*************************************************************************************************************
* aagamapraamaa.nyam "srii yaamunaachaaryaswaamin the Paramaguru of Sriibhaa"syaachaarya,
*
* Edited By A. S. T. S. P. S. M. M. Raamami"sra"saastri , Professor Sanskrit College, Benares
* 
* published 1937 C.E., Benares
*
* Data entered by the staff of Muktabodha 
* under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski
*

* Velthius transliteration
* Revision 0 June 14, 2007

*   Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute   
*   THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY.   
******************************************************************************************************************

|| "srii.h ||

aagamapraamaa.nyam |

"sriipa~ncaraatratantrapraamaa.nyavyavasthaapanaparam |

"sriibhaa.syakaaraa.naa.m paramaguru.naa

"sriiyaamunaacaaryasvaaminaa pra.niitam |

satsa.mpradaayaacaaryasarvatantrasvatantra pa.m0 
svaami"sriiraamami"sra"saastri.naa pari"sodhita.m kvacidvi.same 
vi"sadiik.rta.m ca |

AAGAMAPRAAMAA.NYAM
By

"SRII YAAMUNAACHAARYA SWAAMIN,

the Paramaguru of Sriibhaashyaachaarya,

Edited By

A. S. T. S. P. S. M. M. RAAMA MI"SRA "SAASTRII,

PROFESSOR SANSK.RIT COLLEGE, BENARES.

vaaraa.nasyaam

"srii raame"svara paa.thakena taaraayantraalaye mudritam |

1994 vaikramaabde | 1937 iisvii | = 1937 CE



|| "srii.h ||

"sriiyai nama.h |

"sriipataye nama.h |

"sriimate raamaanujaaya nama.h |

namonamo yaamunaaya yaamunaaya namonama.h |
namonamo yaamunaaya yaamunaaya namonama.h |

yasmi/"scirantanagiraamiha tatparatva-
tattatpralambhanavimuurcchita"sokahaanam |
aayattamasti bhavavaaridhipotapaado
raamaanujaaryamunire.sa jayatya.ajasram ||




"srii.h

"sriiyai nama.h

"sriidharaaya nama.h

bhagavate yaamunamunaye nama.h

"sriimate raamaanujaaya nama.h ||

"srii6madyaamunamuniviracitamaagamapraamaa.nyam |

jagajjanmasthitidhva.msamahaanandaikahetave |
karaamalakavadvi"sva.m pa"syate vi.s.nve nama.h ||

ye.amii kecana matsaraatsavayaso durmaanasaaraa naraa.h |
gambhiiraa.m gu.na"saaliniimapi gira.m nindanti nindantu te ||

saaraasaaravicaarakau"salada"saapaare pare.avasthitaa.h |
santassantyanasuuyavo.api bahava.h "sa.msanti ye madgiram ||

abhinive"sava"siik.rtacetasaa.m bahuvidaamapi sambhavati bhrama.h |
tadiha bhaagavata.m gatamatsaraa matamida.m vim.r"santu vipa"scita.h ||

	iha kecid 
yatastato.avagatakatipayakutarkakalkavisphuurjjitavijitamanasastrayiimaargas
a.mrak.sa.navyaajena nijavimar"sakau"salaati"sayamupadar"sayanta.h 
paramapuru.saviracitanirati"sayani"sreyasagocarapa~ncaraatratantrapraamaa.
nye vipratipadyante |

vadanti ca |

dvedhaa khalu pramaa.natva.m vacasaamavasiiyate |
ekammaanaantaraapek.samanapek.samathetarat ||

tatraapi |

na taavatpuru.saadhiinaracana.m vacana.m kvacit |
aasiidati pramaa.natvamanapek.satvalak.sa.nam ||

pauru.seya.m hi vaca.h 
pramaa.naantarapratipannavastuupasthaapanaayopaadiiyamaana.m 
vaktustadarthasiddhimanurudhyamaanameva pramaa.nabhaavamanubhavati | 
na ca 
pa~ncaraatratantrapratipaadyamaanavilak.sa.nadiik.saapuurvakabhagavadaara
adha-naabhila.sitasvargaapavargaadisaadhyasaadhanasa.mbandha.m 
pratyak.saadiinyaavedayitu.m k.samante | na hi pratyak.se.na 
diik.saaraadhanaadiini niriik.samaa.naaste.saa.m ni"sreyasasaadhanataa.m 
pratipadyaamahe |
	na caarvaaciinaa.h 
kecidatimaanu.sa"saktayo.amii.samabhila.sitasaadhanataamadhyak.sitavanta 
iti pramaa.namasti, yataste.saamapi cak.suraadiindriya.m 
d.r"syamaanamindriyasvabhaava.m naatikramitumutsahate |

nanu ca |

prak.r.syamaa.na.m pratyak.sa.m d.r.s.tamaa"srayabhedata.h |
atastadaa"sraye kvaapi dhruva.m pariniti.s.thati ||

	sarva.m hi saati"saya.m nirati"sayada"saamanubhavad d.r.s.ta.m 
viyatiiva parimaa.na.m, saati"saya.m ca kaakoluukag.rdhraadi.su 
pratyak.samiik.sitamiti tadapi tathaa bhavitumarhati | iya.m ca j~naanasya 
paraa kaa.s.thaa yaa sarvagocarataa, adhikavi.sayatayaiva hi jagati jaanaani 
parasparamati"serate |

itthamai"svaryavairaagyasaamarthyaadigu.naa api |
nirastaati"sayaa.h pu.msi kvacitsantiiti suuraya.h ||

	ato 
yasyaitadakhilabhuvanaavalambibhaavabhedasaak.saatkaaripratyak.sa.m sa 
tatsamiik.sitadiik.saaraadhanaadidharmabhaavo bhagavaaneva.m vyaaca.s.teti 
kimanupapannamiti |

tanna pratyak.savij~naanaprakar.sa.h kalpito.api va.h |
svagocaramatikramya naanyadaaskanditu.m k.sama.h ||

tathaa hi |

ruuparuupitadekaarthasamavaayi.su caak.su.sa.h |
prakar.so bhavitu.m yukto d.r"syamaanaprakar.savat ||

evam, |

indriyaantaravij~naana.m vi"sva.m gocarayenna tu |
katha.m pratyak.savij~naana.m vi"sva.m bodhayitu.m k.samam ||
nanu tatkl.rptasaamarthya.m vidyamaanopalambhane |

	asati hi svabhaavaanubandhini vidyamaanopalambhanatve 
pratyak.sataiva paraavartate, na hyajaatamativ.rtta.m 
vaa.agamayadanumaanaadi pratyak.sapak.sanik.sepa.m, tena 
a"se.savi.sayitaalak.sa.napratyak.saprakar.sa.h 
svabhaavaniyamanirmuulitodaya iti na h.rdayamadhirohati | idamapi 
saati"sayena nirati"sayamanumimaana.h p.r.s.to vyaaca.s.taa.m saati"saya eva 
kinnu taa.m da"saamanubhavati yata.h para.m na sa.mbhavati 
mahimetyabhinivi"sase baala iva sthavirabhaavam |
	athaikasmin saati"saye kenaapyanyena nirati"sayena bhavitavyamiti 
aahosvitsamaanajaatiiyenaanyena nirati"sayada"saamadhiruu.dhena 
bhavitavyati |

na taavadagrima.h kalpa.h kalpate.anupalambhata.h |
na hi d.r.s.ta.m "saraavaadi vyomeva praaptavaibhavam ||

	yadi ca tadeva saati"sayamasa.mbhaavaniiyaparaprakar.sa.m 
pariniti.s.thet, hanta.h ? tarhyekaikena gha.tama.nikaadinaa 
brahmaa.n.dodaravivaramaapuuritamiti 
tatpratihatatayetarabhaavabha"ngaprasa"nga

vyomnaiva labdhasaadhyattvaanmadhyama.h siddhasaadhana.h |
kalpaantare.api durvaara.m praagudiiritaduu.sa.nam ||

vibhustambhaantakhyaaptastambhassaati"sayo na hi |
d.r.s.tapuurvastathaa.anyovyaaghaata.h sthita eva sa.h ||

yadapi viyati parimaa.namiha nidar"sita.m tadapi vimar"saniiyameva 
parimaa.na.m hi naama de"saavaccheda.h iyattaa paritobhaavave.s.tanamiti 
yaavat |
	na ca nabhasi tadastiiti kathamiva tadiha nidar"sanatayaa nirdi"syate |
	yadi ca nabhasi tadanumanviita tadapi tarhi 
sambhaavyamaanaparaprakar.samiti punarapi saadhyavikalataa |
	na ca ati"sayitena prattyak.se.na diik.saaraadhanaadayo dharmatayaa 
avabodhitaa ityapi pramaa.namasti tasmaadasmadaadi.su 
anaalocitaparacetanaatirekaparikalpanaa.alpiiyasiiti 
naabhipretasaadhyasaadhanasambandhe pratyak.sa.m pramaa.na.m, nataraa.m 
tanmuulatayaa pa~ncaraatrasm.rti.h pramaa.nam |
	na ca kara.napathaduuravartini prastutavastunyavinaabhaavaa-
dhaara.naadhiinodayamanumaanamutpattumala.m, na 
hya.s.tacaravahvayastadavinaabhaavitayaa dhuumamanusa.mdadhati |	
na caagamassaatvatasamayasiddhakriyaakalaapakartavyatopasthaapana-
para.h parid.r"syate, yena tanmuulatayaa pa~ncaraatrasm.rtaa.h pramaa.na.m 
syu.h, na caad.r"syamaano.apyanumaanagocara.h, yathaiva hi 
tantraprasiddhadiik.saaraadhanatatphalaabhimatasvargaadisaadhyasaadhana-
bhaavo naanumaanagocara.h sambandhaavadhaara.navirahaat, eva.m 
tanmuulaagamo.api tata eva naanu maatu.m "sakya.h |
	na caagamenaapi prastutasmara.namuulabhuutaagamaavagama.h 
sambhavati sa hi dvedhaa pauru.seyaapauru.seyabhedaat |

na taavatpauru.seye.na vacasaa tasya sambhavaa.h |
vipralabdhumapi bruuyurm.r.saiva puru.saa.h yata.h ||
adyatve.api hi d.r"syante kecidaagamikacchalaat |
anaagamikamevaartha.m vyaacak.saa.naa vicak.sa.naa.h ||

tadiha pa~ncaraatragranthaprabanddh.r.naamapi 
tanmuulabhuutaagamaavagamapura.hsarii ki.m svanibandhanaanaa.m 
vedamuulattvapratij~naa, ki.m vaa yathaaruci racayataa.m prarocanaaya 
tathaa vacanamiti "sa"nkaamahe |

taavataa ca pramaa.natva.m vyaahanyeta samiihitam |
na hi nityaagama.h ka"scidasti taad.r"sagocara.h ||
na copamaanaattanmuula"srutisiddhirasambhavaat |
katha.m hyad.r.s.tapuurvaa saa sad.r"saj~naanagocaraa ||
na caarthaapattitastanmuula"srutisiddhi.h, anupapattyabhaavaat, 
smara.nanyathaa.anupapattyaa hi tatkalpanaa praadurbhavati | samaranti hi 
pa~ncaraatrapra.netaara.h-diik.saaraadhanaadi dharmatayaa.a.s.takaadiiniva 
manvaadaya.h |
	na caananubhuute vastuni smara.na"saktiraavirbhavati, 
anubhava"scendriyali"nga"sabdasad.r"saanupapadyamaanaarthapuurvaka.h, 
iid.r"savi.saye.anubhava.h pramaa.naantarebhyo.anaavirbhava/"scodanaameva 
muulamupakalpayatiiti sidhyedapyaya.m manorartha.h yadi hi 
yathaarthatvaniyamo.anubhavaanaa.m praamaa.nika.h syaat, yadaa 
punaaraagadve.saabhinive"saadiva"sok.rtaanta.hkara.naanaamayathaarthaanu-
bhavabhaavitaa bhaavanaa.h svaanuruupaa.h sm.rtiiraaracayanti kathamiva 
tadaa smara.naanupapattita.h pramaa.nabhuutaa "srutirupakalpyeta 
anyathaa.api smara.nopapatte.h, manvaadismara.ne.svidaanii.m kaa vaartaa | 
nanu tatraapi praaguktaa yuktaya.h paraakramante na hya.s.takaa.m 
d.r.s.tavataami.s.tasaadhanamiti matiraavirasti |
	na caanumaana.m, sabandhaadar"sanaat, na ca "sabda.h, 
tadanupalambhaat, na caanupalabdho.anumaatu.m "sakya.h, 
sa.mbandhaadar"sanaadeva, na copameya.h, sad.r"saaniruupa.naat, na ca 
kalpayitu.m "sakya.h, anantaroktatvaat sm.rtyanyathopapatte.h |

vedasa.myogipuru.sasmara.naanupapattita.h |
kalpyate cec "srutistatra tato.anyatraapi kalpyataam ||
yatonaarada"saa.n.dilyapramukhaa.h paramar.saya.h |
smaryante pa~ncaraatre.api sa.mpradaayapravartakaa.h ||

tata"sca |

tulyaak.sepasamaadhaane pa~ncaraatramanusm.rtii |
pramaa.namapramaa.na.m vaa syaataa.m bhedo na yuktimaan ||
tyajyataa.m vaa pramaa.natva.m manvaadism.rtigocaram |
vi"se.sa.h pa~ncaraatrasya vaktavyo vaa sa ucyate ||
api vaa kart.rsaamaanyaat pramaa.namiti suutrayan |
suutrakaara.h sphu.tiicakre vailak.sa.na.nya.m vivak.sitam ||

tathaa hi 
thrutivihitaanaamagnihotradar"sapuur.namaasajyoti.s.tomaadikarma.naa.m 
sm.rtivihitaanaama.s.takaacamana – sa.mdhyopaasanaadikarma.naa.m ca 
pitraadyupadi.s.tatvaat paramahitabuddhyaa traividyav.rddhaanaa.m 
nirvi"se.samanu.s.thaana.m d.r.s.ta.m, tena 
taad.r"sa"si.s.tatraivar.nikaparigrahadra.dhimnaa 
spa.s.tad.r.s.taa.s.takaadikartavyataapratiiti.h svopapaadanapa.tiiyasii.m 
"srutimeva bhuulabhuutaamavalambate |
	na caivamaacamanopanayanaadiiniva 
"srutivihitaagnihotraadipadaarthaanu.s.thaayinastaantrikaacaaraanupacarata.h 
pa"syaama.h |

pratyutainaan vigarhante kurvaa.naan vedavaadina.h |
tasmaad yatkart.rsaamaanyaat praamaa.nya.m sm.rti.suuditam ||
naiva tatpa~ncaraatraadi baahyasmara.namarhati |
na hi traivar.nikaa.h "si.s.taastaduktaarthaanupaasate ||
	nanu tatraapi "srutism.rtipraapta"sikhaayaj~nopaviitaadidhaarayadbhir-
bhaagavatabraahma.naraiharaharanu.s.thiiyamaanaarthatvena 
codanaamuulattve sa.mbhaavya maane kathamiva 
praamaa.nyapratyaniikabhuutaa bhramavipralambhaadaya.h 
smara.nakaara.natayaa kalpyante |

	ucyate |

		hantaiva.mvaadinaa saadhu praamaa.nyamupapaaditam |
		yat traivar.nikavidvi.s.taa"s"si.s.tau bhaagavataa iti ||

	nanu te kathama"si.s.taa ye traivar.nikaagraga.nyaa braahma.naa.h 
tanna te.saa.m traivar.nikatvameva naasti duure braahma.nabhaava.h, na 
hiindriyasa.mprayogasamanantara.m ke.sucideva dehavi"se.se.su 
anuvartamaanamanyato vyaavartamaana.m naratvaatireki.na.m 
braahma.nya.m naama jaativi"se.samaparok.sayaama.h, 
"sikhaayaj~nopaviitaadayastu braahma.nadiinaa.m vidhiiyamaanaa na 
tadbhaavamaapaadayitu.m k.samante, naapyavagamayanti, 
du.s.ta"suudraadi.su vyabhicaaradar"sanaat, 
atonirvivaadasiddhav.rddhavyavahaara evaatraavagamanidaanam |
	na ca bhaagavate.su braahma.napadamavi"sa"nka.m laukikaa.h 
prayu~njate | bhavati ca bhedena vyapade"sa.h – ito braahma.naa ito 
bhaagavataa iti | syaadetad braahma.ne.sveva kuta"scid gu.nayogaat 
saatvatabhaagavataadivyapade"sa.h yathaa te.sveva paribraajakaadi"sabdaa iti 
tanna |

ruu.dhyaa saattvata"sabdena kecit kutsitayonaya.h |
ucyante te.su satsve.sa "sabdo naanyatra vartate ||
ruu.dhi"saktipratidvandviyoga"saktiparigraha.h |
ayukta iti yuktij~naa rathakaarapade tathaa |

	aparathaa kathamiva 
rathakaara"sabdo.adhyayanasiddhabuddhya"ngatvabha"ngenaapi yaugikii.m 
v.rttimapahaaya jaativi"se.samabhinivi"sate | santi ca saatvataa naama 
upanayanaadisa.mskaarahiinaa vai"savraatyaanvayino.avarajanmaana.h kecid 
yathaa.aha manu.h |

vai"syaattu jaayate vraatyaat sudhanvaacaarya eva ca |
bhaaru.sa"sca nija"ngha"sca maitrasaatvata eva ca ||

iti,

bhaagavata"sabda"sca saatvate.su vartate iti naatra ka"scid vivaada.h ||

smaranti ca |

	pa~ncama.h saatvato naama vi.s.noraayatanaani sa.h |
	puujayedaaj~nayaa raaj~naa.m sa tu bhaagavata.h sm.rta.h || iti

tathaacodiiritavraatyaprasuutiv.rttyupaayatayedameva smaranti yadamii 
ha pratyak.sameva v.rttyarthamanuti.s.thanto d.r"syante tathaa co"sanaa 
sarve.saa.m k.r.si "sastropajiivanam aacaaryasaattvatayordevapuujanam iti, 
tathaa braahme puraa.no vi.s.noraayatanaani sa puujayedaaj~nayaa raaj~naam 
| iti, tathaa.anyatraapi saatvataanaa.m ca devaayatana"sodhana.m 
naivedya"sodhana.m pratimaasa.mrak.sa.nam iti, tathaa 
ced.r"sasa.mdehavyudaasaaya manorvaca.h |

	pracchannaa vaa prakaa"saa vaa veditavyaa.h svakarmabhi.h |

iti |

api caacaarataste.saamabraahma.nya.m pratiiyate |
v.rttito devataapuujaa diik.saanaivedyabhak.sa.nam ||
garbhaadhaanaadidaahaantasa.mskaaraantarasevanam |
"srautakriyaa.ananu.s.thaana.m dvijaissambandhavarjanam ||
ityaadibhiranaacaarairabraahma.nya.m sunir.nayam |

smaranti hi v.rttito devapuujaayaa 
brahmakarmasvanadhikaarahetutva.m yathaa |

ye.saa.m va.m"sakramaadeva devaarcaav.rttito bhavet |
te.saamadhyayane yaj~ne yaajane naasti yogyataa || iti |

tathaa ca paramasa.mhitaayaa.m

te.saameva vaca.h |

aapadyapi ca ka.s.taayaa.m bhiito vaa durgato.api vaa |
puujayennaiva v.rttyartha.m devadeva.m kadaacana || iti |

yadapi samastavi"si.s.tavigarhitanirmaalyadhaara.nanaivedya-
bhak.sa.naadyanu.s.thaana.m tadapi te.saamabraahma.nyamevaabhidyotayati 
iti |
	api ca yadavalokanaadaavapi 
vi"si.s.taa"scaandraaya.naadipraaya"scittaani vidadhati katha.m tatparigraha.h 
"srutimuulatvamavagayatiiti sa.mbhaavayaama.h | smaranti hi 
devalakaavalokane praaya"scitta.m devalakaa"scaamii devako"sopa jiivitvaad 
v.rttyartha.m devapuujanaat | tathaa ca devala.h |
	devako"sopajiivii yassa devalaka ucyate | iti,

tathaa, v.rttyartha.m puujayeddeva.m trii.ni var.naa.ni yo dvija.h |
	sa vai devalako naama sarvakarmasu garhita.h ||

iti |

	amii punarva.m"saanuparamparayaa v.rttyarthameva 
devamaaraadhayanto d.r"syante, ato 
devalakattvamakaamenaapyabhyanuj~naatavya.m tathaa ca |

vi.dvaraaha.m ca .sa.n.da.m ca yuupa.m devalaka.m "savam |
bhu~njaano nek.sayedvipro d.r.s.tvaa caandraaya.na.m caret ||

iti praaya"scitta.m smaranti, tathaa ca 
vi.sadataramamii.saamevopabraahma.nya.m var.nayatyatri.h | avaalukaa 
devalakaa.h kalpadevalakaa ga.nabhogadevalakaa bhaagavatav.rttiriti 
caturtha.h ete upabraahma.naa iti, tathaa ca bhagavaan vyaasa.h |

aahvaayakaa devalakaa nak.satragraamayaajakaa.h |
ete braahma.naca.n.daalaa mahaapathikapa~ncamaa.h ||

iti, eva.m jaatyaa karma.naa ca 
trayiimaargaadapabhra.s.tabhaagavatajanaparigrahva eva 
pa~ncaraatra"saastrapraamaa.nyapratik.sepaaya paryaapto hetu.h, tathaa hi |

vivaadaadhyaasita.m tantra.m na maana.m pu.nyapaapayo.h |
trayiivaahyairg.rhiitatvaac caityavandanavaakyavat ||

	api ca te.saa.m trayiimaargatyaagapurassara.h sarvadharmopade"sa iti 
svavaakyaanyeva upakhyaapayanti catur.su vede.su para.m "sreyo.alabdhvaa 
"saa.n.dilya ida.m "saastramadhiitavaat ityaadiin tadiha katha.m 
catur.naamapi vedaanaa.m ni"sreyasasaadhanaavabodhakatvavyudaasena 
aarabhamaa.na.h tatprasaadaavagatamartha.m pumarthatayaa 
kathayatiityutprek.syeta |
	manvaadayo hi vivak.sitasakalasamiihitasaadhanaavabodhakamaaga-
maikamuulamabhidadhaanaa d.r"syante |

vedo.akhilo dharmamuula.m sm.rti"siile ca tadvidaam |
"srutism.rtivihito dharma.h | sa sarvo.abhihitovede sarvaj~naanamayo 
hi sa.h | iti ca |

	yadaparam upanayanaadisa.msk.rtaanaamadhik.rtaanaa.m ca 
agnihotraadisamastavaidikakarmasu punarapi 
bhagavadaaraadhanaadhikaarasiddhaye diik.saalak.sa.nasa.mskaaravar.nana.m 
tadavaidikataamevaanukaarayati, vaidikatve hi 
tairevasa.mskaarairbhagavadaaraadhanaadaavapyadhikriyeran |
	yadapi dharmapramaa.natayaa samastaastikajanaparig.rhiite.su 
caturda"savidyaasthaane.svapariga.nana.m tadapyavaidkattve li"ngam 
anyathaa hiidamapi tadanyatamatvena smaryeta | na ca smaryate, tadavasiiyate 
avaidikameveda.m pa~ncaraatrasmara.namiti | ata eva ca bhagavataa 
baadaraaya.nena 
trayiimaargapratyaniikabhuutaka.nabhugak.sacara.nasugatamataadibaahyasam
ayaniraasaavasare.asya tantrasya niraasa.h | utpattyasa.mbhavaat iti |

trayiividaamitthamasa"ngrahe.na tathaa trayiibaahyaparigrahe.na |
anantaroktairapi hetubhistanna maanavaadismara.naissamaanam ||

	eva.m sati yaanyapi loka.m vyaamohayitu.m 
vidve.sa.noccaa.tanava"siikara.naadik.sudravidyaapraayameva 
bahulamupadi"sadbhirbhagavadaaraadhanaadikatipayavaidikakarmaa.ni 
paa~ncaraatrikairnirdi"syante taanyanupayogyaanyavisrambha.niiyaani ca 
"svad.rtinik.siptak.siiravaditi manyaamahe |

