ | trasareõupramàõàste ra÷mikoñivibhåùitàþ || 6-27 || àvirbhàvatirobhàvadharmabhedavivarjitàþ | teùàmapunaràvçttiþ parama§ te'dhvanaþ pàra§ vaiùõava§ padamà÷ritàþ || 6-28 || vi÷anti nemamadhvàna§ kàlakallolasa§kulam | teùà yathopàsana§ phalapràptiþ bhaktàste yàdç÷e råpe sa§sàrapadamà÷ritàþ || 6-29 || tàdç÷a§ te samãkùante paramavyomavàsinaþ | vihçtya sucira§ kàla§ koñyoghapratisa§caram || 6-30 || p. 54) tato vi÷anti te divya§ ùàóguõya§ vaiùõava§ ya÷aþ | paramavyomno'÷akyavarõanatvam tadetat paramavyoma le÷ataste pradar÷itam || 6-31 || naiva varùàyutenàpi vaktu§ ÷akyo'sya vistaraþ | jãvasamaùñipuruùasyàrvàcãnasthànavartitvam uktaþ karmàdhikàro yaþ puruùaste caturyugaþ || 6-32 || asmàt sa paramavyomnastiùñhatyarvàci vai pade | sarvàtmanৠsamaùñiryà ko÷omadhukçtàmiva || 6-33 || ÷uddhya÷uddhimayo bhàvo bhåteþ sa puruùaþ smçtaþ | anàdivàsanàreõukuõñhitairàtmabhi÷citaþ || 6-34 || svataþ ÷uddhànàmapyàtmanৠbhagavacchaktyà svaråpatirodhànam àtmano bhåtibhedàste sarvaj¤àþ sarvatomukhàþ | bhagavacchaktimayyaiva§ mandatãvràdibhàvayà || 6-35 || tattatsudar÷anonmeùanimeùànukçtàtmanà | sarvato'vidyayà viddhàþ kle÷amayyà va÷ãkçtàþ || 6-36 || tirohitasvaråpàõৠcàtåråpyam brahmakùatràdibhàvena càtåråpya§ vrajanti te | bràhmaõàþ kùatriyà vai÷yàþ ÷ådrà iti vibhedataþ || 6-37 || p. 55) àtmàno jãvasa§j¤àste bandhamokùau vrajanti te | teùৠkarmapàrava÷yàt pçthivyàmavataraõam manavo nàma kåñasthàsteùàmuktàþ samaùñayaþ || 6-38 || kle÷à÷ayàparàmçùñàþ sarvaj¤àþ sarvatomukhàþ | nityasiddhà hi bhåtya§÷àste proktà bhagavanmayàþ || 6-39 || àvirbhàvatirobhàvaiþ svasminnàtmani nàrada | àtmano vartayantaste vaiùõavà àdhikàrikàþ || 6-40 || viùõoþ sa§kalparåpeõa sthitvàsmin pauruùe pade | yogenàvatarantya§÷aiþ sthànàt sthàna§ dharàvadhi || 6-41 || avatãrõànৠprajàsraùñçtvam sçùñàyৠkarmabhåmau te mithunãbhåya mànavàn | catuþ÷ata§ sçjantyete bhåyo mànavamànavàn || 6-42 || te càparimitàþ sarve vistàrastatra vakùyate | aniruddhàt ÷aktyutpattiþ arvàcãne pade tasmàt puruùàddhi caturyugàt || 6-43 || sçùñànirudhataþ ÷aktistatsudar÷anacoditàt | ÷aktau kåñasthamanånàmavataraõam sçùñàyàmatha ÷aktau tu manavo'ùñau mahàmune || 6-44 || p. 56) avatãrya svakàt sthànàdviùõusa§kalpacoditàþ | tiùñhanti kalalãbhåtàstasmi¤÷aktimaye pade || 6-45 || kàlo nàma guõo nàma tasyà garbhasthita§ dvayam | ÷aktito niyaterutpattiþ kàlasya niyatirnàma såkùmaþ sarvaniyàmakaþ || 6-46 || udeti prathama§ ÷akterviùõusa§kalpacoditaþ | tatra manånৠsthitiþ manavo'vatarantyatra te sudar÷anacoditàþ || 6-47 || yasya syàdyàdç÷a§ råpa§ yatkara§ yatsvabhàvakam | sudar÷anaprabhàvastha§ tattanniyamabhàvitam || 6-48 || niyatitaþ kàlasyotpattiþ kàlasya pàvana§ råpa§ yattu tatkalanàtmakam | udeti niyateþ so'tha kàlaþ sa§kalpacoditaþ || 6-49 || tatra manånৠsthitiþ niyatermanavo'pyatra kàle hyavataranti te | kàlaþ sa kalayatyeko viùõusa§kalpacoditaþ || 6-50 || kalayatyakhila§ kàlya§ nadãkåla§ yathà rayaþ | p. 57) kàlàt krameõa guõamayaråpotpattiþ yattadguõamaya§ råpa§ ÷akteþ pårva§ samãritam || 6-51 || sopànakramataþ kàlàt tadgauõa§ vyajyate vapuþ | tatra prathama§ sattvotpattiþ sattva§ tatra laghu svaccha§ guõaråpamanàmayam || 6-52 || prathama§ vyajyate kàlànmanavo'vatarantyataþ | àniruddhyà vaiùõavamårtyà tasyàdhiùñhànam àniruddhã tato mårtiþ svasa§kalpapracodità || 6-53 || adhitiùñhati tat sattva§ viùõunàmnaiva nàmabhàk | tata eva tasya sukharåpatva§ svacchatva§ ca | sattvàdraja-utpattiþ tadetat sakala§ svaccha§ sukhamàsãdanàkulam || 6-54 || antaþsthamanuka§ sattvamantaþsthàcidguõa§ mune | viùõunàdhiùñhita§ tasmàdviùõusa§kalpacoditàt || 6-55 || rajo nàma guõaþ sattvàt tasmàdàvirbhavatyalam | tatra manånৠsthitiþ manavo'vatarantyatra sattvàt sa§kalpacoditàþ || 6-56 || tasyàniruddhàdhiùñhitabrahmaråpatvam bràhmã mårtirguõa§ ta§ càpyàniruddhyadhitiùñhati | p. 58) atastasya duþkharåpatvam tadetat pracala§ duþkha§ rajaþ ÷a÷vatpravçttimat || 6-57 || lolãbhåtamida§ tacca vi÷vamantaþsthita§ tadà | rajasastama utpattiþ brahmaõàdhiùñhitàt tasmàdantaþsthamanukànmune || 6-58 || sa§kalpacodita§ viùõostamo nàma guõo'bhavat | tatra manånৠsthitiþ manavo'vatarantyatra te sudar÷anacoditàþ || 6-59 || tasyàniruddhàdhiùñhitarudraråpatvam rudro nàma guõasta§ càpyàniruddhyadhitiùñhati | atastasya mohanàdiråpatvam guru viùñambhana§ ÷a÷vanmohana§ càpravçttimat || 6-60 || tat tamo nàma bhaõita§ guõasàgarapàragaiþ | a§÷ato guõatrayasàmyàpattiþ sudar÷anamayenaiva sa§kalpenàtra vai hareþ || 6-61 || codyamàne'pi sçùñyartha§ pårõa§ guõayuga§ tadà | a§÷ataþ sàmyamàyàti viùõusa§kalpacoditam || 6-62 || p. 59) tasyaiva prakçtitvam traiguõya§ nàma tattvaj¤aistat tamaþ parigãyate | prakçtiparyàya÷abdàþ guõasàmyamavidyà ca svabhàvo yonirakùaram | ayonirguõayoni÷cetyàdyàstraiguõyavàcakàþ || 6-63 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ÷uddhetarasçùñivarõana§ nàma ùaùñho'dhyàyaþ || 6 || àditaþ ÷lokàþ 393 ÷uddhetarasçùñivarõana§ nàma saptamo'dhyàyaþ prakçtipuruùakàlànৠsamaùñiþ ahirbudhnyaþ - anyånànatirikta§ yad guõasàmya§ tamomayam | tat sà§khyairjagato måla§ prakçti÷ceti kathyate || 7-1 || kramàvatãrõo yastatra caturmanuyugaþ pumàn | samaùñiþ puruùo yoniþ sa kåñastha itãryate || 7-2 || yat tat kàlamaya§ tattva§ jagataþ sa§prakàlanam | sa tayoþ kàryamàsthàya sa§yojakavibhàjakaþ || 7-3 || bhagavatsa§kalpacoditàt tritayàdasmàt mahadàdyutpattiþ mçtpiõóãbhåtametattu kàlàditritaya§ mune | viùõoþ sudar÷anenaiva svasvakàryapracoditam || 7-4 || mahadàdipçthivyantatattvavargopapàdakam | prakçtiþ svaråpataþ svabhàvata÷ca pariõàminã payomçdàdivat tatra prakçtiþ pariõàminã || 7-5 || p. 61) puruùaþ svaråpato'pariõàmã pumànapariõàmã san sa§nidhànena kàraõam | kàlasya prakçtipuruùapàcakatvam kàlaþ pacati tattve dve prakçti§ puruùa§ ca ha || 7-6 || prakçtermahattattvotpattiþ puruùàdhiùñhitàt tasmàdviùõusa§kalpacoditàt | kàlena kalitàccaiva guõasàmyànmahàmune || 7-7 || mahàn nàma mahattattvamavyaktàdudita§ mune | mahattattvaparyàyàþ vidyà gauryavanã bràhmã vadhårvçddhirmatirmadhuþ || 7-8 || akhyàtirã÷varaþ pràj¤etyete tadvàcakà mune | mahatastraividhyam kàlo buddhistathà pràõa iti tredhà sa gãyate || 7-9 || tamaþsattvarajobhedàt tattadunmeùasa§j¤ayà | kàlastruñilavàdyàtmà buddhiraghyavasàyinã || 7-10 || pràõaþ prayatanàkàra ityetà mahato bhidàþ | tatra sàttvikasya càturvidhyam dharmo j¤àna§ viràga÷càpyai÷varyamiti sa§j¤ayà || 7-11 || mahataþ sàttvika§ råpa§ caturdhà pravibhajyate | p. 62) tàmasasyàpi càturvidhyam adharmàj¤ànàvairàgyamanai÷varya§ ca tàmasam || 7-12 || mahattattve manånàmavasthitiþ vidyàyà udare'ùñau te sudar÷anasamãritàþ | manavo garbhatৠyànti sarvaj¤àþ sarvadar÷inaþ || 7-13 || tatra buddhyutpattiþ bodhana§ nàma vaidya§ tadindriya§ teùu jàyate | yenàrthànadhyavasyeyuþ sadasatpravibhàginaþ || 7-14 || mahato'ha§kàrotpattiþ vidyàyà udare tatràha§kçtirnàma jàyate | sa§kalpàccodità viùõo÷coditàyàþ sudar÷anàt || 7-15 || aha§kàraparyàyàþ aha§kàro'bhimàna÷ca prajàpatiraha§kçtiþ | abhimantà ca boddhà cetyasyàþ paryàyavàcakàþ || 7-16 || aha§kàrasya traividhyam tasya vaikàrika§ nàma råpa§ sàttvikamucyate | taijasa§ ràjasa§ råpa§ bhåtàdirnàma tàmasam || 7-17 || p. 63) aha§kàrasya råpabhedàþ kàmaþ krodha÷ca lobha÷ca màna÷càvamatistçùà | ityaha§kçtiråpàõi dar÷itàni mune tava || 7-18 || aha§kàre manånàmavasthitiþ nànàvibhavayuktàyàmutpannàyàmaha§kçtau | tadantargarbhamàyàti manånৠtaccaturyugam || 7-19 || aha§kàràt mana -utpattiþ sudar÷anerita§ viùõoràha§kàrikamindriyam | mano nàma manånৠtajjàyate cintanàtmakam || 7-20 || manasvã buddhimà§÷càpi garbho manumayastathà | bhåtàdeþ ÷abdatanmàtrotpattiþ bhåtàdeþ ÷abdatanmàtra§ tàmasàdatha jàyate || 7-21 || tasmàdàkà÷otpattiþ viyacca ÷abdatanmàtràjjàyate ÷abdalakùaõam | àkà÷asya guõakarmaõã ÷abdaikaguõamàkà÷amavakà÷apràyi ca || 7-22 || àkà÷e manånৠsthitiþ tadantargarbhatৠyànti viùõusa§kalpacoditàþ | p. 64) manavo'ùñau mahàbuddhe tadà vaikàrikàt punaþ || 7-23 || ÷rotravàcorutpattiþ ÷rotra§ vàgiti vij¤ànakarmendriyayuga§ mune | samãkùayaiva devasya manuùu pratijàyate || 7-24 || manånৠtadvai÷iùñyam ÷rotravànatha vàgmã ca garbho manumayastathà | atha spar÷atanmàtrotpattiþ sudar÷aneritàdviùõorbhåtàdeþ spar÷amàtrakam || 7-25 || tasmàdvàyåtpattiþ jàyate spar÷avàn vàyustasmàdapi ca jàyate | vàyoþ kriyàbhedàþ ÷oùaõa§ preraõa§ ceùñà vyåhana§ ca samåhanam || 7-26 || kriyàbhedà ime tasmàjjàyante vàyuto mune | tvakpàõyorutpattiþ vaikàrikàdaha§kàràt tvakpàõidvitaya§ mune || 7-27 || j¤ànakarmendriyadvandva§ sa§kalpàt tasya jàyate | vàyau manånৠsthitiþ tadantargarbhatৠyàti tadà manumayaþ pumàn || 7-28 || p. 65) teùৠtvakpàõivai÷iùñyam ceùñamànastadà garbho viùõusa§kalpacoditaþ | tvakpàõidvayavànàsãt spar÷àdànàdisiddhaye || 7-29 || råpatanmàtratejasorutpattiþ tàmasàdatha bhåtàdeþ sudar÷anasamãritàt | jàyate råpamàtra§ tu jyotistasmàcca råpavat || 7-30 || tejasaþ kriyàbhedàþ råpa§ vyaktistathà pàkaþ kàntirdãptiritãdç÷àþ | jàyante taijasà bhedà bhedàdvaikàrikàt tathà || 7-31 || cakùuþpàdayorutpattiþ sudar÷aneritàjjàta§ cakùuþpàdayuga§ mune | tejasi manånৠsthitiþ tadantargarbhatৠyànti te sudar÷anacoditàþ || 7-32 || teùৠcakùuþpàdavai÷iùñyam manavo råpavantaste kàntidãptyàdi÷àlinaþ | cakùuùmantaþ pàdavanto vãkùaõàñanayoginaþ || 7-33 || rasatanmàtràmbhasorutpattiþ tàmasàdatha bhåtàderviùõorãkùàniyojitàt | p. 66) jàyate rasamàtra§ tu jàyante'mbhà§si vai tataþ || 7-34 || tatkriyàbhedàþ jàyante'tha guõàsteùৠrasasnehadravàdayaþ | rasanopasthendriyotpattiþ atha vaikàrikàt tasmàd viùõusa§kalpacoditàt || 7-35 || rasanopasthamityetajjàyate dçkkriyàtmakam | apsu manånৠsthitiþ tadantargarbhatৠyànti viùõusa§kalpacoditàþ || 7-36 || manavaste mahàbuddhe viùõukarmàdhikàriõaþ | teùà§rasanopasthavai÷iùñyam sarasàþ snehavanta÷ca rudhiràdidravànvitàþ || 7-37 || jàyante rasanàvantaþ pu§strãvya¤janabheditàþ | gandhatanmàtramahyorutpattiþ sudar÷aneritàt tasmàdbhåtàdestadanantaram || 7-38 || jàyate gandhatanmàtra§ tasmàdgandhavatã mahã | pàrthivaguõabhedàþ kàñhinya§ gaurava§ sthairyamityàdyàþ pàrthivà guõàþ || 7-39 || p. 67) ghràõapàyvorutpattiþ vaikàrikàdaha§kàràt sudar÷anasamãritàt | ghràõa§ pàyuriti dvandva§ j¤ànakarmàtmaka§ mune || 7-40 || pçthivyৠmanånৠsthitiþ bhuvaste garbhatৠyànti viùõusa§kalpacoditàþ | teùৠghràõapàyuvai÷iùñyam guravaþ sthirasa§ghàtà asthidantàdisa§yutàþ || 7-41 || ghràõavantaþ pàyumantaþ sa§pårõàvayavà mune | sa§kalpàdyutpattiþ sa§kalpa÷caiva sa§rambhaþ pràõàþ pa¤cavidhàstathà || 7-42 || manaso'ha§kçterbuddherjàyante pårvameva tu | eva§ manånৠsarvàvayavapårõatà eva§ sa§pårõasarvàïgàþ pràõàpànàdisa§yutàþ || 7-43 || sarvendriyayutàstatra dehino manavo mune | sçùñipralayakàlayostulyaparimàõatvam yo yàdçgvarõitaþ pårva§ kàlastatpratisa§care || 7-44 || p. 68) sarge sa eva vij¤eyo vaiùõavaistattvacintakaiþ | vidyàvipariõàmo'ya§ saptadhà vãkùayà hareþ || 7-45 || mahàbhåtàni tànyàhurvibhàgàn saptadhà mune | manuvibhàgaþ manavo'pi vibhajyante sudar÷anasamãritàþ || 7-46 || yuga÷o yuga÷aþ pårva§ pa÷càt pu§strãvibhedataþ | svayamàgatavij¤ànàþ sarvaj¤àþ sarvadar÷inaþ || 7-47 || àtmanyadhyakùamã÷ànamaniruddha§ dadhatyatha | manubhirgarbhotpàdanam tato hyadhyakùavantaste tatsa§kalpena coditàþ || 7-48 || garbhànàdadhate strãùu manavaste ÷ata§ ÷atam | teùৠbràhmaõàdisa§j¤à bràhmaõàþ kùatriyà vai÷yàþ ÷ådrà÷ceti vaturvidhàþ || 7-49 || mànavà manuyoùidbhyo jàyante dvandvalakùaõàþ | tadutpannànৠmànavamànavàdisa§j¤à manubhiþ sa§skçtàste tu svàsu patnãùu mànavàþ || 7-50 || janayanti bahån putrà§ste syurmànavamànavàþ | p. 69) teùৠbhagavatkai§karyakàritvam teùৠgotràõyanekàni yairida§ sakala§ tatam || 7-51 || càturvarõyamayà ete bhagavatkarmakàriõaþ | bhàgavatakai§karyakàriõৠmokùasa§pattiþ teùৠye karma kurvanti sàdhavaþ ÷atavàrùikam || 7-52 || vivekaj¤ànamàsàdya te vi÷anti hari§ param | anyeùৠsa§sàrapràptiþ yugàdiyuganirhràsàdye karmàntarakàriõaþ || 7-53 || phalàbhidhyàyino yànti tatprasåtৠgati§ tu te | karmahetukadevàdisçùñiþ yà sà vidyà purà proktà manugarbhavatã mune || 7-54 || garbhavatyeva sà devàn nànàguõavibheditàn | daityadànavarakùà§si gandharvoragaki§naràn || 7-55 || iti nànàvidhà yonãrviùõoþ sa§kalpacodità | svasa§kalpena sçjati te cànyà§ste'pi càparàn || 7-56 || manugarbhada÷àyৠtu pitçdevarùimànavàþ | iti sçùñàstayà ÷a÷vadvidyayà brahmaõà svayam || 7-57 || p. 70) manånৠdevàdãnৠca kåñasthapuruùavyaùñiråpatvam kåñastho yaþ purà proktaþ pumàn vyomnaþ paràdadhaþ | manavo devatàdyà÷ca tadvyaùñaya itãritàþ || 7-58 || jãvànৠbhagavadvibhåtitvam jãvabhedà mune sarve viùõubhåtya§÷akalpitàþ | mahato meghàtmanà pariõàmaþ atha vyakteùu manuùu prajàteùu punaþ punaþ || 7-59 || vidyaivà§÷ena kenàpi dhenurbhavati ÷à÷vatã | dhenurityucyate vidyà meghabhàvamupàgatà || 7-60 || payaþ kùarati varùàkhyamannàdipariõàmavat | jãvànৠj¤ànabhra§÷ahetukathanam tattu vaidya§ payaþ prà÷ya sarve mànavamànavàþ || 7-61 || j¤ànabhra§÷a§ prapadyante sarvaj¤àþ svata eva te | tataþ ÷àstrapravçttiþ tataþ pravartyate ÷àstra§ manubhiþ pårvajaistadà || 7-62 || tadàdiùñena màrgeõa te yànti paramৠgatim | le÷ataþ sçùñirukteya§ bhåteþ ÷uddhetarà mune || 7-63 || p. 71) sudar÷anena yà viùõoreva§bhàvena bhàvyate | adhyàyadvayàrthasa§kùepaþ bhåya÷ca ÷çõu sa§kùepamima§ nàrada tattvataþ || 7-64 || ekà ÷aktirharerviùõoþ sarvabhàvànugàminã | devã ùàóguõyapårõà sà j¤ànànandakriyàmayã || 7-65 || bhàvyabhàvakabhedena sà dvidhàbhàvamçcchati | bhàvakastatra sa§kalpaþ sudar÷anamayo hareþ || 7-66 || avyàghàtastu yastasya sà sudar÷anatà mune | j¤ànamålakriyàtmàsau svacchaþ svacchandacinmayaþ || 7-67 || bhàvyo nàma parà§÷o yaþ sà bhåtiriti gãyate | sa§karùaõàdibhåmyantà ÷uddhetaravibhàginã || 7-68 || sa§karùaõàdivyåhàntà ÷uddhasargamayã sthità | ÷aktyàdirbhåmiparyantà ÷uddhetaramayã mune || 7-69 || a§÷ayoþ puruùo madhye yaþ sthitaþ sa caturyugaþ | ÷uddhetaramaya§ viddhi kåñastha§ ta§ mahàmune || 7-70 || itãya§ vividhà bhåtirnànàtattvamayã mune | sudar÷anena marutà jvàleva bahudheryate || 7-71 || ànulomyena sarge tu pràtilomyena càpyaye | madhye ca sthàpyate tena kàryate ca tathà tathà || 7-72 || p. 72) sudar÷anànadhãnasya vastunastucchatà bhåtera§÷aþ sa naivàsti svalpàlpo'pi mahàmune | yo na yàti svajanmàdau sudar÷anavidheyatàm || 7-73 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ÷uddhetarasçùñivarõana§ nàma saptamo'dhyàyaþ || 7 || àditaþ ÷lokàþ 466 jagadàdhàraniråpaõa§ nàma aùñamo'dhyàyaþ sçùñau vàdinৠbahudhà vipratipattiþ nàradaþ - bhagavan devadeva÷a bhaganetravinà÷ana | ÷ruta§ mayaitadakhila§ tava vaktràmbujasrutam || 8-1 || vyàkulastvantaràtmà me nànàj¤ànavimohitaþ | kecit traibhåtik㧠sçùñi§ bruvate tattvavàdinaþ || 8-2 || caturbhåtamayãmanye ke'pyanye pà¤cabhautikãm | tৠùaódhàtumayãmeke saptadhàtumay㧠pare || 8-3 || aùñaprakçtikৠkecinnavaprakçtikৠpare | da÷atattvamayãmeke kecidekàda÷àtmikàm || 8-4 || evamuccàvacৠsa§khyৠtattvaprakçtigocaràm | vadanti munayaþ siddhà devà vedàstathaiva ca || 8-5 || aõóajàmapare sçùñi§ padmajàmapi càpare | pàvakãmapare sçùñi§ kecit kàyàntarodbhavàm || 8-6 || p. 74) vidyàgarbhamayãmeke ÷ånyaråpàmathàpare | tatra tattvajij¤àsayà pra÷naþ itthamuccàvacàrthàste nànà÷àstramahodadhau || 8-7 || nànàdar÷anakallolajàtakolàhalodbhañe | vimuhyatyavamagneyamaplavà vuddhiradya me || 8-8 || nirõayaplavadànena tàmuttàraya ÷a§kara | taduttarakathanàrambhaþ ahirbudhnyaþ - ucita§ tava devarùe yadaya§ pra÷na ãritaþ || 8-9 || muhyantyatra mahànto'pi ÷çõu me tattvanirõayam | paramàtmà paro deva ekaþ ùàóguõyamujjvalam || 8-10 || vedavàco'pi kàrtsnyena tattvàvagàhanàsàmarthyam vàganàdiranantàpi tattva§ tannàvagàhate | guõaistañasthitaistaistairajànàneva sà sthità || 8-11 || vipratipattau hetukathanam yadguõe nàmni ye ÷ràntàstatra tattvavido mune | manubhistadguõaistaistaiste te tattvavidৠvaràþ || 8-12 || p. 75) nirdi÷anti jagaddhetuõ svaniråóhairmahàmune | nànàguõanimittaistairnànàvaktçsamãritaiþ || 8-13 || bheda§ vyavasthitàþ ÷abdairaparyàyavido janàþ | ekasyà api lakùmyà nànà÷abdagocaratvam eva§ viùõoþ priyà bhàþ sà ÷aktiþ ùàóguõyavigrahà || 8-14 || nànànàmabhirekàpi tattvavidbhirupàsyate | tattvavidৠsvasvadçùñàrthavàditvam tasyৠpravartamànàyৠsvasa§kalpena sarjane || 8-15 || tathà nivartamànàyৠsvasa§kalpena sa§hçtau | vij¤ànabalavaiùamyàdye ye tattvavido mune || 8-16 || nyånàdhikavibhedena yàvatãrdadç÷urbhidàþ | tàvatãstàvatãste te procuþ ÷iùyàbhicoditàþ || 8-17 || ata÷càsarvadçgbuddhiþ sa§khyàsu pravimuhyati | pitàmahàdayo ye ca jagatkàryàdhikàriõaþ || 8-18 || teùৠnyånàdhibhàvo'pi vaktçbhedàt prakalpitaþ | svàtantryamaniyojya§ tu viùõoþ ùàóguõyaråpiõaþ || 8-19 || tadbuddhirucivaicitryàdaõóapadmàdisa§bhavaþ | nànuyojanamarhanti paramàtmapravçttayaþ || 8-20 || p. 76) bhagavatprakàrànantyam sa yathà ceùñate sçùñau sthitau sa§haraõe'pi và | tathà tathà prakàràste hyanantàþ kàlavaibhavàt || 8-21 || vàdinàmekaikaprakàravàditvam eva§ prakàranànàtve devasya harimedhasaþ | ka÷cideka§ paro'nya§ tu prakàramaparo'param || 8-22 || dhiyà viditvà provàca ÷iùyàya hitakàmyayà | ataþ ÷àstravaividhyam citrà siùñyàdi÷àstràõৠpravçttirata ãdç÷ã || 8-23 || yathàdyatve manuùyàõৠkarmavaiùamyasa§bhavà | ahoràtràdibhedeùu sukhaduþkhavyavasthitiþ || 8-24 || tathà bràhmeùvahaþsviùñà sukhaduþkhavyavasthitiþ | bràhmakalpànৠnànàråpatvam kecidvàtàkulà ghasrà brahmaõo munisattama || 8-25 || tathà varùàkulàþ kecit kecidàtapasa§kulàþ | prabhåta÷atravaþ kecit kecit susvamanoharàþ || 8-26 || anena ni÷cayenaiva dhiyamàsthàya ÷à÷vatãm | sa§stambhayàntaràtmàna§ vyàmohaste vina÷yatu || 8-27 || p. 77) iti nànàvidhàkàra§ kriyàbhåtivibheditam | nimittotpàdakàkàra§ kàraõa§ kathita§ mune || 8-28 || ÷rutàrthànuvàdaþ nàradaþ - kàraõa§ kathita§ deva sarvaj¤a vçùaketana | yà sà ÷aktirjagaddhàtuþ kathità samavàyinã || 8-29 || lakùmãrnàma dvidhà sà tu kriyàbhåtivibhedinã | yà kriyà nàma sa§kalpaþ sa sudar÷ananàmavàn || 8-30 || bhåtirnàma jagadråpà kàlàvyaktapumàtmikà | a÷uddhà ÷uddharåpà tu sà vyåhavibhavàtmikà || 8-31 || kriyà pravartikà bhåteþ sà sudar÷anaråpiõã | ityetaddar÷ita§ tattva§ devadevena me ÷rutam || 8-32 || dvitãyapra÷nasmàraõam adhunà ÷rotumicchàmi dvitãya§ pra÷namã÷vara | àdhàro nàma yaþ prokto jagatৠvçùabhadhbaja || 8-33 || sudar÷anasya jagadàdhàratvam ahirbudhnyaþ - ÷çõu nàrada tattvena ya àdhàra udãryate | yeneda§ dhriyate vi÷va§ tantunà maõayo yathà || 8-34 || p. 78) yà sà ÷aktirhareràdyà lakùmãrnàma mahàmune | yà sà sarvàtmano viùõorbhàvàbhàvànuyàyinã || 8-35 || tasyà alpàyutà§÷à§÷aþ svasvàtantryavijçmbhitaþ | kriyàbhåtivibhedena samudetãti varõitam || 8-36 || sudar÷anena kriyayà ÷aïkuneva chado mune | bhåtiþ sà dhriyate ÷a÷vadvistara§ tatra me ÷çõu || 8-37 || tatra mahàràtridharacakra§ prathanam sa§hçtàkhilabhåtasya staimitya§ brahmaõo hi yat | apyayaþ sà mahàràtristatsa§kalpena dhàryate || 8-38 || mahàràtridharo nàma tadara§ vai sudar÷anam | tadekàra§ mahaccakramadyatve cintyate suraiþ || 8-39 || uùa÷cakra§ dvitãyam yat sisçkùàmaya§ råpa§ brahmaõaþ ÷aktisa§bhavam | jvàleva vàyunà vahneþ sa§kalpena tadãryate || 8-40 || uùa÷cakra§ taduddiùñamaradvitayabhåùitam | bhåtikàmairajasra§ tadbrahmaõà caiva dhàryate || 8-41 || p. 79) udayacakra§ tçtãyam yaþ sa sa§karùeõonmeùo yo dhàrayati ta§ sadà | sàkùàdudayacakra§ tadvij¤ànatritayàtmakam || 8-42 || sa sa§karùaõasa§kalpo j¤ànakàmairniùevyate | ai÷varyacakra§ caturtham yaþ sa pràdyumna unmeùa ai÷varyamaya årjitaþ || 8-43 || vaiùõavenaiva làkùmeõa sa sa§kalpena dhàryate | tadvai pradyumnasa§kalpamai÷varyamayamårjitam || 8-44 || samyak caturara§ cakramai÷varyasthà upàsate | ÷aktimahàcakra§ pa¤camam àniruddho ya unmeùaþ ÷aktitejovidãpitaþ || 8-45 || sa§kalpo brahma÷aktyutthasta§ dhàrayati sarvadà | tadvai÷aktimahàcakra§ pa¤càra§ parikalpitam || 8-46 || ÷aktitejaþsamçddhayartha§ vi÷ve devà upàsate | ùaóaracakra§ ùaùñham vyåhàntarasamàkhyàta§ ke÷avàdidviùañkakam || 8-47 || sudar÷anena dhriyate yena sa§kalparåpiõà | ùaóara§ tanmahàcarka§ vyåhàntaravibhàvakam || 8-48 || p. 80) çtvara§ tat samàkhyàta§ vratakàmà upàsate | mahàsudar÷anacakra§ saptamam vibhavo yaþ purà proktaþ padmanàbhàdirårjitaþ || 8-49 || sa yena dhriyate viùõoþ sa§kalpena mahàmune | mahàsudar÷ana§ nàma dvàda÷àra§ taducyate || 8-50 || vibhavàntarasa§j¤a§ tadyacchaktyàve÷asa§bhavam | dhçta§ tad dvàda÷àreõa tatsa§kalpena cakriõà || 8-51 || sahasràracakramaùñamam yattu tat parama§ vyoma yad viùõoþ padamårjitam | sahasràreõa cakreõa tatsa§kalpena dhàryate || 8-52 || ete saudar÷anà vyåhàþ samàsena prakãrtitàþ | àdhàràdheyabhàvena vartante te svaya§ mune || 8-53 || sa§kalpaþ koñikoñya§÷aþ ÷akterbhåtistathà dvidhà | ÷aktiþ sà vaiùõavã sattà bahudhaiva§ prabhàsate || 8-54 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠjagadàdhàravarõana§ nàma aùñamo'dhyàyaþ || 8 || àditaþ ÷lokàþ 520 a÷uddhajagadàdhàraniråpaõa§ nàma navamo'dhyàyaþ prathama§ pauruùacakram ahirbudhnyaþ - àdhàraþ kathitaþ ÷uddhaþ ÷uddhà sà yena dhàryate | bhåtirvyåhàdiråpeõa yà sà devã pravartate || 9-1 || pumàdyavaniparyantà yathà ÷uddhetaràtmikà | sà yena dhàryate cakra§ tatsa§kalpamaya§ ÷çõu || 9-2 || tryara§ tat pauruùa§ cakra§ puruùo yena dhàryate | ÷aktyàdicakràõi cakra§ tri§÷adara§ prokta§ ÷aktiþ sà yena dhàryate || 9-3 || tàdç÷a§ naiyata§ cakra§ niyatiryena dhàryate | ùaóara§ kàlacakra§ tat sa kàlo yena dhàryate || 9-4 || sattva§ rajastama÷caiva dhàryante yairmahàmune | tàni tvàdhàracakràõi tryaràõãti vidurbudhàþ || 9-5 || cakramekàda÷àra§ tu buddhiþ sà yena dhàryate | p. 82) aùñàra§ tanmahàcakramaha§kàrasya dhàrakam || 9-6 || ekàra§ vaiyata§ cakra§ dvyara§ tadvàyudhàrakam | tryara§ taijasamàkhyàtamàpya§ caturara§ mune || 9-7 || pa¤càra§ pàrthiva§ cakra§ pçthivã yena dhàryate | guõacakràõyaraiþ sarvàõyaïkitàni tribhistribhiþ || 9-8 || ekàda÷avidha§ cakramaindriya§ dviyugàrakam | iyamàdhàra÷aktiste proktà pratisvikã mune || 9-9 || mahàvibhåticakram ekadhàra§ mahaccakra§ mahàbhåtikara§ ÷çõu | mahàketupañã yadvadvitatà vyomni dhàryate || 9-10 || ani÷a§ pàvamànena pavamànena vai mune | sa§karùaõàdibhåmyantà viùõu÷aktimayã tathà || 9-11 || niràlambe pañe bhåtiþ sa§kalpenaiva dhàryate | tatsa§kalpamaya§ cakramanantàra§ mahàmune || 9-12 || divya§ mahàvibhåtyàkhyamavàïmanasalaïghitam | aprameyamanàdyanta§ bhàvàbhàvasvalakùaõam || 9-13 || anantàramaparyanta§ paryantakulasa§kulam | brahmàõóakoñikoñyoghakoñyarbudavibhàvitam || 9-14 || p. 83) mahàbhåtasahasraughasahasraughavibhàvanam | jyotiriïgaõasacchàyairindriyaiþ koñikoñi÷aþ || 9-15 || aïkita§ kùudrameghàbhairbrahmàõóairanucitritam | mahàbhåtamayãbhistu kvacidadbhirivàtatam || 9-16 || vipruïbhiriva varùàõৠvitata§ vaiùõava§ padam | mahàbhåtaiþ kvaciddãpta§ jyotirbhirayutàyutaiþ || 9-17 || vãjita§ bhåtapavanairvyajanotthairiva kvacit | kùudràvakà÷asa§kà÷airàkà÷aiþ koñikoñi÷aþ || 9-18 || chidrita§ vividhàkàrairaha§kàrairaha§kçtam | amahadbhirmahadbhi÷ca koñikoñivibhàgibhiþ || 9-19 || aïkita§ vividhàkàraistamobhirbahula§ kçtam | kvacidvividhasa§tàpacalanairayutàyutaiþ || 9-20 || rajobhã ra¤jita§ kùudrairvi÷adairlaghubhiþ kvacit | aïkita§ bahubhiþ sattvairvimalaiþ koñikoñi÷aþ || 9-21 || trividhaiþ ùañprakàrai÷ca dviùañkapravibhàgibhiþ | caturvi§÷atisa§bhedaistri§÷adardhadvayojjvalaiþ || 9-22 || ùaùñiùañkasamàkãrõaiþ koñikoñivibhàgibhiþ | kàlairanekasàhasrairayutàyutasa§kulaiþ || 9-23 || p. 84) kãrõa§ niyatiråpeõa nànàniyamanàtmanà | koñikoñisahasraughakoñikoñiguõena ca || 9-24 || ÷aktyà nànàvidhàkàramadhuko÷anibhàtmanà | niùyandamànatattvaughasvaråpamadhuvipruùà || 9-25 || koñikoñisahasraughaniyutàyutaråpayà | snigdha§ kvacidivàtyartha§ pu§sà kvacidivàsthitam || 9-26 || ÷uklaraktàsitàkàrakarmakalpitaråpiõà | anekama÷akàkãrõodumbarapratimàtmanà || 9-27 || nànàjãvavibhedena nànàphalavidhàjuùà | ÷ubhà÷ubhobhayàkàravàsanàjañilàtmanà || 9-28 || anekakle÷ako÷ena puruùeõàsthita§ kvacit | nirmalànandasa§bodhamahàsattàmayena ca || 9-29 || nityairmuktairniràbàdhairnirmalànandalakùaõaiþ | sàkùàt pa÷yadbhirã÷àna§ nàràyaõamanàmayam || 9-30 || devyà lakùmyà samàsãna§ pårõaùàóguõyadehayà | nityoditairnityatçptairatikràntaistamo mahat || 9-31 || àtmabhiþ ÷obhitenaiva§ vareõa niyatàïkitam | ùàóguõyavigrahairvyåhaiþ puruùaiþ puùkarekùaõaiþ || 9-32 || p. 85) àsthita§ jagadutpattisthitisa§hçtikàribhiþ | iti vyàptavatãmetৠvibhåti§ vaiùõav㧠paràm || 9-33 || citràmbaradharৠsamyagdadhadàtmànamàtmanà | sa§kalpo vaiùõavo yo'ya§ maõãn såtramivàsthitaþ || 9-34 || tadanantàramavyakta§ mahaccakra§ sudar÷anam | bhàvita§ smçtimàtreõa bhàvayatyakhilà gatãþ || 9-35 || sa§hçticakram yo jihãrùàmayo nityaþ sa§kalpo vaiùõavaþ paraþ | anantàramaparyanta§ tatsa§hçtisudar÷anam || 9-36 || eka eva tu sa§kalpo råpairnànopagãyate | anantamaparicchedyamaprameyamanåpamam || 9-37 || ataraïgàrõavàkàramanabhràmbarasa§nibham | eka§ tat parama§ brahma ùàóguõyastimita§ mahat || 9-38 || bhàvàbhàvamayã tasya ÷aktirekànapàyinã | taddharmadharmiõã divyà jyotsneva himadãdhiteþ || 9-39 || tasya sa§kalpasa§kalpo råpavyàpriyamàõatà | staimityasthitisa§kalpastimita§ tat sudar÷anam || 9-40 || p. 86) calanacakram prabhave càpyaye vàpi sthitau vàpi mahàmune | calattàpårvaråpa§ yaþ sa§kalpastatra vartate || 9-41 || calana§ nàma taccakra§ sudar÷anamaya§ mahat | tasya traividhyam bhedàstrayo'sya vij¤eyàstantravij¤ànapàragaiþ || 9-42 || mahàsçùñimaya§ tatra samàsavyàsalakùaõam | nànà÷aktisamàkãrõa§ tacca te kathita§ purà || 9-43 || mahàsa§hàracakra§ ca samàsavyàsalakùaõam | tàdçgevàtra vij¤eya§ tacca te dar÷ita§ purà || 9-44 || sthiticakra§ tu yanmadhye samàsavyàsalakùaõam | tasya vakùyàmi vistàra§ yatpramàõatayà sthitam || 9-45 || yathà hyeko naño bhàvairnànàråpairvibhajyate | tathà sa§kalpa evaikastaistairbhedairvibhajyate || 9-46 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠa÷uddhajagadàdhàraniråpaõa§ nàma navamo'dhyàyaþ || 9 || àditaþ ÷lokàþ 566 arthàtmakapramàõaniråpaõa§ nàma da÷amo'dhyàyaþ nàradaþ - bhagavan devadeve÷a bhavànãjãvite÷vara | lokanàtha jagannàtha devànàmabhayaprada || 10-1 || namaste tripuraghnàya tattvavij¤ànasindhave | da÷àvyayàya te nitya§ ùaóaïgàya namo namaþ || 10-2 || yadetadudita§ nitya§ jagatkàraõamavyayam | yaccàdhàratayà prokta§ sa§kalpàkhya§ sudar÷anam || 10-3 || tadetadakhila§ deva viùõusa§kalpajçmbhitam | samàsavyàsaråpeõa tattvato me'vadhàritam || 10-4 || idàn㧠÷rotumicchàmi vistareõàntakàntaka | ki§ tat pramàõamityukta§ kãdç÷a§ ki§vidha§ ca tat || 10-5 || kimartha§ ki§maya§ deva tanme vistara÷o vada | vaktà sarvasya guhyasya tvadanyo naiva vidyate || 10-6 || p. 88) pramàõaniråpaõapratij¤à ahirbudhnyaþ - ÷çõu nàrada tattvena pramàõasthitimavyayàm | vi÷va§ yatraiva vi÷rànta§ sadevàsuramànuùam || 10-7 || pramàõasvaråpaniråpaõam madhyamo yaþ sa sa§kalpo viùõoþ sçùñavato jagat | ÷à÷vate tiùñhati vyakta§ jaganmàrga itãdç÷aþ || 10-8 || tat pramàõamiti prokta§ sthiticakra§ mahàmune | pramàõavibhàgaþ samaùñivyaùñibhàvena tad dviråpa§ vibhàvyate || 10-9 || samaùñipramàõasvaråpam aikaråpyeõa sa§kalpo yaþ sarvaviùaye sthitaþ | mahàsthitimaya§ cakra§ tadetat kãrtita§ mune || 10-10 || vyaùñipramàõasvaråpam tattveyattà samastàtman yasminnàyatate'khilà | pràtisvikã vyavasthà yà yasya sattvasya yàdç÷ã || 10-11 || p. 89) pariõàmakriyàsàdhyasthànaråpàdigocarà | tadvadvyaùñimaye cakre pramàõe sà vyavasthità || 10-12 || ekaceùñàdiko yortho ya÷ca sçùñyàdilakùaõaþ | ÷àstra÷àstràrthatatsàdhyavyavasthàtmà ca yo mune || 10-13 || vàsudevàdike vyåhe svasvasa§kalpasa§bhavaþ || 10-14 || pramàõa§ yena tat sarvamiyattৠpratipadyate | tasyaiva vistareõa pratipàdanam yacca tat parama§ vyoma divyasa§bhogalakùaõam || 10-15 || sthitipramàõaråpeõa tatsa§kalpena vai hareþ | aniyattamasa§kocamananta§ vyavatiùñhate || 10-16 || acetanànৠtattvànৠyà sà yoniþ parà mune | kàlakàlyamayã ÷aktiriyattà tattridhà parà || 10-17 || svaråpakàryabhàvàdau sà pramàõanibandhanà | niyatiþ kàla ityete dve kàlasya bhide mate || 10-18 || ÷uddhà÷uddhamaye madhye yaþ pumàn kåñavat sthitaþ | nànàjãvamahàyonistasya yà sthitiravyayà || 10-19 || p. 90) iyattà yà ca sà cakre pramàõe vyavatiùñhate | iyattàyà bhidà yà ca kalàkàùñhàdigocarà || 10-20 || sà pramàõamaye cakre sarvàpyàyatate mune | sattvàdãnৠsvaråpa§ yadyà pravçttiþ phala§ ca yat || 10-21 || iyattà tatra sarvatra sà pramàõasudar÷anàt | yadråpatritaya§ buddherdharmàdyà yà ca vikriyà || 10-22 || vyàpàraspandanirõãtirnimeùàtmà ca yo'khilaþ | yo'treyattàmayo bhàvaþ sa pramàõasudar÷anàt || 10-23 || abhimàno dvidhà yo'pi sa§rambho yo'pyaha§kçteþ | ya÷ca kàmàdiko bhàvastatreyattàsthiti÷ca yà || 10-24 || sà pramàõamaye cakre sa§kalpe'smin sudar÷anena | pa¤cànৠpa¤caka§ yacca sa§kalpànàmavasthitam || 10-25 || tàdç÷a§ ca vikalpànৠtadetad dvitaya§ mune | iyattà yà sthità vyàpya sà pramàõasudar÷anàt || 10-26 || tànava§ pàñava§ yacca yaccàlocanapa¤cakam | ÷àntaghoràdika§ råpa§ yacca dhãndriyapa¤cake || 10-27 || vacanàdànavikràntimodotsargamaya§ ca yat | ÷àntaghoràdika§ råpa§ yatkarmendriyapa¤cake || 10-28 || p. 91) tatreyattàmaya§ råpam yacca sthitimaya§ vapuþ | pramàõe vaiùõave sarva§ tatsa§kalpasudar÷ane || 10-29 || vyåhàvakà÷alaghutàceùñàpreraõa÷oùaõam | vyåhàvakà÷avyaktàrdrasnehakùudratvamapyuta || 10-30 || sthairyapàrthivakàñhinyamityetadbhautika§ vapuþ | ekadvitricatuþpa¤caguõavyåhamayã sthitiþ || 10-31 || yaistadvyàpya sthiteyattà sà pramàõasudar÷anàt | tattve tattve ca maryàdà yà yà ÷a÷vadavasthità || 10-32 || sà sà pramàõacakrasya sa§kalpasya harergatiþ | itãya§ sthitimaryàdeyattà cakre prakãrtità || 10-33 || viùõusa§kalpasa§bhåtৠsthitimanyৠmune ÷çõu | pratibandhaniràsena yà svabhàvagatirmune || 10-34 || tattvànৠtàttvikànৠca sà sthitiþ kathyate mune | guõàntarànugraheõa yaþ sattvonmeùa årjitaþ || 10-35 || dharmaj¤ànàdiråpo'sau sudar÷anasamãritaþ | parimàõavi÷eùaþ sa bodhyastrailokyadhàrakaþ || 10-36 || ÷anairàcaryamàõo'sau sattvojjvalitabuddhibhiþ | bibharti rodasã ÷a÷vadannavçùñyàdidànataþ || 10-37 || p. 92) guõàntarànugraheõa tamaso yaþ sa udyamaþ | adharmàdisvaråpo'sau viùõusa§kalpacoditaþ || 10-38 || ÷anairàcaryamàõo'sau tamomalinabuddhibhiþ | annavçùñyàdinà÷ena vinà÷ayati rodasã || 10-39 || sattvasyopadravaþ ÷a÷vadato'nyasmàdguõadvayàt | ÷astravyåhapratipàdanam dharmasa§sthàpanàyàtha nirasiùyannadhàrmikàn || 10-40 || janàrdanatvamã÷àno yadà viùõuþ prapadyate | tadà devasya sa§kalpaþ sudar÷anasamàhvayaþ || 10-41 || àyudhàdisvaråpeõàkàratva§ pratipadyate | cakralàïgalasaunanda÷aïkha÷àrïga÷aratmanà || 10-42 || khaógakheñakaråpeõa pà÷àïku÷apara÷vadhaiþ | daõóakuntasvaråpeõa dambholimusalàtmanà || 10-43 || ÷atavakràgniråpeõa kunta÷aktimayàtmanà | tathà ÷ålasvaråpeõa kharvàïgàdyàyudhàtmanà || 10-44 || eva§ nànàvidhai råpaistatsa§kalpavikalpitaiþ | udeti jagato vçddhyai nàràyaõakarà÷rayã || 10-45 || iti ÷astramayo vyåho le÷ataste nidar÷itaþ | aparo'stramayo vyåhaþ saudar÷ana udãryate || 10-46 || p. 93) astravyåhapratipàdanam råpamàsthàya divya§ tadaïgapratyaïgabhåùaõam | brahmakùatràdibhàvena mukhabàhårupàdataþ || 10-47 || brahmàstràdimaya§ vyåha§ pravartakanivartakam | sçjatya÷eùarakùàrtha§ ùaùñidvitayasa§matam || 10-48 || prajàpatipitçbrahmadevebhya÷ca tathà tathà | divyo nànàvidhàkàraþ samudetyastraråpavàn || 10-49 || brahmadevarùiràjarùiùvapi mantramayàtmasu | anuvyàhàra÷àpàdiråpeõaivàvatiùñhate || 10-50 || na tadasti pçthivyৠvà divi và munisattama | nigrahe'nugrahe vàpi yatràya§ naiva sàdhanam || 10-51 || pramàõavyåha etàvànarthàkàro nidar÷itaþ | sudar÷anasya devasya ÷abdàkàramatho ÷çõu || 10-52 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyàm arthàtmakapramàõavyåhaniråpaõa§ nàma da÷amo'dhyàyàþ || 10 || àditaþ ÷lokàþ 618 ÷abdàtmakapramàõavyåhaniråpaõa§ nàma ekàda÷o'dhyàyaþ nàradaþ - namaþ samastagãrvàõasukhasaubhàgyadàyine | ÷a§karàya girã÷àya gaurãdayita te namaþ || 11-1 || ÷abdàtmakapramàõapra÷naþ ÷rutaþ pramàõaråpo'ya§ vyåhàrtho yanmayàkhilaþ | ÷abdàkàro ya uddiùñasta§ me vada sure÷vara || 11-2 || tatprativivakùayopoddhàtaþ ahirbudhnyaþ – àdisarge puràvçtte nànàbhàvavibhåùite | àsãcchaktimato viùõoriya§ cintà sukhodayà || 11-3 || àdisarge bhagavata÷cintàprakàraþ vipuleya§ kçtà sçùñirmayà sattvaguõottarà | pratyakùasarvadharmàrthà niràbàdhà sukhottarà || 11-4 || prajeyamabhinirvçttà devarùibrahmasa§kulà | sattvavivçddhyà paramapuruùapràptipårvaka§ svaråpàvirbhàvaþ p. 95) tattvaj¤ànasamàyogàt saddharmakaraõàdapi || 11-5 || acireõaiva mৠpràpya svãya§ bhàva§ bhajiùyate | rajastamovivçddhyà sattvahràsaþ rajastamoguõodrekaþ kàlenaiva bhaviùyati || 11-6 || tadunmeùava÷enaiva sattvamapyupacoùyate | tadà daityàdyàvirbhàvaþ tadà pràdurbhaviùyanti daityadànavaràkùasàþ || 11-7 || tairvaidikamaryàdàvilopanam tairiya§ sàttvikã divyà maryàdà càlayiùyate | j¤ànapramoùàt dharmatirodhànam rajastamoguõonmeùàt samyagj¤àne vinà÷ite || 11-8 || j¤ànahetuþ sa dharmo'pi tirodhàna§ gamiùyati | tataþ prajàkùobhaþ tata÷ceyamanàdhàrà prajà÷uddhà vinaïkùyati || 11-9 || tadà bhagavadavatàràõৠlabdhàvakà÷atà tatra råpairanekairme kçtya§ ÷a÷vadbhaviùyati | p. 96) teùåpakaraõàpekùà nànàkàrà bhaviùyati || 11-10 || dharmasthàpanani÷cayaþ àvi÷yàvi÷ya bhåtàni svena råpeõa màyayà | taistaiþ sàdhanasa§bhedairnirasya sukçtadviùaþ || 11-11 || sukarà dharmamaryàdà tatra tatra bhaviùyati | adharmaniràsasàdhanadvaividhyam sàdhana§ ca dvidhà kàrya§ dharmadveùiniràkçtau || 11-12 || ÷astràstravyåharåpeõa ÷àstraråpeõa