************************************************************************************************************* * AgamaprAmANyam zrI yAmunAchAryaswAmin the Paramaguru of SrIbhAzyAchArya, * * Edited By A. S. T. S. P. S. M. M. RAmamizrazAstri , Professor Sanskrit College, Benares * * published 1937 C.E., Benares * * Data entered by the staff of Muktabodha * under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski * * Harvard-Kyoto transliteration * Revision 0 June 14, 2007 * Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute * THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. ****************************************************************************************************************** || zrIH || AgamaprAmANyam | zrIpaJcarAtratantraprAmANyavyavasthApanaparam | zrIbhASyakArANAM paramaguruNA zrIyAmunAcAryasvAminA praNItam | satsaMpradAyAcAryasarvatantrasvatantra paM0 svAmizrIrAmamizrazAstriNA parizodhitaM kvacidviSame vizadIkRtaM ca | AAGAMAPRAAMAA.NYAM By "SRII YAAMUNAACHAARYA SWAAMIN, the Paramaguru of SrIbhAshyAchArya, Edited By A. S. T. S. P. S. M. M. RAAMA MI"SRA "SAASTRII, PROFESSOR SANSKRIT COLLEGE, BENARES. vArANasyAm zrI rAmezvara pAThakena tArAyantrAlaye mudritam | 1994 vaikramAbde | 1937 IsvI | = 1937 CE || zrIH || zrIyai namaH | zrIpataye namaH | zrImate rAmAnujAya namaH | namonamo yAmunAya yAmunAya namonamaH | namonamo yAmunAya yAmunAya namonamaH | yasmi/zcirantanagirAmiha tatparatva- tattatpralambhanavimUrcchitazokahAnam | Ayattamasti bhavavAridhipotapAdo rAmAnujAryamunireSa jayatya'jasram || zrIH zrIyai namaH zrIdharAya namaH bhagavate yAmunamunaye namaH zrImate rAmAnujAya namaH || zrI6madyAmunamuniviracitamAgamaprAmANyam | jagajjanmasthitidhvaMsamahAnandaikahetave | karAmalakavadvizvaM pazyate viSNve namaH || ye'mI kecana matsarAtsavayaso durmAnasArA narAH | gambhIrAM guNazAlinImapi giraM nindanti nindantu te || sArAsAravicArakauzaladazApAre pare'vasthitAH | santassantyanasUyavo'pi bahavaH zaMsanti ye madgiram || abhinivezavazIkRtacetasAM bahuvidAmapi sambhavati bhramaH | tadiha bhAgavataM gatamatsarA matamidaM vimRzantu vipazcitaH || iha kecid yatastato'vagatakatipayakutarkakalkavisphUrjjitavijitamanasastrayImArgas aMrakSaNavyAjena nijavimarzakauzalAtizayamupadarzayantaH paramapuruSaviracitaniratizayanizreyasagocarapaJcarAtratantraprAmA. nye vipratipadyante | vadanti ca | dvedhA khalu pramANatvaM vacasAmavasIyate | ekammAnAntarApekSamanapekSamathetarat || tatrApi | na tAvatpuruSAdhInaracanaM vacanaM kvacit | AsIdati pramANatvamanapekSatvalakSaNam || pauruSeyaM hi vacaH pramANAntarapratipannavastUpasthApanAyopAdIyamAnaM vaktustadarthasiddhimanurudhyamAnameva pramANabhAvamanubhavati | na ca paJcarAtratantrapratipAdyamAnavilakSaNadIkSApUrvakabhagavadAra adha-nAbhilaSitasvargApavargAdisAdhyasAdhanasaMbandhaM pratyakSAdInyAvedayituM kSamante | na hi pratyakSeNa dIkSArAdhanAdIni nirIkSamANAsteSAM nizreyasasAdhanatAM pratipadyAmahe | na cArvAcInAH kecidatimAnuSazaktayo'mISamabhilaSitasAdhanatAmadhyakSitavanta iti pramANamasti, yatasteSAmapi cakSurAdIndriyaM dRzyamAnamindriyasvabhAvaM nAtikramitumutsahate | nanu ca | prakRSyamANaM pratyakSaM dRSTamAzrayabhedataH | atastadAzraye kvApi dhruvaM parinitiSThati || sarvaM hi sAtizayaM niratizayadazAmanubhavad dRSTaM viyatIva parimANaM, sAtizayaM ca kAkolUkagRdhrAdiSu pratyakSamIkSitamiti tadapi tathA bhavitumarhati | iyaM ca jJAnasya parA kASThA yA sarvagocaratA, adhikaviSayatayaiva hi jagati jAnAni parasparamatizerate | itthamaizvaryavairAgyasAmarthyAdiguNA api | nirastAtizayAH puMsi kvacitsantIti sUrayaH || ato yasyaitadakhilabhuvanAvalambibhAvabhedasAkSAtkAripratyakSaM sa tatsamIkSitadIkSArAdhanAdidharmabhAvo bhagavAnevaM vyAcaSTeti kimanupapannamiti | tanna pratyakSavijJAnaprakarSaH kalpito'pi vaH | svagocaramatikramya nAnyadAskandituM kSamaH || tathA hi | rUparUpitadekArthasamavAyiSu cAkSuSaH | prakarSo bhavituM yukto dRzyamAnaprakarSavat || evam, | indriyAntaravijJAnaM vizvaM gocarayenna tu | kathaM pratyakSavijJAnaM vizvaM bodhayituM kSamam || nanu tatklRptasAmarthyaM vidyamAnopalambhane | asati hi svabhAvAnubandhini vidyamAnopalambhanatve pratyakSataiva parAvartate, na hyajAtamativRttaM vA'gamayadanumAnAdi pratyakSapakSanikSepaM, tena azeSaviSayitAlakSaNapratyakSaprakarSaH svabhAvaniyamanirmUlitodaya iti na hRdayamadhirohati | idamapi sAtizayena niratizayamanumimAnaH pRSTo vyAcaSTAM sAtizaya eva kinnu tAM dazAmanubhavati yataH paraM na saMbhavati mahimetyabhinivizase bAla iva sthavirabhAvam | athaikasmin sAtizaye kenApyanyena niratizayena bhavitavyamiti AhosvitsamAnajAtIyenAnyena niratizayadazAmadhirUDhena bhavitavyati | na tAvadagrimaH kalpaH kalpate'nupalambhataH | na hi dRSTaM zarAvAdi vyomeva prAptavaibhavam || yadi ca tadeva sAtizayamasaMbhAvanIyaparaprakarSaM parinitiSThet, hantaH ? tarhyekaikena ghaTamaNikAdinA brahmANDodaravivaramApUritamiti tatpratihatatayetarabhAvabhaGgaprasaGga