ato na vedamuulattva.m pa~ncaraatrasya yujyate |
praamaa.nya.m pratipadyeta yena manvaadi"saastravat ||

	atra ka"scidaaha kaama.m kak.syaantaritapraamaa.nye.su 
manvaadismara.ne.su kaara.natayaa vedaa.h parikalpyantaa.m, 
pa~ncaraatrasmara.nasya tu ki.m vedena tanmuulatayaa.avalambitena 
vedaanaamapi yadanubhavanibandhana.m praamaa.nya.m tadanubhava eva hi 
pa~ncaraatrasmara.nasya nidaana.m, na khalu 
tulyamuulayora.s.takaacamanasmara.nayormithomuulamuulibhaava.h |

parasparamapek.sete tulyakak.sye na hi sm.rtii |
pa~ncaraatra"srutii tadvannaapek.sate parasparam ||
vedamuulatvahaanena pa~ncaraatre.avasiidati |
kutastanmuulataahaanaadaagamo naavasiidati ||

	aaha kimeva.m vedaa api puru.saanubhavaadhiinapraamaa.nyaa.h 
pauru.seyaa eva kassa.m"saya.h, vaakyatva.m hi 
paraadhiinaracanatvasvabhaavamupalabhyamaana.m 
kathamaparathaa.avati.s.theta vedanaamno granthasyaaya.m mahimaa 
yatkenacid asand.rbdho.api vaakyatvenaavati.s.thata iti cet, hanta tarhi 
parvatavartino dhuumasyaaya.m mahimaa 
yajjbalanamantare.naanucchinnasantaano gaganatalamadhirohatiiti kimiti na 
syaat |

	nanu kathamatikraantamaanaantaraavataare dharme grantha.h 
sand.rbhyate, maiva.m yatassahajasa.mvedanasaak.saatk.rtadharmaadharma 
eva bhagavaan jagadanukampayaa vedanaamaana.m granthamaaracayatiiti |
	kimasti dharmaadharmagocaramapi pratyak.sa.m, baa.dha.m 
kathamanyathaa tanubhuvanaadikaaryamupajanayati, sa hi tatra kartaa bhavati 
yo yasyopaadaanamupakara.na~nca saak.saatkartu.m prabhavati 
dharmaadharmau ca jagadupakara.namiti miimaa.msakaanaamapi 
sammatameva | atastatsaak.saatkaarii ko.apyaa"sraya.niiya.h sa ca 
vedaanaadau niramimiiteti | yastu bruute giribhuvanaadayo bhaavaa na 
kaaryaa iti pratibruuyaadenam |

vivaadagocaraa bhaavaa.h kaaryaa vi"svambharaadaya.h |
vicitrasannive"satvaannarendrabhavanaadibat |
tathaa saavayavatvena vinaa"so.apyavasiiyate ||
vina"syanti ca ye bhaavaaste tatsaadhanavedinaa |
vinaa"syante yathaa tajj~nairasmaabhi.h karakaadaya.h ||

	ye punaraparid.r.s.tabuddhimadadhi.s.thaanatarupatanaadi"sakalitaa 
bhaavaa.h te.api vimatyaakraantaa iti naanaikaantikatvamaavahanti | ki.m ca |

mahattayaa sanaathena spandamaanatvahetunaa |
utpattibha"ngau bhaavaanaamanumaatumihocitau ||

	tadevamudiiritanyaayaprasiddhe vi"svambharaadikaaryatve sidhyatyeva 
bhagavatastadupakara.nadharmaadharmasaak.saatkaaritvam | tathaa hi |

vivaadaadhyaasitaa bhaavaa ye.amii bhuubhuudharaadaya.h |
te yathoktaavabodhena kartraa kenaapi nirmitaa.h ||
utpattinaa"sabhaagitvaadyadutpattivinaa"savad |
d.r.s.tantattaad.r"saa kartraa nirmitantadyathaa g.rham ||

	na ca vaacya.m karma.naameva svaanu.s.thaat.r puru.sasamiihitaani 
sa.mpaadayataamantaraa naantariiyaka.m tanubhuvanaadikaaryanirmaa.namiti 
yata"scetanaanadhi.s.thitaani taani na kaaryaa.ni janayitumutsahante 
acetanatvaad vaasiivat, na hi cetanena tak.s.naa.anadhi.s.thitaa vaasii 
svayameva yuupaadiinyaapaadayitumalam |

na caa puurvaa.nyadhi.s.thaaya vaya.m nirmaatumii"svaraa.h |
na hi karmodayaat puurva.m saak.saatkartu.m k.samaamahe ||

	ukta.m hi upaadaanopakara.nasaak.saatkaari.na eva tatra tatra 
kart.rtvamiti |
	na ca karmajanyaapuurvasaak.saatkaarak.sama.h k.setraj~na.h ka"scit 
praj~naayate pratij~naayate vaa, ata.h 
k.setraj~natadupabhogatatsaadhanadharmaadharmaadinikhilalokaavalokanaca
tura.h ko.api nirati"saya"saktivaicitrya.h puru.sobhyupagantavya.h tasya 
caapratighaj~naanatvaadayassahajaa.h |

yathaa.ahu.h |

j~naanamapratigha.m tasya vairaagya~nca jagatpate.h |
ai"svarya~ncaiva dharma"sca sahasiddha.m catu.s.tayam ||

	iti, imamevaartha.m mantraarthavaadetihaasapuraa.navaadaa 
upodvalayantidyaavaap.rthivii janayan deva eka.h | prajaapatirvedaanas.rjata | 
ityebamaadaya.h |
	sa caaya (pralayakaale)maadikaale bhagavaan 
praliinanikhilakara.nakalevaraadibhogopakara.nacetaneta (yathaa hi 
ja.daastathaiva cetanaa api kara.nakalevaravikalaa 
bhogabhaajonaabhuuvanniti te cetanetaraayamaa.naa ityucyante 
|)raayamaa.najiivajaalaavalokanajanitamahaanugraha.h sakalamapi 
jagadupajanayya 
tadabhila.sitasamastasaa.msaarikasampatpraaptyupaayaprakaa"saanabahulaa.
m trayiimekato nirmaaya punarapi vividhaduritaparamparaakiir.nabhavaar.na-
vanimagnanudvignaanudvignaavalikayan paramakaru.natayaa taptamaanasa.h 
paramani"sreyasasaadhanasvaaraadhaanaavabodhasaadhaniibhuutaa.h 
pa~ncaraatrasa.mhitaa.h sanatkumaara-naaradaadibhyo.abhyavocaditi 
trayiisamaanasvatantraanubhavamuulaani tantraa.ni kathamiva 
yaad.r"sataad.r"samanvaadismara.nago.s.thiimadhiti.s.thanti |

syaadeva.m yadi vedaanaa.m nirmaataa.api pramaa.nata.h |
kuta"scidupalabhyeta na caasaavupalabhyate ||
na ca vaakyatvali"ngena vedakaaro.anumiiyate |
abhipretavi"se.saa.naa.m viparyaasaprasa"ngata.h |
vaakya.m hi yat paraadhiinaracana.m sa.mprad.r"syate ||
"sariiri.naiva tatsarvamucyamaana.m vilokyate |
pu.nyapaapanimitta~nca "sariira.m sarvadehinaam ||
eva.m pu.nyetaraadhiinasukhadu.hkhasya dehina.h |
anii"svarasya nirmaa.na.m vaakyatvamanumaapayet ||
api caiva.m pramaa.natva.m vedaanaamapi durlabham |
na hi maanaantaraapuurve dharme tasyaasti sa.mbhava.h ||

nanu katha.m maanaantaraapuurvo dharma.h, ukta.m hi saak.saatkaroti 
dharmaadharmau kathamanyathaa tadupakara.na.m jagajjanayati iti,

satyamukta.m ko.api nirmaataa tad vi"svasya jagato na hi |
vidyate ko.api nirmaataa yenaivamapi kalpyate ||
vicitrasannive"satvayuktyaa yadapi saadhitam |
tatrocyate tridhaa bhaavaa laukikai.h parilokitaa.h ||
pratyak.sad.r.s.takartaara.h kecidete gha.taadaya.h |
avidyamaananirmaa.naastathaa.anye gaganaadaya.h ||
sandihyamaananirmaa.naa.h kecid vi"svambharaadaya.h |

	tatra prathamasandar"sitaraa"sidvaye.anavakaa"sa 
eve"svaravyaapaara.h | adyavadeva vi"svambharaadaya.h 
kramapraaptaagantukopacayaapacayayorna yugapadudayavilayabhaagina.h 
iid.r"sotpattibha"ngau miimaa.msakaanaamapi sammataaveveti 
siddhasaadhanatvam |

buddhimatkart.rtaa yaa.api prayaasena samarthitaa |
saadhyate saa.api siddhaiva buddhimanto hi cetanaa.h ||
yaagaadibhi.h svabhogaaya tattadutpaadayanti na.h ||
yukta~ncobhayasiddhaanaa.m tatraadhi.s.thaanakalpanam |
vaya~nca yaagadaanaadi saak.saatkartu.m k.samaa yata.h ||
karma.na.h "saktiruupa.m yadapuurvaadipadaaspadam |
maabhuut pratyak.sataa tasya kintenaadhyak.sitena na.h ||

	na khalu kulaalaadaya.h kumbhaadikaaryamaaripsamaanaa.h 
tadupaadaanopakara.nabhuutam.rdda.n.dacakraadikaaryotpaadana"sakti.m 
saak.saatk.rtya tattadaarabhante |
	yadi para.m "saktimavidu.saamabhila.sitasaadhanaaya 
tadupaadaanaadivyavahaaro.anupapanna.h iha tu nittyaagamajanmanaa 
pratyayena sa.mpratyaakalitayaagaaditattadutpaadanapaa.tavaa.h 
puru.saastaireva vi"svambharaadibhaavaanaavirbhaavayanti,

tathaa ca |

pratyak.saprak.rtikara.na.h karmakara.napravii.no |
naivaanya.h k.sama iti ca naastyatra niyama.h ||
apa"syannevaaya.m prak.rtikara.ne svaatmamanasi |
nanu j~naane kartaa bhavati puru.sastatkathamiva ||
vinaa"siida.m vi"sva.m jagadavayavitvaaditi ca yat |
baliiya.h pratyak.sapratihatamukhatvena tadasat ||
sa evaayammerurdivasakarabimba~nca tadidam |
dharitrii saiveti sphu.tamiha yatodhiirudayate ||

	"saknoti hi pratyabhij~naiva 
samastakaalasambandhame.saamavagamayitu.m, santi hi 
puurvaaparakaalayora.si taad.r"saa.h puru.saa.h praadu.h.santi 
ye.saamiid.r"saprattyayaa.h, prayoga"sca bhavati |

mahii"sailapata"ngaadipratyabhij~naanavannara.h |
atiitakaala.h kaalatvaadidaaniintanakaalavat ||
evamanaagate.api prayogo dar"sayitavya.h |
na ced.r"saprayoge.na gha.taaderapi nittyataa |
prasajyate yatastatra pratyak.sau bha"ngasambhavau ||
virodhe sati yenaatmaa hetunaa naiva labhyate |
na labhyate virodhe.api tenaatmettyastyasambhava.h ||

mahattve sati spandamaanatvayuktyaa
jagajjanmabha"nga"sca ya.h pratyapaadi |
sa ca pratyabhij~naabaladhvastaheturna
h.rdyatvamadya prapadyeta yuktyaa ||

	api ca dharmivi"se.saviruddha"scaaya.m hetu.h kaaryatvaaditi 
kaaryatva.m hi svabhaavad.r.s.tavigrahavattvaanaaptakaamatvaanii-
"svaratvaasaarvaj~nyaadivyaaptivittyupayuktataraanekavi"se.saanu.sakta.m 
kathamiva tatpratyaniikabhuutaa"sariiranittyat.rptasartraj~natvaadyabhimata-
vi"se.saan saadhyadharmi.nyavagamayati, sva"sariiraprera.namapi 
"sariirasambandhaasamavaayikaara.nakaprayatnavato naanyasyeti na 
katha.mcida"sariiri.na.h kart.rtvasa.mbhava.h ||

athaitaddo.sahaanaaya dehavaanityupeyate |
sa deho janmavaan maa vaa janmavattve.anavasthiti.h ||
nityatve.avayavitva~nca syaadanaikakaantikantava |
yadapyete.avocannadhikara.nasiddhaantabalato-
vi"se.saassidhyantiityayamapi ca panthaa na gha.tate |
sa hi nyaayo jiivedapi yadi ca maanaantarak.rto |
virodho.asyaad.r.s.ta.h punarapi virodha.h sphu.tatara.h ||

	nanu ca avadh.rtaavinaabhaavaniyamamapi yadi na 
vi"svambharaadibuddhimannimittataamavagamayati 
pratyastimitastarhyanumeyavyavahaara.h, athaavagamayati, 
avagamayattyevaasaavakhilatrailokyanirmaa.napravii.nantamapi kartaara.m, 
na bruumo naavagamayatiiti kintu yaavanto vi"se.saa.h 
vyaaptigraha.nasamayasa.mviditaa.h taanapyavi"se.se.nopasthaapayatiiti |
	na ca taavataa.atiprasa"nga.h pramaa.naantaragocare hi li"ngini 
li"ngabalaadaapatatovipariitavi"se.saa/statpramaa.nameva pratiru.naddhi atra 
punaratipatitamaanaantarakarmabhaave bhagavati si.saadhayi.site 
yaavanto.anvayavyatirekaavadhaaritaavinaabhaavabhaajo dharmaastaana-
pyavi"se.se.nopasthaapayatiiti, tathaa ca praa"nga.nanika.tavartiduurvaa"n-
kuraadi.svanavasitapuru.savyaapaarajanmasvanaikaanta.h, 
tatraapyatiindriyapuru.saadhi.s.thaanakalpanaa kalpanaamaatrameva |

kva vaa de"se ti.s.thannavara (ti.s.thannanavaratat.rpta) tat.rpti.h kimiti vaa |
kadaa vaa ni"s"se.sa~njanayati tadetaadvim.r"satu ||
kvacitti.s.thanni.s.ta.m kimapi phalamuddi"sya kara.nai.h |
kadaacidyatki~ncijjanayati kulaalaadirakhila.h ||
k.rtaarthatvaatkrii.daa na ca bhavati heturyadi khalu |
svabhaavasvaatantrya.m praka.titamaho samprati vibho.h ||
abhipreta.m ki~ncidyadayamasamiik.syaiva kurute |
jagajjanmasthemapravilayamahaayaasamava"sa.h ||
anukampaaprayuktena s.rjyamaanaa"sca jantava.h |
sukhina.h kinna s.rjyante tatkarmaapek.sayaa yadi ||
tata.h svatantrataahaani.h ki~nca taireva hetubhi.h |
upapanne.api vaicitrye kintatkalpanayaa.anayaa ||

	ato naasti taad.r"sa.h puru.sa.h yassamastajagannirmaa.nak.sama.h 
saak.saatk.rtadharmaadharmo vedaanaaracayati |
	api ca yadi vedaa.h kenacidas.rjyanta tatastenaamii viracitaa iti tatkartaa 
smaryeta |
	na ca jiir.nakuupaadavivaasmara.na.m yukta.m, yujyate hi tatra 
prayojanaabhaavaat kartturasmara.na.m, vede 
tvanekadravyatyaagaatmakabahutaraayaasasaadhyaani karmaa.ni 
pratyayitataranirmaat.rsmara.namantare.na ke vaa "sraddadhiiran, tathaa hi 
nityaa vedaa.h asmaryamaa.nasmara.naarhakartt.rkatvaad ye 
yathoktasaadhyaa na bhavanti te yathoktasaadhanaa api na bhavanti yathaa 
bhaarataadaya.h, amii tu yathoktasaadhanaa iti yathoktasaadhyaa eva, 
tasmaadapauru.seyaa vedaa iti |
	svasiddhaantaabhinive"savyaamugdhabuddhibhirabhihitamidam | 
yadanubhavanibandhana.m vedapraamaa.nya.m tadanubhavanibandhana.m 
pa~ncaraatrapraamaa.nyamiti |
	nanu ca kimidamapauru.seyatva.m vedaanaa.m, yadi 
nityavar.naarabhdatva.m samaanamida.m pa~ncaraatratantraa.naam |
	atha padaanaa.m nityataa, saapi samaanaiva, na caanupuurvii nityataa, 
na hi nityaanaamaanupuurvii svabhaava upapadyate, 
uccaara.naanupuurvyaadaanupuurvii var.naanaamiti cet saa tarhi 
tadanityatvaadeva anityeti ka.h khalu vi"se.sa.h pa~ncaraatra"srutyo.h |
	ayamameva vi"se.so yadekatra svatantra eva puru.sastaa.m 
taamaanupuurvii racayati itaratra paratantro niyamena 
puurvaadhyet.rsiddhaameva vivak.sati, kramaavaantarajaati"sca 
pratyabhij~naabalaprati.s.thitaa naapalaapamarhatiittyala.m pravistare.na |
	siddhamida.m na 
vilak.sa.napuru.saanubhavanibandhanapraamaa.nyavar.nana.m saadhiiya iti |

yato na saak.saatk.rtapu.nyapaapa.h pumaan pramaa.napratipannasattva.h |
ato jaganmohayitu.m pra.niita.m nare.na kenaapi hi tantrametat ||
nanu ca kevalatarkabalaadaya.m yadi si.saadhayi.saapadamii"svara.h |
bhavatu naama tathaa sati duu.sa.na.m "sruti"sira.hpramito hi mahe"svara.h ||
	
	yadaa tu sakalabhuvananirmaa.nak.samasarvaj~nasarve"svaraparama-
puru.sapratipaadakaani nittyaagamavacanaanyeva bahulamupalabhyante 
katha.m tadaa tadanubhavamuulasmara.napraamaa.nyaana"ngiikara.nam |
	na ca parini.s.thatavastugocaratayaa taani 
pramaa.namaryaadaamatipatanti taad.r"saamapi 
pramaa.naantarasambhedaatiduuragocaraa.naa.m pauru.seyavacasaa.m 
svarasasamaasaaditapraamaa.nyavaara.naayogaat |
	na ca siddhe vastuni saadhakabaadhakayoranyataropanipaatasambhava-
prasakterbhaavitaanubaadaviparyayaparyaalocanayaa tadgocaravacasa.h 
praamaa.nyapracyuti.h kaaryani.s.thasyaapi tatprasa"ngaat, kaaryamapi hi 
maanaantaravedyameva laukika.m samidaahara.naadi, tacca 
maanaantare.naapi vedamodanapaakavaadityabhyupagamaat |
	atha 
vilak.sa.naagnihotraadivi.sayakaaryasyaasambhaavitamaanaantaratayaa 
tatpratipaadayadvaca.h pramaa.na.m, hanta tarhi 
nirati"sayaavabodhai"svaryamahaanandasandohavapu.si bhagavati na 
maanaantaragandhasambandha iti sarva.m samaanamanyatraabhinive"saat |
                                                                                                                   
	api ca prav.rttapramaa.naantaramapi svagocara.m tadgocaratayaa 
naavabhaasayatiiti paramapi pramaa.nameva 
kutastadupanipaatasambhaavanayaa.anuvaadatva.m, katha.m vaa 
pratyastamitasamastapuru.saa"sayado.sasa.mspar"sanityaagamabhuva.h 
prattyayasya puurvopamardakatayonniyamaanasya 
sambhaavyamaanavividhaviplavai.h pramaa.naantararaipavaadaapaadanamiti 
yatki~ncidetat |
	ittha~nca "sruti"satasamadhigatavividhabodhai"svaryaadivaibhave 
bhagavati saamaanyadar"sanaavasitaasaarvak.syavigrahavattaadayo do.saa 
naavakaa"sama"snuvate hutabhujiiva "saityaadaya.h |

tata"sca |

"srutimuurdhni prasiddhena sarvaj~nenaiva nirmitam |
tantra.m mithyeti vaktu.m na.h katha.m jihvaa pravartate ||
aho mandasya miimaa.msaa"sramahaanirvij.rmbhate |
miimaa.msaamaa.msala~nceta.h kathamittha.m pramaadyati ||
kaarye maanaantaraapuurve samasta.m vaidika.m vaca.h |
pramaa.namiti hi praaj~naa.h manyante maanyabuddhaya.h ||
padaanaa.m tatparatvena vyutpatteravadhaara.naat |
na khalvanyapare "sabde vyutpatterasti sambhava.h ||

	tathaa hi v.rddhayorvyavaharatorekatarav.rddhaprayukta"sabda-
"srava.nasamanantarajanitaanyatarav.rddhasamavetace.s.taa.m d.r.s.tvaa 
anyathaa.anupapattyunniiyamaanaa 
"sabda"saktistadupapaadakakaaryaparyavasaayinyevaavasiiyate, pratiitaa hi 
svakaaryasantaane kaaryasa.mvideva tattadvi"si.s.tace.s.taahetutayaa 
tadayamihaapi taad.r"sii.m prav.rtti.m pa"syannevamaakalayati | 
nuunamitassakaa"saadasya kaaryasa.mvidaaviraasiit yadayametadanantara.m 
pravartata iti, eva.m ca 
samastavyavahaaraanugataprav.rttinimittakaaryapratipaadanaparatayaa 
vyutpanne "sabde yatpadaavaapoddhaaraanuyaayinoye.arthabhaagaaste 
prathamaavagatapradhaanabhuutakaaryaanugu.natayaa taistairabhidhiiyante 
ityadhyavasyati, tatra ca li"naadayo.avyabhicaritakaaryasa.mvida.h 
kaarya"sariirameva saak.saatsamarpayanti ti"naadayastu 
tadapek.sitaadhikaaraadyanubandhapratipaadanamukhena 
tatsamanvayamanubhavantiiti |
	na ca putrajananaadisvaruupaavedanaparyavasaayina.h 
padanicayasyaaviralapulakodayavadanavikaasaadibhirabhimatasutajanmaadi-
pratipaadana"saktini"scaya.h 
ajaataativ.rttaprattyutpannavividhahar.sahetuupaniipaateyamamuyeti 
nirdh.rttya pratipattuma"sakyatvaat |
	etena vyutpannetarapadasamabhivyaah.rtavartamaananirde"se.api 
kaaryaidamparyavirahitapada"saktini"scayapratividhiranusa.mdhaatavya |

padaantaraa.ni yaad.r"nk.si vyutpadyante ca taad.r"sam |
ida~nca padamityeva tatra vyutpadyate nara.h ||
taani kaaryaanvitasvaarthabodhakaaniiti saadhitam |
atha tadbuddhihetutvaat praamaa.nya.m bhuutagocaram ||
i.syate tadanekaanta.m pade.sviti na "sobhate |
atha tatparataa hetustata"sca syaadasiddhataa ||
na hyakaaryaruupe vastuni kvacidapi "saabdii buddhi.h praryavasyati |

	yaa.h punarlaukika"sabda"srava.nasamanantarabhaavinyo.anvayaava-
gatayastaa aanumaanikyo.abhihitaa.h na "saabdya ityupapadyata eva 
taasaamatatparyavasaanam |

yadi tatparataagraaha.h "sabdaanaa.m naiva vidyate |
agnihotra~njuhotiiti vidhi.h kasmaadupeyate ||
atha tatra pramaa.natve sa.mv.rtte.api ca taavataa |
puru.saarthatvalaabhaaya vidhirabhyupagamyate ||
tadasanna pramaa.naanaa.m prayojanava"saanugaa |
prav.rtti.h kintu tanmuula.h prayojanaparigraha.h ||

na khalu kanakamabhila.sata.h "silaavalokanamanabhimatamiti 
kanakaavalokanataa.a"srayitumucitaa |

taatparyameva "sabdaanaa.m yaavatkaarye na kalpitam |
na taavadvartamaanaadi nirde"se vidhikalpanam ||