caiva hi | bhagavatsa§kalpàt tadubhayotpattiþ ityuktvàrthatvaråpa§ hi ÷astràstraughasamàkulam || 11-13 || vyåha§ sasarja sa§kalpya svena sa§kalpatejasà | sa ca saudar÷ano vyåho maryàdàdhàraõakùamaþ || 11-14 || pramàõaråpa uddiùño vakùyate ca tathà tathà | pramàõaråpa÷àstràrthaþ sa§kalpo vaiùõavo hi yaþ || 11-15 || udito brahmaõastasmàdyathà tadavadhàraya | àdi÷àstrasvaråpavarõanam sa§kalpamayamevaika§ sakalàntastamonudam || 11-16 || p. 97) nirghàta÷abdavadvyomnaþ ÷àstramekamabhåt tadà | varõàrthaiþ sa§bhçtairvarnai÷cidànandamahormibhiþ || 11-17 || viùõu÷aktisamudrotthairmaõibhimàktikairiva | prota§ saudar÷ana§ råpa§ viùõoþ sa§kalpakalpitam || 11-18 || tadvij¤ànamaya§ ÷àstra§ saddharmapratipàdakam | niyutàdhyàyi yat prokta§ kàmapàlena ÷à÷vatam || 11-19 || tasya sarva÷àstràrthagarbhitatvam puruùàrthai÷caturbhistadanvita§ hetusa§kulam | çgyajuþsàmabhirjuùñamaïgirobhiratharvabhiþ || 11-20 || padavàkyapramàõàrthairvikalpairbahubhi÷citam | ala§kçta§ ÷ubhaistaistaiþ samayairdivyamànuùaiþ || 11-21 || tastairvikalpitaiþ kalpai÷chandobhirvividhairvçtam | kàlopagrahasa§khyàbhiþ prakçtipratyayaiþ svaraiþ || 11-22 || vibhaktikàrakairliïgaiþ svairaiþ prakçtisandhibhiþ | sa§j¤àbhiþ sàdhikàràbhirbhåùita§ paribhàùayà || 11-23 || àde÷airàgamairlopairvikàrai÷càpyupàghibhiþ | vçttibhirvividhàbhi÷ca vàkyairupapadairapi || 11-24 || p. 98) avyayairupasargai÷ca nàmàkhyàtanipàtakaiþ | màtràvçttisvarabalairabhiniùñànasàmabhiþ || 11-25 || yamaraïgavibhàgai÷ca bhåùita§ padabhaïgibhiþ | varõàgamavikalpai÷ca tathà varõaviparyayaiþ || 11-26 || kalpanàbhi÷ca laghvãbhirvikçteþ prakçterapi | niruktakalpairvividhairnànànigamanairapi || 11-27 || grahanakùatrarà÷isthairvikalpairgaõanotthitaiþ | horàskandhavikalpai÷ca vidhànaiþ phalakalpitaiþ || 11-28 || vidhyarthavàdamantrotthairvicàraiþ karmakalpanaiþ | aïgayuktikramohai÷ca tantravàpàtide÷anaiþ || 11-29 || adhikàrairanekai÷ca vicàrairvàkyagocaraiþ | pramàõakalpitairnyàyairnigrahacchalajàtibhiþ || 11-30 || dravyakarmavikalpai÷ca guõasàmànyakalpanaiþ | càturhotravikalpai÷ca càturvaidyavijçmbhitaiþ || 11-31 || càturà÷ramyakalpai÷ca càturvarõyavikalpitaiþ | sa§skàrakalpairvividhairnityakàmyakriyàkramaiþ || 11-32 || itihàsapuràõàbhyৠvividhàbhyৠsamanvitam | vividhai÷ca prasa§khyànaiþ svaprakçtyàdikalpitaiþ || 11-33 || p. 99) pumã÷varavikalpai÷ca pariõàmavikalpitaiþ | avasthàlakùaõavyàkhyàdharmaklçptivicitritam || 11-34 || pramàõànৠsasargàõৠnànàkalpanayànvitam | lepàlepavicàrai÷ca puruùàvyaktagocaraiþ || 11-35 || tattvatàttvikakalpai÷ca nànàgativicintanaiþ | muktikramavicàrai÷ca khyàtikalpairaneka÷aþ || 11-36 || j¤ànàj¤ànasamàkhyàtaguõadoùavicàraõaiþ | guõatrayavikalpai÷ca sargasa§yogacintanaiþ || 11-37 || ànvita§ vividhaiþ sà§khyaiþ prasa§khyànakçtakramaiþ | yogaprakàrakalpai÷ca vçttãnৠkalpanairapi || 11-38 || abhyàsakalpairvividhai÷càturvairàgyakalpanaiþ | antaraïgabahirbhåtayogàïgaparicintanaiþ || 11-39 || kle÷akarmavipàkànàmà÷ayànৠca varõanaiþ | tàpasa§skàracintàbhirduþkhabhedavicintanaiþ || 11-40 || taistai÷caturadhiùñhànakalpanaiþ kalpita§ pçthak | upàdeyasya heyasya hànopàdànayorapi || 11-41 || svaråpacintànai÷citrairbhogakàmavikalpanaiþ | p. 100) kriyàyogairanekai÷ca cittasa§skàrasàdhanaiþ || 11-42 || siddhibhi÷ca vicitràbhi÷cittasthàbhirala§kçtam | patipà÷apa÷uvyàkhyàvikalpairhetucitritaiþ || 11-43 || ÷uddhàdhvakalpanàbhi÷ca kriyàj¤ànavibhedataþ | arthapa¤cakacintàbhiranekàbhirala§kçtam || 11-44 || ÷aktipa¤cakacintàbhirmalatrayavicàraõaiþ | bhogopakaraõàkhyànaiþ pu§sৠråpavikalpanaiþ || 11-45 || dãkùàpratiùñhàkalpai÷ca dharmaiþ pà÷upatairapi | iti nànàvidhàkàrabuddhikalpavicitrayà || 11-46 || yukta§ kalpanayà ÷a÷vat klçptanànàdhikàrayà | adhikàreõa saddharmàn vyàcakùàõamanekadhà || 11-47 || niyutàdhyàyaka§ pårvamàsãt sa§karùaõoditam | sa§kalpamayamàdyasya viùõoþ sa§kalpajàt kila || 11-48 || tasya ÷àstrasya bhagavatprãtihetutvam tena ÷àstreõa te divyà manavo mànavà÷ca te | ye proktà àdisarge te tathà mànavamànavàþ || 11-49 || satkriyàbhiranalpàbhirnàràyaõamatoùayan | tasya ÷àstrasya mandapracàratà atha kàlaviparyàsàdyugabhedasamudbhave || 11-50 || p. 101) tretàdau sattvasa§kocàdrajasi pravijçmbhite | kàma§ kàmayamàneùu bràhmaõeùu mahàtmasu || 11-51 || mandapracàramàsãt tacchàsana§ yat sudar÷anam | vàcyàyanàdibhistacchàstravibhajanam tato mohàkule loke lokatantravidhàyinaþ || 11-52 || sa§bhåya lokakartàraþ kartavya§ samacintayan | apàntaratapà nàma munirvàksa§bhavo hareþ || 11-53 || kapila÷ca puràõarùiràdidevasamudbhavaþ | hiraõyagarbho lokàdiraha§ pa÷upatiþ ÷ivaþ || 11-54 || ete taptvà tapastãvra§ varùàõàmayuta§ ÷atam | àdidevamanuj¤àpya devadevena coditàþ || 11-55 || sudar÷anasya le÷ena tatsa§kalpena sa§yutàþ | vij¤ànabalamàsàdya dharmàddevaprasàdajàt || 11-56 || àvirbhåta§ tu tacchàstrama§÷ataste tatakùima | tatra vàcyàyanena vedavibhajanam tatakùa bhagavànpårvamapàntaratapà muniþ || 11-57 || harervàcyàyanaþ putro yàvadàtta§ ca vai tataþ | udabhåt tatra dhãråpamçgyajuþsàmasa§kulam || 11-58 || viùõusa§kalpasa§bhåtametadvàcyàyaneritam | p. 102) kapilena sà§khyavibhajanam tatakùa kapilaþ ÷àstràdyàvada§÷amudàradhãþ || 11-59 || tat sà§khyamabhavacchàstra§ prasa§khyànaparàyaõam | hiraõyagarbheõa yoga÷àstravibhajanam hiraõyagarbho lokàdiryat tatakùàdi÷àsanàt || 11-60 || yamàdyaïgamabhådetad divya§ yogànu÷àsanam | ÷ivena pà÷upatavibhajanam aha§ tatakùa yacchàstràda§÷ànnànàvratàkulàt || 11-61 || abhåt pà÷upatàkhya§ tat pa÷upà÷avimocanam | bhagavatà pà¤caràtravibhajanam sadàgamamayàt tasmàt kevalàd divya÷àsanàt || 11-62 || nirmame sàramuddhçtya svaya§ viùõurasa§kulam | tat paravyåhavibhavasvabhàvàdiniråpaõam || 11-63 || pa¤caràtràhvaya§ tantra§ mokùaikaphalalakùaõam | sudar÷anàhvayo yo'sau sa§kalpo vaiùõavaþ paraþ || 11-64 || sa svaya§ bibhide tena pa¤cadhà pa¤cavaktragaþ | adhyàyàrthanigamanam viùõusa§kalparåpo'ya§ pramàõavyåha ãritaþ | p. 103) ÷astra÷àstravibhedena ki§ bhåyaþ ÷rotumicchasi || 11-65 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ÷abdàtmakapramàõavyåhaniråpaõa§ nàmaikàda÷o'dhyàyaþ || 11 || àditaþ ÷lokàþ 683 ÷abdàtmakapramàõavyåhavi÷eùasvaråpaniråpaõa§ nàma dvàda÷o'dhyàyaþ vçttànuvàdaþ nàradaþ - suràsuragaõàràdhya namaste pàrvatãpriya | tvatprasàdàcchruta§ deva divya§ tadvaiùõava§ ya÷aþ || 12-1 || yat tadàdya§ mahacchàstra§ sudar÷anamaya§ hareþ | tasmàt pçthak pçthakchàstramàhurvàcyàyanàdayaþ || 12-2 || trayyàdisvaråpapra÷naþ trayã sà§khya§ tathà yoga÷àstra§ pà÷upata§ tathà | sàttvata§ ceti tadråpa§ ÷rotumicchàmyaha§ prabho || 12-3 || tatprativacanapratij¤à ahirbudhnyaþ - ÷çõu nàrada tattvena teùৠråpa§ pçthak pçthak | sa§kalpo yàvatà viùõorbhedena vyavatiùñhate || 12-4 || p. 105) trayãsvaråpaniråpaõam tatra trayãmaya§ råpamàdya§ sarvàrthada÷anam | çgyajuþsàmaråpatvàt trayã sà parikãrtità || 12-5 || kàryabhedàt trayãtve'pi caturdhà sà prakãrtità | çco yajå§ùi sàmàni hyatharvàïgirasastathà || 12-6 || càturhotrapradhànatvàdçgàditritaya§ trayã | atharvaõৠpçthakkaraõe hetuþ atharvàïgirasৠråpa§ sarvamçgyajuùàtmakam || 12-7 || tathàpi ÷àntyàbhicàrapràdhànyàt te pçthak kçtàþ | çgàdãnৠ÷àkhàsa§khyà ekavi§÷ati÷àkhàvànçgvedaþ parigãyate || 12-8 || ÷ata§ caikà ca ÷àkhàþ syuryajuùàmekavartmanàm | sàmnৠ÷àkhàþ sahasra§ syuþ pa¤ca ÷àkhà atharvaõàm || 12- 9 || iyatàmeva vedànৠpratyakùatvam iyanta eva pratyakùà àmnàyante maharùibhiþ | smaryante munibhirnitya§ labdhànuj¤airmahe÷varàt || 12-10 || eùৠnaiyamikà dharmàþ svaråpàmnàyagocaràþ | kalpàdãni ùaóaïgàni kalpo vyàkaraõa§ ÷ikùà nirukta§ jyotiùৠgatiþ || 12-11 || p. 106) chandasৠvicaya÷ceti ùaóaïgàni vidurbudhàþ | mãmàsà nyàya÷copàïgam upàïgadvitaya§ caitanmãmà§sà nyàyavistaraþ || 12-12 || dharmaj¤asamayo'rthà÷ca vedavàdotthitàstathà | nibaddhà cànibaddhà ca sa§skàràcàrasa§tatiþ || 12-13 || dharma÷àstra§ maharùãõàmantaþkaraõasa§bhçtam | upavedàdikam itihàsapuraõàkhya upavedaþ prakãrtitaþ || 12-14 || vàstuvedo dhanurvedo gàndharva÷ca tathà mune | àyurveda÷ca pa¤caita upavedàþ prakãrtitàþ || 12-15 || daõóanãti÷ca vàrtà ca vidyàdvayamida§ param | ekavi§÷atibhedo yaþ saprakàraþ prakãrtitaþ || 12-16 || vàcyàyanàdçùeþ pårva§ viùõorvàõãsamudbhavàt | trayãråpeõa sa§kalpa iyadbhedo vijçmbhitaþ || 12-17 || sà§khyasvaråpavarõanam sà§khyaråpeõa sa§kalpo vaiùõavaþ kapilàdçùeþ | udito yàdç÷aþ pårva§ tàdç÷a§ ÷çõu me'khilam || 12-18 || ùaùñibheda§ smçta§ tantra§ sà§khya§ nàma mahàmune | p. 107) pràkçta§ vaikçta§ ceti maõóale dve samàsataþ || 12-19 || pràkçtamaõóalavarõanam pràkçta§ maõóala§ tatra dvàtri§÷adbhedamiùyate | tatràdya§ brahmatantra§ tu dvitãya§ puruùàïkitam || 12-20 || trãõi tantràõyathànyàni ÷akterniyatikàlayoþ | guõatantràõyatha trãõi tantramakùarapårvakam || 12-21 || pràõatantramathànyattu kartçtantramathetarat | sàmitantramathànyattu j¤ànatantràõi pa¤ca ca || 12-22 || kriyàtantràõi pra¤càtha màtràtantràõi pa¤ca ca | bhåtatantràõi pa¤ceti tri§÷ad dve ca bhidà imàþ || 12-23 || pràkçta§ maõóala§ prokta§ vaikçta§ maõóala§ ÷çõu | vaikçtamaõóalavarõanam aùñàvi§÷ati bheda§ tanmaõóala§ vaikçta§ smçtam || 12-24 || kçtyakàõóàni pa¤càdau bhogakàõóa§ tathà'param | vçttakàõóa§ tathaika§ tu kle÷akàõóàni pa¤ca ca || 12-25 || trãõi pramàõakàõóàni khyàtikàõóamataþ param | dharmakàõóamathaika§ ca kàõóa§ vairàgyapårvakam || 12-26 || p. 108) athai÷varyasya kàõóa§ ca guõakàõóamataþ param | liïgakàõóamathaika§ ca dçùñikàõóamataþ param || 12-27 || ànu÷ravikakàõóa§ ca duþkhakàõóamataþ param | siddhikàõóamathaika§ ca kàõóa§ kàùàyavàcakam || 12-28 || tathà samayakàõóa§ ca mokùakàõóamataþ param | aùñàvi§÷atibheda§ tadittha§ vikçtimaõóalam || 12-29 || ùaùñhitantràõyathaikaikameùৠnànàvidha§ mune | ùaùñitantramida§ sà§khya§ sudar÷anamaya§ hareþ || 12-30 || àvirbabhåva sarvaj¤àt paramarùermahàmune | yoga÷àstrasvaråpavarõanam viùõusa§kalparåpa§ ca mahadyogànu÷àsanam || 12-31 || hiraõyagarbhàdudbhåta§ tasya bhedànimà¤÷çõu | yoge sa§hitàdvayam àdau hiraõyagarbheõa dve prokte yogasa§hite || 12-32 || ekà nirodhayogàkhyà karmayogàhvayà parà | nirodhasa§hitàyà dvàda÷avidhatvam sa§hità tu nirodhàkhyà tatra dvàda÷adhà smçtà || 12-33 || aïgatantramathàdya§ tu doùatantramataþ param | p. 109) upasargàbhidha§ tantra§ tathàdhiùñhànaka§ param || 12-34 || àdhàratantra§ yoga§ ca bahistattvàdhikàravat | riktayogàkhyatantra§ ca pårõayogàkhyameva ca || 12-35 || siddhiyogàkhyayà trãõi mokùatantramataþ param | iti dvàda÷abhedàste nirodhàyàþ prakãrtitàþ || 12-36 || karmasa§hitàyà÷càturvidhyam brahmaõà gaditàstatra catasraþ karmasa§hitàþ | nànàkarmamayã tvekà parà tvekà kriyàmayã || 12-37 || bàhyàbhyantararåpeõa dve api dvividhe smçte | yogànu÷àsana§ ÷àstramiti ùoóa÷avistaram || 12-38 || sudar÷anamaya§ viùõorudita§ tat prajàpateþ | pa÷upatasvaråpavarõanam tantra§ pà÷upata§ nàma pa÷upà÷apramocanam || 12-39 || madvaktrànniþsçta§ viùõoþ sa§kalpapravijçmbhitam | pà÷upatasyàùñakàõóatvam aùñakàõóamida§ prokta§ mayà tantramanuttamam || 12-40 || patikàõóamathàdya§ tu pa÷ukàõóamataþ param | pà÷akàõóa§ tçtãya§ tu prokta§ pa¤caprabhedataþ || 12-41 || p. 110) ÷uddhacaryà ca mi÷rà ca kàõóe