vyomnaiva labdhasAdhyattvAnmadhyamaH siddhasAdhanaH | kalpAntare'pi durvAraM prAgudIritadUSaNam || vibhustambhAntakhyAptastambhassAtizayo na hi | dRSTapUrvastathA'nyovyAghAtaH sthita eva saH || yadapi viyati parimANamiha nidarzitaM tadapi vimarzanIyameva parimANaM hi nAma dezAvacchedaH iyattA paritobhAvaveSTanamiti yAvat | na ca nabhasi tadastIti kathamiva tadiha nidarzanatayA nirdizyate | yadi ca nabhasi tadanumanvIta tadapi tarhi sambhAvyamAnaparaprakarSamiti punarapi sAdhyavikalatA | na ca atizayitena prattyakSeNa dIkSArAdhanAdayo dharmatayA avabodhitA ityapi pramANamasti tasmAdasmadAdiSu anAlocitaparacetanAtirekaparikalpanA'lpIyasIti nAbhipretasAdhyasAdhanasambandhe pratyakSaM pramANaM, natarAM tanmUlatayA paJcarAtrasmRtiH pramANam | na ca karaNapathadUravartini prastutavastunyavinAbhAvA- dhAraNAdhInodayamanumAnamutpattumalaM, na hyaSTacaravahvayastadavinAbhAvitayA dhUmamanusaMdadhati | na cAgamassAtvatasamayasiddhakriyAkalApakartavyatopasthApana- paraH paridRzyate, yena tanmUlatayA paJcarAtrasmRtAH pramANaM syuH, na cAdRzyamAno'pyanumAnagocaraH, yathaiva hi tantraprasiddhadIkSArAdhanatatphalAbhimatasvargAdisAdhyasAdhana- bhAvo nAnumAnagocaraH sambandhAvadhAraNavirahAt, evaM tanmUlAgamo'pi tata eva nAnu mAtuM zakyaH | na cAgamenApi prastutasmaraNamUlabhUtAgamAvagamaH sambhavati sa hi dvedhA pauruSeyApauruSeyabhedAt | na tAvatpauruSeyeNa vacasA tasya sambhavAH | vipralabdhumapi brUyurmRSaiva puruSAH yataH || adyatve'pi hi dRzyante kecidAgamikacchalAt | anAgamikamevArthaM vyAcakSANA vicakSaNAH || tadiha paJcarAtragranthaprabanddhRNAmapi tanmUlabhUtAgamAvagamapuraHsarI kiM svanibandhanAnAM vedamUlattvapratijJA, kiM vA yathAruci racayatAM prarocanAya tathA vacanamiti zaGkAmahe | tAvatA ca pramANatvaM vyAhanyeta samIhitam | na hi nityAgamaH kazcidasti tAdRzagocaraH || na copamAnAttanmUlazrutisiddhirasambhavAt | kathaM hyadRSTapUrvA sA sadRzajJAnagocarA || na cArthApattitastanmUlazrutisiddhiH, anupapattyabhAvAt, smaraNanyathA'nupapattyA hi tatkalpanA prAdurbhavati | samaranti hi paJcarAtrapraNetAraH-dIkSArAdhanAdi dharmatayA'STakAdIniva manvAdayaH | na cAnanubhUte vastuni smaraNazaktirAvirbhavati, anubhavazcendriyaliGgazabdasadRzAnupapadyamAnArthapUrvakaH, IdRzaviSaye'nubhavaH pramANAntarebhyo'nAvirbhava/zcodanAmeva mUlamupakalpayatIti sidhyedapyayaM manorarthaH yadi hi yathArthatvaniyamo'nubhavAnAM prAmANikaH syAt, yadA punArAgadveSAbhinivezAdivazokRtAntaHkaraNAnAmayathArthAnu- bhavabhAvitA bhAvanAH svAnurUpAH smRtIrAracayanti kathamiva tadA smaraNAnupapattitaH pramANabhUtA zrutirupakalpyeta anyathA'pi smaraNopapatteH, manvAdismaraNeSvidAnIM kA vArtA | nanu tatrApi prAguktA yuktayaH parAkramante na hyaSTakAM dRSTavatAmiSTasAdhanamiti matirAvirasti | na cAnumAnaM, sabandhAdarzanAt, na ca zabdaH, tadanupalambhAt, na cAnupalabdho'numAtuM zakyaH, saMbandhAdarzanAdeva, na copameyaH, sadRzAnirUpaNAt, na ca kalpayituM zakyaH, anantaroktatvAt smRtyanyathopapatteH | vedasaMyogipuruSasmaraNAnupapattitaH | kalpyate cec zrutistatra tato'nyatrApi kalpyatAm || yatonAradazANDilyapramukhAH paramarSayaH | smaryante paJcarAtre'pi saMpradAyapravartakAH || tatazca | tulyAkSepasamAdhAne paJcarAtramanusmRtI | pramANamapramANaM vA syAtAM bhedo na yuktimAn || tyajyatAM vA pramANatvaM manvAdismRtigocaram | vizeSaH paJcarAtrasya vaktavyo vA sa ucyate || api vA kartRsAmAnyAt pramANamiti sUtrayan | sUtrakAraH sphuTIcakre vailakSaNaNyaM vivakSitam || tathA hi thrutivihitAnAmagnihotradarzapUrNamAsajyotiSTomAdikarmaNAM smRtivihitAnAmaSTakAcamana – saMdhyopAsanAdikarmaNAM ca pitrAdyupadiSTatvAt paramahitabuddhyA traividyavRddhAnAM nirvizeSamanuSThAnaM dRSTaM, tena tAdRzaziSTatraivarNikaparigrahadraDhimnA spaSTadRSTASTakAdikartavyatApratItiH svopapAdanapaTIyasIM zrutimeva bhUlabhUtAmavalambate | na caivamAcamanopanayanAdIniva zrutivihitAgnihotrAdipadArthAnuSThAyinastAntrikAcArAnupacarataH pazyAmaH | pratyutainAn vigarhante kurvANAn vedavAdinaH | tasmAd yatkartRsAmAnyAt prAmANyaM smRtiSUditam || naiva tatpaJcarAtrAdi bAhyasmaraNamarhati | na hi traivarNikAH ziSTAstaduktArthAnupAsate || nanu tatrApi zrutismRtiprAptazikhAyajJopavItAdidhArayadbhir- bhAgavatabrAhmaNaraiharaharanuSThIyamAnArthatvena codanAmUlattve saMbhAvya mAne kathamiva prAmANyapratyanIkabhUtA bhramavipralambhAdayaH smaraNakAraNatayA kalpyante | ucyate | hantaivaMvAdinA sAdhu prAmANyamupapAditam | yat traivarNikavidviSTAzziSTau bhAgavatA iti || nanu te kathamaziSTA ye traivarNikAgragaNyA brAhmaNAH tanna teSAM traivarNikatvameva nAsti dUre brAhmaNabhAvaH, na hIndriyasaMprayogasamanantaraM keSucideva dehavizeSeSu anuvartamAnamanyato vyAvartamAnaM naratvAtirekiNaM brAhmaNyaM nAma jAtivizeSamaparokSayAmaH, zikhAyajJopavItAdayastu brAhmaNadInAM vidhIyamAnA na tadbhAvamApAdayituM kSamante, nApyavagamayanti, duSTazUdrAdiSu vyabhicAradarzanAt, atonirvivAdasiddhavRddhavyavahAra evAtrAvagamanidAnam | na ca bhAgavateSu