	eva~ncopani.sadaamapi 
tatratatraamnaayamaanaj~naanopaasanaadividhi"se.satayaa.artho 
vyaakara.niiya.h, tadayamartha.h sarvaj~naamaanandamaatmaana.m 
jaaniiyaat iti |
	na ca taavataa svaruupamapi sidhyatiityadhyavaseyam asatyeva ruupe 
taad.r"si tathaa vidhaanopapatte.h | yathaitadapitaryeva pitara~njaaniiyaaditi 
tathaa caanudgiitha o"nkaara udgiithavidhaanamiti |
	yaani punaraatmasatyatvanityatvavaadiini vaakyaani 
taanyavi"se.sitakaalakarmavidhaanaak.sipyamaa.naamu.smikaphalabhogo-
citacetanakart.rpratipaadanaparaa.ni ato na ki~ncidapi vaco bhuute.arthe 
pramaa.nam |
	ata.h (ata evaarthavaadaanaamamiiti paa. |) sarvaarthavaadaanaamapi 
parini.s.thitarudrarodanaadipratipaadanaparataavaara.nopapaadanena 
viduurataravartividhipadaanvayastaavakatayaa.api pradar"sita.h 
tasmaadaparyaalocitapuurvaaparapadataatparyaa.naamaapaataayaata-
"sraddhaaviracitavigraho.ayamudgraahita.h puru.sa ityalamativistare.na |
	siddhamida.m na "srutito.apyabhimatapuru.saati"saya.h sidhyatiiti |
	api ca bhavatu bhuutamapi vastu "saastrasya vi.saya.h, atha ca 
kathamiva codanaajanitadhiyamavadhiirya dharmaadharmau vijaanaati 
ka"scidityabhyupeyate sarvaj~nataa hi prasiddhaireva pramaa.nai.h 
yathaayathamarthaanavagacchato.api sa.mgacchate, na hi tadasti vacana.m 
yadasya prasiddhabuddhyutpaadanahetuhaanamukhena saarvaj~nya.m 
j~naapayati |
	yadyapi ki~ncidabhavi.syat tathaa.api 
parasparaanvayaa.anucitapadaarthatayaa.arthavaadatayaiva samarthaniiya.m 
pramaa.naantaraavagatayogyataadipurassarii padebhyo 
vaakyaarthabuddhirupajaayamaanaa 
prathamataranipatitaapek.sitapramaa.naantaravirodhe kathamiva 
janimanubhavatiiti sambhaavayaama.h |

pratyak.saadipratik.siptagocara.m vacana.m yadi |
api ko nu taadaatmya.m vihantyaadityayuupayo.h ||
api caasti nara.h ka"scit taad.r"saati"sayaa"sraya.h |
si.saadhayi.sitagranthapraamaa.nyasya kimaagatam ||

nanu ca taad.r"sapuru.se.na viracitamidamiti 
pa~ncaraatragotraanusaari.na.h smaranti | paa"supataa vaa kinna smaranti, 
te.api svadar"sanaadar"sakamakhilajagadadhyak.samaacak.sate 
tathaa.anye.api |
	na ca sarve.amii sarvaj~naa viruddhaarthopade"saanupapatte.h |
	ya eva ca vaadinaamekasya vaadina.h sarvaj~nasiddhau heturbhavati sa 
sarve.saa.m saadhaara.na.h tadiha bahu.su 
parasparaviruddhamarthamahamahamikayopadi"satsu katama.m 
sarvaj~namadhyavasaama.h |

yathaa.aha |

sarvaj~ne.su ca bhuuyassu viruddhaarthopade"si.su |
tulyahetu.su sarve.su ko naamaikoniruupyataam ||

iti, |

svatantraadhigamaadhiina.m sarvaj~naparikalpanam |
parasparapratiighaataatsarvaapraamaa.nyamaavahet ||
nanu, "srutism.rtiprasiddhena vaasudevena bhaa.sitam |
katha.m tantraantarairetat tulyakak.syaa.m nivek.syate ||
tathaa hi pauru.se suukte "sruuyate tasya vaibhavam |
padbhyaa.m bhuumirdi"sa"s"srotraadityaadiidantathaa param ||
suuryaacandramasau dhaataa yathaapuurvamakalpayat iti, |
tathaa sa brahmaa sa "siva iti, tadvi.s.no.h paramampadam |
na tasya ka"scit patirasti loke
na ce"sitaa tasya ca naiva li"ngam |
itiirayanti "srutayo.asya bhuuti.m
jagajjanisthemapidhaacinhaam ||

vi.s.nossakaa"saadudbhuuta.m jagattatraiva ca sthitam |
sthitisa.myamakartaa.asaavityaaha sma paraa"sara.h ||
ittha.m tameva sarve"sa.m manurapyaaha tadyathaa |
naaraaya.na.h paro.avyaktaada.n.damavyaktasambhavam | iti,
ittha.m naanaa"srutimunivacassantatastuuyamaana-
j~naanai"svarya.h paramapuru.sa.h pa~ncaraatra.m vyadhatta |
taccedetacchutipathaparibhra.s.tatantrai.h samaana.m
paat.rtvena prasajati tadaa somapaste suraapai.h ||
naitajjyaaya.h kima"nga "sruti.su bhagavato na prasiddhaa vi"suddha-
j~naanai"svaryaadidharmaastripuravijayinastena yatki~ncidetat |
yadvaa devassa eva tribhuvanabhavanatraa.navidhva.msahetu.h |
vedaantaikapramaa.na.h kathayati sa katha.m vedago.s.thiibahi.h.s.tham ||

tathaa hi bhagavata.h pa"supaterapi 
saarvaj~nyasarvai"svaryaavedikaa.h "srutayo bahulamupalabhyante 
yassarvaj~nassa sarvavit | tamii"svaraa.naa.m parama.m mahe"svaram 
ityaadyaa.h |

sarvaj~ne"svara"sabdau ca narte devaatpinaakina.h |
utpatti"saktyaa vartete satyapyanyatra tadvati ||
ki~nca sarvaj~na"sabdena sarvaj~ne pratipaadite |
paunaruktya.m prasajyeta sarvavidgraha.nasya va.h ||
ata.h sarvaj~na"sabdo.aya.m mahaadevaikagocara.h |
tathaa ca skandali"ngaadipuraa.naani pinaakina.h ||
upak.sii.naani saarvaj~nyasarvai"svaryopapaadane |
tata"sca tatpra.niitatvaat praamaa.nyamanayaa di"saa ||
praapta.m paa"supata.m tantra.m tatraanyonyavirodhata.h |
sarvatantrapramaa.natvaviparyaasa.h prasajyate ||

	api ca bhavatu bhagavaan vaasudeva evaupani.sada.h puru.sa.h, atha ca 
sa kathamiva "srutiparipanthitantrametatpra.nayetetyutprek.syeta ya evamaaha 
"srutism.rtii mamaivaaj~ne iti tata"sca |

vaasudevaabhidhaanena kenacid vipralipsunaa |
pra.niita.m prastuta.m tantramiti ni"scinumo vayam ||

astu vaa samastajagadadhyak.so vaasudeva evaasya tantrasya pra.netaa 
tathaa.api |

maayaamohanavigrahe.na hari.naa devadruhaa.m sa.mhatim |
hantu.m mohayataa.ahitaanyabhihitaanyaahurhi tacchadmanaa ||
eva.m kinnu nayannayannijamahaamaayaaguhaagavharam |
vyaajahe? kimida.m na veti vi"saye jaate katha.m nir.naya.h ||
prattyuta bhramayanneva vyaajahaareti gamyate |
vaidikairag.rhiitattvaat tathaa.arhatamata.h yathaa ||

vaidikaaparigraha"sca praageva prapa~ncita iti, tasmaanna 
svatantraanubhavamuulatayaa pramaa.nam |

naapi manvaadismara.navadityanupapanna.m pa~ncaraatrasmara.nam |

yadi manvaadivaddeva.h "su"sruu.saaparito.sitaat |
aacaaryaallabdhavedaarthastantrametadaciiklapat ||
svaatantryakalpanaa.amu.sya vyarthaa mithyaa tathaa sati |
anadhiito.api vedo.asya pratibhaatiityalaukikam ||
atra vaarttikakaare.na ye do.saassamudiiritaa.h |
te ca sarve.anusa.mdheyaa.h puru.saati"sayaadaya.h ||

ki~nca |

"saiva.m paa"supata~ncaiva bauddhamapyaarhata.m tathaa |
kaapaala.m pa~ncaraatra~ncettyeva.m paa.sa.n.dataa sm.rte.h ||
vaidika.m taantrika.m ceti vibhaagakara.naadapi |
gamyate pa~ncaraatrasya vedabaahyatvani"scaya.h ||
"saiva.m paa"supata.m saumya.m laagu.da~nca caturvidham |
tantrabheda.h samuddi.s.ta.h sa"nkara.m na samaacaret || iti , |

tathaa |

bhaakta.m bhaagavata~ncaiva saatvata.m ca tridhaa matam |
ityeva.m tantrabhedokti.h pa~ncaraatre.api d.r"syate ||

ki~nca |

"srutism.rtipratik.siptajiivajanmaadigocaram |
nyaayahiina.m vacastathyamiti haasyamidammahat ||
tathaa ca "sruti.h avinaa"sii vaa are.ayamaatmaa anucchittidharmaa 
maatraasa.msargastasya bhavati iti tathaa jiivaapeta.m vaaba kiledammriyate 
na jiivo mriyate iti |
	syaadetat ucchedaabhaavamaatrapratipaadakametadvacana.m na 
janmaabhaavamavagamayatiiti |

na, anucchedaabhidhaanena janmaabhaavo.avasiiyate |
na hyasti sa.mbhavo bhaavo jaato naiva k.sarediti ||

nanu ca, sadeva saumyedamiti sadekatvaavadhaara.naat | 
praaks.r.s.tikaalaajjiivaanaamabhaavo.adhyavasiiyate |

yadi jiivaa.h p.rthagbhuutaa.h praak s.r.s.te.h syu.h paraatmavat |
kathametatsadeveti tadekatvaavadhaara.nam |
atrocyate sadeve?ti yadekatvaavadhaara.nam |
tatsis.rk.sitavaayvambuviyatprabh.rtigocaram ||
paryudaasi.syataa.anena vacasaa cetano yadi |
gaganaaderivaasyaapi janana.m niradek.syata ||
na ca nirdi"syate tena na jiivo janim.rcchati |
tattejo.as.rjatettyaadau jiivasargo hi na.h "sruta.h ||

nanu ca yato vaa imaani bhuutaani ityatra jiivaanaameva 
jananajiivanapraaya.naabhisa.mve"sanaani pratiiyante |

tathaa hi bhuuta"sabdo.aya.m jiivaanaamabhidhaayaka.h |
bhraamayan sarvabhuutaaniityevamaadi.su dar"sanaat ||
jiivantiiti hi "sabdo.aya.m jiive.svevaavakalpate |
tena jaayanta ityetaj j~naayate jiivagocaram ||

tadidamanupapanna.m bhuuta"sabdo vihaaya.h-
pavanahutabhugambhomedinii.su prasiddha.h |
padamidamitarasmi.mllak.sa.naav.rtti te.saa.m
bahuvidhapari.naamo giiyate jiivana~nca ||
prathamamadhigataa ye khaadayo bhuuta"sabdaa-
ttadanugu.natayaa.artha.m vakti jiivanti "sabda.h |
yadi ca bhavati jiive bhuuta"sabdastadaanii-
mapi vadati tadiiya~njanma dehaanubandhi ||
ato jiivaparattve.api bhuuta"sabdasya yujyate |
jaayanta iti "sabdo.aya.m gaurjjaato gacchatiiti vat ||
tathaajohyeka ittyaadyaa.h "srutayo.anyaa"sca santi na.h |
jiivaanutpattivaadinyastathaa bhagavatovaca.h ||

prak.rti.m puru.sa~ncaiva viddhyanaadii ubhaavapi | ajo 
nittya"s"saa"svato.aya.m puraa.na.h | na jaayate mriyate vaa kadaacit | ityaadi |

nyaaya"sca |

vivaadaadhyaasito jiivo na jaatu janim.rcchati |
dravyatve sattyamuurtatvaaccidruupatvaatparaatmavat ||
pa"syanta.h pauru.seyatve duu.sa.naanyuktayaa di"saa |
ananyagataya.h kecit tantra.m nityamati.s.thipan ||
tadetat svah.rdayanihitavi"sadatarakartrasmara.napratihatamabhidhiiyata 
ityupek.sa.niiyam |

ki~nca |

ittha.m paa"supataadiinaa.m nyaaya.h ki.m da.n.davaarita.h |
tathaa.astviti yadi bruuyaad vyaaghaatassyaat parasparam ||
sarvalokaprasiddhaa ca vaasudevapra.niitataa |
na haatu.m "sakyate yadvadvedasyaapauru.seyataa ||

atho ka"scid bruuyaadanudayaviparyaasavi"sayaistriruupe praamaa.nye 
kataradiha joghu.syata iti | sa vaktavya.h kinnu tvadabhila.sita.m laagu.damate 
tadeveti j~naatvaa niyamitamada"s"saamyatu bhavaan |
	tadevamudiiritanyaaya"srutism.rtiitihaasapuraa.nanyaayaviruddhaabhi-
dhaanena, samasta"si.s.tajanaparigrahavirahe.na ca, 
svargaapavargaavasaanopade"savyaajena kenaapi jagadva~ncayitu.m 
viracitaani pa~ncaraatratantraa.niiti manyaamahe |

iid.r"saapasm.rtivi.sayameva tadvaca.h |

yaa vedabaahyaa.h sm.rtayo yaa"sca kaa"sca kud.r.s.taya.h |
sarvaastaa ni.sphalaa.h pretya tamoni.s.thaa hi taa.h sm.rtaa.h ||

iti |

iid.r"sadurmaargaanugaamina eva te.api e.saa.m vaa"nmaatre.naapi 
arcana.m ni.sidhyate, ukta~nca |

eta eva ca te ye.saa.m vaa"nmaatre.naapi naarcanam |
paa.sa.n.dino vikarmasthaana vai.daalavratikaa.m~ncha.thaan ||
haitukaan bakav.rtti.m"sca vaa"nmaatre.naapi naarcayet |

iti |

ityupanyastayaa niityaa pa~ncaraatrama"se.sata.h |
apramaa.namiti praaptameva.m prapte.abhidhiiyate ||
vivaadaadhyaasita.m tantra.m pramaa.namiti g.rhyataam |
nirdo.saj~naanajanmatvaaj jyoti.s.tomaadivaakyavat ||
na taavadanumaane.asmin nyaaya"saastrapariik.sitaa.h |
do.saa m.rgayitu.m "sakyaastatra pak.sa.h pariik.syataam ||
pak.so naama pratij~naa.artha.h sa ca siddhena kenacit |
svaya.m siddho vi"si.s.tassan ya.h saadhayitumiipsita.h ||

tatra na taavadaprasiddhavi"se.sa.na.h pak.sa.h, praamaa.nyanaamna.h 
padaarthasya ubhayavaadisiddhatvaat pratyak.saadau, 
naapyaprasiddhavi"se.sya.h pa~ncaraatra"saastrasya sarvalokaprasiddhatvaat, 
naapi siddhasaadhana.h, prastuta"saastrapraama.nyasya 
prativaadino.asiddhatvaat, na ca pratyak.saviruddha.h 
apraamaa.nyasyaatiindriyatvaat, naapyanumaanaviruddha.h, anupalambhanaat 
|
	nanuupalabhyata evaanumaanam – pa~ncaraatra"saastramapramaa.nam 
vedabaahyatvaat bauddhaagamavat |

atra bruuma.h kataradihaapraamaa.nya.m si.saadhayi.sita.m yadi 
j~naanaanutpattilak.sa.na.m tata.h pratyak.savirodha.h, pratyak.sa.m hi 
viditapadatadarthasa"ngate.h "srotu.h 
pa~ncaraatra"saastravaakya"srava.nasamanantaramupajaayamaana.m 
tadarthavi.saya.m j~naanam |
	naapi sa.m"sayalak.sa.na.m tata eva virodhaat na khalu padmamadhye 
caturbaahu.m puujayetpuru.sottamam itiida.m vacana.m puujayenna veti 
sa.m"sayita.m pratyayamutpaadayati, naapi viparyapalak.sa.na.m 
yogyaanupalambhaabhaavaat, anaagataviparyayotprek.saayaa.h 
pratyak.savirodhaat a"se.savyavahaarocchedahetutvaacca, prapa~ncayi.syate 
caitadupari.s.taat |
	aagamaviruddha~nca |

		pa~ncaraatraagame svaarthastathaivetyavabodhanaat |
		atha tasyaapramaa.natve tadvirodho na duu.sa.nam ||

hanta eva.m sati tadapraamaa.nye.anumaanapraamaa.nyam 
anumaanapraamaa.nye tadapraama.nyamityanyonyaa"sraya.nam |
	api ca kimida.m vedabaahyatva.m yadi vedaanyatva.m tata.h 
pratyak.saadibhiranaikaanta.h | atha "sabdatve satiiti heturvi"se.syate tato 
nigrahasthaana.m, yathaa.ahu.h nirvi"se.sahetuprayoge 
punarvi"se.sa.nopaadaana.m nigraha.h, iti, anaikaantika"sca manvaadivaakyai 
|

athaitaddo.sahaanaaya vedabaahyatva"sabdata.h |
aavedamuulataa.m manda manyase kinnu taarkika ? ||

tenaayamartha.h "sabdatve satyavedamuulatvaaditi, tato vedairanaikaantyam, 
athavaa avedatve sati "sabdatve sati avedamuulatvaaditi hetu.h, tathaapi |

santi nadyaasta.te v.rk.saa ityaadyaaptopade"sanai.h |
avedamuulairdurvaaramanaikaantya.m prasajyate ||

atha avedatve sati "sabdatve sati kaaryavi.sayatve sati avedamuulatva.m 
hetu.h, atraapi ajiir.ne mandama"sniiyaadityaadau vyabhicaaritaa |
	athoktavi"se.sa.navi"si.s.tatve dharmaadharmavi.sayatve.api 
sattyavedamuulatvaaditi hetu.h, tato bhaagaasiddho hetu.h, na hi 
pa~ncaraatra"saastra.m k.rtsna.m dharmaadharmavi.sayam | 
brahmavi.sayaa.naameva vacasaa.m baahulyaat |
	atha pramaa.naantaraayogyaarthatve satiiti vi"se.sa.h tatraapi 
saivaasiddhi.h, bhagavatpratyak.sasya 
dharmaadharmaadisamastavastugocarasya "sruti"sataprasiddhatvaat 
taccaitadanantarameva vak.syaama.h, 
tadalamanenaa"sik.sitaak.sapaadamataanaamaprati.s.thitapratibhaavij.rmbhite
na |
	sa.mbhaavyamaanaanyapyanumaanaantaraa.ni parastaadupanyasya 
nirasyante ato naanumaanaviruddha.h pak.sa.h |
	naapyaagamaviruddha.h 
pa~ncaraatra"saastrapraamaa.nyapratipaadakasya idammahopani.sadam 
ityaadyaagama"satasya pradar"sayi.syamaa.natvaat |
	svavacana – svaabhyupagama – 
sarvalokaprasiddhivirodhaa"s"sabdavirodhaprakaaraastvanaa"sa"nkaniiyaa 
eva, tathaa hi na taavat svavacanavirodha.h, sa hi tredhaa uktimaatravirodha.h, 
dharmoktivirodha.h, dharmyuktivirodha"sceti, tatra na 
taavaduktimaatraviruddho.aya.m pak.sa.h, na hi pa~ncaraatra"saastra.m 
pramaa.namiti pratij~naavacana.m svaartha.m vyaahanti yathaa 
yaavajjiivamaha.m maunii iti, naapi dharmoktivirodha.h, na hi praamaa.nya.m 
pa~ncaraatrodde"sena vidhiiyamaana.m pak.sa.m pratik.sipati 
sarvavaakyaanaamiva mithyaatvavacanam, naapi dharmyuktivirodha.h, 
satyapi dharmi.ni dharmaanvayasyaa.aviruddhatvaat, na hi jananiitvamiva 
vandhyaatvena pa~ncaraatra"saastratva.m praamaa.nyena viruddham, (p. 32) 
na hi vivaadaadhyaasitasya praamaa.nyapratij~naane tatra 
"srutyuktadharmivi"se.savirodha.h |
	vihitarhisaanaamivaadharmatvapratij~naane 
vivaadaadhyaasasyopalak.satvaat, ato vaa naagamavirodha.h, tadeva.m 
pratipanna.h pak.sa.h |
	naapi hetoranaikaantikatvaadayo do.saa.h | tathaa hi na 
taavadanaikaantika.h, sa hi dvedhaa saadhaara.naasaadhaara.nabhedaat yathaa 
p.rthivii nityatvasaadhane prameyatva.m saadhaara.na.h, 
asaadhaara.nasyatatraiva gandhavattva.m, tatra na 
taavannirdo.saj~naanakaara.natva.m pramaa.naapramaa.nasaadhaara.na.m 
yena saadhaara.naanaikaantika.m syaat, na hi 
nirddo.saj~naanakaara.natvamapramaa.nabhuutavipralambhakavacanaadi.su 
vipak.se.su d.r.s.tacaram |
	naapyasaadhaara.na.h jyoti.s.tomaadivaakyad.r.s.taantaabhidhaanenaiva 
sapak.saanvayasya pradar"sit |
	naapi viruddha.h, vipariitavyaaptyabhaavaat, na hi 
nirddo.saj~naanakaara.natvamapraamaa.nyena vyaaptam |
	na ca kaalaatyayaapadi.s.ta.h pratyak.savirodhaabhaavaat 
aagamaanugu.nyaacca |
	na caasiddhatvam, asiddhirhi aa"srayata.h svaruupato vaa 
taavadaa"srayaasiddhi.h, pa~ncaraatra"saastrasyaa"srayatvaat, naapi 
svaruupaasiddha.h, so.api tredhaa aj~naana – sandeha – viparyayabhedaat, na 
taavadaj~naanaasiddhi.h, tatpratipaadaka"sabdoccaara.naat, naapi 
sa.mdigdhaasiddha.h, nirdo.satvasya vaadina.h svaya.m siddhatvaat, 
prativaadino.api do.saanupalambhaadevaanaayaasasiddhatvaat, 
viparyayaasiddhistu duurotsaaritaiva |
	nanu katha.m pauru.seyatvasaamaanyaadaapatantii do.sasa.mbhaavanaa 
apaniiyate pa~ncaraatramantraa.naa.m katha.m 
vaakyatvasaamaanyaadaapatantii vede.su saa vaaryate, apauru.seyatvaaditi 
cettaadihaapi sarvaj~naavaaptakaamaparamapuru.sapra.niitatayetyavagamya 
"saamyatu bhavaan |

etadukta.m bhavati |

naiva "sabde svato do.saa.h praamaa.nyaparipanthina.h |
santi kintu svatastasya pramaa.natvamiti sthiti.h ||
vakturaa"sayado.se.na ke.sucittadapodyate |
a"ngulyagre.asti maata"ngayuuthamityevamaadi.su ||
prastutagranthasa.mdarbhe vakturaa"sayagaaminiim |
do.sa"sa"nkaa.m trayiimuurddhadhvanirevaapamaar.s.ti na.h ||
vadanti khalu vedaantaa.h sarvaj~na.m jagata.h patim |
mahaakaaru.nika.m tasmin vipralambhaadaya.h katham ||

nanu ca |

siddhe vastuni "sabdaanaa.m praamaa.nya.m netyavaadi.sam |
tatpare.su prayoge.su vyutpattyagraha.naaditi ||
tadasatsiddhamapyarthamaacak.saa.naa.h prayogata.h |
laukikaa.h pratipadyante.h "sakti.m kaaryaparaadiva ||

	tadyathaa putraste jaata iti 
vacana"srava.naanantarajanitavi"si.s.tavadanavikaasaavasaanasamanantara.m 
h.r.s.to.ayamiti pratipadya har.so.aya.m priyaarthaavagamanibandhana iti 
svaatmanyaakalayan madhyamav.rddhasyaapi tannibandhanameva 
har.samanumimaanastadbhaavabhaavitayaa "sabdasyaiva 
priyaarthaa.avabodhakataamavyavasyati |
	tatraapyatiitaanaagataadibhedabhinne.su 
har.sahetu.suupaplavamaane.su kasya vaktaa.ayamiti vicikitsodaye sati |