dve parikãrtite | devakàõóamatho ùaùñha§ dãkùàkàõóamataþ param || 12-42 || sàyujyamaùñama§ prokta§ kàõóa§ pà÷upata§ mahat | aùñakàõóamida§ ÷àstra§ sudar÷anamaya§ hareþ || 12-43 || divya§ pà÷upata§ ÷àstra§ mayaivokta§ mahàmune | pà¤caràtrasvaråpavarõanam yat tat saudar÷ana§ viùõoþ sàttvata§ nàma jçmbhitam || 12-44 || bhedo da÷avidhastasya sa§kùepeõa prakãrtitaþ | bhagavatsa§hità tvàdyà tathànyà karmasa§hità || 12-45 || vidyàmayã tçtãyà ca caturthã kàlasa§hità | kartavyasa§hità tvanyà ùaùñhã vai÷eùikã kriyà || 12-46 || saptamã gadità tatra påjyà sa§yamasa§hità | aùñamyadhikçte cintà navamã màrgasa§hità || 12-47 || sàttvatã gãyate ÷uddhà da÷amã mokùasa§hità | etàvat sàttvata§ ÷àstramàviràsãt sanàtanàt || 12-48 || etàni pa¤ca ÷àstràõi målabhåtàni vai mune | yuge yuge vibhajyante viùõusa§kalpacoditaiþ || 12-49 || tattatkartçsamàkhyàtàstàstàstrayyàdisa§hitàþ | p. 111) pràde÷ikyo nivartante hràsakàlànukàlataþ || 12-50 || ÷àstràbhàsapravçttau kàraõam hi§sràõৠmohanàrthàya sa§kalpà eva vaiùõavàþ | ÷àstràbhàsàþ pravartante devabrahmarùivaktrataþ || 12-51 || uktàrthanigamanam eùa pramàõayorvyåho divyaþ saudar÷anaþ paraþ | ÷abdàrthapravibhàgena gaditaste mayà mune || 12-52 || sudar÷anaparyàya÷abdàþ pràõo màyà kriyà ÷aktirbhàva unmeùa udyamaþ | sudar÷ana§ ca sa§kalpaþ ÷abdàþ paryàyavàcakàþ || 12-53 || pa¤cànàmapi ÷àstràõৠbhagavati niùñhà niùñhà tvekaiva ÷àstràõàmeteùৠpa¤cavartmanàm | ÷àstra§ sudar÷ana§ nàma tadartho viùõuravyayaþ || 12-54 || pramàõamaya uddiùño le÷ato'ya§ mahàmune | vyåhaþ saudar÷ano viùõoþ ki§ bhåyaþ ÷rotumicchasi || 12-55 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠ÷abdàtmakapramàõavyåhavi÷eùasvaråpaniråpaõa§ nàma dvàda÷o'dhyàyaþ || 12 || àditaþ ÷lokàþ 738 pramàõàrthaniråpaõa§ nàma trayoda÷o'dhyàyaþ pramàõàrthaviùayakaþ pra÷naþ nàradaþ - namaste devadeve÷a namaste marutৠpate | bhavànãpataye tubhya§ namaste vçùaketana || 13-1 || tvadvaktrakamalodbhåtà arthà avadhçtà mayà | yat kàraõa§ ca jagatàmàdhàro jagatৠca yaþ || 13-2 || jagatৠyat pramàõa§ ca traya§ tadavadhàritam | pramàõàrthamidàn㧠me vaktumarhasi ÷a§kara || 13-3 || ya÷ca yàdçk ca yàvà§÷ca pramàõàsyàrtha iùyate | tatprativacanapratij¤à ahirbudhnyaþ - ÷çõu nàrada tattvena pramàõasyàrthamuttamam || 13-4 || viùõusa§kalpamålo yo bahudhà pravijçmbhate | pramàõa÷abdanirvacanam mitirmà gadità sadbhiþ prakçùñà mà pramà smçtà || 13-5 || p. 113) prakarùa÷ca miteþ so'ya§ yadyathàrthàvadhàraõam | dhãsàdhakatama§ yat tat pramàõamiti ÷abdyate || 13-6 || pramàõàrthasvaråpam pramàõenàrthyate yaddhi sa pramàõàrtha ucyate | yat pu§so hitamatyanta§ sarvade÷eùu sarvadà || 13-7 || sa pramàõàrtha iùño'tra sa dvedhà vyavatiùñhate | tasya dvaividhyam hita§ ca sàdhana§ ceti tayostattvamida§ ÷çõu || 13-8 || hitasvaråpam àtyantikã nivçttistu pu§so yà duþkhasa§tateþ | tayopalakùita§ nitya§ sukha§ yat taddhita§ smçtam || 13-9 || sàdhanasvaråpam tasya yo'vyabhicàreõa sàdhanatva§ prapadyate | hitasàdhanamityuktaþ so'rtho vedàntapàragaiþ || 13-10 || hitasvaråpayàthàtmyam svaråpabhåta§ yat pu§sro hita§ sukhamudãritam | bhagavanmayatà sàsya bhagavattàparàhvayà || 13-11 || p. 114) sàdhanadvaividhyam atyantasàdhana§ tasya yat tad dvedhà vyavasthitam | vidhà j¤ànamiti tvekà dharma ityaparà vidhà || 13-12 || tayorhetuhetumadbhàvaþ hetumaddhetubhàvastu vidhayoranayoþ smçtaþ | j¤ànadvaividhyam j¤àna§ tu hetumat tatra tacca dvedhà vyavasthitam || 13-13 || sàkùàtkàramaya§ caika§ parokùa§ paramãryate | tayorapi hetuhetumadbhàvaþ hetumaddhetubhàvo'ya§ dvayorapi niråpyate || 13-14 || hetumattvaparokùa§ yat parokùa§ heturucyate | karmaõৠj¤ànahetutvam anayorj¤ànayordharmaþ sa heturiti gãyate || 13-15 || sàkùàt parokùe tatsàdhye hetustanmukhato hyasau | karmaõৠdvairà÷yam asyàpi dve vidhe dçùñe tattva÷àstràbdhipàragaiþ || 13-16 || p. 115) sàkùàdàràdhanàtmaikaþ parastu vyavadhànataþ | vyavahitakarmasvaråpam apàra§ tat para§ brahma ÷aktimat parame÷varaþ || 13-17 || nàràyaõasamàkhyàta§ nitya§ ùàóguõyamavyayam | vibhåtayastu tasyeme brahmàdyàþ sthàvaràntimàþ || 13-18 || bhàvanàtrayasa§mi÷ràstatsudar÷anajçmbhitàþ | yà sà bhåtiþ purà ÷akteþ koñya§÷enodità mayà || 13-19 || tada§÷ale÷àd brahmàdyà viùõusa§kalpajçmbhitàþ | etadvibhåtimukhato yo hyakàmahatairnaraiþ || 13-20 || brahmàrpaõena kriyate sa dharmo vyavadhànavàn | avyavahitadharmasvaråpam vibhåtimat para§ brahma tadevàvyavadhànataþ || 13-21 || yena prãõayate yogã sa sàkùàddharma iùyate | pà¤caràtrasyàvyavahitadharmaparatvam sàttvata§ ÷àsana§ sarva§ tasyaitasyàvabodhakam || 13-22 || sa÷iraskasya vedasya vyavahitadharmaparatvam yastu pårvastrayãbhàgaþ parabhàgàrthatৠgataþ | aparasya sa dharmasya niùkàmànৠniråpakaþ || 13-23 || p. 116) pà÷upatasyaikavibhåtiviùayakadharmaparatvam dharma ekavibhåtistho mayà pà÷upate smçtaþ | ugravratairnaraiþ ÷a÷vad brahmaprãtyai sa sàdhyate || 13-24 || sà§khyasya parokùaj¤ànaphalakatvam sàkùàcca vyavadhànàcca yat tanmokùasya sàdhanam | parokùa§ tat prasa§khyàna§ j¤àna§ sà§khyena cintyate || 13-25 || vedàntànàmaparokùaj¤ànaphalakatvam antaraïga÷amàdyaïgabhakti÷raddhàpuraþsaram | trayyantairbrahmavij¤ànamaparokùa§ vibhàvyate || 13-26 || yogasyàparokùaj¤ànàïgayamàdiparatvam bahiraïgàntaraïgàkhyayamàdyaïgakalàpavàn | cittavçtttinirodhàtmà yogo yogànu÷àsane || 13-27 || ÷a÷vadabhyàsavairàgyapare÷apraõidhànataþ | sàkùàtkàràvabhàsàkhyasiddha÷uddhàpavargadaþ || 13-28 || guõapradhànabhàvena sarvatra sarvopade÷aþ yathoktatattvavij¤àna§ nànàhetuvidhànvitam | dharmo bahuvidha÷ceti sarva§ sarvairniråpyate || 13-29 || ÷àstreùu vividhaphalàntarasàdhanàntaropade÷asyàbhipràyakathanam p. 117) hitapravçtterlokànৠtanåkàràya pàpmanàm | ràgadveùaprayuktànàmàyurvedopade÷avat || 13-30 || nànàråpaphalàvàptyai nànàniyamabheditàþ | ÷àstrairdharmà vidhãyante nànàråpà dhiyastathà || 13-31 || laukikapuruùàrthadvayopakùepaþ tadittha§ savi÷eùa§ te pumarthadvayamãritam | athànyallaukika§ ÷àstraiþ pumarthadvayamãritam || 13-32 || arthakàmau tayoþ kàmaþ smçto vaiùayikeritaþ | artho gobhåhiraõyàdiprekùotthànaphalàtmakaþ || 13-33 || trivargasya mithaþ sàdhyasàdhanabhàvavivekaþ artho dharmasya kàmasya tathàrthasyàpi sàdhanam | dharmo dharmasya kàmasya tathàrthasyàpi sàdhanam || 13-34 || kàmo dharmasya kàmasya tathàrthasyàpi sàdhanam | arthaþ kàma÷ca sarvatra vyabhicàreõa sàdhanam || 13-35 || dharmaþ sarvasya sàdhyasya niyamenaiva sàdhanam | tadetat tritaya§ prokta§ trivarga iti paõóitaiþ || 13-36 || p. 118) mokùasya sarvadà sàdhyatvameva mokùa÷ca sàdhya eveti puruùàrthacatuùñayam | arthakàmayoþ pramàõaniråpaõam daõóanãtiþ savàrtà sà sopavedacatuùñayà || 13-37 || pramàõatvena nirdiùñà paõóitairarthakàmayoþ | itihàsàdestattvaj¤ànasahakàritvam itihàsapuràõàkhya upavedo hi yaþ smçtaþ || 13-38 || sahàyabhàva§ ÷àstràõৠtattvaj¤àne vrajatyasau | iti te le÷ataþ proktà puruùàrthacatuùñayã || 13-39 || dharmàdãnàmantaraïgasàdhanàni antaraïgamamuùyàstu sàdhana§ ÷çõu nàrada | nirvyàjà nirupaskàrà dayà dharmasya sàdhanam || 13-40 || heturutthànamarthasya de÷akàlopapàditam | hetuþ kàmasya sa§kalpo nirvyàjo nirupaskçtaþ || 13-41 || hetustu sarvasa§nyàso mokùe j¤ànapuraskçtaþ | teùàmeva bahiþsàdhanàni nyàyya§ dharmàdi dharmasya bahiþsàdhanamucyate || 13-42 || bahiþsàdhanamarthasya tantràvàpàdicintanam | p. 119) kàme pàõigrahàdyukta§ bahiraïga§ vicakùaõaiþ || 13-43 || niùkàmadharmakçtyàdi bahirmokùasya sàdhanam | vijçmbhitamida§ bhåteþ puruùàrthacatuùñayam || 13-44 || sa§kalpo vaiùõavastasya vijçmbhàheturucyate | adhyàyàrthopasa§hàraþ iti te sakalà proktà pramàõàrthagatiþ parà | sasàdhanà saprakàrà ki§ bhåyaþ ÷rotumicchasi || 13-45 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠpramàõàrthaniråpaõa§ nàma trayoda÷o'dhyàyaþ || 13 || àditaþ ÷lokàþ 783 jãvasya sa§sàrahetutaduddharaõaprakàravarõana§ nàma caturda÷o'dhyàyaþ tatràdau muktiviùayaþ punaþ pra÷naþ nàradaþ - aj¤ànatimiraploùilalàñanayanatviùe | namaste tripuràràte namaste'ntakavidviùe || 14-1 || puruùàrthàþ ÷rutàþ sarve mukhyagauõavikalpitàþ | puruùàrthaþ ÷ruto mukhyastatra muktyabhisa§j¤itaþ || 14-2 || bhagavattàmayã proktà mukti÷ca tripuradviùà | tasyà÷ca sàdhana§ sàkùàt tattvaj¤àna§ dvidhà sthitam || 14-3 || sàdhana§ tasya ca prokto dharmo nirabhisa§dhikaþ | bhåyo vistarataþ ÷a§sa mukti§ tৠcandra÷ekhara || 14-4 || yato yasya ca yà muktistacca me dvitaya§ vada | na hyanya§ praùñumarhàmi tvàmçte sarvavedinam || 14-5 || jãvasvaråpasa§kùepaþ ahirbudhnyaþ - anàdiraparicchedya÷cidànandamayaþ pumàn | p. 121) bhagavanmaya evàya§ bhagavadbhàvitaþ sadà || 14-6 || jãvasya bhagavacchaktya§÷ale÷atvam yà sà ÷aktirmahàsattà viùõostaddharmadharmiõã | tasyàþ kuñyarbudà§÷ena ÷aktã dve kathite tava || 14-7 || bhåti÷ceti kriyà ceti bhàvyabhàvakasa§j¤ite | bhåtiþ sà kriyayà jvàlà maruteva praõartyate || 14-8 || nànàbhedavatã bhåtervibhåtiþ kathità purà | ÷uddhya÷uddhiva÷àd dvedhà ÷uddhà sà bahudhodità || 14-9 || pu§÷aktiþ kàlamayyanyà pumàn so'yamudãritaþ | tasya kàlava÷yatvàt sa§sàrapràptiþ kàla÷aktivikàrasthaþ so'ya§ sa§sarati dhruvam || 14-10 || sàdhananiùpattyà svaråpàvirbhàvaþ so'ya§ ÷àstrãyamàsàdya màrga§ svenàbhijàyate | tatra punaþ pra÷naþ nàradaþ - bhagavan devadeve÷a tripuràntaka ÷a§kara || 14-11 || kàla÷aktivikàrasthaþ katha§ sa§sarati dhruvam | p. 122) katha§ vopàyamàsàdya pumàn svenàbhijàyate || 14-12 || bhagavatsvàtantryasyàparyanuyojyatvam ahirbudhnyaþ - sarvairananuyojya§ tat svàtantrya§ divyamã÷ituþ | avàptavi÷vakàmo'pi krãóate ràjavadva÷ã || 14-13 || bhagavatsa§kalpasya pa¤cadhà vibhàgaþ sa§kalpo nàma yastasya sudar÷anasamàhvayaþ | satyapyanantaråpatve pa¤cadhà sa vijçmbhate || 14-14 || sçùñisthityantakàreõa nigrahànugrahàtmanà | nigraha÷aktyà jãvasyàkàràditirodhànam tirodhànakarã ÷aktiþ sà nigrahasamàhvayà || 14-15 || pumà§sa§ jãvasa§j¤a§ sà tirobhàvayati svayam | àkàrai÷varyavij¤ànatirobhàvanakarmaõà || 14-16 || tirodhàyakaparyàya÷abdàþ màyàvidyà mahàmoho mahàtàmisramityapi | tamo bandho'tha hçdgranthiriti paryàyavàcakàþ || 14-17 || jãvàõutvàdi àkàrasya tirodhànàdaõutva§ pu§sa iùyate | p. 123) ai÷varyasya tirobhàvàdaki§citkaratà smçtà || 14-18 || pu§so vij¤ànasa§kocàdaj¤atva§ samudàhçtam | tirohitaþ pumà¤chaktyà viùõusa§kalparåpayà || 14-19 || aõuþ ki§citkara÷ceti ki§cijj¤a÷ceti kathyate | aõutvàdermalatva§ bandhatva§ ca malatrayamida§ prokta§ bandhatrayamida§ budhaiþ || 14-20 || avidyàdibhirmalavivçddhiþ tirobhàvana÷aktyaiva§ vaiùõavyà bandhameyuùaþ | avidyàsmitvaràgàdyà mala§ samupacinvate || 14-21 || iùñàniùñapràptiparihàrecchà kli÷yadbhiþ kle÷itaþ kle÷airavidyàdibhirãddç÷aiþ | nunnaþ prepsàjihàsàbhyàmàgamànanusa§patan || 14-22 || iùñàrthapràptaye'niùñavighàtàya ca làlasaþ | karma tat kurute kàmã ÷ubhà÷ubhaphalodayam || 14-23 || karmava÷àt jàtyàyurbhogapràptiþ tataþ karmavipàkasthaþ ÷ubhà÷ubhavimi÷ritàn | jàtyàyuranubandhàn sa pràpnoti vidhicoditaþ || 14-24 || p. 124) sukhàdivàsanàstàstàþ sa§cinoti ÷anaiþ ÷anaiþ | eùà nigraha÷aktestu tirodhànapara§parà || 14-25 || tirodhàne sahakàrikàraõam a§÷au yau kàla÷aktyàkhyau bhåteþ samanuvartinau | tàbhyৠpu§sastirobhàva§ tanute nigrahàtmikà || 14-26 || sçùñyàdãnৠsa§citakarmamålakatvam ajasya tvanayà ÷aktyà tisraþ sçùñyàdi÷aktayaþ | sa§citaiþ sa§pravartante taistaiþ karmabhirårjitaiþ || 14-27 || sahetukasya bandhasyànàditvam bandho'nàdiraya§ prokto bandhahetu÷ca nàdimàn | baddhajãve bhagavatkçpàvirbhàvaþ eva§ sa§sçticakrasthe bhràmyamàõe svakarmabhiþ || 14-28 || jãve duþkhàkule viùõoþ kçpà kàpyupajàyate | kçpàyà anugraha÷aktipàtaråpatvam yà hyuktà pa¤camã ÷aktirviùõusa§kalparåpiõã || 14-29 || anugrahàtmikà ÷aktiþ sà kçpà vaiùõavã parà | ÷aktipàtaþ sa vai viùõoràgamasthairnigadyate || 14-30 || p. 125) kçpàviùayasya jãvasya karmasàmyapràptiþ anugrahàtmanà ÷aktyà sudar÷anamayàtmanà | svãkçto hi yadà viùõoþ karuõàvarùaråpayà || 14-31 || samãkùitastadà so'ya§ karuõàvarùaråpayà | karmasàmya§ bhajatyeva jãvo viùõusamãkùitaþ || 14-32 || ÷aktipàtaþ sa vai jãvamuttàrayati sa§sçteþ | karmaõã ca same tatra tåùõ㧠bhàvamupàgate || 14-33 || sadçùñànta§ karmaõàmudàsitçtvopapàdanam yathà hi moùakàþ pànthe paribarhamupeyuùi | nivçttamoùaõodyogàþ samàþ santaþ udàsate || 14-34 || anugrahàtmikàyàstu ÷akteþ pàtakùaõe tathà | udàsàte samãbhåya karmaõã te ÷ubhà÷ubhe || 14-35 || mumukùormokùopàyapràptiprakàraþ tatpàtànantara§ janturyukto mokùasamãkùayà | pravartamànavairàgyo viveke'bhinive÷avàn || 14-36 || àgamànanusa§cintya gurånapyupasadya ca | labdhasattvaprakàraistaiþ prabuddho bodhapàlanaþ || 14-37 || p. 126) akùiõvan gurusa§bodha§ kùiõvan kle÷àdikànapi | vicinvan sarvataþ sàramupacinvan parৠdhiyam || 14-38 || sà§khyayogasamàve÷ã satkarmanirataþ svayam | ugravratadharo j¤ànã vedàntaj¤ànani÷calaþ || 14-39 || sa§hatairvigçhãtai÷ca màrgairebhiþ suni÷cayaiþ | kle÷ena mahatà sthàna§ vaiùõava§ pratipadyate || 14-40 || labdhaj¤ànasya mokùapràptiþ sa§pràpya j¤ànabhåyastva§ nirmalãkçtacetanaþ | anàvilamasa§kle÷a§ vaiùõava§ tadvi÷et padam || 14-41 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠjãvasya sa§sàrahetutaduddharaõaprakàravarõana§ nàma caturda÷o'dhyàyaþ || 14 || àditaþ ÷lokàþ 824 adhikàriniråpaõa§ nàma pa¤cada÷o'dhyàyaþ dhyàto dhçtàtmabhi÷cakramadhyastho madhusådanaþ | pàyàdapàyàt sa§sàraråpakåpàttu naþ paraþ || adhikàriviùayaþ pra÷naþ nàradaþ - devadeva namaste'stu vçùaketana ÷a§kara | tvatprasàdàcchruta§ divya§ rahasya§ j¤ànamuttamam || 15-1 || pra÷na÷eùa§ mama bråhi yat pçùño'si mayà purà | puruùàrthà hi ye proktà÷catvàraþ sakalà÷rayàþ || 15-2 || ke hi tànadhikurvanti tanme vistarato vada | tatprativacane prathama§ sàttvikarãtipratipàdanam ahirbudhnyaþ - ye hi te manavo nàma vidyàgarbhàþ puroditàþ || 15-3 || bràhmaõàþ kùatriyà vai÷yàþ ÷ådrà iti vibheditàþ | mànavàstatprasåtà ye tathà mànavamànavàþ || 15-4 || p. 128) mukhabàhåråpàdebhyo bràhmaõàdyàþ samutthitàþ | bràhmaõàþ kùatriyà vai÷yàþ ÷ådrà ityapi te smçtàþ || 15-5 || dvitaye te yathàyogamadhikurvanti tànimàn | manusantatijànৠpà¤caràtràdhikàraþ ye purà kathitàþ pa¤ca siddhàntàþ sarvasa§matàþ || 15-6 || manusantatijàstatra sàttvata§ tvadhikurvate | teùৠtanniùñhayà bhagavatpràptiþ trayoda÷avidha§ karma guõaiþ sà§yamikairyutam || 15-7 || kurvàõàþ pa¤cakàlasthàste yànti puruùottamam | teùu traivarõikànৠcàturà÷ramyam vihita§ càturà÷ramya§ trayàõৠtatra nàrada || 15-8 || brahmacàrã gçhastho và vanastho bhikùurityapi | teùৠ÷u÷råùayà ÷ådrasya bhagavatpràptiþ ÷ådraþ ÷u÷råùayà teùৠbhagavatkarmasàdhanàt || 15-9 || aràgaroùalobhaþ sa¤chanairyàti hareþ padam | anyatamà÷ramasthànàmapi teùৠmokùasiddhiþ sadbrahmayàjinaste vai ÷uddhàþ svàdhyàyatatparàþ || 15-10 || p. 129) ananyayàjino viprà àsçùñeradhikàriõaþ | màtàpitçbhyৠtaruõàþ pràgbuddheþ sàdhu pàlitàþ || 15-11 || àcàryanayasa§pannàste ÷u÷råùaõatatparàþ | samyak saptapadàrthaj¤à niyamasthàþ samàhitàþ || 15-12 || prakçtij¤ànasa§pannàþ pramàdaparivarjitàþ | tyaktakàmàþ sudhçtayaþ ÷ucayaþ sa§yatendriyàþ || 15-13 || siddhà nàma mahàbhàgàþ samàptaj¤ànani÷cayàþ | dhiyà samàptakarmàõa÷caraõairanvitàþ ÷ubhaiþ || 15-14 || àsamàpteþ samàsthàya caturõàmekamà÷ramam | pà¤cakàlikamacchidra§ kurvàõàþ ÷atavàrùikam || 15-15 || vivekajৠparৠpràpya karmaõo'nte ÷ubhৠdhiyam | pradyotamànavij¤ànà nirdhåtapràkçtodyamàþ || 15-16 || sahasràrciùamã÷àna§ lakùmãpatimanàvilam | kùetraj¤a§ sarvabhåtànৠvàsudeva§ vi÷anti te || 15-17 || gàrhasthyasyà÷ramàntaropajãvyatvam agnimàn bahumàtràvànekaþ kauñumba à÷ramaþ | vratàdiniratàþ ÷uddhàstatrayo'nye'nagnayaþ smçtàþ || 15-18 || kauñumbamupajãvanti te trayo hyårdhvaretasaþ | p. 130) sàttvikarãtinigamanam gadità sàttvikã rãtiriti te le÷ato mune || 15-19 || atha trayyàdirãtikathanàrambhaþ eva§ vistarato me'dya rãtimanyৠni÷àmaya | mukhabàhåråpajjànৠtrayyàdyadhikàraþ ye hi brahmamukhàdibhyo varõà÷catvàra udgatàþ || 15-20 || te samyagadhikurvanti trayyàdãnৠcatuùñayam | trayãniùñhànৠphalasiddhiþ sà§khyàdiniùñhànৠkramàt pa¤caràtràrohaõa§ ca trayãsthà eva sidhyanti sà§khyàdiùvapi ca triùu || 15-21 || àrohantãcchayà te'pi sàttvata§ ÷àsana§ param | pà÷upataniùñhànৠtrayãdharmànanuùñhàtçtvam pràptàþ pà÷upata§ ye hi dharma§ brahmaõapårvakàþ || 15-22 || na dharmamanutiùñhanti trayãstha§ te punarmune | pa¤caràtra§ pravi÷yeva nànya§ dharma§ vitanvate || 15-23 || sà§khyànৠnaiùkarmyam niùkarmàõaþ smçtàþ sà§khyàþ prasa§khyànaikatatparàþ | yoganiùñhànৠvaidikarmànuùñhàtçtvam nityanaimittikairyukto yogã yogàïgavà¤chayà || 15-24 || p. 131) kuryàdalabdhalàbhàya labdhavçddhaya eva ca | brahmiùñho vaidika§ karma nitya§ naimittika§ tathà || 15-25 || trayyàdimàrgagà rãtirnàradaiùà pradar÷ità | varõà÷ramataddharmàõৠniråpaõam varõà÷ramavibhàga§ me dharmaiþ saha ni÷àmaya || 15-26 || catvàro varõàþ varõà÷catvàra uddiùñà bràhmaõàdikrameõa ye | àdyànৠtrayàõৠvedàdhyayana§ dvijàtitva§ ca adhãyãra§strayo varõàþ pårve bhåtvà dvijàtayaþ || 15-27 || ÷rådrasya dvija÷u÷råùà ekajàtitva§ ca caturtha ekajàtistà¤chu÷råùetànaha§ kçtaþ | yàjanàdhyàpanapratigrahà bràhmaõasyaiva bràhaõo nàma yo varõa àdyo brahmamukhodgataþ || 15-28 || sa trãnadhyàpayedetàn bràhmaõàdãnanukramàt | yàjayecca yathàkàma§ vçttyarthamanasåyayà || 15-29 || tribhya÷ca pratigçhõãyàdeùa vai÷eùiko vidhiþ | ÷astradhàraõàdika§ kùatriyasya ÷àstràõৠdhàraõa§ nitya§ kùatrajàtervi÷eùaõam || 15-30 || p. 132) kùatatràõa§ yathà÷àstra§ prajànৠparipàlanam | kçùyàdika§ vai÷yasya vi÷o vai÷eùikã vçttiþ kçùigorakùavàõijam || 15-31 || ijyàdhyayanadànàni trayàõৠtulàni ijyàdhyayanadàna§ tu dvijàtãnàmida§ samam | nitya§ dharmàrthamevaitat tatra hi§sàdivarjanam || 15-32 || ÷u÷råùà ÷ådrasya dharmo vçttyarthà ca ÷u÷råùaiva tu ÷ådrasya dharmo vçttyarthameva ca | ÷reùñhà bràhmaõa÷u÷råùà kaniùñhe tvapare smçte || 15-33 || caturõৠsàmànyadharmàþ ahi§sà satyamakrodhaþ svadàraniratirdayà | caturùveteùu dharmo'ya§ sàmànyena vidhãyate || 15-34 || bràhmaõottamakùatriyayo÷càturà÷ramyam brahmaõa÷càturà÷ramya§ kùatrasya tu katha§cana | kùatriyavai÷yayoràdyamà÷ramatrayam traya§ càdya§ kùatravi÷orniyata§ dharmalakùaõam || 15-35 || p. 133) traivarõikànৠpràgupanayanàt kàmacàraþ àcàryajanmanaþ pårvamavratàste dvijàtayaþ | upanayane dvitãya§ janma àcàryàjjanma sàvitryৠdvitãya§ divyamiùyate || 15-36 || yaj¤adãkùàyৠtçtãyam te trayo yaj¤adãkùàyৠjanma pràpya tçtãyakam | teùà svàdhyàyaniùñhànৠdevatulyatvam bràhmaõàþ savanasthàryàþ savanànte yathàkramam || 15-37 || svàdhyàye vartamànàste devàþ sarve'pi te trayaþ | à÷ramadharmàþ iti te kathità varõà à÷ramànapi me ÷çõu || 15-38 || upakurvàõabrahmacàridharmàþ àcàryàjjanma sa§pràpya tadante niyata§ vasan | taddharmakàrã tanniùñhastadbhaktastatparàyaõaþ || 15-39 || tanniveditasarvàrtho bhikùàrthã tatkulàdbahiþ | karma÷eùeõa càcàryàdicchan svàdhyàyamatvaraþ || 15-40 || p. 134) upàsãta bahiþ sa§dhye nityasnàyyanasåyakaþ | kurvannindriyasa§rodha§ bhåtànàmanukampakaþ || 15-41 || vahni§ samidbhirindhàna ubhe sa§dhye samàhitaþ | dharmaj¤asamayastha§ càpyàcarannàtmano vratam || 15-42 || upakurvàõako nàma svàdhyàye sidhyati dvijaþ | samàptabrahmacaryasyecchayà à÷ramàntarapràptiþ vedasnàyã vratasnàyã gurave dakùiõৠdadat || 15-43 || pràpyànuj¤à§ guroriccheccaturõàmekamà÷ramam | naiùñhikabrahmacàridharmàþ yadãcched brahmacarya§ sa brahmacàrã svamà÷ramam || 15-44 || àcàryameva seveta yukta à dehapàtanàt | jij¤àsurbrahmacàrã sa labheta j¤ànamuttamam || 15-45 || anyathà puõyalopaþ syàditi vedànu÷àsanam | gçhasthadharmàþ atha cedrocayet kartu§ gàrhasthya§ dharmamuttamam || 15-46 || labdhànuj¤o guroþ snàtvà sa§pràpya vidhivat striyam | tayà saha careddharma§ nitya§ svàdhyàyatatparaþ || 15-47 || ÷ràddhakçt satyavàdã ca nitya§ caivàtithipriyaþ | p. 135) sa§kocin㧠caran vçttimanasåyuralolupaþ || 15-48 || snàtakavrata÷àlã ca pa¤cayaj¤aparàyaõaþ | gçhasthasyàpi pà¤caràtradharmàva÷yakatà pa¤cakàlarato nitya§ dayàkùàntidhçtisthitiþ || 15-49 || akrodhasatyahrãvidyà÷aucàsteyadamasthitaþ | anàyàso hyakçpaõaþ ÷àstrãye maïgale rataþ || 15-50 || manasà karmaõà vàpi yaj¤àn sarvàn samàcaret | niùkàmakarmiõo gçhasthasyàpi mokùapràptiþ akàmahatayà buddhyà tyaktàha§kàralobhayà || 15-51 || sattarkavyavasàyàbhyৠlocanàbhyetyasa§bhavam | ÷rautasmàrtakriyànityo nityanaimittike rataþ || 15-52 || ãdçggçhastho jij¤àsuþ pràpya j¤ànamanuttamam | pràptavedàntavij¤àno vaiùõava§ ÷rayate padam || 15-53 || sakàmasya gçhasthasya brahmalokapràptiþ kevalo dharmanityo'sau brahmaloke mahãyate | vànaprasthadharmàþ gàrhasthyàdathavà pårva§ vànaprasthya§ ÷rayet padam || 15-54 || p. 136) gçhasthastu yadà pa÷yed valãpalitamàtmanaþ | apatyasyaiva càpatya§ vana§ càtha samà÷rayet || 15-55 || gràmyàhàra§ parityajya vanyàhàropayogavàn | bahiràtmani vàpyagni§ juhvadyaj¤aparàyaõaþ || 15-56 || vatsare vatsare trãõi tapà§si vidhivaccaret | vànaprasthasyàpi niùkàmakarõiõo mokùapràptiþ kurvan vanasthaþ ÷àstràrthànakàmahatayà dhiyà || 15-57 || sevamàno vratastha÷ca tàstà dãkùàþ samàhitaþ | vçttisa§kocakçcchubhrastattvajij¤àsayà yutaþ || 15-58 || sa§pràpya tattvavij¤àna§ vaiùõava§ ÷rayate padam | sakàmasya tasya brahmalokapràptiþ kevalo dharmanitya÷ca mahàprasthànamàcaran || 15-59 || vãta÷okabhayo vanyo brahmaloke mahãyate | sa§nyàsidharmàþ kàùàyavasana§ pràpya dvàbhyàmàdita eva và || 15-60 || dvayorekasya và pa÷càt pàrivràjya§ samàcaret | pràjàpatyৠnirupyeùñi§ sarvavedasadakùiõàm || 15-61 || p. 137) labdhànuj¤o gurorvàtha karma÷rànto mahàvratã | samàropyàgnimànagnã§÷caturthà÷ramamàvaset || 15-62 || vimuktaþ sarvadoùebhyo virakto viùayeùu ca | uccàvacৠvicinva§÷ca gatimasyàntaràtmanaþ || 15-63 || anvãkùamàõaþ såkùma§ ca paramàtmànamàtmanà | prasa§khyànaparo nitya§ vedàntaj¤ànatatparaþ || 15-64 || samàdhistha÷ca satatamugravrataparo'pi và | vàsyaika§ takùato bàhu§ candanenaikamukùataþ || 15-65 || vidveùamanuràga§ và dvayorapyavicintayan | vàyubhåtaþ khavat svastha urvãsthiramanà muniþ || 15-66 || vàrivaccàrdracetàstu ÷ucirjvalanavat sadà | gàïgo hrada ivàkùobhyaþ ÷ånyàgàrasamàkçtiþ || 15-67 || dhiyàlocitasarvàrtho dhiyà tyaktaparigrahaþ | dhiyà svãkçtasacchàstro dhiyà tçptaþ su÷uddhayà || 15-68 || dattasarvàbhayo yogã sarvairdattàbhayastathà | svàdhyàyàdyogamàsãno yogàt svàdhyàyamàmanet || 15-69 || abruvan kenacit ki§cit pràpte kàle'pyavibruvan | samaþ sarveùu bhåteùu màtçvat pitçvat