brAhmaNapadamavizaGkaM laukikAH prayuJjate | bhavati ca bhedena vyapadezaH – ito brAhmaNA ito bhAgavatA iti | syAdetad brAhmaNeSveva kutazcid guNayogAt sAtvatabhAgavatAdivyapadezaH yathA teSveva paribrAjakAdizabdA iti tanna | rUDhyA sAttvatazabdena kecit kutsitayonayaH | ucyante teSu satsveSa zabdo nAnyatra vartate || rUDhizaktipratidvandviyogazaktiparigrahaH | ayukta iti yuktijJA rathakArapade tathA | aparathA kathamiva rathakArazabdo'dhyayanasiddhabuddhyaGgatvabhaGgenApi yaugikIM vRttimapahAya jAtivizeSamabhinivizate | santi ca sAtvatA nAma upanayanAdisaMskArahInA vaizavrAtyAnvayino'varajanmAnaH kecid yathA'ha manuH | vaizyAttu jAyate vrAtyAt sudhanvAcArya eva ca | bhAruSazca nijaGghazca maitrasAtvata eva ca || iti, bhAgavatazabdazca sAtvateSu vartate iti nAtra kazcid vivAdaH || smaranti ca | paJcamaH sAtvato nAma viSNorAyatanAni saH | pUjayedAjJayA rAjJAM sa tu bhAgavataH smRtaH || iti tathAcodIritavrAtyaprasUtivRttyupAyatayedameva smaranti yadamI ha pratyakSameva vRttyarthamanutiSThanto dRzyante tathA cozanA sarveSAM kRSi zastropajIvanam AcAryasAttvatayordevapUjanam iti, tathA brAhme purANo viSNorAyatanAni sa pUjayedAjJayA rAjJAm | iti, tathA'nyatrApi sAtvatAnAM ca devAyatanazodhanaM naivedyazodhanaM pratimAsaMrakSaNam iti, tathA cedRzasaMdehavyudAsAya manorvacaH | pracchannA vA prakAzA vA veditavyAH svakarmabhiH | iti | api cAcAratasteSAmabrAhmaNyaM pratIyate | vRttito devatApUjA dIkSAnaivedyabhakSaNam || garbhAdhAnAdidAhAntasaMskArAntarasevanam | zrautakriyA'nanuSThAnaM dvijaissambandhavarjanam || ityAdibhiranAcArairabrAhmaNyaM sunirNayam | smaranti hi vRttito devapUjAyA brahmakarmasvanadhikArahetutvaM yathA | yeSAM vaMzakramAdeva devArcAvRttito bhavet | teSAmadhyayane yajJe yAjane nAsti yogyatA || iti | tathA ca paramasaMhitAyAM teSAmeva vacaH | Apadyapi ca kaSTAyAM bhIto vA durgato'pi vA | pUjayennaiva vRttyarthaM devadevaM kadAcana || iti | yadapi samastaviziSTavigarhitanirmAlyadhAraNanaivedya- bhakSaNAdyanuSThAnaM tadapi teSAmabrAhmaNyamevAbhidyotayati iti | api ca yadavalokanAdAvapi viziSTAzcAndrAyaNAdiprAyazcittAni vidadhati kathaM tatparigrahaH zrutimUlatvamavagayatIti saMbhAvayAmaH | smaranti hi devalakAvalokane prAyazcittaM devalakAzcAmI devakozopa jIvitvAd vRttyarthaM devapUjanAt | tathA ca devalaH | devakozopajIvI yassa devalaka ucyate | iti, tathA, vRttyarthaM pUjayeddevaM trINi varNANi yo dvijaH | sa vai devalako nAma sarvakarmasu garhitaH || iti | amI punarvaMzAnuparamparayA vRttyarthameva devamArAdhayanto dRzyante, ato devalakattvamakAmenApyabhyanujJAtavyaM tathA ca | viDvarAhaM ca SaNDaM ca yUpaM devalakaM zavam | bhuJjAno nekSayedvipro dRSTvA cAndrAyaNaM caret || iti prAyazcittaM smaranti, tathA ca viSadataramamISAmevopabrAhmaNyaM varNayatyatriH | avAlukA devalakAH kalpadevalakA gaNabhogadevalakA bhAgavatavRttiriti caturthaH ete upabrAhmaNA iti, tathA ca bhagavAn vyAsaH | AhvAyakA devalakA nakSatragrAmayAjakAH | ete brAhmaNacaNDAlA mahApathikapaJcamAH || iti, evaM jAtyA karmaNA ca trayImArgAdapabhraSTabhAgavatajanaparigrahva eva paJcarAtrazAstraprAmANyapratikSepAya paryApto hetuH, tathA hi | vivAdAdhyAsitaM tantraM na mAnaM puNyapApayoH | trayIvAhyairgRhItatvAc caityavandanavAkyavat || api ca teSAM trayImArgatyAgapurassaraH sarvadharmopadeza iti svavAkyAnyeva upakhyApayanti caturSu vedeSu paraM zreyo'labdhvA zANDilya idaM zAstramadhItavAt ityAdIn tadiha kathaM caturNAmapi vedAnAM nizreyasasAdhanAvabodhakatvavyudAsena ArabhamANaH tatprasAdAvagatamarthaM pumarthatayA kathayatItyutprekSyeta | manvAdayo hi vivakSitasakalasamIhitasAdhanAvabodhakamAga- maikamUlamabhidadhAnA dRzyante | vedo'khilo dharmamUlaM smRtizIle ca tadvidAm | zrutismRtivihito dharmaH | sa sarvo'bhihitovede sarvajJAnamayo hi saH | iti ca | yadaparam upanayanAdisaMskRtAnAmadhikRtAnAM ca agnihotrAdisamastavaidikakarmasu punarapi bhagavadArAdhanAdhikArasiddhaye dIkSAlakSaNasaMskAravarNanaM tadavaidikatAmevAnukArayati, vaidikatve hi tairevasaMskArairbhagavadArAdhanAdAvapyadhikriyeran | yadapi dharmapramANatayA samastAstikajanaparigRhIteSu caturdazavidyAsthAneSvaparigaNanaM tadapyavaidkattve liGgam anyathA hIdamapi tadanyatamatvena smaryeta | na ca smaryate, tadavasIyate avaidikamevedaM paJcarAtrasmaraNamiti | ata eva ca bhagavatA bAdarAyaNena trayImArgapratyanIkabhUtakaNabhugakSacaraNasugatamatAdibAhyasam ayanirAsAvasare'sya tantrasya nirAsaH | utpattyasaMbhavAt iti | trayIvidAmitthamasaGgraheNa tathA trayIbAhyaparigraheNa | anantaroktairapi hetubhistanna mAnavAdismaraNaissamAnam || evaM sati yAnyapi lokaM vyAmohayituM vidveSaNoccATanavazIkaraNAdikSudravidyAprAyameva bahulamupadizadbhirbhagavadArAdhanAdikatipayavaidikakarmANi pAJcarAtrikairnirdizyante tAnyanupayogyAnyavisrambhaNIyAni ca zvadRtinikSiptakSIravaditi manyAmahe | ato na vedamUlattvaM paJcarAtrasya yujyate | prAmANyaM pratipadyeta yena manvAdizAstravat || atra kazcidAha kAmaM kakSyAntaritaprAmANyeSu