tadanantarasa.mjaatajaatakarmaavabodhata.h |
taddhetubhuuta.h ko.apiiti ni"scinvannaatmana.h puraa ||
kartavya.m jaatakarmeti pratiite.h kinnu kaara.nam |
pratiita.m priyamityeva.m vim.r"sannavagacchati ||
putrajanmaiva nivaanyaditi vyutpitsurarbhaka.h |

tatra ca |

aavaapoddhaarabhedena padaanaa.m "saktini"scaya.h |
upapadyata ityeva.m siddhaasiddhaarthavaacitaa ||

nanu na tadbhaavabhaavitaamaatre.na kaaryakaara.nabhaava.h, ati prasa"ngaat 
|
	na ca jaatakarmakartavyataa.avagatirniyamena 
priyaarthaavagamapurassarii, d.r"syate hi 
ku.tumbabhara.naayaasaviduuyamaanamanaso.apriitipuurvikaapi 
tatkartavyataavagati.h, kaaryaavagati.h ki.m "sabdakaara.nikaa d.r.s.taa yena 
gaamaanayetyaadau gavaanayanaadikartavyataavagati.h 
"sabdakaara.nikaa.abhyupeyate |
	atha aakasmikatvaanupapatte.h sannihita"sabda eva tadavagamaheturiti 
cet samaano.aya.m vidhiritaratraapi |

yaapi prav.rttihetvarthapratipaadakataa kvacit |
li"naadipratyayaavaapahaitukii saa.avasiiyate ||
ya"sca kaaryaparataamevaakhilapadaanaamaati.s.thate, 
tenaapyaavaapoddhaaravinirddhaaritaasa.ms.r.s.ta"sariiraa.naameva 
gavaa"svaadiinaa.m tatpadaarthataa samarthaniiyaa, samarthyamaanaapi 
kaaryaanvayinyeva samarthyata iti cet ala.m vyasanena 
anyaanvitaabhidhaanenaapi vyavahaaropapatte.h |

ava"syaa"sraya.niiyeyamanvitaarthaabhidhaayitaa |
kaaryaanvitaabhidhaayitvamanyathaa durvaca.m yata.h ||

	avyaapta~ncaitat kaaryaanvitameva sarvatra padaabhidheyamiti 
li"naadi.su vyabhicaaraat, li"naadayo hi 
parini.s.thitaadhikaaraadyanubandhasa.mbandhinameva svaarthamabhidadhati 
|
	atha te.svaanvitaabhidhaanamitaratra kaaryaanvitaabhidhaanamiti cet 
tadarddhajaratiiya.m, tato vara.m sarvatraanvitaabhidhaanamevaa"sriiyataam |

tasmaadaakaa"nk.sitaasannayogyaarthaantarasa"ngate.h |
svaarthe padaanaa.m vyutpattiraastheyaa sarvavaadibhi.h ||
yadyapi prav.rttyanupapattisamadhigamaniiyaiva "sabda"saktistathaa.api |
ta.tasthopaayataamaatra.m "sabda"saktivini"scaye |
kaaryasyaa"srayitu.m yukta.m prayoktraakaa"sade"savat ||
ananyalabhya"s"sabdaartha iti nyaayavidassthitaa.h |
tasmaannopaayabhuutasya kaaryasyaasti samanvaya.h ||
vyutpannavyavahaare.su paya.hpratara.naadivat |

	yathaiva hi brahmajaatiiyaadivajravi"se.saavadhaara.nopayogino.api 
paya.hpratara.naaderavadh.rtaratnasattvasya na 
vyavahaarada"saayaamupayoga.h, eva.m 
vyutpattigraha.nasamayasamupayuktasyaapi kaaryasya na 
vyutpannada"saayaamupayoga.h ||
	yadi ca kaaryaanvitamevaartha.m "sabdaa.h pratipaadayanti katha.m 
tebhya.h parini.s.thitanadiitaaraphalaadisa.msargaavagama.h, naaya.m 
mukhyo laak.sa.nika iti cet kva vaa "sabdaanaa.m mukhyaprayoga.h |
	maanaantaraapuurve kaarya iti cenna tatraavyutpannatvena 
prayogaanupapatte.h |

	na hi maanaantaraapuurve vyutpattirupapadyate |
	na caavyutpanna"sabdebhya.h pratyayo.atiprasa"ngata.h ||
	
yo.api manyate loke kiryaakaarye vyutpanna"sabda.h 
phalapadasamabhivyaahaarabalapratilabdhatatsaadhanabhaavabha"ngurayaag
aadidhaatvarthottiir.naapuurvakaaryaabhidhaana"saktirvede modate, loke tu 
sa.m (samamugdheneti paa. |)mugdhenaapi vyavahaaropapatterna 
"sabdaarthatattvaavadhaara.namaadriyate iti |
	tasyaapiida.m manorathamaatra.m, na hi kriyaakaarye 
vyutpannasthaayikaarya.m pratipaadayati atiprasa"ngaat |
	yadi v.rddhavyavahaare 
samadhigatapadasaamarthye.anurudhyamaane.anvayaavagatirnopapadyate, 
mopapaadi na na tu tadanupapattyaa kl.rpta"saktiparityaagena 
"sabda"saktyantara.m bhajate kaama.m lak.sa.naa.a"sriiyataam |
	na hi viruddhaarthapadasamabhivyaahaare 
padaanaamabhidhaanamevaanyathaa niiyate, 
sarva"sabdaarthe.svanaa"svaasaprasa"ngaat |

ki~nca maanaantaraapuurvakaaryabodhana"saktataa |
na karmaphalasambandhasiddhyai taavadupeyate ||
naiyogikassa sambandho na punarvainiyogika.h |
dhaatvarthottiir.nakaaryaatmaa na karmaphalasa"ngamaat ||
.rte sidhyati sabandhassa ca tasmaad.rte na hi |

tata"sca duruttaramitaretaraa"sraya.nam |

saadhyasvargavi"si.s.tasya puru.sasya pravartaka.h |
na syaaditi tadi.s.taarthasaadhana.m na bhavedvidhi.h ||
bha"nguro na ca dhaatvartha.h kara.natvena kalpate |
iti tadbhinnakaaryaarthabodhakatva.m yaducyate ||
tadasanna hi saadhyena svarge.naaya.m vi"se.syate |
svarga.m kaamayamaano hi puru.so.atra niyujyate ||

na hi svargo.adhikaarivi"se.sa.na.m saadhyatvaat |

siddhameva hi sarvasya niyojyasya vi"se.sa.nam |
jiivanaadi tathaiveha kaamanaiva vi"se.sa.nam ||

	api ca niyojyavi"se.sa.nataamanubhavata.h svargaade.h kiid.r"sa.m 
saadhyatvam |

yadi saadhanasa.mbandhayogyatva.m naiva taavataa |
svarge.na sidhyataa bhaavya.m yaavadyogamajanmata.h ||
siddhiparyantataa tasya niyogaikapramaa.nikaa |
niyogastatpramaa.na"scettyanyonyaa"sraya.na.m dhruvam ||
yadi svargasya saadhyatva.m na niyogasya saadhyataa |
saadhyadvaya~nca naikasmin vaakye sambandhamarhati ||

	svatantra.m hi saadhyadvayamekavaakyataa.m nira.naaddhi 
naanugu.nam, anugu.na~ncaitatsaadhyadvaya.m 
niyogasiddhinaantariiyakatvaat svargasiddhe.h, yadaaha niyogasiddhau 
sarva.m tadanugu.nam iti kena ne.syate niyogasidhyarthaa phalasiddhiriti ca, 
tasmaadavirodha iti cettanna |

svargasiddhi.m vinaa kinnu niyogasya na sidhyati |
naadhikaaro na vi.sayo na caanyadvidhyapek.sitam ||
na hi nityaadhikaare.su niyogastaamapek.sate |
na caanyadicchato.anyatra niyuktirnopapadyate ||
niyogasyaiva maahaatmya.m nityo.sviva niyujyate |
	niyogo hi 
pradhaanatayaa.adhigamyamaanasvargamabhila.santamapyaatmanyaakar.sati 
yathaa anicchantamapi nitye karma.ni ni.sphale pravartayati ||

ki~nca |

svarga.m kaamayamaano hi nimi.satyunmi.satyapi |
na ca te svargasiddhyarthaa yaaga.h kinnaivami.syate ||
tatsaadhanatayaa naike g.rhyanta iti cenmatam |
yaagaadaya.h ki.m tadbuddhigraahyaa vidhibahi.sk.rtaa.h ||

tatra ca |

saadhyasaadhanasa.mbandhapratipaadanatatparaa.h |
yaavanna vidhayastaavannai.sphalya.m sarvakarma.naam ||

	tasmaalli"naadibhya.h prathamami.s.tasaadhanataa.avagama.h, 
tatoraagata.h prav.rttirittyeva yukta.m, tadapuurvakaaryaabhidhaana eva 
mukhyaa "sakti.h itaratra laak.sa.nikiityanupapannam, ata eva yathaayatha.m 
laukika"sabdebhyastatsiddhaarthagocaraa buddhayo jaayante |
	nanu na taa.h "sabdamahimabhuva.h aanumaanikyo hi taa.h, tathaa hi 
vyutpattisamayasa.mviditaarthapratipaadanasaamarthyaanyapi padaani kvacid 
vyabhicaaradar"sanajanitasa.m"sayapratibadhaani na "srutamaatraa.nyartha.m 
nni"scaayayanti na caani"scito.arthoj~naato bhavati 
ani"scayaatmanoj~naanasyaabhaavaat |

tatraaj~naate.api vaakyaarthe "srotaiva.m vicikitsate |
braviityanyonyasa.mbandhayogyaarthaani padaanyayam ||
na caavij~naatasa.mbandhaan "sabdaanaaptaa.h prayu~njate |
tened.r"saanvayaj~naanamasyaastiityavagacchati ||
	evamanvayaj~naane anumite tadupadar"sito.artho na 
"sabdamaakaa"nk.sati ato laukikasya vacaso vaktranubhavaparatantratayaa 
tatraiva paryavasaanamiti |
	tadasat, na hi svabhaavato.arthamavagamayan "sabda.h 
kvacidvaktraa"sayado.sava"siikaaraadvitatha ityanyatraapi 
tatsa.mbhaavanayaa svaarasikiimarthaavabodhakataamu~njhitumarhati, na hi 
mantrapratihata (atra mantrapratihatida"saayaamiti yukta.h paa.tho.athavaa 
hata"sabde bhaave ktapratyaya ityanusa.mdheyam |)da"saayaa.m hutavaho na 
dahatiittyanyatraapi taad.r"sada"saa"sa"nkyaa na dahati, naapi 
"suktirajatadhiyamarthavyabhicaari.niimindriya.m do.sava"saadupalabdhamiti 
gha.taadikamapi naavagamayati, ato viditapadapadaarthasa"ngate.h 
"srotussahasaiva "sabdo.arthamavabodhayati muulaj~naana.m na pratiik.sate |

muulaj~naanaparij~naanaadarvaagarthe.api codite |
kathamevamaya.m vedetyanumaana.m pravartate ||
kimaj~naasiidaya.m vaktaa ki~ncidityanumitsame |
vi"si.s.taarthaanvayaj~naanamanumaatumathecchasi ||
na taavadayamaj~naasiid vaktaa ki~nciditiiyataa |
vyaahaaravyavahaarau vaa syaataa.m vaakyaarthagocarau ||

	vi"si.s.taarthaanvayagocaraceto.anumaanantu 
prathamataraprav.rttatadvi.saya"semu.siimantare.naanupapannamiti praageva 
"sabdaartho.avagantavya.h, na hyanaasaaditavi.sayavi"se.sasa.msargaa.h 
sa.mvida.h parasparato vyatibhidyante |
	 na ca tathaa.anumitaabhirarthavi"se.sa.h sidhyati 
yaad.r"saanvayapratipaadanayogyaa padaracanaa saa 
tadanvayaj~naanamaapaadayatiiti cet, avagatastarhi 
praagevaarthaanaamanvaya.h, na hi buddhaavanaaropita evaanvaya.h 
prayoga.m vyavacchinatti,

tasmaadasti nadiitiire phalamityevamaadi.su |
yaa siddhavi.sayaa buddhi saa "saabdii naanumaanikii ||
tata"sca apuurvakaaryagocara eva "sabda.h pramaa.namiti |
svasindhaantaciraabhyaasavyaa (vyaamugdhaabalabuddhibhiriti paa.thastu na 
yukta iti manyaamahe |) mugdhabalabiddhibhi.h ||
uktamuktena maarge.na yuktaa.anyatraapi "saktataa ||

	tata"sca yaanyetaani vilak.sa.napuru.sapratipaadakaani 
vedaantavacaa.msi sa e.sa sarvaadhpati.h sarvasye"saana.h sarvamida.m 
pra"saasti tasyaadhyak.samida.m sarvam ityaadiini taanyapi tatra pramaa.na.m 
tadvi.sayaasa.mdigdhaaviparyayaj~naanahetutvaat |

	na ca parini.s.thitavastuni saadhakabaadhakayoranyataropanipaata-
sa.mbhaavanaabhaavitaanuvaadaviparyayaparyaalocanayaa 
tadgocaravacasaa.m praamaa.nyapracyuti.h, kaaryagocaraa.naamapi 
tatprasa"ngaat, kaaryamapi maanaantaravedyameva samidaahara.naadi, tacca 
maanaantare.naapi vedyamodanapaakavadityabhyupagamaat |
	atha 
vilak.sa.naagnihotraadivi.sayakaaryasyaasa.mbhaavitamaanaantaratayaa 
tatpratipaadayadvaca.h pramaa.na.m, hanta tarhi 
nirati"sayaavabodhai"svaryamahaanandasa.mdohavapu.si bhagavati na 
maanaantarasa.mbandhagandha iti sarva.m samaanamanyatraabhinive"saat |

api ca |

pramaa.naantarad.r.s.taarthavi.sayi.nyapi "semu.sii |
pramaa.nameva tatpuurva.m na cetsvaartha.m vigaahate ||
tasya sa.mbhaavanaamaatraadapraamaa.nyamalaukikam |

tasmaatparini.s.thitaani.s.theyaadibheda"suunyamasandigdhaaviparyast
avij~naana.m pramaa.name.s.tavyam, ata idamapaastam |
	prasiddhai.h kara.naireva saarvaj~nya.m naanyatheti yat | yata.h 
"srutireva tatra paripanthinii pa"syatyacatussa "s.r.notyakar.na.h 
ya"scak.su.saa na pa"syati ya"scak.suu.m.si pa"syati | na tasya kaarya.m 
kara.na.m ca vidyate | svaabhaavikii j~naanabalakriyaa ca ityaadikaa |

na caasaa.m gu.navaadatva.m pramaa.naabhaavaat |

alabdhamukhyav.rttiinaa.m gu.navaadasamaa"sraya.h ||
nanvihaapi mukhyaarthabha"ngakaara.namasti pramaa.naantaravirodha.h |
kuta.h pramaa.naantaraat, na taavatpratyak.saat, na hi 
pratyak.samudiiritapuru.saabhaavaavabhaasakamudiiyamaana.m d.r.s.ta.m, 
yogyaanupalambhaadabhaavani"scaya iti cenna pramaa.nago.s.thiijye.s.thena 
"saastre.naivopalambhanaat, naapyanumaanaat taddhi 
"siighrajanmaagamikapratyayaprak.siptapratibandha.m kathamiva 
mantharaprav.rtti praadurbhavati |

ki~ncaiva.m sati yaagaade.h svargaapuurvaadisa"ngati.h |
kriyaatvena virudhyeta "saastra.m cettanna baadhate ||
yuupaadityaaditaadaatmya.m pratyak.se.naiva vaadhitam |
vispa.s.tad.r.s.tabhedatvaat kaa.s.thasaavitrabimbayo.h ||

	api ca tatra sannihitayuupaa~njanavidhyekavaakyatayaa 
arthavaadatvaadyukta.m gu.navaadatvaa"sraya.na.m, na ceha tathaa 
vidhyantaramasti yacche.satayaa arthavaada.h syaat |

atha vidhyanvayaabhaave puru.saarthatvaahaanta.h |
adhyaah.rtya vidhi.m tatra "se.satva.m parikalpyate ||

yadaahu.h |

yaavat khalu pramaat.R.naa.m pravartananivartane |
"sabdaa na kurvate taavanna niraakaa"nk.sabodhanam || iti, tanna
.rte.api vidhisa.mbandhaad d.r.s.taiva hi pumarthataa |
putraste jaata ityaadau tathehaapi bhavi.syati ||

	na ca tatra vidhyadhyaahaara.h, antare.naapi vidhi.m 
putrajananaavagamaadeva har.sotpatte.h |
	tathaa kaa kriyaa paaka ityaadipra"snottaravyavahaare.su 
pra.s.tujanajij~naasitakriyaavi"se.sapratipaadanamaatraniraakaa"nk.sa"s"sabd
o na vidhyadhyaahaaramapek.sate |

iha tu brahmavij~naana.m mahaanandaphala.m "srutam ||
brahmaavid brahma bhavati praapnoti brahmavit param |

a"snute brahma.na saarddha.m sarvaan kaamaan sa saamaga.h ||
idamaaditrayiivaakyairvyaktaa tasya pumarthataa |
	tadevamudiirita"sruti"satasamadhigataavitathasahajasarvasaak.saatkaar
akaaru.nyaadikalyaa.nagu.naikaraa"sau bhagavati sidhyati, sidhyatyeva 
tadanubhavamuulatayaa tantrapraamaa.nyam |
	nanu viracitaniityaa 
ka"scidaamnaayamuurddhapramitasahajasarvaj~naanavaanastu naama | sa ca 
haririti yaavannaavagamyeta samyak na khalu bhavati taavatpa~ncaraatra.m 
pramaa.nam ||
	atyalpametat na hyatra trayiivido vivadante yadvaasudeva.h 
paramaatmaa akhilajagatkaara.namiti |

"sruuyate hi sa vedaante.svaatmaa naaraaya.na.h para.h |
sattya.m j~naanamananta~nca tadvi.s.no.h parama.m padam ||
paraa prak.rtiradhyak.so vaasudevastathaa para.h |
eka.h parastaadya ida.m babhuuva yasmaat para.m naaparamasti ki~ncit |
ityuktavaacyaanugu.na.myato vaa imaani bhuutaani sadeva saumya ||
ityaadivaakya~nca tatassa vi.s.nustrayii"sira.h siddhavi"suddhabodha.h |
na caanyasmaajjagajjanmasthitidhva.msaa"s"srutau "srutaa.h |
yata"scaite sa sarvaj~na.h paramaatmeti sammatam ||
	amumeva paramaatmaana.m dvaipaayan-paraa"sara-
naaradaprabh.rtimahar.sivacanebhya.h pratipadyaamahe tathaa hi |

vi.s.nau jagatsthita.m sarvamiti viddhi parantapa |
s.rjattye.sa mahaavi.s.nurbhuutagraama.m caraacaram ||
e.sa caak.sipate kaale kaale vis.rjate puna.h |
asmin gacchanti vilayamasmaacca prabhavantyuta ||
anaadinidhana.h "sriimaan munirnaaraaya.na.h prabhu.h |

sa vai s.rjati bhuutaani sthaavaraa.ni caraa.ni ca |
sa brahma parama.m ceti tathaa.anyatraapi pa.thyate ||
ke"savo bharata"sre.s.tha ! bhagavaanii"svara.h para.h |
puru.sa.h sarvamittyetacchruuyate bahudhaa "srutau ||

iti,

tattva.m jij~naasamaanaanaa.m hetubhi.h sarvato mukhai.h |
tattvameko mahaayogii harirnaaraaya.na.h prabhu.h || iti,

tathaa daanadharme |

paramaatmaa para.h "saanta.h padmanaabha.h paraaya.na.h |
iti vedarahasyantu kinna vetsi purandara ||
tatprasaadaadvaya.m sarve lokaanaa.m sthitihetava.h |
aaptaa"scaamaramukhyaa"sca devaa"sca sthaanino mataa.h ||
yadi vi.s.nurudaasiino naasmaaka.m vidyate "subham |
iti rudrasya vacana.m tathaa bhaaratamaatsyayo.h ||
tatra ya.h paramaatmaa hi sa nityo nirgu.na"s"subha.h |
sa vai naaraaya.no j~neya.h sarvaatmaa puru.so hi sa.h || iti,

tathaa varaahe |

yasya devasya carita.m vrata.m samabhavadbhuvi |
ko.anyastasmaadabhyadhiko muktvaa naaraaya.na.m prabhum ||

iti,

naaraaya.naatparo devo na bhuuto na bhavi.syati |
etadrahasya.m vedaanaa.m puraa.naanaa.m ca sattamaa.h || iti |

tathaa lai"nge.h |

sa eka.h puru.sa.h "sre.s.tha.h paramaatmaa janaardana.h |
yasmaad brahmaa tato rudra.h tata"scaivaakhila.m jagat ||

tathaa |

vi.s.nossakaa"saadudbhuuta.m jagattatraiva ca sthitam |
sthitisa.myamakartaa.asaaviti paaraa"sara.m vaca.h ||

tathaa maanave |

naaraaya.na.h paro.avyaktaada.n.damavyaktasa.mbhavam |
a.n.dasyaantastvime lokaa.h saptadviipaa ca medinii ||
	tasmaadiid.r"sa"srutism.rtiitihaasapuraa.naparyaalocanayaa 
akhilajagatkaara.na.m paramaatmaa vaasudeva iti ni"sciiyate |

na caiva paramaatmatva.m rudraade.h "sruti.suuditam |
pratyutotpatimevaahustasyaikaayana"saakhina.h ||
tamo vaa idamityaadau tathaa vede.api d.r"syate |
yato hi rudrassa~njaj~ne tacchre.s.tha.m bhuvane.sviti ||
tadidaasa bhuvane.su jye.s.thamiti |
tathaa raudra.m pada.m spa.s.ta.m karmajanya.m pratiiyate ||
mahimaana.m nija.m lebhe vi.s.norabhyarcanaaditi | asya devasyeti 
lalaa.taadabhavadbindustasmaadrudrovyajaayata |

ityaadikaa"sca "srutayo rudrotpatti.m vadanti vai |
eva~nca sati rudraadimahimaavedikaa iva ||
yaa vaacastaasstutiparaa.h "srotra.m brahmeti giiriva |
	etena rudraadiinaa.m paramaatmatvapratipaadakapuraa.navaadaa.h | 
pratyak.sa"srutivirodhaanna mukhyaarthaa.h |

yadvaa tyaajyatayaa tantrasiddhaantapratipaadakaa.h |
avaidike.su tantre.su tanmaahaatmya.m hi kathyate ||
vedasiddhaantamaarge.su vi.s.nureva para.h sm.rta.h |

tadyathaa vai.s.nave |

paramaatmaa ca sarve.saamaadhaara.h parame"svara.h |
vi.s.nunaamaa sa vede.su vedaante.su ca giiyate ||

vaaraahe |

vi.s.nureva para.m brahma tribhedamiha pa.thyate |
vedasiddhaantamaarge.su tanna jaananti mohitaa.h ||
naaraaya.naatparo devo na bhuuto na bhavi.syati |
etadrahasya.m vedaanaa.m puraa.naanaa~nca sattamaa.h || iti |

tathaa maatsye |

saattvike.su tu kalpe.su vi.s.normaahaatmyamucyate |
agne"s"sivasya maahaatmya.m taamase.su prakiirtyate || iti, |

tathaa lai"nge |

na hi vi.s.num.rte kaacid gatiranyaa vidhiiyate |
ityeva.m satata.m vedaa gaayante naatra sa.m"saya.h ||

iti, tathaa vaayaviiye |

sahasrabaahu.h parama.h prajaapati.h |
trayiipatheya.h puru.so nirucyate ||

iti, tathaa bhavi.syati |

vedasiddhaantamaarge.su vi.s.nureva para.h sm.rta.h |
vi.s.nureva nara"sre.s.tho mahi.s.tha.h pru.sottama.h ||