sadà || 15-70 || àtmajyotiràtmaratiþ prasãdannàtmani svayam | p. 138) praj¤àpràsàdamàråóho vimuktaþ sarvato janaiþ || 15-71 || bhåmiùñhàniva ÷ailasthaþ pa÷yan sarvànavasthitàn | kai÷cinmåka iti proktaþ kai÷ciddhãra itãpsitaþ || 15-72 || kai÷cit kaþ sviditi proktaþ kai÷cid ghora itãritaþ | upekùàkaruõàmaitrãmuditàliïgitaþ sadà || 15-73 || vivekabodhasa§toùairnitya§ parijanairvçtaþ | bhaikùà÷ã tuùñisa§pårõo dharmairãdçgguõairyutaþ || 15-74 || sa§nyàsinaþ paramapuruùopàsanànmokùapràptiþ pradãpa iva ÷àntàrciþ parivràó dhyànamàsthitaþ | dehasa§skàranà÷ena vaiùõava§ ÷rayate padam || 15-75 || adhyàyàrthanigamanam iti varõà÷ramà ye te tulyavai÷eùikairyutàþ | dharmàste le÷ataþ proktàþ ki§ bhåyaþ ÷rotumicchasi || 15-76 || iti pà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyàm adhikàriniråpaõa§ nàma pa¤cada÷o'dhyàyaþ || 15 || àditaþ 900 varõotpattiniråpaõa§ nàma ùoóa÷o'dhyàyaþ rakùàtadadhikàriviùayaþ pra÷naþ nàradaþ - bhagava§strida÷àrighna sarvaj¤a vçùaketana | pramàõàrthaþ ÷ruto'smàbhiþ sahetuþ saviparyayaþ || 16-1 || sarvasyàsya ca kà rakùà ka÷ca rakùàdhikàravàn | saprakàramida§ dvandva§ bhagavan vaktumarhasi || 16-2 || tatprativacanàrambhaþ ahirbudhnyaþ - sudar÷anamayã rakùà devasya harimedhasaþ | svamçte viùõusa§kalpa§ rakùànyà na vidhãyate || 16-3 || vastuniùñhasàmarthyasya sudar÷anàtmakatvam yà sà divyà kriyà÷aktirviùõu÷aktya§÷asa§bhavà | sudar÷anàhvayà devã sarvakçtyakarã vibhoþ || 16-4 || tanmaya§ viddhi sàmarthya§ sarva§ sarvapadàrthajam | tattvànৠtàttvikànৠca cetanàcetanàtmanàm || 16-5 || p. 140) pramàõànৠvicitràõৠbhàvàbhàvayugasya ca | dharmasyàrthasya kàmasya mukterbandhatrayasya || 16-6 || yadyat svakàryasàmarthya§ tattat saudar÷ana§ vapuþ | ÷àstràstravyåhasya rakùàsàdhanatvam uktà ÷àstràstraråpà te viùõusa§kalpavikriyà || 16-7 || yayà devo jagannàthaþ kàle kàle janàrdanaþ | avatãryàthavàvi÷ya bhåtàni laghayedbhuvam || 16-8 || mantragràmsyàpi rakùàsàdhanatvam nànàmantramayã cànyà yantrako÷avicitrità | vedatantrobhayodbhåtà nànàprasava÷àlinã || 16-9 || sàkùàdviùõoþ kriyà÷aktiþ ÷uddhasa§vinmayã parà | mantramayarakùàyৠbràhmaõasyaivàdhikàraþ sarvatattvàrthapàraj¤aþ sarvavidyàvi÷àradaþ || 16-10 || askannanityanaimittaþ ÷uddhàbhijanasa§ataþ | tri÷uklo nistrisa§dehaþ ùañkarmavidhipàragaþ || 16-11 || bràhmaõo brahmayonisthaþ svadàranirataþ ÷uciþ | adhikuryàt kriyà÷akti§ viùõormantramay㧠paràm || 16-12 || p. 141) bràhmaõasyàpi ràjànavaùñabdhasya rakùàyàmasàmarthyam bràhmaõo nànavaùñabdhastayà kàryamihàrhati | avaùñambya tu ràjàna§ jagato'rthe tayà caret || 16-13 || ràjapra÷a§sà ràjà hi parama§ bhåta§ sarvadevamayo vibhuþ | kriyà÷akteradhiùñhàna§ vaiùõavyà bhagavanmayaþ || 16-14 || mårdhato hi purà devo ràjànamasçjat prabhuþ | mårdhàbhiùiktastenàsau sarvabhåtopari sthitaþ || 16-15 || dviguõo bràhmaõo ràjà veda÷àstreùu gãyate | ràjadviùৠdçùñàdçùñayoþ pratyavàyaþ yastu ta§ dveùñi sa§mohàt sa hari§ dveùñi durmatiþ || 16-16 || yo hari§ dveùñi sa§mohàt sa lakùm㧠dveùñi mànavaþ | lakùmyà dveùñà tu durmedhàþ sarvadharmeùu hãyate || 16-17 || sa bhraùñaþ sarvalokebhyaþ sarvadevabahiùkçtaþ | apratiùñhe tamasyandhe samàstiùñhati ÷à÷vatãþ || 16-18 || ato ràjà ava÷ya§ bahu mantavyaþ aihikàmuùmik㧠lakùmãmataþ prepsurudàradhãþ | ràjàna§ bahu manyeta sarvalokàdhidaivatam || 16-19 || p. 142) kevalayorbràhmaõançpayorlakùmyà asthiratvam bràhmaõe kevale lakùmãrna vasatyatimàrdavàt | atyaugryàd bibhyatã kùatre kevale necchati sthitim || 16-20 || sa§sçùñayostayorlakùmyàþ sthairyam brahmakùatre tu sa§pçkte hyagnãùomamayàtmani | nivasatyatisa§prãtà grãùme ÷ãta iva hrade || 16-21 || tatra hetuþ dve hi te bibhçto lokasthiti§ sa§bhåya tejasã | tayorhi sakalà ÷aktiþ sthità viùõoþ kriyàtmikà || 16-22 || anvayavyatirekàbhyৠtatra dçùñàntakathanam mahatyà hi yathà nadyàþ kusaro na dhçteþ kùamam | eva§ laghurnaro naiva kriyà÷akterdhçtau kùamaþ || 16-23 || pàràvàro yathà dhãro mahat㧠tৠpratãcchati | brahmapçkta§ tathà kùatra§ kriyà÷akti§ pratãcchati || 16-24 || påryamàõa§ mahànadyà kutañàka§ vidãryate | rakùyamàõastathàpyeko naiva paryàpyate tayà || 16-25 || ràjàrtha§ prayuktàyà api kriyà÷akteþ sarvaprajopakàrakatvakathanam yathà samudragàminyৠmahatyৠsariti dhruvam | p. 143) upasnehena påryante sarà§syanyàni bhåyasà || 16-26 || prayuktàyৠkriyà÷aktau cakre vai cakravartinaþ | cakrasthà hi prajàþ sarvàþ samedhante tathà ÷riyà || 16-27 || cakravartyàdãnৠkriyà÷aktàvadhikàratàratamyam cakravartã nçpaþ pårvৠdvitãyৠmaõóale÷varaþ | adhikuryàt kriyà÷akti§ tçtãyৠviùaye÷varaþ || 16-28 || mahàmàtro dvijàtirvà yo vahvã rakùati prajàþ | imৠnaiko naraþ kuryàdekasmai mànavàya tu || 16-29 || kriyà÷aktisvaråpakathanàrambhaþ adhikàraþ kriyàyà÷ca ÷akteste sa§pradar÷itaþ | råpamasyà yathàvanme gadatastanni÷àmaya || 16-30 || sàmànyataþ ÷akterdvaividhyam unmeùaþ paramaþ ÷akterviùõoþ koñya§÷akoñitaþ | bhàvyabhàvakabhedena sa dvidhà vyavatiùñhate || 16-31 || bhàvako viùõusa§kalpaþ sudar÷anaparàhvayaþ | ÷akteþ paryàya÷abdàþ saiùà devã kriyà÷aktiþ sàmarthya§ yoga ityapi || 16-32 || p. 144) pàrameùñhya§ mahàtejo màyàyoga itãdç÷aiþ | ÷abdaiþ prakàrasàmarthyaþ sa§kalpaþ so'bhidhãyate || 16-33 || bhàvakasya bhåtya§÷apravartakatvam bhàvyo nàma ya unmeùaþ sà bhåtiriti gãyate | ÷uddhya÷uddhimayã seti pårvameva nidar÷itam || 16-34 || jvalanasyeva sà jvàlà sa§kalpena pratanyate | eko nàràyaõo devastasya bhàvànugàminã || 16-35 || tasyà devyàþ kriyà÷akteþ sthiti§ mantramay㧠÷çõu | kriyà÷akternàdàtmakatvam udyatã sà kriyà÷aktirbhajate nàdaråpatàm || 16-36 || nàdasya dãrghaghaõñàdhvanisàmyam ta§ nàda§ parama§ viddhi dãrghaghaõñànadopamam | tasya yogimàtrapratyakùaviùayatvam paramairyogibhiþ svànte sa sàkùàt kriyate svayam || 16-37 || kvacidunmeùàt tasya binduråpatvam sa budbudavadambhodhau kvacidunmeùamçcchati | anudrutagataiþ so'tha yogibhirbindurucyate || 16-38 || p. 145) bindornàmanàmiråpeõa dvaividhyam nàmanàmisvaråpeõa sa bindurbhidyate dvidhà | nàmnaþ ÷abdabrahmatvam tatra nàmodaya§ pràpya ÷abdabrahma pravartate || 16-39 || nàmino bhåtiråpatvam pràpya nàmyudaya§ bhåtiþ pårvoddiùñà pravartate | varõotpattikathanàrambhaþ nàmodayamidàn㧠me mantràdhvàna§ mune ÷çõu || 16-40 || sà hi bindumayã ÷aktiþ svecchayà nàmatৠgatà | avarõo'pyekadhà pårvamanuttaramayàtmanà || 16-41 || bindordvaividhyam svaravya¤janabhedena sa dvidhà vyavatiùñhate | bindu÷akteramuùyàstu bhåyo'pi ÷çõu vistaram || 16-42 || udetyeùà visçùñàkhyà ÷abdasargamayã parà | ekànekavicitràrthà nànàvarõavikàriõã || 16-43 || sàkùàt somasvaråpà sà lakùmyàþ ÷abdamayã tanuþ | svaravya¤janaråpeõa sà vivarta§ prapadyate || 16-44 || p. 146) akàràtmanà tasya smunmeùaþ a ityàdisamunmeùaþ so'nuttara udãryate | akàrasya sarvavàgråpatvam sarvà vàgayamevaikastattadàkàrabhedavàn || 16-45 || bindorikàrokàràtmanà samunmeùaþ sa icchanniriti vyakta unmiùannuriti smçtaþ | yathoktavarõatrayasya sarvasvaravibhàvakatvam eta eva trayo varõàþ sarvasvaravibhàvanàþ || 16-46 || teùৠdãrghatàpattiþ anuttaraþ sa ànanda àbhàva§ pratipadyate | iricchayà sa ã÷àna ãbhàva§ pratipadyate || 16-47 || urunmiùannånaråpa åbhàva§ pratipadyate | ecàmutpattiþ anuttarecchàsa§dhànàdekàro nàma jàyate || 16-48 || anuttaràdbhavan bhåya aibhàva§ pratipadyate | divyàdanuttaronmeùàdokàro nàma jàyate || 16-49 || anuttaràdbhavan bhåya aubhàva§ pratipadyate | p. 147) teùৠsa§dhyakùaratvam sa§dhyàtmàna ime kåñà÷catvàraþ samudàhçtàþ || 16-50 || teùàmavayavàrthàviùkaraõam anuttarecchàyogena hyedhamànaþ sa e smçtaþ | bhåyo'nuttarasa§yogàdai càpyai÷varyavàn smçtaþ || 16-51 || divyàdanuttaronmeùàdotaþ sarvatra o smçtaþ | anuttaràt sa sa§bhåya aurjityàdaugati§ gataþ || 16-52 || çlçvarõotpattiþ ekatribhàgayo çddhyà arayo ç smçto budhaiþ | alayo÷ca tathà lçtvamàkàraþ syàdanuttaraþ || 16-53 || bhåyo'pyanuttarodyogàt plavamànastathà smçtaþ | eva§ caturda÷odyogànnànàkàravibhàvinã || 16-54 || nañãva kuõóalã÷aktiràdyà viùõorvijçmbhate | asya råpadvaya§ såkùma§ sçùñisa§hàrakàraõam || 16-55 || anàkhyeyà mahàsattà kriyà÷aktiþ krameõa sà | ÷abdàtmanà vivartsyantã sà purà yàti sçùñitàm || 16-56 || p. 148) sçùñiþ sargo visarga÷ca visarjanamitãdç÷aiþ | nàbhau kuõóalyàþ pa÷yantãtvam målàdhàràt samudyantã sà ÷àntà sà nira¤janà || 16-57 || aïkùyantã sà¤janaistaistaiþ sa§skàraiþ samanuttaram | dçùñidç÷yàtmatৠpràpya ÷abdàrthatvavivartinã || 16-58 || pa÷yantã nàma nàbhau sà yogadç÷yodaya§ gatà | ÷aktiþ sà vaiùõavã sattà mantramàtà sama¤janà || 16-59 || adhikàrakùaya§ yànti yoginastৠgatà dhiyà | tasyà hçdabje vistàraþ vijçmbhaõonmukhã lakùmãþ pa÷yantã sà kriyàmayã || 16-60 || bhàva§ sa§skçtya sa§skàraiþ samarthàkhyৠvivartanàm | bhçïgãva ninadantã sà hçdabje yàti vistçtim || 16-61 || vàcyavàcakabhàvena lolãbhåtà kriyàmayã | tadà sa§skçtayaþ sarvàþ smçtãþ puùyanti vàcyagàþ || 16-62 || tasyàþ kaõñhade÷e visargàtmanà pariõàmaþ eva§vidhà kriyà÷aktistattadvàcyavivakùayà | ÷abdaråpa§ samàsthàya kåñastha§ vyaktivarjitam || 16-63 || p. 149) sà yàtyanuttaraspçùñà kaõñha§ ÷aktirvisargiõã | punaþ sànuttare sthitvà caturda÷avibhàvinã || 16-64 || anuttarottarà yàti kaõñhe heti vijçmbhaõam | tataþ sàdimayã bhåtvà kàntavya¤jana÷àlinã || 16-65 || anuttaramayã bhåyo bindau sa§pratitiùñhati | binduþ sa§hàra ityukto visargaþ sçùñirucyate || 16-66 || imau dvau sçùñisa§hàrau le÷ataste nidar÷itau | mattaþ ÷çõu mune bhåyaþ svaràõৠvividhৠtatim || 16-67 || svaràõàmavàntarabhedaniråpaõam yadàditritaya§ pårva§ svarakåñasthamãritam | aùñàda÷avidha§ tattu pratyeka§ yoginৠmatam || 16-68 || svaravya¤janakåñau yau ç lç ityuditau purà | àdyo'ùñàda÷adhàntyastu tayordvàda÷abhedavàn || 16-69 || iti svaràõৠpa¤cànàma÷ãti÷caturuttarà | svarakåñàstu catvàro ye teùàmãdç÷ã bhidà || 16-70 || ÷atàni triõyathaikàrà vi§÷ati÷caturuttarà | eva§ pa¤ca sahasràõi ÷atànyaùñàvanuùñubhàm || 16-71 || p. 150) aikàraþ kathitaþ samyak ÷ikùàtattvavi÷àradaiþ | okàra÷ca tathaukàra iyadbhedau prakãrtitau || 16-72 || ramyau gaurau yamityeva sa§khyà sa§bhåya sa§dhigà | yoginastৠprapa÷yanti manyante manasà naràþ || 16-73 || sa§bhåya svarasa§khyà tu stabdhau gauro yamityasau | dvistàvantaþ svarà j¤eyàþ sçùñisa§hàrabheditàþ || 16-74 || sargayuktà binduyuktàþ kevalà iti ye tridhà | deho'rthaþ saïga ityeva te sa§bhåya caturda÷a || 16-75 || sçùñiþ somaþ samàkhyàtà binduþ sårya udãryate | svaràõৠsåryacandrakiraõàtmatà pårve sapta svaràþ såryakiraõàþ parikãrtitàþ || 16-76 || somasya kiraõà j¤eyà àkàràdaya uttare | tayorahoràtrapravartakatvam aharnayati såryastu svaraiþ piïgalayà caran || 16-77 || ràtri§ sçjati somastu svaraiþ svairióayà caran | para÷akteþ suùumnàsa§càritvam svaràõৠyà parà viùõoþ kåñasthà ÷aktirujjvalà || 16-78 || p. 151) suùumnayà sa§carate ÷abdabrahma vitanvatã | iti te le÷ataþ proktà svaràõৠgatiruttamà || 16-79 || vya¤janasçùñikathanàrambhaþ atha vya¤janasçùñi§ te kathayàmi mune ÷çõu | visargasya vàsudevamårtitvam anuttarottarà sçùñiryà sà heti purodità || 16-80 || àdivyåhasya devasya vàsudevasya sà tanuþ | acyuto binduyukto'sau rundhannàdhàramàdimam || 16-81 || sàgni§ dãpayate nàda§ yogàrambhe tu yoginàm | acyutaþ sçùñiyukto'sàvårdhvasçùñi§ karoti ca || 16-82 || acyutaþ sçùñiyuktastu bahiþsçùñi§ karotyayam | tasmàdåùmaõàmutpattisteùৠcàturàtmya§ ca hàt sàt ùàt ÷àttataþ ÷a÷vacchaktyåùmàõa udãritàþ || 16-83 || càturàtmyamida§ prokta§ caturbrahmeti ÷abditam | kùakàrasahitànৠteùৠbrahma÷abdavàcyatvam kùeõa kåñena sa§yogàt pa¤cabrahmeti ÷abditam || 16-84 || kùastu satyasya bãja§ tu proktaþ sàttvata÷àsane | p. 152) kaùakåñamu÷antyanye nitya§ tatpratiråpakam || 16-85 || antaþsthànàmutpattisteùৠsa§j¤àtraya§ ca ÷àdvastasmàlla uddiùño làdro ràdyaþ prajàyate | dhàraõà nàma vij¤eyà yàdyà vi÷vasya dhàraõàt || 16-86 || antaþsthà iti ca proktà antaþsthapuruùe÷ayàþ | avasthà iti ca proktà ã÷àvataraõakrame || 16-87 || makàrotpattiþ yakàràdã÷a÷aktisthànmakàro nàma jàyate | anuttarottaro bindurma iti prati÷abdyate || 16-88 || tasya sarvacetanasamaùñiråpatva§ jãvavàcitva§ ca cetanànৠtu sarveùৠsamaùñiþ sà nigadyate | asmadartho'yamuddiùña so'yamuttamapåruùaþ || 16-89 || bhakàrotpattistasya ca prakçtivàcitvam såkùmekùayànuvçddhau sà prakçtyà bhogyaråpayà | bha ityeva makàràt sà punaþ sthålà vivicyate || 16-90 || p. 153) bàdiñàntatrayoda÷avarõotpattiþ bhogopakaraõàkàrà bahirantarvyavasthayà | trayoda÷àtmanà vyaktà bàdyà ñàntà mahàmune || 16-91 || bàditrayasya mahadaha§kàramanovàcitvam tavargasya j¤ànendriyavàcitvam buddhi÷càha§kçti÷caiva mana÷ceti manãùibhiþ | vàditritayamuddiùña§ nàdi tànta§ tu dhãndriyam || 16-92 || ñavargasya karmendriyavàcakatvam õàdi ñànta§ tu karmàkhyamatha bhogyodbhavo dvidhà | cavargotpattiþ tasya tanmàtravàcitvam ¤àdi cànta§ tu tanmàtrapa¤caka§ pravijçmbhate || 16-93 || kavargotpattiþ tasya mahàbhåtavàcitvam ïàdiþ pa¤camahàbhåtà kàntànyà varõasa§tatiþ | yasmàdyasyodbhavo varõàt tattvasçùñyৠtu tat smaret || 16-94 || lakàrotpattiþ lasyaiva karaõànyatve lakàro nàma jàyate | vya¤janànৠvaividhyam catustri§÷aditi proktà varõàste vya¤janàtmakàþ || 16-95 || p. 154) evamekaika÷o yogàdbhedàþ syurbahavaþ svaraiþ | catuþpa¤cà÷aduddiùñàþ kakàràstatra vai mune || 16-96 || kikàrà÷ca kukàrà÷ca kçkàrà÷ca tathàvidhàþ | klçkàràstatra ùañtri§÷at kekàrà rasadhãrmune || 16-97 || tathàvidhà÷ca kokàrà yogibhiþ sa§khyayà smçtàþ | stabdhasvàrtho'yamityeva§ kaikàro yogibhiþ smçtaþ || 16-98 || kaukàrà÷ca tathàsa§khyàþ sapta sa§hatya te punaþ | deho'rthaþ saïga ityeva§ sa§khyàtàþ paramarùibhiþ || 16-99 || vegavya¤janasa§khyaiva deho'rthaþ sàïgabheditàþ | nãtimatpratibhà heti sa§khyayà jàyate mune || 16-100 || svaravya¤janasa§yogàdiya§ sa§khyà samãrità | ekadvitryàdisa§yogairvya¤janànৠkramàt kramàt || 16-101 || kevalànৠsasvaràõৠtataþ sa§khyàvidhiþ smçtaþ | varõamàtçkàyà bhagavacchaktiprotatvam padavàkyapramàõàdinànàkoraka÷àlinã || 16-102 || varõastambà j¤ànamålà ÷abda÷aktirhi vaiùõavã | viùõunà devadevena tena ÷aktimatà svayam || 16-103 || sthålasåkùmaparatvena proteya§ varõasa§tatiþ | p. 155) bhagavadàj¤ayà rudrà§÷asyàpi varõamàtçkàdhiùñhàtçtvam tadàj¤ayàsmada§÷ai÷ca rudrairnànàvidhairiyam | mantrayoniriya§ devã màtçkàdhiùñhità sadà || 16-104 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠvarõotpattiniråpaõa§ nàma ùoóa÷o'dhyàyaþ || 16 || àditaþ ÷lokàþ 1004 varõasa§j¤àniråpaõa§ nàma saptada÷o'dhyàyaþ dhyàyinৠsukhada§ nitya§ jvàlàjañilakuntalam | sudar÷anàkhya§ taddivya§ mahaþ kimapi dhãmahi || varõamàtçkàdhiùñhàtçråpapra÷naþ nàradaþ - namaste ÷arva sarvaj¤a sarvàsuranibarhaõa | sthålasåkùmaparairbhàvairyathà varõà adhiùñhitàþ || 17-1 || viùõunà devadevena rudrai÷ca bhavada§÷akaiþ | tathà ta§ me para§ bhàva§ vaktumarhasi ÷a§kara || 17-2 || tatprativacanapratij¤à ahirbudhnyaþ - viùõu÷aktimayà varõà viùõusa§kalpajçmbhitàþ | adhiùñhità yathà bhàvaistathà tanme ni÷àmaya || 17-3 || varõàdhiùñhàtçvaiùõavaråpàõi prathama÷càprameya÷ca vyàpako'kàra ucyate | ànanda àdideva÷ca gopana÷càþ smçto budhaiþ || 17-4 || p. 157) iùña iddha÷ca ràma÷ca ikàraþ paripañhyate | viùõu÷ca pa¤cabindu÷ca màyà ãkàra ucyate || 17-5 || ukàra udaya÷càpi hyuddàmo bhuvanàhvayaþ | praj¤àdhàra÷ca loke÷a årja åkàra ucyate || 17-6 || çkàra çtadhàmà ca satya÷càïku÷a eva ca | jvàlà prasaraõa÷caiva çkàro viùñaràhvayaþ || 17-7 || lçkàrastàrakaþ prokto liïgàtmà bhagavàniti | lékàro dãrghaghoõa÷ca devadattastathà viràñ || 17-8 || ekàrastu jagadyonistrya÷ro vigraha eva ca | aikàra÷ca tathai÷varya§ yogã hyairàvaõastathà || 17-9 || odana÷cautadeva÷ca vikramyokàra ucyate | aurvo bhådharasa§j¤a÷càpyauþ smçto hyauùadhàtmakaþ || 17-10 || trailokyai÷varyado vyàpã vyome÷au§kàra eva ca | a§kàraþ sçùñikçt prokto visargaþ parame÷varaþ || 17-11 || kakàraþ kamala÷caiva karàlaþ prakçtiþ parà | khakàraþ kharvadeha÷ca vedàtmà vi÷vabhàvanaþ || 17-12 || gakàrastu gadadhva§sã govinda÷ca gadàdharaþ | p. 158) ghakàrastvatha gharmà§÷ustejasvã dãptimà§stathà || 17-13 || ïakàra ekada§ùñràkhyo bhåtàtmà bhåtabhàvanaþ | cadrà§÷u÷ca¤cala÷cakrã cakàraþ parikãrtyate || 17-14 || chandaþpati÷chaladhva§sã chakàra chanda eva ca | ajito janmahantà ca jakàraþ ÷à÷vataþ smçtaþ || 17-15 || jhakàro jhaùasa§j¤astu sàmagaþ sàmapàñhakaþ | ¤akàra uttamàkhya÷ca ã÷varastattvadhàrakaþ || 17-16 || vi÷vàpyàyakara÷candrã ña àhlàda udãritaþ | dhàràdharo nemisa§j¤aùñhakàraþ kaustubho mataþ || 17-17 || mausalo daõóadhàra÷ca óakàro'khaõóavikramaþ | óhakàro vi÷varåpa÷ca dçóhakarmà pratardanaþ || 17-18 || õakàro'bhayadaþ ÷àstà vaikuõñhaþ parikãrtitaþ | takàrastàlalakùmà ca vairàjaþ sragdharastathà || 17-19 || dhanvã bhuvanapàla÷ca thakàraþ sarvadhàrakaþ | dattàvakà÷o damano dakàraþ ÷àntidaþ smçtaþ || 17-20 || dhakàraþ ÷àrïgadhçgdhàmà màdhava÷ca prakãrtitaþ | naro nàràyaõaþ panthà nakàraþ samudàhçtaþ || 17-21 || pakàraþ padmanàbha÷ca pavitraþ pa÷cimànanaþ | p. 159) phakàraþ phullanayano làïgalã ÷vetasa§j¤itaþ || 17-22 || bakàro vàmano hrasvaþ pårõàïgaþ sa ca kathyate | bhallàtako bhakàra÷ca j¤eyaþ siddhiprado dhruvaþ || 17-23 || makàro mardanaþ kàlaþ pradhànaþ paripañhyate | caturgatiryakàra÷ca susåkùmaþ ÷aïkha ucyate || 17-24 || a÷eùabhuvanàdhàro ro'nalaþ kàlapàvakaþ | lakàro vibudhàkhya÷ca dhare÷aþ puruùe÷varaþ || 17-25 || varàha÷càmçtàdhàro vakàro varuõaþ smçtaþ | ÷akàraþ ÷a§karaþ ÷àntaþ puõóarãkaþ prakãrtitaþ || 17-26 || nçsi§ha÷càgniråpa÷ca ùakàro bhàskarastathà | sakàrastvamçtastçptiþ soma÷ca parikãrtitaþ || 17-27 || såryo hakàraþ pràõastu paramàtmà prakãrtitaþ | anante÷aþ kùakàrastu vargànto garuóaþ smçtaþ || 17-28 || binduþ sa§hàra ityukto visargaþ sçùñirucyate | viùõu÷aktimayà ete sthålasåkùmaparàtmakàþ || 17-29 || aprameyàdayo bhàvàþ ÷ata§ sàrdhamudãritàþ | varõàdhiùñhàtçraudraråpàõi varõàste'dhiùñhità yaistairmada§÷ai rudrasa§j¤itaiþ || 17-30 || p. 160) tànnibodha mahàbhàgànakùarasthàn mahàmune | ÷rãkaõñhànandasåkùme÷àstrimårtirame÷varaþ || 17-31 || aïghrã'so bhàrabhåti÷ca tithiþ sthàõurbhavàhvayaþ | caõóã÷o bhautikaþ sadyojàta÷cànugrahe÷varaþ || 17-32 || akråra÷ca mahàsenaþ syuretàþ svaramårtayaþ | tataþ krodhã÷acaõóã÷apa¤càntaka÷ivottamàþ || 17-33 || tathaikarudraþ kårmaikanetràhvacaturànanàþ | aje÷aþ sarvasome÷au làïgalã dàrikastathà || 17-34 || ardhanàrã÷vara÷comàkànta÷càùàóhadaõóinau | atrirmãna÷ca meùa÷ca lohita÷ca ÷ikhã tathà || 17-35 || calagaõóadvigaõóau ca samahàkàlavàlinau | bhujaïge÷aþ pinàkã ca khaógã÷a÷ca bakastathà || 17-36 || ÷veto bhçgurvakulã÷aþ sa§vartaka itãritaþ | rudramårtaya uddiùñà madãyà varõapàlikàþ || 17-37 || varõacakrapadmaniråpaõam tathà varõamaya§ cakra§ padma§ càpi nibodha me | praõavo'kùaþ samuddiùñaþ ÷aktirnàbhirudãrità || 17-38 || p. 161) akacàùñatapà÷caiva savargyà arapaddhatiþ | yàdayo nemiruddiùñà garuóaþ pradhirucyate || 17-39 || praõavaþ karõikà proktà ÷aktiþ kesarapaddhatiþ | svaradviraùñaka§ vargà antaþsthà åùmabhiþ saha || 17-40 || patràùñakamida§ prokta§ garuóo dãptirucyate | iti cakràbjamadhyasthà màtçkàvarõamàlinã || 17-41 || mantrayonirmahàdevã vaiùõavã ùaóguõàtmikà | varõamàtçkàtmakavaiùõava÷aktisvaråpavarõanam àdivarõapraklçptàïgà vargàbharaõabhåùità || 17-42 || padmagarbhapratãkà÷à ÷aïkhapaïkajadhàriõã | praõavenàtha ÷aktyà ca ÷riyà sa§klçptadehikà || 17-43 || svarasa§pårõavadanà kacaklçptakaradvayà | ñataklçptapadadvandvà pàdiklçptodarà ÷ubhà || 17-44 || yarapràõoùmakà devã lakàravarahàriõã | vakàrakà¤cãsubhagà ÷aùakuõóaladhàriõã || 17-45 || sahçtkà hàntaràtmà ca kùaprabhà varõamàlinã | pà÷àïku÷akaràgrà ca vàõã dhyeyà vipa÷cità || 17-46 || prathama§ vaiùõava÷aktyàràdhanam vakùyamàõena mantreõa puraivàràdhayedgiram | tato mantroddhàraþ p. 162) labdhànuj¤astato devyà gurupaïkti§ samarcya ca || 17-47 || gaõe÷amabhipåjyàtha mantràniùñàn samuddharet | vaiùõavaråpaireva vaiùõavamantroddharaõam aprameyàdibhirbhàvairvaiùõavànuddharet sudhãþ || 17-48 || raudramantràõà raudraråpairuddharaõam ÷aktimantràõৠ÷aktiråpaiþ raudràn rudraistataþ ÷àktàn bhàratya§÷aiþ samuddharet | yadyapi vyàpakà mantrà nitya§ siddhà mahàmune || 17-49 || syuþ ÷akti÷àlino mantrà eva§ sçùñivicintanàt | uktakramollaïghane pratyavàyaþ ujjhitvoktakrama§ yo hi mandàtmà mantramuddharet || 17-50 || bhavanti ÷àpadà mantràstasya ÷àstràtivartinaþ | anullaïghane'bhyudayaþ anujjhitvà krama§ sarva§ yaþ sudhãrmantramuddharet | tasyàdhyayanamàtreõa mantraþ siddhi§ prayacchati || 17-51 || iti ÷rãpà¤caràtre tantrarahasye ahirbudhnyasa§hitàyৠvarõasa§j¤àniråpaõa§ nàma saptada÷o'dhyàyaþ || 17 || àditaþ ÷lokàþ 1055 mantroddhàro nàma aùñàda÷o'dhyàyaþ dhyàta§ sakçdbhavànekakoñyaghaugha§ haratyaram | sudar÷anasya taddivya§ bhargo devasya dhãmahi || ÷aktimantroddhàraþ ahirbudhnyaþ – ÷akti§ samuddharet pårvamagnãùomàtmanà sthitàm | viùõusthৠparamàtmasthৠspç÷ant㧠vyàpin㧠punaþ || 18-1 || vànãhçdayamàdàya yojayedantaràtmanà | hçdà punaþ samàyojya yojayedåùmaõo dvayam || 18-2 || pa¤cabindu§ mahà÷akti§ smaredatha tadàsanàm | vyome÷amà÷rayant㧠tৠsmaredatha dhiyà punaþ || 18-3 || sa§kùepatastatprabhàvaþ iya§ divyà mahà÷aktiþ somasåryàgnibhåùaõà | màyà nàma tanurviùõostrailokyai÷varyadojjvalà || 18-4 || sthålasåkùmaparatvena ÷aktireùà nidar÷ità | saudar÷anànৠmantràõàmiya§ yonirmahàmune || 18-5 || p. 164) viùõusa§kalparåpàõৠye cànye vaiùõavà bhuvi | iyam sà paramà ÷aktiraha§teya§ hareþ parà || 18-6 || vicitràneka÷abdàrthatattatsa§kalpakorakà | yugmàntairàdibhiþ ùaóbhiràdyantasvaraùañkayoþ || 18-7 || aïgaklçptiþ samuddiùñà ÷aktyà melitayà svayà | sudar÷anada÷àkùaramantroddhàraþ manasàbhyasya tৠ÷akti§ sa§toùàvadhi vaiùõavãm || 18-8 || samuddharenmahàmantra§ saudar÷anamananyadhãþ | amçta§ ÷aktihçdbhåtamaprameyena varõayet || 18-9 || divya§ tadantaràtmàna§ paramàtmànama¤jasà | yojayet prathamenaiva tatsthৠtçpti§ tu kevalàm || 18-10 || kevala§ tatsthita§ soma§ tatsthita§ ca smaret sudhãþ | a÷eùabhuvanàdhàra§ tatsthamànandameva ca || 18-11 || kàlapàvakamàdàya duùñapàpendhanànalam | yojayed vyàpakenaiva nànàvidhavibhàvinà || 18-12 || sa§kùepatastatprabhàvavarõanam da÷àkùarã mahàvidyà ÷aktiþ saudar÷anã tviyam | sthålasåkùmaparàkàrà viùõusa§kalparåpiõã || 18-13 || p. 165) tattadvicitrasa§kalpasadasadbhàvabhàvinã | sarvabhàvànugà viùõo parà saudar÷anã sthitiþ || 18-14 || àkà÷àdipçthivyantabhåtibhedànuyàyinã | såkùmà saudar÷anã ÷aktiþ kàraõàdivibhàginã || 18-15 ||