manvAdismaraNeSu kAraNatayA vedAH parikalpyantAM, paJcarAtrasmaraNasya tu kiM vedena tanmUlatayA'valambitena vedAnAmapi yadanubhavanibandhanaM prAmANyaM tadanubhava eva hi paJcarAtrasmaraNasya nidAnaM, na khalu tulyamUlayoraSTakAcamanasmaraNayormithomUlamUlibhAvaH | parasparamapekSete tulyakakSye na hi smRtI | paJcarAtrazrutI tadvannApekSate parasparam || vedamUlatvahAnena paJcarAtre'vasIdati | kutastanmUlatAhAnAdAgamo nAvasIdati || Aha kimevaM vedA api puruSAnubhavAdhInaprAmANyAH pauruSeyA eva kassaMzayaH, vAkyatvaM hi parAdhInaracanatvasvabhAvamupalabhyamAnaM kathamaparathA'vatiSTheta vedanAmno granthasyAyaM mahimA yatkenacid asandRbdho'pi vAkyatvenAvatiSThata iti cet, hanta tarhi parvatavartino dhUmasyAyaM mahimA yajjbalanamantareNAnucchinnasantAno gaganatalamadhirohatIti kimiti na syAt | nanu kathamatikrAntamAnAntarAvatAre dharme granthaH sandRbhyate, maivaM yatassahajasaMvedanasAkSAtkRtadharmAdharma eva bhagavAn jagadanukampayA vedanAmAnaM granthamAracayatIti | kimasti dharmAdharmagocaramapi pratyakSaM, bADhaM kathamanyathA tanubhuvanAdikAryamupajanayati, sa hi tatra kartA bhavati yo yasyopAdAnamupakaraNaJca sAkSAtkartuM prabhavati dharmAdharmau ca jagadupakaraNamiti mImAMsakAnAmapi sammatameva | atastatsAkSAtkArI ko'pyAzrayaNIyaH sa ca vedAnAdau niramimIteti | yastu brUte giribhuvanAdayo bhAvA na kAryA iti pratibrUyAdenam | vivAdagocarA bhAvAH kAryA vizvambharAdayaH | vicitrasannivezatvAnnarendrabhavanAdibat | tathA sAvayavatvena vinAzo'pyavasIyate || vinazyanti ca ye bhAvAste tatsAdhanavedinA | vinAzyante yathA tajjJairasmAbhiH karakAdayaH || ye punaraparidRSTabuddhimadadhiSThAnatarupatanAdizakalitA bhAvAH te'pi vimatyAkrAntA iti nAnaikAntikatvamAvahanti | kiM ca | mahattayA sanAthena spandamAnatvahetunA | utpattibhaGgau bhAvAnAmanumAtumihocitau || tadevamudIritanyAyaprasiddhe vizvambharAdikAryatve sidhyatyeva bhagavatastadupakaraNadharmAdharmasAkSAtkAritvam | tathA hi | vivAdAdhyAsitA bhAvA ye'mI bhUbhUdharAdayaH | te yathoktAvabodhena kartrA kenApi nirmitAH || utpattinAzabhAgitvAdyadutpattivinAzavad | dRSTantattAdRzA kartrA nirmitantadyathA gRham || na ca vAcyaM karmaNAmeva svAnuSThAtR puruSasamIhitAni saMpAdayatAmantarA nAntarIyakaM tanubhuvanAdikAryanirmANamiti yatazcetanAnadhiSThitAni tAni na kAryANi janayitumutsahante acetanatvAd vAsIvat, na hi cetanena takSNA'nadhiSThitA vAsI svayameva yUpAdInyApAdayitumalam | na cA pUrvANyadhiSThAya vayaM nirmAtumIzvarAH | na hi karmodayAt pUrvaM sAkSAtkartuM kSamAmahe || uktaM hi upAdAnopakaraNasAkSAtkAriNa eva tatra tatra kartRtvamiti | na ca karmajanyApUrvasAkSAtkArakSamaH kSetrajJaH kazcit prajJAyate pratijJAyate vA, ataH kSetrajJatadupabhogatatsAdhanadharmAdharmAdinikhilalokAvalokanaca turaH ko'pi niratizayazaktivaicitryaH puruSobhyupagantavyaH tasya cApratighajJAnatvAdayassahajAH | yathA'huH | jJAnamapratighaM tasya vairAgyaJca jagatpateH | aizvaryaJcaiva dharmazca sahasiddhaM catuSTayam || iti, imamevArthaM mantrArthavAdetihAsapurANavAdA upodvalayantidyAvApRthivI janayan deva ekaH | prajApatirvedAnasRjata | ityebamAdayaH | sa cAya (pralayakAle)mAdikAle bhagavAn pralInanikhilakaraNakalevarAdibhogopakaraNacetaneta (yathA hi jaDAstathaiva cetanA api karaNakalevaravikalA bhogabhAjonAbhUvanniti te cetanetarAyamANA ityucyante |)rAyamANajIvajAlAvalokanajanitamahAnugrahaH sakalamapi jagadupajanayya tadabhilaSitasamastasAMsArikasampatprAptyupAyaprakAzAnabahulA. m trayImekato nirmAya punarapi vividhaduritaparamparAkIrNabhavArNa- vanimagnanudvignAnudvignAvalikayan paramakaruNatayA taptamAnasaH paramanizreyasasAdhanasvArAdhAnAvabodhasAdhanIbhUtAH paJcarAtrasaMhitAH sanatkumAra-nAradAdibhyo'bhyavocaditi trayIsamAnasvatantrAnubhavamUlAni tantrANi kathamiva yAdRzatAdRzamanvAdismaraNagoSThImadhitiSThanti | syAdevaM yadi vedAnAM nirmAtA'pi pramANataH | kutazcidupalabhyeta na cAsAvupalabhyate || na ca vAkyatvaliGgena vedakAro'numIyate | abhipretavizeSANAM viparyAsaprasaGgataH | vAkyaM hi yat parAdhInaracanaM saMpradRzyate || zarIriNaiva tatsarvamucyamAnaM vilokyate | puNyapApanimittaJca zarIraM sarvadehinAm || evaM puNyetarAdhInasukhaduHkhasya dehinaH | anIzvarasya nirmANaM vAkyatvamanumApayet || api caivaM pramANatvaM vedAnAmapi durlabham | na hi mAnAntarApUrve dharme tasyAsti saMbhavaH || nanu kathaM mAnAntarApUrvo dharmaH, uktaM hi sAkSAtkaroti dharmAdharmau kathamanyathA tadupakaraNaM jagajjanayati iti, satyamuktaM ko'pi nirmAtA tad vizvasya jagato na hi | vidyate ko'pi nirmAtA yenaivamapi kalpyate || vicitrasannivezatvayuktyA yadapi sAdhitam | tatrocyate tridhA bhAvA laukikaiH parilokitAH || pratyakSadRSTakartAraH kecidete ghaTAdayaH | avidyamAnanirmANAstathA'nye gaganAdayaH || sandihyamAnanirmANAH kecid vizvambharAdayaH | tatra prathamasandarzitarAzidvaye'navakAza evezvaravyApAraH | adyavadeva vizvambharAdayaH kramaprAptAgantukopacayApacayayorna yugapadudayavilayabhAginaH IdRzotpattibhaGgau mImAMsakAnAmapi