iti, sarva.m caitatpuru.sa (puru.sanir.nayanaamaa 
bhagavanmahimapratipaadanapura.hsarodevataantaravyaavartanamukhena 
vi.s.nuparatattvapratipaadanaparograntha.h paramaacaaryapra.niita.h 
|)nir.naye nipu.nataramupapaaditamiti neha prapa~ncyate |

tata"sca |

"srutimuurdhni prasiddhena vaasudevena bhaa.sitam |
tantra.m mithyeti vaktunna.h katha.m jihvaa pravartate ||
	na hi 
sahajasa.mvedanasaak.saatk.rtadiik.saaraadhanaadidharmasvargaputraadivai.s
ayikasukhamanekadu.hkhasa.mbhinna.m, na caaticiramanuvartata iti tadapi 
du.hkhapak.sa eva nik.sipya mok.saaya g.rhebhya.h pravrajadbhya.h 
"saa.n.dilyanaaradaadiparama-
.r.sibhyastadabhila.sitanirati"sayani"sreyasaikasaadhanasvaavagamaaraadhana
avabodhinii.m pa~ncaraatrasa.mhitaa.m niramimiiteti ni"sciiyate |

na ca tantraantare.sve.sa nyaaya.h prasaramarhati |
yatastattannibanddh.r.naa.m vibhramaadyapi sa.mbhavi ||
pratyak.saadipramaa.naanaa.m na hi muulatvasambhava.h |
tantraantare.su "saastrantu muula.m taireva ne.syate ||
anyacca vedasiddhaantaviruddhaarthaabhidhaanata.h |
pratyak.sa"srutimuulatvakalpanaa te.su baadhyate ||
yathaa maahe"svare tantre viruddha.m bahu jalpitam |
caturvidhaa hi tatsiddhacaryaamaargaanusaari.na.h ||
yathaa kaapaalikaa.h kaalaamukhaa.h paa"supataastathaa |
"saivaastatra ca kaapaala.m matame pracak.sate ||
mudrikaa.sa.tkavij~naanaat punastasyaiva dhaara.naat |
apavargaphalapraaptirna brahmaavagamaaditi ||

tathaa.ahu.h |

mudrikaa.sa.tkatattvaj~na.h paramudraavi"saarada.h |
bhagaasanasthamaatmaana.m dhyaatvaa nirvaa.nam.rcchati ||

tathaa |

kar.nikaa rucaka~ncaiva ku.n.dala~nca "sikhaama.nim |
bhasma yaj~nopaviita~nca mudraa.sa.tka.m pracak.sate ||
kapaalamatha kha.tvaa"ngamupamudre prakiirtite |
aabhirmudritadehastu na bhuuya iha jaayate ||

	na ced.r"samudrikaa.sa.tkaparij~naana – taddhaara.na – 
ninditabhagaasanasthadehadhyaanasyaapavargasaadhanatva.m "srutayo 
m.r.syanti, taa hyaihikaamu.smikasakalavi.sayaabhilaa.savimukhasya 
akhilajagatkaara.navaasudevaatmabhaavaikalabhya.m mok.samaacak.sate | 
tameva viditvaa atim.rtyumeti naanya.h panthaa ayanaaya vidyate ityaadyaa.h, 
eva.m kaalaamukhaa api samasta"saastraprati.siddhakapaalabhojana – 
"savabhasmasnaana tatpraa"sana – lagu.dadhaara.na suraakumbhasthaapana -
tatsthadevataarcanaadereva d.r.s.taad.r.s.taabhii.s.tasiddhimabhidadhaanaa.h 
"srutibahi.sk.rtaa eva |

	yadapi paa"supata"saivaabhyaa.m virudhaaviruddhasamamugdha.m 
ki~ncidabhihita.m tadapi "srutibahi.sk.rtameva |

tatrai.saa paa"supataprakriyaa |

jiivaa.h pa"sava ucyante te.saamadhipati"s"siva.h |
sa te.saamupakaaraaya pa~ncaadhyaayiimaciikl.rpat ||
tatra pa~nca padaarthaastu vyaakhyaataa.h kaara.naadaya.h |
kaara.na.m kaarya.m vidhiryogo du.hkhaanta.h || iti,
upaadaana.m nimitta~nca vyaakhyaata.m kaara.na.m dvidhaa |
nimittakaara.na.m rudrastatkalaa kaara.naantaram ||
mahyanta.m mahadaadikaaryamudita.m tadvadvidhirgiiyate |
guu.dhaacaaramukhasma"saanabhasitasnaanaavasaana.h para.h ||
yogo dhaara.namucyate h.rdi dhiyaamo"nkaarapuurvantathaa |
du.hkhaanto hi mato.apavarga iti te pa~ncaapi sa.mkiirtitaa.h ||

aatyaantikii du.hkhaniv.rttirdukhaanta"sabdenoktaa taameva 
ni"s"se.savai"se.sikaatmagu.nocchedalak.sa.naa.m mukti.m manyate iyameva 
ce"svarakalpanaa "saivaanaamanye.saa.m ca |

seya.m sarvaa "srutiviruddhaa kalpanaa yata.h |
jagannimittopaadaana.m para.m brahma "srutau "srutam |
mahaanandaatmako mok.sastatratatraasak.rcchuta.h ||
parasparavirodhena vyaahatai.saa.m pramaa.nataa |
trayiida.n.dapratik.sepa.m ki~ncinnaiva pratiik.sate ||
ki~nca "saivaadayovedasiddhavar.naa"sramaadbahi.h |
kalpayantyaa"sramaadiini tato.api "srutibaahyataa ||

yadaahu.h |

diik.saaprave"samaatre.na braahma.no bhavati k.sa.naat |
kaapaala.m vratamaasthaaya yatirbhavati maanava.h ||

iti |

na ca vaacyam apramaa.nabhuutamiyanta.m grantharaa"si.m katha.m 
pratyayitataro rudra.h pra.nayatiiti |
	na ca samaananamanirmaat.rsmara.nanibandhanamiti yuktam ati 
prasa"ngaaditi, yata.h-

naamaikatvak.rtabhraantikalpanaa.apyupapadyate |
vedabaadhaanna caanyatra taavataa.atiprasajyate ||
pramaado.api ca naatyanta.m rudraadi.su na sambhavii |
	yadvaa rudrasya moha"saastrapra.net.rtayaa.avagatatvaad 
vyaamohayitumeva hiid.r"sa"saastrapra.nayanamupapadyata iti naava"sya.m 
pramaada evaa"srayitavya.h, 

tathaa ca vaaraahe |

tva.m hi rudra ! mahaabaaho ! moha"saastraa.ni kaaraya |
kuhakaadiindrajaalaani viruddhaacara.naani ca ||
dar"sayitvaa.alpamaayaasa.m phala.m "siighra.m pradar"saya |
dar"sayitvaa jana.m sarva.m mohayaa"su mahe"svara ! ||

iti |

	tathaa tatraiva bhagavaan rudra.h prastuta"saivaadyaagamaanaa.m 
svayameva vedavaahyatva.m vedamaargaapabhra.s.tajanaadhikaaritva.m 
tadvyaamohaikaprayojanataa.m ca dar"sayati |

ye vedamaarganirmuktaaste.saammohaarthameva ca |
nayasiddhaantamaarge.na mayaa "saastra.m pradar"sitam ||
tasmaadaarabhya kaalaattu matpra.niite.su sattamaa.h |
"saastre.svabhirato loko na vedaan bahu manyate |
tathaa paa"supataadiini pravartante kalau yuge ||

	tathaa ca bhagavatparivaaratvavyatireke.na svapradhaanapuujaa.m 
paa"supataaditantrasiddhaa.m vedabaahyaa.m dar"sayati |

tadvedabaahya.m karmokta.m maamuddi"syopasevyate |
tadvai paa"supata.m naama mani.s.thammohana.m n.r.naam ||
maa.m vi.s.nuvyatireke.na puujayanti naraadhamaa.h |
ityaadivaakyajaataani na likhyante.atigauravaat ||
vyakta~nca vedabaahyatvametacchaastraanugaaminaam |

yathaa tatraiva |

"sa"saapa taa~nja.taabhasmakapaalavratadhaari.na.h |
bhavi.syatha trayiibaahyaa vedakarmabahi.sk.rtaa.h ||
kalau tadruupi.nassarve ja.taalagu.dadhaari.na.h |
svacchandavratave.saa"sca mithyaali"ngadharaastathaa |
brahma"saapaagninirdagdhaa rudrabhaktaa ja.taadharaa.h || iti,
prasiddha~ncaitacchaivaagame.su |
rudraak.sa.m ka"nka.na.m haste ja.taa caikaa ca mastake |
kapaala.m bhasmanaa snaanam ityaadi |
tathaa caite.saamaadityapuraa.ne.api bhagavattyaagena sama.m 
vedatyaaga.m kathayati |

anye bhasmaja.topetaa yathoktaa gautamaat puraa |
"saapaatsantyaajitaa veda.m deva.m naaraaya.na.m tathaa ||

iti |

ki~ncaite vaasudevasya mandaa nindaa.m vitanvate |
te ca paa.sa.n.dino j~neyaa yathaa lai"ngai samiiritam ||
ye tu saamaanyabhaavena manyante puru.sottamam |
te vai paa.sa.n.dino j~neyaa vedamaargabahi.sk.rtaa.h ||

iti, tata"sca |

eta eva ca te e.saa.m vaa"nmaatre.naapi naarcanam |
paa.sa.n.dinovikarmasthaanityaadism.rti.suuditam ||
yaa vedabaahyaa ittyetadapi ced.r"sagocaram |
tasmaanna vedamuulatva.m naapi pratyak.samuulataa ||
tantraantaraa.naa.m yukteti kalpyate kaara.naantaram |
nanu muulaantaraapek.saa yadi syaadastu duu.sa.nam ||
svata.hpramaa.na.m vij~naana.m bhavataa.m nanu dar"sane |
satya.m tadeva vij~naanapraamaa.nyamapaniiyate ||
baadhakaara.nado.saabhyaa.m taavapi dvaaviha sphu.tau |
eva.m "srutiviruddhasya sphu.tamuulaantarasya yat ||
pa~ncaraatre.na saadharmmya.m tantratvenaabhidhitsitam |
kriyaatvena tu saadharmmya.m brahmahatyaa.a"svamedhayo.h ||
"srutipratyak.sayostatra yatomuulatvani"scaya.h |
nanu ca "srutimuulatve vedaadevaarthasiddhita.h ||
tatpra.net.rsvatantratvakalpanaa netyacuucudam |
naiva.m na kalpyate pu.msi svaatantrya.m "sruuyate hi tat ||
tasyaadhyak.samida.m sarva.m bhii.saa.asmaadidamaadi.su |

	nanu vedamuulaa eva cedetaa.h pa~ncaraatrasm.rtaya.h ki.m tarhi 
tadarthasmara.navattanmuulabhuutavedavaakyasmara.na.m naanuvartate 
paa~ncaraatrikaa.naam | na caarthasmara.nasya prayojanavattvaat tasya 
viphalatvaat tadanaadara.niiyamiti yukta.m, na hi yata.h praamaa.nya.m 
tadeva vismartu.m yuktam |
	atha vismara.nopapattaye praliinanittyaanumeya"saakhaamuulataa 
aa"sriiyate tadaa yadeva yena pramaa.natayaa parig.rhiita.m sa 
tatpraliina"saakhaamastake nik.sipya pramaa.niikuryaat 
nityaanumeyapraliina"saakhayostu svaruupasiddhireva durlabhaa |
	atha vidyamaana"saakhaamuulaa eva taa.h sm.rtaya.h tadaa 
tatpra.net.rvadanye.api tata evopalabheran iti 
granthapra.nayanaprayaasavaiyarthyam |
	atrocyate sa khalu bhagavaan amoghasahajasa.mvedanasaak.saad-
bhavadakhilavedaraa"sirviprakiir.navividhavidhyarthavaadamantraatma-
kaaneka"saakhaadhyayanadhaara.naadi.svadhiiradhiyo bhaktaanavalokya 
tadanukampayaa laghunopaayena tadartha.m sa.mk.sipyopadide"seti na 
ki~ncidanupapannam |

yathaa.ahu.h |

vedaante.su yathaasaara.m sa"ng.rhya bhagavaan hari.h |
bhaktaanukampayaa vidvaan sa~ncik.sepa yathaasukham ||

	iti, ete ca manvaadisamastasmara.nasaadhaara.naa.h 
paryanuyogaastantra.tiikaak.rtapari"sramaa.naamanaayaasaparihaaryaa iti 
neha prapa~ncyate |
	nanu ceda.m vedamuulatva.m pa~ncaraatratantraa.naamanupapanna.m 
vedanindaadar"sanaat, ukta.m hi catur.su vede.su 
puru.saarthamalabhamaana.h "saa.n.dilya (p. 52) ida.m "saastramadhiitavaan 
iti, anavagatavacanavyakteraya.m paryanuyoga.h, na hi nindaa nindya.m 
ninditu.m pravartate api tu |
	ninditaaditaratpra"sa.msitu.m yathaitareyakabraahma.ne praata.h 
praataran.rta.m te vadanti ityanuditahomanindaa uditahomapra"sa.msaartheti 
gamyate maanave |

.rgvedo devadaivattyo yajurvedastu maanu.sa.h |
saamavedastu pitrya.h syaat tasmaattasyaa"sucirdhvani.h ||
iti saamavedanindaa itaravedapra"sa.msaarthaa, yathaa vaa bhaarate |
catvaara ekato vedaa bhaarata.m caikamekata.h |
samaagataistu .r.sibhistulayaa.aropita.m puraa ||
mahattve ca guruttvaacca ca dhriyamaa.na.m yato.adhikam |
mahattvaacca guruttvaacca mahaabhaaratamucyate ||

iti mahaabhaaratapra"sa.msaartheti g.rhyate na vedanindeti | eva.m 
pa~ncaraatrapra"sa.mseti gamyate |

athaanuditahomaaderanyatra stutidar"sanaat |
atatparatva.m nindaayaastathaatraapi bhavi.syati ||
vedapra"sa.msaa bahu"sa.h pa~ncaraatre.api d.r"syate |
	na hi tebhya.h para.m ki~ncid vaa"nmaya.m kamalaasana ? | 
vedaantairidamevokta.m tattvaj~naanopapaadai.h || ityaadau |
	api ca catur.su vede.su iti naayamartha.h vede.su puru.saartho naastiiti 
kintu yaste.su puru.saarthastamalabhamaana iti |
	nanu puru.saarthamalabhamaana ityanvayo na vede.su puru.saarthamti, 
maiva.m vyaavartyaabhaavaat, na hi vede.svevaaya.m puru.saartho na 
labhyate ato vede.su ya.h puru.saarthastamalabhamaana.h tadabhilaa.sii 
pa~ncaraatra"saastramadhiitavaaniti pa~ncaraatra"sruttyoraikaarthyameva 
pratiiyate |
	yatpunaruktamupanayanaadisa.msk.rtaanaa.m 
bhagavadaaraadhanaarthatayaa 
diik.saalak.sa.nasa.mskaaravidhaanaadavaidikatvamiti tadayukta.m na 
hyupanayanaadisa.msk.rtaanaa.m jyoti.s.tomaadikarmaa"ngatayaa 
diik.saadisa.mskaaravidhaayakam aagnaavai.s.navam 
ityaadivaakyamavaidika.m bhavati |
	atha vaidikasa.mskaaraat sa.mskaaraantaravidhaana.m hetu.h, 
tadanupapanna.m siddhe hi pa~ncaraatra"saastrasya avaidikatve tasya 
sa.mskaaraantarattvasiddhi.h tatsiddhau ca 
tasyaavaidikatvasiddhirittyanyonyaa"sraya.naat |
	ki~nca samastavaidikasa.mskaarebhya.h sa.mskaaraantaratva.m vaa 
hetu.h, utakatipayebhya.h sa.mskaarebhya.h, na taavadanantara.h kalpa.h 
upanayanaadisa.mskaarasyaapi caulaadisa.mskaaraat 
sa.mskaaraantaratvenaavaidikatvaprasa"ngaat, na caantya.h kalpa.h, 
uktado.saanativ.rtte.h, na hyupanayana.m samastavaidikasa.mskaarebhya.h 
sa.mskaaraantaramasiddha"sca samastavidikasa.mskaaravyatireka.h 
pa~ncaraatra"saastrasyaapi vaidikatvaadityuktameva |
	yadapi 
dharmapramaa.natvaabhimatacaturda"savidyaasthaane.svapariga.nitatvaat 
paa"supataaditantravat trayiibaahyattvamiti tadapi dvaipaayana – 
vaalmiikipra.niitabhaarataraamaaya.naadigranthairanaikaantikam |
	yattu bhagavataa baadaraaya.nena nirastatvaaditi tadasat, katha.m hi 
bhagavaan dvaipaayana.h sakalalokaadar"sabhuutaparamabhaagavato 
bhaagavata.m "saastra.m nirasyatiityutprek.syeta |

ya evamaaha |

ida.m "satasahasraaddhi bhaarataakhyaanavistaraat |
aavidhya matimanthaana.m daghno gh.rtamivoddh.rtam ||
navaniita.m yathaa daghno dvipadaa.m braahma.no yathaa |
aara.nyaka.m ca vedebhya o.sadhiibhyo yathaa.am.rtam ||
ida.m mahopani.sada.m caturvedasamanvitam |
saa"nkhyayogak.rtaantena pa~ncaraatraanu"sabditam ||
ida.m "sreya ida.m brahma ida.m hitamanuttamam |
.rgyajussaamabhirju.s.tamatharvaa"ngirasaistathaa ||
bhavi.syati pramaa.na.m vai etadevaanu"saasanam |

iti, bhii.smaparva.nyapi |

brahma.nai.h k.satriyairvai"syai.h "suudrai"sca k.rtalak.sa.nai.h |
arcaniiya"sca sevya"sca puujaniiya"sca maadhava.h ||
saatvata.m vidhimaasthaaya giitassa.mkar.sa.nena ya.h |
dvaaparasya yugasyaante aadau kaliyugasya ca ||

iti |

tathaa "saantiparva.nyapi |

ava"sya.m vai.s.navo diik.saa.m pravi"set sarvayatnata.h |
diik.sitaaya vi"se.se.na prasiidennaanyathaa hari.h ||
vasante diik.sayedvipra.m grii.sme raajanyameva ca |
"sarada.h samaye vai"sya.m hemante "suudrameva ca ||
striya.m ca var.saakaale tu pa~ncaraatravidhaanata.h ||

tathaa |

vedai"scaturbhissa (sama – "sabdaattaaddhitena itacpratyayena vyutpanna.h 
samita"sabdo bhavati tulyaartha.h |)mita.m merau mahaagirau |
evamaadivacobha"ngii"sataissaadaramiiritai.h ||
vedaantasaarasarvasvamaatmiiya.m parama.m matam |
pa~ncaraatra.m niraakuryaat katha.m dvaipaayana.h svayam |
	katha.m tarhiida.m suutram utpattyasa.mbhavaat iti ki.m vaa.asya 
suutrasya h.rdayam idamasya suutrasya, bhaagavata"saastre jiivotpatte.h 
pratipaadyamaanatvaat tasyaa"sca 
"srutinyaayavirodhenaasambhavaadasamiiciina.m "saastramiti, yadye.sa 
suutraarthastarhi pa~ncaraatra"saastraniraakara.napara.m suutra.m, na hi 
pa~ncaraatra"saastre.su jiivotpattira"ngiik.rtaa yenaivamucyate |
	nanvastiida.m vacana.m vaasudeva.h paraa prak.rti.h paramaatmaa 
tatassa.mkar.sa.no naama jiivo jaayate sa"nkar.naat pradyumnasa.mj~na.m 
mano jaayate tato.aniruddhanaamaa aha"nkaaro jaayate | iti,

api tu vyuuharuupe.na vyaktirdevasya kiirtyate |
tatra sa.mvyavahaaraartha.m jiiva-"sabda.h prayujyate ||
var.naanaamaanulomyena puujyabhedaprasiddhaye |

yathaa.ahu.h |

	var.nai"scaturbhi"scatvaara.h puujaniiyaa yathaakramam | iti, api ca 
jiivamano.aha"nkaara"sabdaa na tanmaatravacanaa api tu 
tattadadhi.s.thaanaadhik.rtavilak.sa.navigrahavatpuru.saabhidhaanaa iti |

vicitradehasa.mpattirjanmeti vyapadi"syate |
toyena jiivaanityetadyajurmuurddhni yathaa vaca.h ||

api ca jiivotpattipralayaadigocaraa.h "srutism.rtilokavaadaa.h 
caraacaravyapaa"srayastu syaat tadvyapade"so 
bhaaktastadbhaavabhaavitvaadityatraiva suutrakaare.na k.rtanirvaahaa.h ||
	ki~ncanaamaatmaa "sruternityattvaacca taabhya.h ityatraiva brahma.no 
jiivotpatti.h "srutism.rtinyaayavirodhena nirastaa satii na punarupanyaasa.m 
prayojayatiiti anadhikara.niiyamadhikara.namaapadyeta, etena na ca karttu.h 
kara.nam iti suutra.m vyaakhyaata.m, na hyatra karttu.h sa"nkar.sa.naat 
kara.nasya manasa utpattirucyate, ukta.m hi vilak.sa.napuru.savacanaa ete 
"sabdaa iti,

	kimiti vaa kartu.h kara.nannotpadyate devadattaade.h kartu.h 
para"suprabh.rtikara.notpattyadar"sanaaditi cet, hanta hatastarhi 
apagatasakalakara.nakalaapasvamahimaprati.s.thabrahma.na.h 
praa.namana.hprabh.rtinikhilakara.nottpatyabhyupagama.h, etasmaajjaayate 
praa.no mana.hsarvendriyaa.ni ca iti,

atha "srutiprasiddhatvaattattathaivaabhyupeyate |
pa~ncaraatraprasiddhatvaadida.m kinnaabhyupai.si bho.h ||
na hi sm.rtiprasiddhaarthaparityaago.ati"sobhana.h |
nirdo.saj~naanajanmatvaat praamaa.nya.m hi sama.m dvayo.h ||
yattu catvaara ete ki.m samaanai"svaryabhaagina.h |
svatantraa.h kimutaikasya svecchaamuurticatu.s.tayii ||

iti vikalpya |

samaanai"svaryabhaagitve tulyatvaannaiva kaaryataa |
ekasya muurtibheda"scet ki.m bhedena prayojanam ||

iti duu.sayatiiti vyaakhyaata.m vij~naanaadibhaave vaa tadaprati.sedha 
iti |

	taduyuktam asambhaavaniiyatvaadvikalpasya, na hi 
kenacidii"svaravaadinaa aneke"svara.m jagadabhyupagata.m vi"se.sata"sca 
paa~ncaraatrikai.h vaasudeva evaika.h paraa prak.rtiriti vadadbhi.h, kintu sa 
eva bhagavaan liilaaviracitacaturbheda.h sakalamapi jagatsa.mrak.satiiti |
	na cedamanupapanna.m bala – 
bhaarataavarajaagrajaadipraadurbhaavavadupapatte.h, yathaiva hi bhagavata.h 
svaliilaaviracitagagana – pavana – hara – viri~ncyaadiprapa~ncasya 
acintyamahimaliilaikaprayojanasya raama – lak.sma.na bharata – 
"satrughnaadisvacchandaavigrahaa na virotsyante eva.m 
sa"nkar.sa.napradyumnaadibhedaa iti |
	yatpara.m viprati.sedhaat iti catur.su vede.su iti "srutiviprati.sedhaat 
tantraa.naa.m parasparaviprati.sedhaadvaa | apramaa.namiti tatra 
"srutiviprati.sedhastu praageva prayukta.h, parasparaviprati.sedhastu 
pradhaanagu.nasaamaanyavi"se.saadinyaayasa.mpaaditavacanavyaktiinaa.m 
tantraa.naa.m naastyeva nyaayaanugraharahitaanaantu vacasaa.m na kvacidapi 
parini"scaayakatva.m, yathaa.aha nyaayasa.mpaaditavyakti 
pa"scaadvaakyaarthabodhakam iti, tasmaatsuutrakaare.na ida.m 
mahopani.sadam 
ityaadivacanairvedebhyovi"se.se.naabhimatatarapraamaa.nye.su 
pa~ncaraatratantre.svavidyamaanajiivotpattipratipaadanaadhyaarope.na 
tanniraakara.naparatayaa suutra.m vyaakhyaayamaana.m 
vyaakhyaat.R.naamevaakhyaati khyaapayatiityala.m prabandhena |
	tatrai.sa suutraartha.h puurva.m svaabhipretasamayaparipanthikapila – 
kaa"syapasugata jina – pa"supatimataanaa.m 
"srutinyaayaviorodhaadasaama~njasya.m pratipaadya adhunaa 
svaabhipretapa~ncaraatratantraa.naamapi itarasamayasamaanapariga.nanaad 
buddhau sannihitaanaamitarasamayavadasaama~njasyamaa"sa"nkya 
praamaa.nya.m (sthuu.naanikhanananyaayenetyartha.h yathaa hi sthuu.naa.m 
dra.dhayitumicchavastaa.m svayameva hastena paricaalya pariik.sante 
|)vyutpaadyate |
	tatraadyena suutradvayena puurvapak.sa upak.sipyate tathaa hi 
pa~ncaraatra"saastramapramaa.nam utpattyasa.mbhavaat 
pratipaadyamaanaayaa.h sa.mkar.sa.naadyutpatterasa.mbhavaat, 
kathamasa.mbhava.h,  ubhayathaa.apyanupapatte.h tathaa hi |

kintu catvaara evaite samaanai"svaryabhaagina.h |
eko vaa syaaccaturbhede dvedhaa vyutpattyasa.mbhava.h ||
samaanai"svaryabhaagitve tulyatvaannaiva s.rjyate |
ekaatmatve.abhyupete.api tathotpatterasa.mbhava.h |
sra.s.t.rs.rjyavibhaago hi naikasminnavakalpate |
	tathaa na ca karttu.h kara.nam ita"sca apramaa.na.m kartu.h 
sa"nkar.sa.na sa.mj~naajjivaat kara.nasya pradyumnasa.mj~nasya manasa 
utpattyasa.mbhavaat, na hi devadattaatpara"surutpadyata iti |
	eva.m vaa na ca karttu.h kara.nam ita"sca karttu.h sa.mkar.sa.naat na 
kara.namutpadyate brahma.na eva samastakara.notpatti"srute.h, 
etasmaajjaayate praa.nomana.hsarvendriyaa.ni ca iti, vij~naanaadibhaave vaa 
tadaprati.sedha iti, vaa – "sabdaatpak.so viparivarttate |
	yaduktamubhayathaa.api 
sa.mkar.sa.naadyutpatterasa.mbhaadapraamaa.nyamiti naitadasti 
tasyaassa"nkar.sa.naadyutpatteraprati.sedha.h |

yadi hi vij~naanaadaya ete na bhaveyu.h syaadutpattiprati.sedha.h |
vij~naana~ncaadi (aadiiyate – upaadiiyate upayujyate 
sarvakaaryaarthamityaadi sarvajagannidaana.m brahma, atra yadyapi upasarge 
gho.h kiriti paa.niniiyena kipratyayaantaadi-"sabdasya nityapu/stva.m 
praapnoti tathaapiiha au.naadikapratyayena saadhibhaavo.avagantavya.h 
"si.s.taprayoge sa.mj~naasu dhaaturuupaa.niityadinaa tathaivaanu"si.s.tatvena 
"si.s.ta"si.s.tereva ca prayogamuulatayaa anau.naadikasyaivapu/stvakalpanaat 
||
	athavaa vij~naana.m caadi"scetyeva paa.tha.h | tata"sca vij~naana.m 
caadi"sca vij~naanaadi iti samaahaaradvandva.h, 
vij~naanaadiitik.rtasamaahaaradvandvake vij~naanaadipade 
nirvisargakapaa.thaavalokanabhraantita eva praaciinako"se.svapi vij~naana.m 
caadi"sceti vivak.sa.niiye vij~naana.m caadi ceti lilikhuriti kecinmanyante | ita 
evaasvarasena kalpaantaramavalalambire granthaacaaryaa.h evameva ca 
vij~naanaadisuutre "sriibhaa.sye.api "sa"nkaasamaadhyabhyuuhanamiti 
k.rta.m kus.r.s.tyaa vaacaamiti caapare | vastutastu "sriibhaa.syako"se.su 
aagamapraamaa.nyako"se.su ca praaya"so de"savi"se.sanairapek.sye.na 
vij~naanaadisuutre (vij~naana.m caadi ca vij~naanaadi – brahma tadbhaave) 
ityeva praamaa.nika.h paa.tha ityava"sya.m taatparyavi"se.se.na sa prayogo 
vaktavyo na tu yathaa"srutaarthakaadi – padenaacaramaarthena 
abrahmasaadhaara.nena | atraivamaacaacak.smahe aa – samantaadattu 
"siilamasyetyaadin parama.m brahma supyajaatau .ninistaacchiilye | iti 
paa.niniiyena taacchiilye.arthe.nini.h, aa"ngaa caasaadhaara.nya.m vivak.syate 
tacca attaa caraacaragraha.naadityadhikara.noktariityaa 
brahmaasaadhaara.na.m karmeti taad.r"saarthakaadipadena 
nikhilajagadadanakart.r para.m brahmaabhihita.m bhavati tacca 
saa"nkhyaadyuktadi"saa pradhaanadharmo maabhuuditi vij~naanapadena 
vi"se.syate | eva.m ca janmaadyasya yata iti suutre aadipadena 
jagatsthitipra.naa"sahetutaayaa lak.sa.natvenaabhimatatayaa 
lak.sa.nenetarabhedasaadhane janmaaditritayasya sa.mhatya hetutaayaa.m 
vyaapyatvaasiddhyaa pratyekameva hetutaayaa vaacyatvena 
svaasaadhaara.naruupe.naadin padena brahmopasthaapita.m bhavatiiti | sati 
caiva.m (vij~naana.m caadi ca vij~naanaadi brahma) iti 
"sriibhaa.syaacaaryaa.naa.m paramaacaaryaa.naa.m "srii6yaamunamuniinaa.m 
caabhidhaanama~njasaa sama~njasamiti yathaa"srutaarthagraahi.naa.m 
ke.saacidamii.saamaacaaryataatparyaanabodhanibandhanamevaanupapattyabh
idhaanam | pare tu sa.mpadaaditvaat kvipa.m k.rtvaa tasmaatsvaarthe vidhaaya 
aada iti prasaadhya tato matvarthiiyeninaa aadinapada.m si.saadhayi.santi | 
tadidamapi prakiryaagauravaparaahatamiti naatit.rptaye vidu.saam | ki.m ca 
acchabdasya sa.mpadaadikvibantasya nityastriitve tato.a.ni jaate a.nantatvena 
"niipi.ava"sya.m bhaavena aadii iti syaaditi tato.api 
ne.s.tasiddhisa.mbhaavanaa | yadapi adanamaada iti bhaave iti suutre.na 
bhaave gha~na.m k.rtvaa bhaavagha~nantaacca matvarthiiyeninaa 
aadinpadaprasaadhana.m tadida.m gha~napo"sceti 
paa.niniiyaanu"saasanavismara.nanibandhana.m gha~ni 
ghaslaade"savidhaanaat |)ceti vij~naanaadi brahma tadbhaave brahmabhaave 
utpatteraprati.sedha.h |
etadukta.m bhavati ekasyaiva paramaatmano 
vaasudevasyaaparicchinna"sakte.h svaamaayaave"sava"saat 
kaaryakaara.nabhaavopapattiriti |
	yattu na sa"nkar.sa.naanmana utpadyate brahma.na eva utpatti"sruteriti 
tadapi tasya vij~naanaaditvena parih.rtam |
	api ca na ca karttu.h kara.nam iti kimukta.m bhavati ki.m yasyaa.h 
kriyaayaa yatkara.na.m tatkriyaakartturnotpadyate, uta yad yatra kvaapi 
kara.na.m tat kuta"scidapi kartturnotpadyata iti vaa |
	tatraadye kalpe siddhasaadhanatayaa anumaanasya viprati.sedha.h, na 
hyatra sa"nkar.sa.naatkartturutpadyamaana.m mana.h svotpaadane kara.na.m 
karmatvaat, naapi svotpattau kart.rtvaat |
	apare.api kalpe pratyak.saviprati.sedha.h udakaahara.naadau 
kara.nabhuutaanaamapi gha.taadiinaa.m karttu.h kulaalaaderutpattidar"sanaat |

tadidamaaha viprati.sedhaaditi |
yadvaa suutradvasyaasya vyaakhyaanaantaramucyate |
vij~naanaade.h praamaa.natvahetorbhaavena yujyate ||
pa~ncaraatrapramaa.natvani.sedho.atiprasa"ngata.h |
tatraanuvaadasa.mdehaj~naanaanutpattilak.sa.nam ||
nirastamapramaa.natva.m vij~naanagraha.naadiha |
vaktraa"sayava"sapraaptamithyaa"sa.mkaa.apanuttaye ||
aadi"sabdena tantraa.naamaaptoktatva.m vivak.sitam |

tathaa hi |

yassaak.saat kurute sadaa sahajayaa buddhyaa samasta.m jagat |
ya.h pu.msaamabhivaa~nchitaani di"sati dhyaanaikasa.mtarpita.h ||
nityaavaaptasamastakaama iti ya.m praahustrayiipaaragaa.h |
tasmin vibhramavipralambhanamukhaa do.saa bhaveyu.h katham ||
utpattyasambhavo ya"sca puurvasuutradvayodita.h |
sa.mkar.sa.naadimuurtiinaa.m tatra pratividhiiyate ||

viprati.sedhaat iti 
pa~ncaraatrasamara.naanumitabhagavatpratyak.saviprati.sedhaat 
tadanumita"srutiviprati.sedhaadveti |
	yadvaa suutraa.naa.m nyaayapradar"sanaparatvaat 
pa~ncaraatra"srutyorasantamapi virodha.m k.rtvaa.atra cityante tathaa |

sati vedaaviruddhatve kinnu manvaadivaakyavat |
apramaa.naamida.m "saastra.m pramaa.na.m veti sa.m"saye ||
apramaa.na.m viruddhaarthapramityutpattyasambhavaat |
asambhava"sca saapek.sanirapek.satvahetuka.h ||
	
yaavaddhi saapek.sa.m pa~ncaraatrasmara.na.m na 
muulapramaa.nopasthaapanamukhena svaartha.m pramaatumupakramate 
taavannirapek.saapauru.seyaagamabhuvaa pratyayena tadarthasyaanyathaa 
paricchedaattadviruddhaayaa.h pramiterutpattyasambhavaat |

taavaddhi pa~ncaraatrasya muula"srutyavabodhanam |
pratyak.sa"saastra"sastre.na yaavanmuula.m na luuyate ||
	
nanu katha.m vedaa vaa nirapek.saa yaavataa te.saamapi 
bhagavadanubhavasaapek.sameva pramaa.natva.m tatkaara.natvaat, yathaiva 
hi pa~ncaraatrasm.rtaya.h tadanubhavasaapek.saa.h eva.m vedaa apiiti 
tatrocyate na ca karttu.h kara.na.m na kartturii"svarasya kara.na.m vedaa.h 
kriyanta iti kara.na.m, kar.ni lyu.t, apauru.seyaa vedaa iti yaavat |
	vij~naanaadibhaave vaa tadaprati.sedha, na cedasti 
pa~ncaraatra"saastramapramaa.naiti kintarhi tadaprati.sedha.h 
pramityutpatteraprati.sedha.h viruddhaardhamapi vikalpena 
pramaa.namityartha.h 
asambhavadbhramavipralambhagavadanubhavamuulatvaad, 
vij~naanaadibhaave vij~naana.m – vi"si.s.ta.m j~naanam 
asambhavatskhalanamiti yaavat, anye.saa.m hi 
sarvadharma"saastranibandha.naa.m saa.msaarikattvenaasaarvaj~nyaat 
anavaaptakaamatvaacca sambhaavyamaanavividhaviplava.m j~naana.m, 
bhagavatastu svaabhaavikanira"nku"sai"svaryasya 
"sruti"satasamadhigataavitathasahajasamastadharmaadharmaadisaak.saatkaara
.m j~naanamiti vij~naanamityukta.m, taad.r"sasya (asminnarthe 
vij~naanasyaadibhaavovij~naanaadibhaava iti .sa.s.thiitatpuru.so 
j~neya.h)tasyaadibhaave muulatve sati tadaprati.sedha.h pramaa.nameveti |
	nanu katha.m "srutiviruddhasya tantrasya praamaa.nyaabhyupagama.h 
tatpraamaa.nye hi "srutyaa saha vikalpa.h praapnoti, vikalpa"sca 
a.s.tado.sadu.s.ta.h, sa ca 
kvacidanyataraparityaagakaara.naabhaavaadagatyaa.abhyanuj~naayate, yathaa 
vriihibhiryajet yavairyajeta iti, na hi tatraanyataradapahartu.m "sakyam 
ubhayorapyanapek.satvaavi"si.s.tatvaat |
	na caivamapi pa~ncaraatra"srutyorvikalpena bhavitavyam atulyatvaat, 
nirapek.sa.m hi vaidika.m vacana.m apauru.seyatvaat, saapek.sa.m ca 
pa~ncaraatravacanamiti kathamanayorvikalpa.h |

"sruuyataa.m pa~ncaraatra"saastrasyaapi nirapek.satvaadeva |
kathannu pauru.seyasya vacaso nirapek.sataa |
iti cedidamaaca.s.taa.m p.r.s.tassanne.sa taarkika.h ||
kimasya bodhakatvaaya paraapek.saa.abhyupeyate |
ki.m vaa ni"scaayakattvaaya yathaarthaj~naapanaaya vaa ||
pumarthatvaaya vaa tatra catur.naamapyasambhava.h |

na khalu cakravarttyupacaare.na bhagavanta.m samarcayeditiida.m 
vacana.m "sruuyamaa.na.m bodhakatvaaya ki~ncidapek.sate anyatra 
vyutpattigraha.naat, na ca taavataa saapek.satvena daurbalya.m "srutaavapi 
daurbalyaprasa"ngaat |
	naapi ni"scayajananaaya, na hi arcayedityetat arcayenna veti 
sa.m"sayita.m pratyayamutpaadayati vyutpattipratipattivyaakopaprasa"ngaat |
	naapi yathaarthatvaaya, na hyutpanna.m j~naana.m 
svakaara.navyatireke.na yathaarthatvaaya aparamapek.sate gu.nata.h 
praamaa.nyasyaayuktatvaat anabhyupagamaacca |
	na ca puru.saarthatvaaya paraapek.saa 
"saastra"sariiraparyaalocanaadeva tatsiddhe.h, iha hi 
yathoktasa.mskaaravataa.m "saastra"srava.naat tadarthaj~naana.m 
tatastadartha.mpaa~ncakaalikaanu.s.thaana.m, tato 
nirati"sayasa.mpatpraaptiriti "saastraadevaavagamyate |
	athocyeta satyapi pa~ncaraatratantraa.naa.m svata.hpraamaa.nye 
yaavattadvakturaaptini"scayapurassara.m do.saabhaavo naavadhaaryate na 
taavatpraamaa.nya.m ni.spaadyata iti tadasat, na hi do.saabhaavaaj~naana.m 
praamaa.nya.m ni.spaadayati nirdo.saj~naanakaara.naadeva tadutpatte.h |
	na ca nirdo.satvaayaaptatvaadigu.nani"scaya.h sattaamaatre.na 
tatsiddhe.h, yathaaha vaartikakaara.h | tadaa na vyaapriyante tu 
j~naayamaanatayaa gu.naa.h | iti, do.saabhaavaj~naane.api gu.naanaa.m 
sattayopayogo dar"sita.h, do.saabhaave tu vij~neye sattaamaatropakaari.na.h | 
iti, na cotpannamapi pramaa.na.m 
haanopaadaanaadivyavahaaraayaaparamamek.sate 
smara.naabhilaa.saabhyaameva tatsiddhe.h, yathaahu.h 
smara.naadabhilaa.saacca vyavahaara.h pravartate iti |
	api ca svata.hpraaptapraamaa.nyaanaa.m vedaanaamapi 
yaavatkart.rbhaavani"scayapurassara.m do.saabhaavo naavadhaaryate na 
taavatpraamaa.nya.m prati.s.thitiiti samaana.m saapek.satvam |

	atha yogyaanupalambhaadevaanaayaasasiddhe vakt.rbhaave 
niraa"srayado.saa.namasambhavaadapraamaa.nya"sa"nkaiva vede naasti iti cet 
yathaahu.h |

tatraapavaadanirmuktirvakt.rbhaavaallaghiiyasii |
vede tenaapramaa.natva.m na "sa"nkaamadhigacchati ||

iti |

hanta tarhi pa~ncaraatratantre.api sarvaj~nasarve"svaravakt.rbhaavaadeva 
ayatnasiddhe do.saabhaave apraamaa.nya"sa"nkaa naavataratiiti 
samaana"scarca.h |
	etadukta.m bhavati ubhayorapi svata.hpraamaa.nyayorekatra 
do.saabhaavani"scaya.h tadaa"srayapuru.saabhaavani"scayaat, anyatra 
tadviruddhagu.navakt.rkatva ni"scayaaditi |
	yathaa au.s.nyaabhaavani"scayo nabhasi 
tadaadhaaraabhaavani"scayaajjale tu tadviruddha"saityopalambhaaditi |

ki~nca |

saapek.sanirapek.satve na hi baadhasya kaara.nam |
"suktau rajatabodhasya nirapek.sasya baadhakam ||
neda.m rajatavij~naana.m tatsaapek.samapii.syate |
seya.m jvaaleti sa.mvittestailavartivinaa"sajaa ||
anumaa baadhikaa d.r.s.taa saapek.saa.apyak.sajanmana.h |
ato niravakaa"sena saavakaa"sa.m ni.sidhyate ||
na ceha saavakaa"satva.m bhagavacchaastravedayo.h |
atha "srutiviruddhasya tantrabhaagasya du"s"sakam ||
vaasudevapra.niitatva.m ni"scetumiti manyase |
pa~ncaraatraviruddhasya vedabhaagasya vaa katham ||
apauru.seyataaj~naanamaavirbhavati baadhitam |
tasyaapi vedabhaagatvaat tathaabhaavo.abhyupeyate ||
asyaapi pa~ncaraatratvaat tatpra.niitatvami.syataam |
karturasmara.naattatra yadi caapauru.seyataa ||
tatkart.rkatvasm.rtyaa.atra kinna syaattatpra.niitataa |
asti hyaastriikumaara.m saa d.r.dhaa sm.rtiparamparaa ||
pa~ncaraatrasya nirmaataa ke"savo bhagavaaniti |
tatpra.niitatvavi"svaasaad gajaana"svaan dhana.m bahu ||
dak.si.naa.m vividhaa.m dattvaa prati.s.thaadiini kurvate |
saa"nkhyasya kapilo vaktaa pa~ncaraatrasya ke"sava.h ||
iti skandapuraa.ne.api pa.thyate bhaarate tathaa |
pa~ncaraatrasya k.rtsnasya vaktaa naaraaya.na.h svayam ||
ida.m mahopani.sada.m caturvedasamanvitam |
saa"nkhyayogak.rtaantena pa~ncaraatraanu"sabditam ||
naaraaya.namukhodgiita.m naarado.a"sraavayanmuniin |
brahma.nassadane taata ! yathaad.r.s.ta.m yathaa"srutam ||
evamaadipuraa.noktai.h sahasrairnyaayav.r.mhitai.h |
vaasudevapra.niitatva.m pa~ncaraatrasya nirvyatham ||
kintu vedasya nityatve vivadande vipa"scita.h |
tena nirdo.savij~naanakaara.natvaad dvayorapi ||
nirvi"sa"nka.m pramaa.natva.m bhagavacchaastravedayo.h |
tata"sca tulya"si.s.tatvaad vikalpena pramaa.nataa ||
iti matvaitadaaca.s.te suutrakaaro mahaamanaa.h |
vij~naanaadibhaave vaa tadaprati.sedha iti ||

	nanu ca bhagavatassarvaj~natvenaasa.mbhaavyamaanaayaamapi 
bhraantau sarva"saktitvena vipralabdhamapi bhavatiiti kimidamapi "saastra.m 
vyaamohayitumabhihitam uta vastuto.avahitabuddhyaa 
nibaddhamityanyatarapak.saavalambanaviklabamanasaa.m ka iva 
nir.nayopaaya.h, pratyuta vedavirodhaadeva 
viplavanaphalamityadhyavasyaama iti |
	tatrocyate viprati.sedhaat iti, 
samasta"srutiitihaasapuraa.nalokaviprati.sedhaad yadi vinaa kaara.nena 
bhagavata.h sarva"saktitvamaatraad viplaavana"sa"nkaa |

hantaiva.m sarva"saktitvaannarake dhaarmikaanapi |
paatayenneti sandehaanni"sce.s.ta.m jagadaapatet ||

	api caaya.m sarva"saktitvena vipralipsamaana.h 
kimatiindriyaasatyaarthaan vedaanaadau nirmaaya sva 
svanirmaa.nasmara.na"saktimapi hira.nyagarbhaaderapah.rtya tatprabh.rti 
svaadhyaayaparamparaamimaa.m pravartitavaanna veti sa.m"sayaanaa.h 
katha.m vi"svasima.h | athaasya satyapi sarva"saktitve yaavacchakti kara.ne 
pramaa.naabhaavaat anavasthaanaad bhagavata"sca svabhaavaaptakaamatayaa 
vipralambhaprayojanavirahaad vai.samyanairgh.r.nyaadido.sairmaatrayaapi 
caasa.msp.r.s.tatvaat sarvapraa.nijaatasya svabhaavasauh.rdena 
vyavasthaanaad vipralabdhu.m pra.niitatve ca vidu.saamadya yaavat 
svaadhyaayaadhyayana – tadarthaanu.s.thaanavataa.m 
tatkart.rdo.savismara.naanupapattestaad.r"saa"sa"nkaa naastiiti 
cettadetatsarvamanyatraapi samaanam |

tathaa hi |

kimasyaavaaptakaamasya sarvaj~nasya dayaanidhe.h |
alpasattvairalabdhaarthairvipralabdhai.h prayojanam ||
vipralabdhu.m k.rta.m tantra.m katha.m vaa paramar.saya.h |
itastata.h pra"sa.msanti tulyavacchrutimuurddhabhi.h ||
tathaa hi vedaissaha nirvi"se.sa.m vaaraaha – raamaaya.na – bhaarataadau |
amu.sya tantrasya rahasyabhaava.m va (pa.thantiiti dravi.dapaa.tha.h |)danti 
santastamima.m vadaama.h ||

vedena pa~ncaraatre.na bhaktyaa yaj~nena ca dvija ? |
praapyo.aha.m naanyathaa praapyo var.salak.sa"satairapi ||
pa~ncaraatra.m sahasraa.naa.m yadi ka"scid grahii.syati |
karmak.saye ca madbhakto yadi ka"scid bhavi.syati ||
tasya vedaa.h pa~ncaraatra.m nitya.m h.rdi va(vatsya praapte 
vasi.syatiityaar.sam |)si.syati |
yadida.m pa~ncaraatramme "saastra.m paramadurlabham ||
tad bhavaan vetsyate sarva.m matprasaadaadasa.m"sayam |
puraa.nai"scaiva vedai"sca pa~ncaraatrastathaiva ca ||
dhyaayanti yogino nitya.m kratubhi"sca yajanti tam |
evameka.m saa"nkhyayoga.m vedaara.nyakameva ca |
parasparaa"ngaanyetaani pa~ncaraatra~nca sattama ? ||
vedena pa~ncaraatre.na ya.h pa"syati sa pa"syati |
idammahopani.sada.m caturvedasamanvitam ||
vacasaamevamaadiinaamaanantyaaduparamyate |
ittha.mbhuutasya tantrasya viplava.m yadi "sa"nkase ||
sarvatra syaadanaa"svaasa ityetadupadi"syate |
viprati.sedhaat | iti,