sammatAveveti siddhasAdhanatvam | buddhimatkartRtA yA'pi prayAsena samarthitA | sAdhyate sA'pi siddhaiva buddhimanto hi cetanAH || yAgAdibhiH svabhogAya tattadutpAdayanti naH || yuktaJcobhayasiddhAnAM tatrAdhiSThAnakalpanam | vayaJca yAgadAnAdi sAkSAtkartuM kSamA yataH || karmaNaH zaktirUpaM yadapUrvAdipadAspadam | mAbhUt pratyakSatA tasya kintenAdhyakSitena naH || na khalu kulAlAdayaH kumbhAdikAryamAripsamAnAH tadupAdAnopakaraNabhUtamRddaNDacakrAdikAryotpAdanazaktiM sAkSAtkRtya tattadArabhante | yadi paraM zaktimaviduSAmabhilaSitasAdhanAya tadupAdAnAdivyavahAro'nupapannaH iha tu nittyAgamajanmanA pratyayena saMpratyAkalitayAgAditattadutpAdanapATavAH puruSAstaireva vizvambharAdibhAvAnAvirbhAvayanti, tathA ca | pratyakSaprakRtikaraNaH karmakaraNapravINo | naivAnyaH kSama iti ca nAstyatra niyamaH || apazyannevAyaM prakRtikaraNe svAtmamanasi | nanu jJAne kartA bhavati puruSastatkathamiva || vinAzIdaM vizvaM jagadavayavitvAditi ca yat | balIyaH pratyakSapratihatamukhatvena tadasat || sa evAyammerurdivasakarabimbaJca tadidam | dharitrI saiveti sphuTamiha yatodhIrudayate || zaknoti hi pratyabhijJaiva samastakAlasambandhameSAmavagamayituM, santi hi pUrvAparakAlayoraSi tAdRzAH puruSAH prAduHSanti yeSAmIdRzaprattyayAH, prayogazca bhavati | mahIzailapataGgAdipratyabhijJAnavannaraH | atItakAlaH kAlatvAdidAnIntanakAlavat || evamanAgate'pi prayogo darzayitavyaH | na cedRzaprayogeNa ghaTAderapi nittyatA | prasajyate yatastatra pratyakSau bhaGgasambhavau || virodhe sati yenAtmA hetunA naiva labhyate | na labhyate virodhe'pi tenAtmettyastyasambhavaH || mahattve sati spandamAnatvayuktyA jagajjanmabhaGgazca yaH pratyapAdi | sa ca pratyabhijJAbaladhvastaheturna hRdyatvamadya prapadyeta yuktyA || api ca dharmivizeSaviruddhazcAyaM hetuH kAryatvAditi kAryatvaM hi svabhAvadRSTavigrahavattvAnAptakAmatvAnI- zvaratvAsArvajJyAdivyAptivittyupayuktatarAnekavizeSAnuSaktaM kathamiva tatpratyanIkabhUtAzarIranittyatRptasartrajJatvAdyabhimata- vizeSAn sAdhyadharmiNyavagamayati, svazarIrapreraNamapi zarIrasambandhAsamavAyikAraNakaprayatnavato nAnyasyeti na kathaMcidazarIriNaH kartRtvasaMbhavaH || athaitaddoSahAnAya dehavAnityupeyate | sa deho janmavAn mA vA janmavattve'navasthitiH || nityatve'vayavitvaJca syAdanaikakAntikantava | yadapyete'vocannadhikaraNasiddhAntabalato- vizeSAssidhyantItyayamapi ca panthA na ghaTate | sa hi nyAyo jIvedapi yadi ca mAnAntarakRto | virodho'syAdRSTaH punarapi virodhaH sphuTataraH || nanu ca avadhRtAvinAbhAvaniyamamapi yadi na vizvambharAdibuddhimannimittatAmavagamayati pratyastimitastarhyanumeyavyavahAraH, athAvagamayati, avagamayattyevAsAvakhilatrailokyanirmANapravINantamapi kartAraM, na brUmo nAvagamayatIti kintu yAvanto vizeSAH vyAptigrahaNasamayasaMviditAH tAnapyavizeSeNopasthApayatIti | na ca tAvatA'tiprasaGgaH pramANAntaragocare hi liGgini liGgabalAdApatatoviparItavizeSA/statpramANameva pratiruNaddhi atra punaratipatitamAnAntarakarmabhAve bhagavati siSAdhayiSite yAvanto'nvayavyatirekAvadhAritAvinAbhAvabhAjo dharmAstAna- pyavizeSeNopasthApayatIti, tathA ca prAGgaNanikaTavartidUrvAG- kurAdiSvanavasitapuruSavyApArajanmasvanaikAntaH, tatrApyatIndriyapuruSAdhiSThAnakalpanA kalpanAmAtrameva | kva vA deze tiSThannavara (tiSThannanavaratatRpta) tatRptiH kimiti vA | kadA vA nizzeSaJjanayati tadetAdvimRzatu || kvacittiSThanniSTaM kimapi phalamuddizya karaNaiH | kadAcidyatkiJcijjanayati kulAlAdirakhilaH || kRtArthatvAtkrIDA na ca bhavati heturyadi khalu | svabhAvasvAtantryaM prakaTitamaho samprati vibhoH || abhipretaM kiJcidyadayamasamIkSyaiva kurute | jagajjanmasthemapravilayamahAyAsamavazaH || anukampAprayuktena sRjyamAnAzca jantavaH | sukhinaH kinna sRjyante tatkarmApekSayA yadi || tataH svatantratAhAniH kiJca taireva hetubhiH | upapanne'pi vaicitrye kintatkalpanayA'nayA || ato nAsti tAdRzaH puruSaH yassamastajagannirmANakSamaH sAkSAtkRtadharmAdharmo vedAnAracayati | api ca yadi vedAH kenacidasRjyanta tatastenAmI viracitA iti tatkartA smaryeta | na ca jIrNakUpAdavivAsmaraNaM yuktaM, yujyate hi tatra prayojanAbhAvAt kartturasmaraNaM, vede tvanekadravyatyAgAtmakabahutarAyAsasAdhyAni karmANi pratyayitataranirmAtRsmaraNamantareNa ke vA zraddadhIran, tathA hi nityA vedAH asmaryamANasmaraNArhakarttRkatvAd ye yathoktasAdhyA na bhavanti te yathoktasAdhanA api na bhavanti yathA bhAratAdayaH, amI tu yathoktasAdhanA iti yathoktasAdhyA eva, tasmAdapauruSeyA vedA iti | svasiddhAntAbhinivezavyAmugdhabuddhibhirabhihitamidam | yadanubhavanibandhanaM vedaprAmANyaM tadanubhavanibandhanaM paJcarAtraprAmANyamiti | nanu ca kimidamapauruSeyatvaM vedAnAM, yadi nityavarNArabhdatvaM samAnamidaM paJcarAtratantrANAm | atha padAnAM nityatA, sApi samAnaiva, na cAnupUrvI nityatA, na hi nityAnAmAnupUrvI svabhAva upapadyate, uccAraNAnupUrvyAdAnupUrvI varNAnAmiti cet sA tarhi tadanityatvAdeva anityeti kaH khalu vizeSaH paJcarAtrazrutyoH | ayamameva vizeSo yadekatra svatantra eva puruSastAM tAmAnupUrvI racayati itaratra paratantro niyamena pUrvAdhyetRsiddhAmeva vivakSati, kramAvAntarajAtizca pratyabhijJAbalapratiSThitA nApalApamarhatIttyalaM pravistareNa | siddhamidaM na vilakSaNapuruSAnubhavanibandhanaprAmANyavarNanaM sAdhIya iti | yato na sAkSAtkRtapuNyapApaH pumAn pramANapratipannasattvaH | ato jaganmohayituM praNItaM nareNa kenApi hi tantrametat || nanu ca kevalatarkabalAdayaM yadi siSAdhayiSApadamIzvaraH | bhavatu nAma tathA sati dUSaNaM zrutiziraHpramito hi mahezvaraH || yadA tu sakalabhuvananirmANakSamasarvajJasarvezvaraparama- puruSapratipAdakAni nittyAgamavacanAnyeva bahulamupalabhyante kathaM tadA tadanubhavamUlasmaraNaprAmANyAnaGgIkaraNam | na ca pariniSThatavastugocaratayA tAni pramANamaryAdAmatipatanti tAdRzAmapi pramANAntarasambhedAtidUragocarANAM pauruSeyavacasAM svarasasamAsAditaprAmANyavAraNAyogAt | na ca siddhe vastuni sAdhakabAdhakayoranyataropanipAtasambhava- prasakterbhAvitAnubAdaviparyayaparyAlocanayA tadgocaravacasaH prAmANyapracyutiH kAryaniSThasyApi tatprasaGgAt, kAryamapi hi mAnAntaravedyameva laukikaM samidAharaNAdi, tacca mAnAntareNApi vedamodanapAkavAdityabhyupagamAt | atha vilakSaNAgnihotrAdiviSayakAryasyAsambhAvitamAnAntaratayA tatpratipAdayadvacaH pramANaM, hanta tarhi niratizayAvabodhaizvaryamahAnandasandohavapuSi bhagavati na mAnAntaragandhasambandha iti sarvaM samAnamanyatrAbhinivezAt | api ca pravRttapramANAntaramapi svagocaraM tadgocaratayA nAvabhAsayatIti paramapi pramANameva kutastadupanipAtasambhAvanayA'nuvAdatvaM, kathaM vA pratyastamitasamastapuruSAzayadoSasaMsparzanityAgamabhuvaH prattyayasya pUrvopamardakatayonniyamAnasya sambhAvyamAnavividhaviplavaiH pramANAntararaipavAdApAdanamiti yatkiJcidetat | itthaJca zrutizatasamadhigatavividhabodhaizvaryAdivaibhave bhagavati sAmAnyadarzanAvasitAsArvakSyavigrahavattAdayo doSA nAvakAzamaznuvate hutabhujIva zaityAdayaH | tatazca | zrutimUrdhni prasiddhena sarvajJenaiva nirmitam | tantraM mithyeti vaktuM naH kathaM jihvA pravartate || aho mandasya mImAMsAzramahAnirvijRmbhate | mImAMsAmAMsalaJcetaH kathamitthaM pramAdyati || kArye mAnAntarApUrve samastaM vaidikaM vacaH | pramANamiti hi prAjJAH manyante mAnyabuddhayaH || padAnAM tatparatvena vyutpatteravadhAraNAt | na khalvanyapare zabde vyutpatterasti sambhavaH || tathA hi vRddhayorvyavaharatorekataravRddhaprayuktazabda- zravaNasamanantarajanitAnyataravRddhasamavetaceSTAM dRSTvA anyathA'nupapattyunnIyamAnA zabdazaktistadupapAdakakAryaparyavasAyinyevAvasIyate, pratItA hi svakAryasantAne kAryasaMvideva tattadviziSTaceSTAhetutayA tadayamihApi tAdRzIM pravRttiM pazyannevamAkalayati | nUnamitassakAzAdasya kAryasaMvidAvirAsIt yadayametadanantaraM pravartata iti, evaM ca samastavyavahArAnugatapravRttinimittakAryapratipAdanaparatayA vyutpanne zabde yatpadAvApoddhArAnuyAyinoye'rthabhAgAste prathamAvagatapradhAnabhUtakAryAnuguNatayA taistairabhidhIyante ityadhyavasyati, tatra ca liGAdayo'vyabhicaritakAryasaMvidaH kAryazarIrameva sAkSAtsamarpayanti tiGAdayastu tadapekSitAdhikArAdyanubandhapratipAdanamukhena tatsamanvayamanubhavantIti | na ca putrajananAdisvarUpAvedanaparyavasAyinaH padanicayasyAviralapulakodayavadanavikAsAdibhirabhimatasutajanmAdi- pratipAdanazaktinizcayaH ajAtAtivRttaprattyutpannavividhaharSahetUpanIpAteyamamuyeti nirdhRttya pratipattumazakyatvAt | etena vyutpannetarapadasamabhivyAhRtavartamAnanirdeze'pi kAryaidamparyavirahitapadazaktinizcayapratividhiranusaMdhAtavya | padAntarANi yAdRGkSi vyutpadyante ca tAdRzam | idaJca padamityeva tatra vyutpadyate naraH || tAni kAryAnvitasvArthabodhakAnIti sAdhitam | atha tadbuddhihetutvAt prAmANyaM bhUtagocaram || iSyate tadanekAntaM padeSviti na zobhate | atha tatparatA hetustatazca syAdasiddhatA || na hyakAryarUpe vastuni kvacidapi zAbdI buddhiH praryavasyati | yAH punarlaukikazabdazravaNasamanantarabhAvinyo'nvayAva- gatayastA AnumAnikyo'bhihitAH na zAbdya ityupapadyata eva tAsAmatatparyavasAnam | yadi tatparatAgrAhaH zabdAnAM naiva vidyate | agnihotraJjuhotIti vidhiH kasmAdupeyate || atha tatra pramANatve saMvRtte'pi ca tAvatA | puruSArthatvalAbhAya vidhirabhyupagamyate || tadasanna pramANAnAM prayojanavazAnugA | pravRttiH kintu tanmUlaH prayojanaparigrahaH || na khalu kanakamabhilaSataH zilAvalokanamanabhimatamiti kanakAvalokanatA'zrayitumucitA | tAtparyameva zabdAnAM yAvatkArye na kalpitam | na tAvadvartamAnAdi nirdeze vidhikalpanam || evaJcopaniSadAmapi tatratatrAmnAyamAnajJAnopAsanAdividhizeSatayA'rtho vyAkaraNIyaH, tadayamarthaH sarvajJAmAnandamAtmAnaM jAnIyAt iti | na ca tAvatA svarUpamapi sidhyatItyadhyavaseyam asatyeva rUpe tAdRzi tathA vidhAnopapatteH | yathaitadapitaryeva pitaraJjAnIyAditi tathA cAnudgItha oGkAra udgIthavidhAnamiti | yAni punarAtmasatyatvanityatvavAdIni vAkyAni tAnyavizeSitakAlakarmavidhAnAkSipyamANAmuSmikaphalabhogo- citacetanakartRpratipAdanaparANi ato na kiJcidapi vaco bhUte'rthe pramANam | ataH (ata evArthavAdAnAmamIti