eva~nca |

virodhe.api vikalpa.h syaad bhagavacchaastravedayo.h |
virodha eva naastiiti praageva pratyapaadayam ||

nanvatra bhavataa.m bhaa.syaa(bhaa.syakaarapadeneha drami.daacaaryo, 
bhidhitsita.h | "sriibhaa.syakaaraa.h "srii6raamaanujaacaaryaastu, "srii 
6yaamunamuniinaa.m "si.sya"si.syaa iti "sriibhaa.syasya 
"srii6yaamunamunyuttarakaalapra.niitatvena tadiha bhaa.sya.m na 
vivak.situ.m "sakyam |) kaaraa.naa.m 
viruddhaa.m"sapraamaa.nyaabhidhaana.m kathamiva, yadyapi virodha.h 
k.rtvaa cintayaa parih.rtastadapi 
gambhiiranyaayasaagaramavagaa.thugraparib.r.dhaanaa.m komalamanasaa.m 
vedaanaadaro maabhuudityevamparam, yathaiva hi bhagavato jaimine.h 
karmaphalopanyaasa.h karma"sraddhaasa.mvarddhanaayeti |

vedabaahyag.rhiitattvaadapraamaa.nyamavaadi yat |
etadvaahyag.rhiitatvaad vedaanaa.m vaa kuto na tat ||

api ca |

ki.m ceda.m vedabaahyatva.m kaa vaa syaattadg.rhiitataa |
kima"nga vedaadanyatva vedabaahyatvamucyate ||
tanni.siddhaarthakaaritvamaaho taddve.sa"siilataa |

tathaa |

g.rhiitatvamadhiitatva.m j~naatatva.m vaa vicaaryataam |
kriyamaa.narthataa vaa syaaddhetu.h sarvatra du.syati ||

tatra taavad |

yadi vedaadvibhinnatva.m baahyatva.m saa.apyadhiitataa |
vedaadanyaistribhirvar.nairadhiita.m vaidika.m vaca.h |
pramaa.namityanaikaantya.m hetostatra prasajyate ||
j~naatatve.api g.rhiitatve do.saadasmaanna mucyase |
puurvokta.m vedabaahyatva.m kriyamaa.naarthataa yadi ||
g.rhiitataa.api vedai.h syaattathaiva vyabhicaaritaa |
prati.siddhaarthakart.rtve vedabaahyatvalak.sa.ne ||
vyabhicaarastrayiivaakyai.h praaya"scittavidhaayakai.h |

praaya"scittavidhaayakaani vaakyaani kuu.smaa.n.dairjuhuyaat ityaadiini 
prati.siddhakaaribhiradhiitag.rhiitaanu.s.thiiyamaanaarthaanyeva 
pramaa.naaniiti taad.r"savedabaahyag.rhiitatvamanaikaantikam |
	naapi vedadve.sijanaparig.rhiitatvaadapraamaa.nya.m 
pa~ncaraatratantraa.naa.m, hetorasiddhatvaat, api ca na 
vedadve.sijanaparigraha.h praamaa.nya.m pratihanti, yadi hi 
pratihanyaannirargalastarhi naastikaanaa.m panthaa.h, te hi 
vedapraamaa.nyaprotsaadanaaya prayasyanta.h |

katha~ncidvedavaakyaani g.rhiitvaa vipralambhanaat |
anaayaasena mithyaarthaan vedaan kuryurdigambaraa.h ||

	atha tatraanadhikaari.naamadhyet.R.naameva na caabhivyaahared 
brahmasvadhaaninayaad.rte | ityaadivacanaparyaalocanayaa do.so na 
nirdo.savedavaakyaanaamiti cet 
tatprastutatantre.svapyanadhikaari"srot.rjanaanaame.sa do.sa.h, na 
nirdo.satantraa.naamiti sarva.m samaanamanyatraabhinive"saat | atha mata.m 
vedabaahyatva.m naama vaidikakarmaanadhikaaritva.m 
tadanadhikaaribhirvedabaahyairg.rhiitatvaat caityavandanavaakyavat 
apramaa.namiti tatraapi 
kimakhilavaidikakarmaanadhikaarijanaparig.rhiitatva.m hetu.h, uta 
katipayavaidikakamraanadhikaarig.rhiitatvamiti vivicya vyaaca.s.taam |

na taavadagrima.h kalpa.h kalpate hetvasiddhita.h |
na hi so.asti manu.sye.su ya.h "sraute kvaapi karma.ni ||
naadhikuryaadahi.msaadau n.rmaatrasyaadhikaara.h |
	anyathaa hi braahma.nahanana=taddhanaapahara.na-
var.naa"nganaasa.mgama-vedaadhyayanaadi kurvaa.naa"sca.n.daalaadayo na 
du.syeyu.h | tadanadhikaaritvaad, yasya hi yanna karttavya.m tasya hi 
tatkara.na.m pratyavaayaaya, ata.h sarve.saamiid.r"savaidikarma.ni adhikaaro 
vidyata evetyasiddho hetu.h, saadhanavikala"sca d.r.s.taanta.h |
	naapi 
katipayavaidikakarmaanadhikaaribhirg.rhiitatvaadapraamaa.nya.m 
samastavedavaakyaanaamapraamaa.nyaprasa"ngaat, asti hi sarve.saa.m 
katipayavaidikakarmaanadhikaara.h, braahma.nasyeva raajasuuye, 
raajanyasyeva somapaane, ato 
vyavasthitavar.naadhikaarig.rhiitavedavacanairanaikaantikohetu.h, 
aprayojaka"sca |

caityavandanata.h svargo bhavatiitiid.r"sii mati.h |
na tatparigrahaanmithyaa kintu kaara.nado.sata.h ||

	ukta"sca vaidikasamastaastikapravarabh.rgu – bharadvaaja – 
dvaipaayanaprabh.rti – mahar.sijanaparigraha.h, adyatve.api hi 
pa~ncaraatratantravihitamaarge.na praasaadakara.na – 
pratimaaprati.s.thaapana – pra.naama – pradak.si.notsavaadiini 
pratyak.sa"srutivihitaagnihotraadivat "sreyaskaratarabuddhyaa.anuti.s.thata.h 
"si.s.taan pa"syaama.h, na caitadaacara.na.m nirmmuulamiti yukta.m 
sandhyaavandanaa.s.takaacara.naaderapi nirmuulatvaprasa"ngaat, ukta.m ca 
"si.s.taacaarasya praamaa.nyam api vaa kaara.naagraha.ne prayuktaani 
pratiiyeranniti |
	atha bhaagavatajanaparig.rhiitatvaaditi hetu.h, hanta tarhi 
tatparig.rhiitatvaad vaajasaneyakaikaayana"saakhaavacasaa.m 
pratyak.saadiinaa.m caapraamaa.nyaprasa"nga.h |
	atha taireva parig.rhiitatvaaditi hetu.h tadasaadhaara.naanaikaantikam, 
asiddha~nca |
	kimiti vaa tatparigrahaadapraamaa.nyam atraivar.nikatvaaditi cet ki.m 
bho.h traivar.niketarasavar.narathakaarani.saadaadiparig.rhiitaanu.s.thiiya-
maanaarthaanaamaatharva.navacasaa.m rathakaara aadadhiita etayaa 
ni.saadasthapati.m yaajayet ityaadivacasaa.m praamaa.nya.m naasti |
	astuvaa.atravar.nikaparigraho.apraamaa.nyahetu.h, ete.saa.m tu 
bhagacchaastraanugaaminaa.m bhaagavataanaamutk.r.s.tabraahma.nya.m 
sarvapramaa.nasamavagatamiti tatparigraha.h praamaa.nyameva dra.dhayati | 
aaha kena puna.h pramaa.nenai.saa.m braahma.nyamavagata.m, kena 
vaa.anye.saam |

	nanu cak.survisphaara.nasamanantara.m "sikhaa – yaj~nopaviita – 
paalaa"sada.n.da – mau~njiiyujo dvijakumaarakaan pa"syanto braahma.naa 
ityavagacchanti iha vaa 
kimaharaharadhiiyamaanavaajasaneyakaikaayana"saakhaan 
vilasadupaviitottariiya"sikhaa"saalino.adhyaapayato yaajayata pratig.rh.nato 
vidu.sa.h pa"syanto braahma.naa iti naavayanti |

	atha yaajana – pravacana – paalaa"sada.n.daadiinaa.m 
du.s.ta"suudraadi.su vyabhicaarasa.mbhavaad braahma.nyasiddhavatkaare.na 
prav.rtte"sca na tebhyo braahma.nya nir.naya.h, 
tadbhaagavatetaravipraa.namapi samaanam |
	atha satyapi te.saa.m kvacidvyabhicaare tatsaamaanyaadanyatra 
vyabhicaara"sa"nkaayaa.m "suktau rajatadhiyo vyabhicaaraat rajate 
rajatadhiyaa.m vyabhicaara"sa"nkaavat pratyak.savirodhaat anavasthaanaacca 
anupalabhyamaanavyabhicaarodaahara.ne.su tathaatvani"scayastadanyatraapi 
samaanam |
	atha matam anye.saa.m braahma.nya.m 
tadasaadhaara.magotrasmara.naaditi, tad bhaagavataanaamapi samaanam, 
smaranti hi bhaagavataa.h | vaya.m bhaaradvaajaa.h vaya.m kaa"syapaa.h 
vaya.m gautamaa.h vayamaupagavaa iti |
	na ceda.m gotrasmara.na.m nirmuula.m saama (aadhunikam)yika.m vaa 
sarvagotrasmara.naanaa.m tathaabhaavaprasa"ngaat |

sa.mbhaavyamaanado.satvaad va.m"saanaa.m yadi sa.m"saya.h |
tadbraahma.nye tato loka.m sarva.m vyaakulayedayam ||

tathaa hi |

jananiijaarasandehajaata"sca.n.daalasa.m"saya.h |
nirvi"sa"nka.h katha.m vedamadhii.se saadhu sattama ? ||

tena bhaagavataanaamavicchinnaparamparaapraaptavicitragotrasmara.na-
paryavasthaapita.m braahma.nyamanapoditamaaste iti na 
bhaagavataanaamamye.saa~nca braahma.nye ka"scidvi"se.sa.h |
	yadi para.m te paramapuru.samevaa"sritaa ekaantina.h, anye 
k.sudradaivatikaa (taa.mstu bhagavaaneva te.spi maameva kaunteya 
yajantyavidhipuurvakamiti vinininda |)ssaadhaara.naa iti, ki.m punarete.saa.m 
braahma.nye pramaa.namabhihita.m yadevaanye.saa.m, kena vaa te.saa.m 
braahma.nyamavagatam kinna (na kevala.m mamaiva 
braahma.nyaniruupa.nyanirupa.nabhaara aavayorubhayoreva tasya 
niruupa.niiyatvena samatvaaditi bhaava.h |) etena, yadi ca kautuuhalam |

"sruuyataamubhayatraapi braahma.nyasyaavadhaarakam |
pratyak.sa.m vaa.anumaana.m vaa yadvaa.arthaapattireva vaa ||

	nanu katha.m pratyak.sa.m braahma.nyamavagamayati, na hi 
prathamaak.sasannipaatasamanantaramad.r.s.tapuurvavipra – 
k.satrasamaanavayove.sapi.n.dadvayasannidhaavajagajamahi.saadivi"se.savad
aya.m braahma.na.h aya.m k.satriya iti vibhaagena pratipadyaamahe |
	na ca tatpitraadibraahma.nyasmara.nasaapek.samak.sameva 
sannihitavyaktivarti braahma.nyamavagamayatiiti saamprata.m, 
tatsmarasyaiva puurvaanubhavavirahe.na 
bandhyaasutasmara.navadanupapatte.h |

na caanumaanaattatpratibaddhali"ngaadar"sanaat |
na ca "sama dama tapa"s"saucaadayo braahma.nye li"nga.m, te.saa.m 
braahma.nena sataa sa.mpaadyatvaad vyabhicaaraacca |

	na caarthaapattyaa braahma.nyanir.naya.h, anupapattyabhaavaat, na ca 
vasante braahma.no.agniinaadadhiita ityaadivaakyaarthaanupapattyaa 
braahma.nyanir.naya.h, braahma.nyaadipadaarthaavagamapuurvakatvaat 
tadvaakyaarthaavagamasya, naaya.m do.sa.h, na hi 
prathamaak.sasa.mprayogasamaya eva bhaasamaana.m pratyak.sa.m 
naanyadityasti niyama.h, yadevendriyavyaapaaraanuv.rttau 
satyaamaparok.samavabhaasate tatpratyak.sa.m tathaa ca braahma.nyamiti 
tadapi pratyak.sa.m, pratiimo hi vayamunmiilitalocanaa.h 
tatsantativi"se.saanusa.mdhaanasamanantara.m vasi.s.tha – kaa"syapiiya – 
"sa.thamar.sa.naprabh.rtivicitragotrakula"saali.su samaacaara"suci.su 
vilasadupaviitottariiya"sikhaamau~njiibandhe.su sphu.tatarasa.mdadhad 
braahma.nyam |
	na caitadalaukika.m 
yatsantativi"se.saanusa.mdhaanasaapek.samak.sa.m braahma.nya.m 
graahayatiiti, sarvatra 
de"sakaalasa.msthaanaaditikarttavyataanug.rhiitamendriya.m 
svagocaraparicchedotpaade kaara.nambhavati kara.namaatrasyaaya.m 
svabhaavo yaditikarttavyataapek.sa.nam |

yathaaha |

na hi tatkaara.na.m loke vede vaa ki~ncidiid.r"sam |
iti kartavyataasaadhye yasya naanugrahe.arthitaa || iti,
tata"sca santatism.rtyaanug.rhiitena cak.su.saa |
vij~naayamaana.m braahma.nya.m pratyak.satva.m na mu~ncati ||
tathaa ca d.r"syate naanaa sahakaarivyapek.sayaa |
cak.su.sojaativij~naanakara.natva.m yathoditam ||
suvar.na.m vyajyate ruupaat taamratvaaderasa.m"sayam |
tailaad gh.rta.m viliina~nca gandhena tu rasena vaa ||
bhasmapracchaadito vanhi.h spar"sanenopalabhyate |
a"svatvaadau ca duurasthe ni"scayo jaayate dhvane.h ||
sa.msthaanena gha.tatvaadi braahma.natvaadiyonita.h |
kvacidaacaarata"scaapi samyagraajyaanupaalitaat ||

iti ||

yatsamaanavayove.sapi.n.dadvayavilokane |
tatk.sa.naadak.sato bhedo naavabhaatiiti bhaa.sitam ||
naitaavataa vibhaagasya pratyak.satva.m nivartate |
saad.r"syado.saattatra syaad vibhaagasyaanavagraha.h ||
samaanaruupasa.msthaana"suktikaa – kaladhautayo.h |
viveka.h sahasaa naabhaaditi kaalaantare.api kim ||
pratyak.so na bhavedeva.m viprak.satravi"saa.m bhidaa |

	yadvaa sa.mtativi"se.saprabhavatvameva braahma.nya.m, 
taccaanvayavyatirekaabhyaa.m yathaaloka.m 
kaaryaantaravadavagantavyameva, ke puna.h santi vi"se.saa ye.su 
braahma.na"sabda.m prayu~njate v.rddhaa.h ke.su vaa prayu~njate, |

ukta.m gotraar.seyaadism.rtimatsvityaneka"sa.h |
aastaamaprastutaa cintaa praacii prastuuyate kathaa ||
siddha.m gotraadiyuktatvaad vipraa bhaagavataa iti |
vai"syavraatyaanvaye janma yade.saamupavar.nitam ||
pa~ncamassaatvato naama vi.s.noraayatanaani sa.h |
puujayedaaj~nayaa raaj~na.h sa tu bhaagavata.h sm.rta.h ||
vai"syaattu jaayate vraatyaaditi vaakyadvayek.sa.naat |
atra bruuma.h kimetaabhyaa.m vacanaabhyaa.m pratiiyate ||
abhidhaanaanvayo vaa syaanniyamo vaa.abhidhiiyataam |

	na taavat saattvat – bhaagavata – "sabdau 
vai"syavraatyaabhidhaayakaaveveti niyantu.m "sakyau apratiite.h, 
atiprasa"ngaacca, na hi pa~ncama.h saatvata ityatra saatvata – bhaagavata – 
"sabdayorarthaantaraabhidhaanaprati.sedha.h pratiiyate 
"srutahaanya"srutakalpanaaprasa"ngaat iha hi vraatyavai"syaanvayajanmaa 
ya.h pa~ncama.h saatvata iti tasya saattvatasa.mj~naanvayo.avagamyate 
pa~ncama "sabdasya prathama nirdi.s.tatvenodde"sa 
(udde"syasamarthak.rtvaadityartha.h)katvaat |
	na ca pa~ncamasya saatvatatve saatvatenaapi 
vai"syavraatyapa~ncamena bhavitavya.m, na hi uddi"syamaanasyaagnimattve 
upaadiiyamaanasyaagne dhuumavattvena bhavitavyam ato 
ned.r"sasm.rtiparyaalocanayaa saatvata – bhaagavata – "saabditaanaa.m 
vraatyatvani"scaya.h |
	yadi punaranayorjaatyantare.api prayogo d.r.s.ta iti etaavataa 
tacchabdaabhidheyatayaa bhagavacchaastraanugaaminaamapi vipraa.naa.m 
tajjaatiiyatvani"scaya.h, tatastatraiva sahapa.thitaacaarya"sabdasyaapi 
nik.r.s.tavraatyaapatye prayogadar"sanaat 
saa"ngasarahasyavedadaaturdvijaparasyaapi vraatyatva.m syaat |
	atha tasya vraatyavaacakaacaarya – "sabdaabhidheyatve.api 
pramaa.naantare.naaplutabraahma.nyani"scayaat aacaarya – "sabdasya 
aacinotyasya buddhim ityaadigu.nayogenaapi v.rttisa.mbhavaanna 
vraatyatva"sa"nkaa tadatraapi jaatyantaravaacakasaatvata – bhaagavata – 
"sabdaabhidheyatve.api bhagavacchaastraanugaaminaamamii.saamati-
spa.s.tavi"si.s.tagotraar.seyaadismara.nad.r.dhaavagatatvaad braahma.nyasya 
saatvata – bhaagavata – "sabdayo"sca sattvavati bhagavati bhaktiyogenaiva 
v.rttisambhavaanna vraatyatva"sa"nkaavataara.h, etadukta.m bhavati |

na caika"sabdaavaacyatvaadekajaatiiyataa bhavet |
maa bhuudaacaarya"sabdatvaad braahma.nasya ma.n.duukavaacitaa |
iti tacchabdavaacyatvaat si.mho ma.n.duuka eva kim ||
tathaa go – "sabdavaacyatvaacchabda"scaapi vi.saa.navaan |

tata"sca |

sudhanvaacaarya ityaadyaa yathaa.arthaantaravaacakaa.h |
vraatyaanvaye prayujyante tathaivaito bhavi.syata.h ||

	yadukta.m yogaruu.dhi"saktidvayopanipaate saatvata – 
bhaagavata="sabdayoruu.dhi"saktirevaa"srayitumuciteti |
	tadayukta.m kl.rptaavayava"sktyaivaabhidhaanopapattau 
satyaamakl.rptaakha.n.da"saktikalpanaa.anupapatte.h |
	yo.api hi saatvata – bhaagavata- 
"sabdayorvai"syavraatyaanvayajanmani ruu.dhi"saktimabhyupagacchati 
abhyupagacchatyeva asaavanyatra sattvavadbhagavacchabdayo.h 
prak.rtibhuutayostadutpannasya ca 
taddhitapratyayasyaarthaantaraabhidhaanasaamarthya.m saattvata.m 
vidhimaasthaaya, janmaantarak.rtai.h pu.nyairnaro bhaagavato 
bhavedityaadau tadihaapi tadyogenaiva vraatyaanvayajanmani 
v.rttisambhavena "saktyantarakalpanaayaa.m pramaa.na.m kramate, 
sa.mbhavati caite.saamapi saak.saadbhagavadaaraadhanaabhaave.api 
vaasudevasyaayatana"sodhana – balinirhara.na – 
pratimaasa.mrak.sa.naadikriyaayogenaiva saattvata – bhaagavata – 
"sabdaabhidheyatva.m, tasyedam iti sa.mbandhamaatre.api 
caa.npratyayasmara.naat, ukta"sca vai"syavraatyaanvayajanmano.api 
bhagavadaayatanaadi"sodhanaadikriyaayoga.h, saatvataanaa~nca 
devaayatana"sodhana.m naivedyabhojana.m pratimaasa.mrak.sa.nam iti, 
tathaa vi.s.noraayatanaani sa.mpuujayeti |
	etena idamapyapaasta.m yade.saamapi v.rttisaamyaad vraatyaatvamiti 
anyadeva hi devaayatana"sodhanabalinirhara.napratimaasa.mrak.sa.naadikam 
| anye caabhigamanopaadaanejyaa – svaadhyaayayogaa 
bhaagavatairaharaharanu.s.thiiyamaanaa.h kriyaakalaapaa iti 
jyoti.s.tomaadaaviva tathaiva jyoti.s.tome 
grahacamasajuhvaadipaatrakara.natak.s.naadi.su tak.s.no vyaapaara.h, 
.rtvijastu vi"si.s.tamantroccaara.nadevataabhidhyaanaa.abhi.s.tavaprabh.rti.su |
	na ca taavataa te.saa.m tak.s.naa~ncaikajaatitvasa.m"saya.h, evamihaapi 
bhagavacchaastrasiddhapaa~ncakaalikaanu.s.thaat.R.naamanye.saamaaya-
tana"sodhanaadi kurvataa.m praasaadapaalakaavaranaamnaamantyaanaa.m 
ceti |
	yatpunarukta.m saatvata – bhaagavata – "sabdayoryaugikatve 
rathakaara aadadhiita ityatraapi rathakaara – "sabdasya rathakara.nayogena 
traivar.nikav.rttiprasa"nga iti tadanupapanna.m, yukta.m hi 
tatraadhaanotpattivaakyaavagatavasantaadikaalabaadhaprasa"ngaat, 
saudhanvanaa .rbhava.h suuracak.sasa iti 
mantravar.naavagatajaatyantarav.rttibaadhaprasa"ngaacca |

maahi.sye.na kari.nyaa.m tu rathakaara.h prajaayate |
iti sm.rtyavagatajaatyantaratve.api k.satriyavai"syaanulomotpanno 
rathakaarastasyejyaadhaanopanayanakriyaa"scaaprati.siddhaa iti 
"sa"nkhavacanaad vidyaasaadhye.api karma.ni adhikaaraavirodhaat, 
traivar.nikaanaa~nca "silpopajiivitvasya prati.siddhatvena te.su 
rathakaara"sabdasyaanucitatvaacca jaatyantaravaacitvaadhyavasaana.m, na 
ceha tathaa virodho.asti |

api ca |

kl.rptaavayava"saktyaiva labdhe svaarthaavabodhane |
na.s.taavayavamaanatva.m pratyaaca.s.ta ca suutrak.rt ||

prok.sa.nii.svarthasa.myogaat iti |

tata"sca sattvaadbhagavaan bhajyate yai.h para.h pumaan |
te saatvataa bhaagavataa ityucyante dvijottamaa.h ||

sm.rtyantaraa.ni ca 
bhaagavataanaamutk.r.s.tabraahma.nyapratipaadakaaniiti parastaat 
pradar"sayi.syante |
	yat punarukta.m samaane braahma.nye kimiti saatvata – 
bhaagavataikaantika – "sabdairevaite.saa.m niyamena vyapade"sa iti 
tatparivraajakanigadaadivadityado.sa.h |
	yathaiva hi samaane braahma.nye yaju.s.tve ca kecideva braahma.naa.h 
kaanicideva yajuu.m.si parivraajakanigada"sabdaabhyaamadhiiyante 
ti.s.thantu braahma.naa.h parivraajakaa aaniiyantaa.m, yajuu.m.si varttane na 
nigadaa.h, nigadaa varttante na yajuu.m.si iti ca tathehaapi bhavi.syati, 
nigadaa"scaturthammantrajaata.m yajuu.m.si vaa tadruupattvaat iti 
nyaayaabhidhaanaat |

v.rttyartha.m devataapuujaanaivedyapraa"sanaadibhi.h |
daurbraahma.nya.m yadapyukta.m tatra pratividhiiyate ||
na hi bhaagavataissarvairv.rttaye.abhyaarcito hari.h |
d.r.s.taa hi bahavassavaartha.m puujayanto.api saatvataa.h ||
kecidyadi para.m santa.h saattvataa v.rttikaar"sitaa.h |
yaajayanti mahaabhaagairvai.s.navairv.rttikaara.naat ||
na taavatai.saa.m braahma.nya.m "sakya.m naastiiti bhaa.situm |
na khalvaadhvaryava.m kurva~n jyoti.s.tome pati.syati ||
yadi na pratig.rh.niiyu.h puujaiva viphalaa bhavet |
puujaasaadgu.nyasiddhyarthamataste pratig.rh.nate ||
arcanaante hira.nya~nca tasmai deya.m sva"saktita.h |
anyathaa puujakasyaiva tatra puujaaphala.m bhavet ||
hantyalpadak.si.no yaj~na ityaadism.rtidar"sanaat |
.rtvijaa dravyalubdhena svaya.m yaa~ncaapurassaram ||
yadaartvijya.m k.rta.m karma tadeva hi ni.sidhyate |

	tadyathaa yadaa"sa.msamaanamaartvijya.m kaarayanti uta vaame 
dadyaat uta vaa maa v.r.niita iti taddha tatparaageva yathaa jagdha.m na 
haiva.m tyajyamaana.m bhunakti | iti,

"sraddhaapuutadak.si.naadaana.m tuubhayorapi "sreyaskarameva |
yo.arcita.m pratig.rh.naati dadyaadarcitameva ca ||
taa ubhau gacchata.h svargamityaadism.rtidar"sanaat |

yadapi v.rttyartha.m devapuujanaad devako"sopajiivitvaacca 
devalakattvapraaptiriti tada.si devataantarav.rttyarthaaraadhana 
tatko"sopajiivanavi.sayamiti dra.s.tavyam |

tathaa ca bhagavaan vyaasa.h |

bhaveddevalako yo vai rudrakaadyupajiivaka.h iti,
api bhavati "saa.n.dilyavacanam |
v.rttyartha.m yaajinassarve diik.saahiinaa"sca kevalam |
karmadevalakaa ete sm.rtaa hyatra puraa mune ||
taa.m"sca sa.mvatsaraaduurdhva.m na sp.r"senna ca sa.mvi"set |

tathaa |

kalpadevalakaa.h kecit karmadevalakaa api |
atha trivar.saaduurdhvamayogyaa devakarma.ni ||
ye kalpokta.m prakurvanti diik.saahiinaa dvijaataya.h |
v.rttyartha.m vaa ya"so.artha.m vaa kalpadevalakaastu te ||
v.rtti.m k.rtvaa tu vipre.na diik.sitena vidhaanata.h |
anyena yuujayeddevama"sakta.h svayamarcane ||
yajana.m mukhyamevaitad gau.namevaanyathaa bhavet |
anyathaa iti – adiik.sitenetyartha.h, tadeva spa.s.tayati
adiik.sitena vipre.na yenakena vidhaanata.h |
v.rttyartha.m yatk.rta.m karma tajjaghanyamudaah.rta.m ||

	ityaadism.rti"sataparyaalocanaat 
pa~ncaraatrasiddhadiik.saasa.mskaaravirahitaanaa.m braahma.naanaa.m 
devako"sopajiivanav.rttyarthapuujanaadikamupabraahma.natvadevalakatvaa-
vahamiti ni"sciiyate, yatpuna.h "si.s.tavigarhitanirmaalyanivedyopayogaad 
bhaagavataanaama"si.s.tatvamiti |

tatra bruuma.h kimida.m nirmaalya.m nivedya.m caabhipreta.m "srotriyasya |
pu.spaudanaadimaatra.m cet sarvalokaaviruddhataa |
pu.spaudanaparityaaga.m na hi loko.anumanyate ||
vi"si.s.taprati.sedho.api na yuktastadasiddhita.h |

	na hyaniruupitavi"se.sa.naa vi"si.s.tabuddhiraavirasti, na ceha 
vi"se.sa.na.m niruupayitu.m "sakyate, kimiti na "sakyate yaavataa 
devodde"sena parityaago vi"se.sa.na.m, kimidaanii.m 
pa~ncaraatra"saastramapi pramaa.nama"ngiik.rta.m bhavataa yena 
pa~ncaraatratantravihitamantraprati.s.thaapitapratimaasu devataamabhyupetya 
tadudde"sena tyaago vi"se.sa.namabhila.syate, katha.m hi 
tatpraamaa.nyaanabhyupagame tatpratipaadyamaanaayaa devataatva.m, 
kathantaraa~nca tadudde"sena tyaktasya nirmaalyanivedyabhaava.h, na hi 
kaacijjaatyaa devataa naamaasti, yaiva hi havi.h pratiyogitayaa 
pramaa.nabhuutaacchabdaadavagamyate saa tatra devataa iti hi va.h 
siddhaanta.h |
	atha pa~ncaraatrikairdevatodde"sena 
parityaktatvaabhyupagamaannirmaalyanivedyabhaava.h, hanta tarhi, taireva 
paramapaavanatayaa.api nirmaalyanivedyopayogasyaa"ngiik.rtatvaat 
tadvadeva paavanatvama"ngiikriyataam |
	athaapaavanameva tai.h paavanabuddhyaa parig.rhiitamiti na 
tatpraa"satyama"ngiikriyate, hanta tarhyadevataiva devataabuddhyaarope.na 
tai.h parig.rhiiteti na tadudde"sena tyaktasya 
nirmaalyanivedyabhaavo.a"ngiikriyataam |
	etadukta.m bhavati 
pu.spaudanaadisvaruupamaatratyaagasyaani.s.tatvaat svadar"sanaanusaare.na 
ca vi"se.sa.naasa.mbhavaat paradar"sanaanusaare.na vi"se.sa.naniruupa.ne 
tasyaiva paramapaavanatvaapaataat tatra 
praamaa.nyamabhyupagacchadbhiranyai"sca 
nirmaalyanivedyopayogo.ava"syaa"ngiikara.niiya iti |

aaha katha.m punastatra praamaa.nyama"ngiikurvataa
nirmaalya.m nivedya~nca na parihara.niiyam |
ni.sidhyate hi tantre.su nirmaalyapraa"sanaadikam |
yathaa sanatkumaariiyasa.mhitaayaamudiiritam |
nivedita.m tu yaddhavya.m pu.spam phalamathaapi vaa |
tannirmaalyamiti prokta.m tatprayatnena varjayet ||

tathaa prade"saantare |

nirmaalya.m bhak.sayitvaivamucchi.s.tamagurorapi |
maasa.m payovrato bhuutvaa japanna.s.taak.sara.m sadaa ||
brahmakuurca.m tata.h piitvaa puuto bhavati maanava.h |

iti, tathendraraatre |

na copajiiveddeve"sa.m na nirmaalyaani bhak.sayet |

tathaa |

na copayo (na copabhogayogyaaniiti paa. |)gayogyaani nirmaalyaani 
kadaacana |

iti, tathaa sa.mhitaantare |

nirmaalyaani na caa"sniiyaanna jighrenna ca la"nghayet |

iti, tadevamanekasa.mhitaasamadhigatani.sedhasya 
nirmaalyopabhogasya kathamiva paavanatvaa"ngiikaara.h, |

atraaha devamuddi"sya tyaktasyaapi ca vastuna.h |
naa.dikaada"sakaadarvaagupayogo na nindyate ||

tathendraraatra eva |

da"sanaa.dyaadhika.m puura.m sthaapayettu vicak.sa.na.h |
kaalayogassamuddi.s.to raatraavahani caiva hi ||
kaalayogaatirikta.m tu nirmaalya.m paricak.sate |
tatastadapsu caivaagrau k.sipedbhuumau khanettu vaa ||

iti |

ucyate naatra nirmaalyapraa"sanaadi pra"sasyate |
kintu puura.napuujaayaa.m viniyuktasya vastuna.h ||
naa.dikaada"sake puur.ne pa"scaattyaago vidhiiyate |

	saamaanyena niveditasya pu.spaudanaade.h k.rtakaaryatayaa 
nirmaalyatvenaapanaye praapte naa.dikaada"sapuura.na.m puujaa"ngatayaa 
sthaapana.m vidhiiyate da"sanaa.dyaadhika.m puura.m sthaapayediti |

tata"sca tantrasiddhaantaparyaalocanayaapi va.h |
haridraacuur.na – naivedya – paadaambuspar"sanaadikam ||
na siddhyet tantrasiddhaanta.h kva nu yuuya.m kva caalpakaa.h |
aho vidyaalavollaasijihvaagrastavicetasa.h ||
sitaasita.m vaco bhaati sakala"nkendubimbavat |
ye hi yu.smadvidhaa muurkhaaste.saameva ni.sedhagii.h ||
sevyamaana.h hi tatsarva.m vai.s.navairadhikaaribhi.h |
aghaughadhva.msanaayaala.m somapaanamivaadhvare ||
anye.saa.m hi tadasp.r"sya.m puro.daa"sa.h "sunaamiva |

tadyathe"svarasa.mhitaayaam |

durlabho bhagavadbhakto lokesmin puru.sa.h suta ? |
tatraapi durlabhataro bhaavo vai yasya tattvata.h ||

paadodaka.m prati "subhassiddhaannai ("sriimadbhaagavate yathaa.aha 
bhagavanta.m "sriik.r.s.namuddhava.h – tavocchi.s.tabhujo daasaastava 
maayaa.m jayemahi iti |) ca nivedite |
sragaadike copabhukte hyupabhogaarthameva ca ||
ata"sca bhaavahiinaanaamabhaktaanaa.m ca .sa.namukha ? |
ni.siddha.m bhagavanmantrad.rkpuutamakhila.m hi yat || iti,

tathaa prade"saantare |

ku"nkuma.m candana~ncaitat karpuuramanulepanam |
vi.s.nudehaparaam.r.s.ta.m tadvai paavanapaavanam ||

iti, tathaa padmodbhave |

vi.s.nudehaparaam.r.s.ta.m ya"scuur.na.m "sirasaa vahet |
so.a"svamedhaphala.m praapya vi.s.nuloke mahiiyate ||

tathe"svarasa.mhitaayaam |

upabhuktasya sarvasya gandhapu.spaadikasya ca |
snaanaadaavupayuktasya dadhik.siiraadikasya ca ||
duu.sa.na.m na prayoktavya.m "sabdairapra 
(nindaa.asuuyaadyaavi.skaarakaarakairityartha.h |)tipattijai.h |
nirmaalyabuddhyaa deviiya.m paavana.m duu.sayanti ye ||
te yaanti naraka.m muu.dhaastatprabhaavaapalaapina.h | iti,

yaani punardiik.sitamevaadhik.rtya samayaanu"saasanasamaye 
nirmaalyopayogani.sedhaparaa.ni vacanaani taani 
paa(bhagavatpaari.sadaanamii"sovi.svaksenastadupayogaanantarakaale 
ni.sedhaparaa.ni dra.s.tavyaani |)ri.sade"sopayogottarakaalaabhipraaye.na 
dra.s.tavyaani |

yato bhagavadarthena tyakta.m srakcandanaadikam |
pa"scaadabhogyataa.m yaati vi.svaksenanivedanaat ||
ata eva nivedyaadi tato.arvaageva saatvatai.h |
sevyate tena tatte.saamutkar.sasyaiva kaara.nam ||

api ca |

devataantaranirmaalya.m "si.s.tairi.s.ta.m vigarhitam |
idantu vaidikatvena somapaanavadi.syate ||
ye naama bhagavacchaastrapraamaa.nya.m naanujaanate |
na niruupayitu.m "sakya.m tairnirmaalyamitiiritam ||
niruupa.ne.api bhagavannirmaalyamatipaavanam |
samastavaidikaacaaryavacanairavasiiyate ||
"sabdapramaa.nake hyarthe yathaa"sabda.m vyavasthiti.h |
na caatra "sabdo naastiiti vaktavya.m badhiretarai.h ||

yathaa brahmapuraa.ne ca pa.thyate |

vi.s.nornaivedyaka.m "suddha.m munibhirbhojyamucyate |
anyannivedya nirmaalya.m muktvaa caandraaya.na~ncaret ||
vi.s.nudehaparaam.r.s.tammaalya.m paapahara.m "subham |
yo nara"s"sirasaa dhatte sa yaati paramaa"ngatim ||

etena |

nirmaalya~nca nivedya~nca bhuktvaa caandraaya.na~ncaret | iti smara.namapi 
rudrakaalyaadivi.sayamityaaveditavya.m, tathaa mahaabhaarate |

h.rdi dhyaayan hari.m tasmai nivedyaanna.m samaahita.h |
madhyamaa.anaamikaa"ngu.s.thairg.rhiitvaannamita.m puna.h ||
praa.naaya cetyapaanaaya vyaanaaya ca tata.h param |
udaanaaya samaanaaya svaaheti juhuyaat kramaat ||

iti, tathaa prade"saantare |

niveditantu yaddeve taddadyaad brahmacaari.ne | iti |

tathaa mahaabhaarate |

pa~ncaraatravido mukhyaastasya gehe mahaatmana.h |
praapa.na.m bhagavadbhukta.m bhu~njate caagrabhojanam ||

iti, tathaa ca bhagavaan "saunaka.h naivedya.m svayama"sniiyaat iti, |
ityaadism.rti"satasiddha"suddhi vi.s.nornaivedya.m bhavabhayabhedi 
yo vinindet | naastikyaat 
sm.rtivacanaanyupek.samaa.nastajjihvaavi"sasanameva yuktamatra |

nanu praa.naagnihotrasya naivedya.m saadhana.m katham |
niri.s.taka.m na "si.s.taanaami.s.ta.m homaadisaadhanam ||
na ca dravyaantaraak.sepo homaayetvakalpate |
raagata.h praaptamevaanna.m yatastenopajiivyate ||
naapi bhuktyantaraak.sepo naivedyaayopapaadyate |
saaya.m praatardvijaatiinaama"sana.m "sruticoditam ||
naantaraa bhojana.m kuryaaditi tatprati.sedhanaat |
nai.sa do.so yata.h praa.naprabh.rtirdevataaga.na.h ||
gu.nabhuuta.h "sruto vi.s.norvi.s.nupaari.sade"savat |
yathaiva hi bhagavanniveditamapi pu.spaudanaadivi.svaksenaaya 
diiyamaana.m naanaucittyamaavahati |

yathaa vaa hoturucchi.s.ta eva somaraso.adhvare |
adhvaryvaadervi"suddhyai syaadevamatra bhavi.syati ||

api ca |

bhojyaabhojyavyavasthaayaa.h "saastrameva nibandhanam |
taccedbhojyamida.m bruute ki.m vaya.m vidadhiimahi ||
yathaa.anu.s.thaanatantratva.m nityakaamyaagnihotrayo.h |
eva.m praa.naagnihotre.api naivedyaa"sanatantrataa ||

	yadapyukta.m garbhaadhaanaadidaahaantasa.mskaaraantasevanaad 
bhaagavataanaamabrahma.nyamiti tatraapyaj~naanamevaaparaadhyati, na 
punaraayu.smato do.sa.h, yadete va.m"saparamparayaa 
vaajasaneya"saakhaamadhiiyaanaa.h kaatyaayanaadig.rhyoktamaarge.na 
garbhaadhaanaadisa.mskaaraan kurvate |

	ye puna.h saavitryanuvacanaprabh.rtitrayiidharmatyaagena 
ekaayana"srutivihitaaneva cattvaari.m"sat sa.mskaaraan kurvate te.api 
sva"saakhaag.rhyoktamartha.m yathaavadanuti (yadyapi 
anuupas.r.s.taatti.s.thaternaatmanepada.m praapnotiiti anuti.s.thanta ityeva 
syaattathaapi anu.s.thaana"siilaa anu.s.thaanaparaaya.naa ityarthasya 
pratipipaadathiyitatvena taacchiilyavayovacana"sakti.su caana"s iti 
paa.niniiyena caana"spratyayo na tu "saanacpratyaya ityavadhaarayantu 
nipu.naa.h |).s.thamaanaa.h na "saakhaantariiyakarmaananu.s.thaanaad 
braahma.nyaat pracyavante, anye.saamapi para"saakhaavihitakarmaana-
nu.s.thaananimittaabraahma.nyaprasa"ngaat sarvatra hi jaati – cara.na – 
gotraadhikaaraadivyavasthitaa eva samaacaaraa upalabhyante | yadyapi 
sarva"saakhaapratyayameka.m karma tathaa.api na parasparavilak.sa.naadhi-
kaarisa.mbaddhaa dharmaa.h kvacitsamucciiyante, vilak.sa.naa"sca 
trayiivihitasvargaputraadivi.sayopabhogasaadhanaindraagneyaadikarmaadhika
aribhyo dvijebhyastrayyantekaayana"srutivihitavij~naanaabhigamanopaadaa-
nejyaaprabh.rtibhagavatpraaptyekopaayakakarmaadhikaari.nomumuk.savo 
braahma.naa itinobhaye.saamapyanyonya"saakhaavihitakarmaananu.s.thaana-
mabraahma.nyamaapaadayati, yathaa caikaayana"saakhaayaa 
apauru.seyatva.m tathaa kaa"smiiraa (kaa"smiiraagamapadena ki.m 
vivak.sitamiti na vi"si.sya jaaniima.h kaa"smiiraagamapraamaa.nya-
niruupa.naparograntho.api caasmad.r.s.teragocara iti na ki.mcidii"smahe 
vaktum | yatnena tu tatsarvamaasaasya samaye prakaa"sayi.syate 
|)gamapraamaa.nye prapa~ncitaamiti ne prastuuyate | prak.r(etenaiti 
"sriisa.mpradaaye sarvavedarahasyaarthaanuyaayini 
kenaapyaj~naatatasuk.rtena samutpadyaapi "si.syasa.mjiv.rk.sayaa vaa, 
"si.syaan vyaamohyaarthalipsayaa vaa, "saastratattvaarthaanabhij~naanena 
vaa, durabhimaanagarim.naa vaa, lokadhandhanaartha.m vaa, 
puurvaacaaryavacassva"sraddhayaa vaa, 
tadiiyacaramataatparyaj~naanaa"saktatayaa vaa, kalikalma.sakalu.satayaa vaa, 
sviiyadurad.r.s.taak.r.s.tatayaa vaa, 
vaadiniguu.dhaatiprau.dhabhaavaarthaanabhij~natayaa vaa like 
svaprau.dhimakhyaapanaaya vaadinii mudhaiva sa.mninatsayaa vaa, athavaa 
sa.mbhuuyaitai.h sarvarhetubhireva otatsaditi nirde"so brahma.nastrividha.h 
sm.rta iti bhagavaduktariityaa brahmaasaadhaara.na – tadaadipadagha.tite 
parabrahmaasaadhaara.na – "sriiraamaaya.naarambha.naruupe gaayatriimantre 
sarvavaadyavipratipannaparadevataaprasaadake devataantaraarthakatva.m 
balaadadhyaaropya saadhaara.namantrataaprasaadhanena tasya 
k.sudradevaaraadhanaparatva.m vaa dvijaanaamanaava"syakatvakhyaapana.m 
vaa k.sudramantrasaamyasa.mbhaavana.m vaa kurvanta.h paraastaa.h | 
prak.rtaanaa.m bhaagavataanaa.m tadatyaagabodhanena tyajataa.m ca 
vraatyataabodhanena puurvaacaaryaa.naa.m gaayatriimantre 
dvijatvaprasaadhakataayaa.h spa.s.tamanumatatvena tannityatve 
vivadamaanaanaamaacaaryaarthavaimukhyasya baalenaapi suj~naanatvaat | 
yadapi kvacit sm.rti.su gaayatryaa ravidevataakatva.m savit.rdevataakatva.m 
vaa "sruuyate iti na tasyaa bhagavanmantratvamiti samutthaana.m tattu 
ravi.h.h sulocana.h suurya.h savitaa ravilocana.h iti 
"slokasthabhagavannaamaanabhij~naananibandhanameva | yatra 
brahmaasaadhaara.nali"ngadar"sanena 
bhautikaakaa"saadivaacakaakaa"saadipadaanaamaakaa"sastalli"ngaaditi 
parabrahmopasthaakatvamaasti.sataacaaryaa.h kimu tatra 
bhagavannaamaga.naanta.hpaatino 
ravisavit.rpadayorbhagavadvaacakatvavipratipattisamutthaana"sa"nkaa.api 
vidu.saam | na ca yaani naamaani gau.naani vikhyaataani mahaatmana.h | 
ityaadinaa sahasranaamaacaarya eva gau.nanaamataamavocaditi na 
tayorbhagavadra.dhatva.m kintu ravi – savit.rpadayo.h ko"saadinaa divaakara 
eva ruu.dhiriti katha.m bhagavadasaadhaara.nyasa.mbhaavanaapiiti vaacyam | 
na hyatra gau.naaniityuktyaa gu.nav.rttyaa 
bhagavadabhinirde"sakatvamabhidhitsita.m kintu avayava"saktyaa 
bhagavadabhidhaayakatvena .ditthakapitthaadi"sabdaanaami 
bhagavannaamaga.naanta.h paati"sabdaanaa.m na yad.rcchaa"sabdatva.m, 
kintu lokavedayoste.saa.m "sabdaanaa.m tadarthe 
"saktibhramavidhurairlak.sa.naagrarahitai"sca .r.sibhirbhuu"sa.m parasmin 
brahma.ni vaasudeve.abhihitatvaattadvaacakaa eva te "sabdaa ityayamartha.h | 
ata eva tu prayogabhuuyastvaabhidhitsayaa vikhyaataanii tyuktam | 
parigiitaaniityatra paripadamapi sahasranaamnaa.m ruu.dhatvamupodvalayati | 
ki.mca 
sarvadhiiprerayit.rtvalak.sa.naantaryaamik.rtyaali"ngopalambhasaamarthyena
api tasyaa brahmaasaadhaara.nyasiddhi.h | ki.m ca priya eva hi sarvathaa 
vara.niiyo bhavati naapriya iti vara.niiyatvali"ngali"ngitatvenaapi 
nirati"sayapriyatamatvena brahmaasaadhaara.nyasiddhiriti pravyaktam | 
tata"scar.sii.naa.m lak.sa.naagrahaajanyabhuuya.hprayogayogena naamnaa.m 
ruu.dhatvasiddhyaa saavitraadidevataakatva.m 
parabrahmaasaadhaara.nadevataakatvasaadhakamiti supu.skalamava"si.s.ta.m 
caasmacchi.syai.h suniruupitamanyatreti 
k.rtamanabhij~nanigrahasa.mnahanena 
vaidikamaargani.ska.n.thakiikara.naprav.rttaanaa.m suduurad.r"saam 
||)taanaa.m tu bhaagavataanaa.m saavitryanuvacanaaditrayiidharmabandhasya 
sphu.tataramupalabdherna tattyaaganimittavraatyatvaadisa.mdeha.m sahate ||

tattatkalpitayuktibhis"sakala"sa.h k.rtvaa tadiia.m mata.m |
yacchi.syairudamardi saatvatamatasparddhaavataamuddhati.h ||
yaccetatsata.m mukundacara.nadvandvaaspada.m vartate |
jiiyaannaathamunissvayogamahimapratyak.satattvatraya.h ||
aakalpa.m vilasantu saatvatamataprasparddhidu.spaddhati-
vyaamugdhoddhatadurvidagdhapari.sadvaidagdhyavidhva.msina.h |
"sriimannaathamuniindravarddhitadhiyonirdhuutavi"svaa"sivaa.h
santassantatagadyapadyapadaviih.rdyaanavadyoktaya.h |
iti "srii6yaamunamuniviracitamaagamapraamaa.nyam ||

"sraava.nak.r.s.napratipadi "sukre sa.mva 1957 ||