pA. |) sarvArthavAdAnAmapi pariniSThitarudrarodanAdipratipAdanaparatAvAraNopapAdanena vidUrataravartividhipadAnvayastAvakatayA'pi pradarzitaH tasmAdaparyAlocitapUrvAparapadatAtparyANAmApAtAyAta- zraddhAviracitavigraho'yamudgrAhitaH puruSa ityalamativistareNa | siddhamidaM na zrutito'pyabhimatapuruSAtizayaH sidhyatIti | api ca bhavatu bhUtamapi vastu zAstrasya viSayaH, atha ca kathamiva codanAjanitadhiyamavadhIrya dharmAdharmau vijAnAti kazcidityabhyupeyate sarvajJatA hi prasiddhaireva pramANaiH yathAyathamarthAnavagacchato'pi saMgacchate, na hi tadasti vacanaM yadasya prasiddhabuddhyutpAdanahetuhAnamukhena sArvajJyaM jJApayati | yadyapi kiJcidabhaviSyat tathA'pi parasparAnvayA'nucitapadArthatayA'rthavAdatayaiva samarthanIyaM pramANAntarAvagatayogyatAdipurassarI padebhyo vAkyArthabuddhirupajAyamAnA prathamataranipatitApekSitapramANAntaravirodhe kathamiva janimanubhavatIti sambhAvayAmaH | pratyakSAdipratikSiptagocaraM vacanaM yadi | api ko nu tAdAtmyaM vihantyAdityayUpayoH || api cAsti naraH kazcit tAdRzAtizayAzrayaH | siSAdhayiSitagranthaprAmANyasya kimAgatam || nanu ca tAdRzapuruSeNa viracitamidamiti paJcarAtragotrAnusAriNaH smaranti | pAzupatA vA kinna smaranti, te'pi svadarzanAdarzakamakhilajagadadhyakSamAcakSate tathA'nye'pi | na ca sarve'mI sarvajJA viruddhArthopadezAnupapatteH | ya eva ca vAdinAmekasya vAdinaH sarvajJasiddhau heturbhavati sa sarveSAM sAdhAraNaH tadiha bahuSu parasparaviruddhamarthamahamahamikayopadizatsu katamaM sarvajJamadhyavasAmaH | yathA'ha | sarvajJeSu ca bhUyassu viruddhArthopadeziSu | tulyahetuSu sarveSu ko nAmaikonirUpyatAm || iti, | svatantrAdhigamAdhInaM sarvajJaparikalpanam | parasparapratIghAtAtsarvAprAmANyamAvahet || nanu, zrutismRtiprasiddhena vAsudevena bhASitam | kathaM tantrAntarairetat tulyakakSyAM nivekSyate || tathA hi pauruSe sUkte zrUyate tasya vaibhavam | padbhyAM bhUmirdizazzrotrAdityAdIdantathA param || sUryAcandramasau dhAtA yathApUrvamakalpayat iti, | tathA sa brahmA sa ziva iti, tadviSNoH paramampadam | na tasya kazcit patirasti loke na cezitA tasya ca naiva liGgam | itIrayanti zrutayo'sya bhUtiM jagajjanisthemapidhAcinhAm || viSNossakAzAdudbhUtaM jagattatraiva ca sthitam | sthitisaMyamakartA'sAvityAha sma parAzaraH || itthaM tameva sarvezaM manurapyAha tadyathA | nArAyaNaH paro'vyaktAdaNDamavyaktasambhavam | iti, itthaM nAnAzrutimunivacassantatastUyamAna- jJAnaizvaryaH paramapuruSaH paJcarAtraM vyadhatta | taccedetacchutipathaparibhraSTatantraiH samAnaM pAtRtvena prasajati tadA somapaste surApaiH || naitajjyAyaH kimaGga zrutiSu bhagavato na prasiddhA vizuddha- jJAnaizvaryAdidharmAstripuravijayinastena yatkiJcidetat | yadvA devassa eva tribhuvanabhavanatrANavidhvaMsahetuH | vedAntaikapramANaH kathayati sa kathaM vedagoSThIbahiHSTham || tathA hi bhagavataH pazupaterapi sArvajJyasarvaizvaryAvedikAH zrutayo bahulamupalabhyante yassarvajJassa sarvavit | tamIzvarANAM paramaM mahezvaram ityAdyAH | sarvajJezvarazabdau ca narte devAtpinAkinaH | utpattizaktyA vartete satyapyanyatra tadvati || kiJca sarvajJazabdena sarvajJe pratipAdite | paunaruktyaM prasajyeta sarvavidgrahaNasya vaH || ataH sarvajJazabdo'yaM mahAdevaikagocaraH | tathA ca skandaliGgAdipurANAni pinAkinaH || upakSINAni sArvajJyasarvaizvaryopapAdane | tatazca tatpraNItatvAt prAmANyamanayA dizA || prAptaM pAzupataM tantraM tatrAnyonyavirodhataH | sarvatantrapramANatvaviparyAsaH prasajyate || api ca bhavatu bhagavAn vAsudeva evaupaniSadaH puruSaH, atha ca sa kathamiva zrutiparipanthitantrametatpraNayetetyutprekSyeta ya evamAha zrutismRtI mamaivAjJe iti tatazca | vAsudevAbhidhAnena kenacid vipralipsunA | praNItaM prastutaM tantramiti nizcinumo vayam || astu vA samastajagadadhyakSo vAsudeva evAsya tantrasya praNetA tathA'pi | mAyAmohanavigraheNa hariNA devadruhAM saMhatim | hantuM mohayatA'hitAnyabhihitAnyAhurhi tacchadmanA || evaM kinnu nayannayannijamahAmAyAguhAgavharam | vyAjahe? kimidaM na veti vizaye jAte kathaM nirNayaH || prattyuta bhramayanneva vyAjahAreti gamyate | vaidikairagRhItattvAt tathA'rhatamataH yathA || vaidikAparigrahazca prAgeva prapaJcita iti, tasmAnna svatantrAnubhavamUlatayA pramANam | nApi manvAdismaraNavadityanupapannaM paJcarAtrasmaraNam | yadi manvAdivaddevaH zuzrUSAparitoSitAt | AcAryAllabdhavedArthastantrametadacIklapat || svAtantryakalpanA'muSya vyarthA mithyA tathA sati | anadhIto'pi vedo'sya pratibhAtItyalaukikam || atra vArttikakAreNa ye doSAssamudIritAH | te ca sarve'nusaMdheyAH puruSAtizayAdayaH || kiJca | zaivaM pAzupataJcaiva bauddhamapyArhataM tathA | kApAlaM paJcarAtraJcettyevaM pASaNDatA smRteH || vaidikaM tAntrikaM ceti vibhAgakaraNAdapi | gamyate paJcarAtrasya vedabAhyatvanizcayaH || zaivaM pAzupataM saumyaM lAguDaJca caturvidham | tantrabhedaH samuddiSTaH saGkaraM na samAcaret || iti , | tathA | bhAktaM bhAgavataJcaiva sAtvataM ca tridhA matam | ityevaM tantrabhedoktiH paJcarAtre'pi dRzyate || kiJca | zrutismRtipratikSiptajIvajanmAdigocaram | nyAyahInaM vacastathyamiti hAsyamidammahat || tathA ca zrutiH avinAzI vA are'yamAtmA anucchittidharmA mAtrAsaMsargastasya bhavati iti tathA jIvApetaM vAba kiledammriyate na jIvo mriyate iti | syAdetat ucchedAbhAvamAtrapratipAdakametadvacanaM na janmAbhAvamavagamayatIti | na, anucchedAbhidhAnena janmAbhAvo'vasIyate | na hyasti saMbhavo bhAvo jAto naiva kSarediti || nanu ca, sadeva saumyedamiti sadekatvAvadhAraNAt | prAksRSTikAlAjjIvAnAmabhAvo'dhyavasIyate | yadi jIvAH pRthagbhUtAH prAk sRSTeH syuH parAtmavat | kathametatsadeveti tadekatvAvadhAraNam | atrocyate sadeve?ti yadekatvAvadhAraNam | tatsisRkSitavAyvambuviyatprabhRtigocaram || paryudAsiSyatA'nena vacasA cetano yadi | gaganAderivAsyApi jananaM niradekSyata || na ca nirdizyate tena na jIvo janimRcchati | tattejo'sRjatettyAdau jIvasargo hi naH zrutaH || nanu ca yato vA imAni bhUtAni ityatra jIvAnAmeva jananajIvanaprAyaNAbhisaMvezanAni pratIyante | tathA hi bhUtazabdo'yaM jIvAnAmabhidhAyakaH | bhrAmayan sarvabhUtAnItyevamAdiSu darzanAt || jIvantIti hi zabdo'yaM jIveSvevAvakalpate | tena jAyanta ityetaj jJAyate jIvagocaram || tadidamanupapannaM bhUtazabdo vihAyaH- pavanahutabhugambhomedinISu prasiddhaH | padamidamitarasmiMllakSaNAvRtti teSAM bahuvidhapariNAmo gIyate jIvanaJca || prathamamadhigatA ye khAdayo bhUtazabdA- ttadanuguNatayA'rthaM vakti jIvanti zabdaH | yadi ca bhavati jIve bhUtazabdastadAnI- mapi vadati tadIyaJjanma dehAnubandhi || ato jIvaparattve'pi bhUtazabdasya yujyate | jAyanta iti zabdo'yaM gaurjjAto gacchatIti vat || tathAjohyeka ittyAdyAH zrutayo'nyAzca santi naH | jIvAnutpattivAdinyastathA bhagavatovacaH || prakRtiM puruSaJcaiva viddhyanAdI ubhAvapi | ajo nittyazzAzvato'yaM purANaH | na jAyate mriyate vA kadAcit | ityAdi | nyAyazca | vivAdAdhyAsito jIvo na jAtu janimRcchati | dravyatve sattyamUrtatvAccidrUpatvAtparAtmavat || pazyantaH pauruSeyatve dUSaNAnyuktayA dizA | ananyagatayaH kecit tantraM nityamatiSThipan || tadetat svahRdayanihitavizadatarakartrasmaraNapratihatamabhidhIyata ityupekSaNIyam | kiJca | itthaM pAzupatAdInAM nyAyaH kiM daNDavAritaH | tathA'stviti yadi brUyAd vyAghAtassyAt parasparam || sarvalokaprasiddhA ca vAsudevapraNItatA | na hAtuM zakyate yadvadvedasyApauruSeyatA || atho kazcid brUyAdanudayaviparyAsavizayaistrirUpe prAmANye kataradiha joghuSyata iti | sa vaktavyaH kinnu tvadabhilaSitaM lAguDamate tadeveti jJAtvA niyamitamadazzAmyatu bhavAn | tadevamudIritanyAyazrutismRtItihAsapurANanyAyaviruddhAbhi- dhAnena, samastaziSTajanaparigrahaviraheNa ca, svargApavargAvasAnopadezavyAjena kenApi jagadvaJcayituM viracitAni paJcarAtratantrANIti manyAmahe | IdRzApasmRtiviSayameva tadvacaH | yA vedabAhyAH smRtayo yAzca kAzca kudRSTayaH | sarvAstA niSphalAH pretya tamoniSThA hi tAH smRtAH || iti | IdRzadurmArgAnugAmina eva te'pi eSAM vAGmAtreNApi arcanaM niSidhyate, uktaJca | eta eva ca te yeSAM vAGmAtreNApi nArcanam | pASaNDino vikarmasthAna vaiDAlavratikAMJchaThAn || haitukAn bakavRttiMzca vAGmAtreNApi nArcayet | iti | ityupanyastayA nItyA paJcarAtramazeSataH | apramANamiti prAptamevaM prapte'bhidhIyate || vivAdAdhyAsitaM tantraM pramANamiti gRhyatAm | nirdoSajJAnajanmatvAj jyotiSTomAdivAkyavat || na tAvadanumAne'smin nyAyazAstraparIkSitAH | doSA mRgayituM zakyAstatra pakSaH parIkSyatAm || pakSo nAma pratijJA'rthaH sa ca siddhena kenacit | svayaM siddho viziSTassan yaH sAdhayitumIpsitaH || tatra na tAvadaprasiddhavizeSaNaH pakSaH, prAmANyanAmnaH padArthasya ubhayavAdisiddhatvAt pratyakSAdau, nApyaprasiddhavizeSyaH paJcarAtrazAstrasya sarvalokaprasiddhatvAt, nApi siddhasAdhanaH, prastutazAstraprAmaNyasya prativAdino'siddhatvAt, na ca pratyakSaviruddhaH aprAmANyasyAtIndriyatvAt, nApyanumAnaviruddhaH, anupalambhanAt | nanUpalabhyata evAnumAnam – paJcarAtrazAstramapramANam vedabAhyatvAt bauddhAgamavat | atra brUmaH kataradihAprAmANyaM siSAdhayiSitaM yadi jJAnAnutpattilakSaNaM tataH pratyakSavirodhaH, pratyakSaM hi viditapadatadarthasaGgateH zrotuH paJcarAtrazAstravAkyazravaNasamanantaramupajAyamAnaM tadarthaviSayaM jJAnam | nApi saMzayalakSaNaM tata eva virodhAt na khalu padmamadhye caturbAhuM pUjayetpuruSottamam itIdaM vacanaM pUjayenna veti saMzayitaM pratyayamutpAdayati, nApi viparyapalakSaNaM yogyAnupalambhAbhAvAt, anAgataviparyayotprekSAyAH pratyakSavirodhAt azeSavyavahArocchedahetutvAcca, prapaJcayiSyate caitadupariSTAt | AgamaviruddhaJca | paJcarAtrAgame svArthastathaivetyavabodhanAt | atha tasyApramANatve tadvirodho na dUSaNam || hanta evaM sati tadaprAmANye'numAnaprAmANyam anumAnaprAmANye tadaprAmaNyamityanyonyAzrayaNam | api ca kimidaM vedabAhyatvaM yadi vedAnyatvaM tataH pratyakSAdibhiranaikAntaH | atha zabdatve satIti heturvizeSyate tato nigrahasthAnaM, yathA'huH nirvizeSahetuprayoge punarvizeSaNopAdAnaM nigrahaH, iti, anaikAntikazca manvAdivAkyai | athaitaddoSahAnAya vedabAhyatvazabdataH | AvedamUlatAM manda manyase kinnu tArkika ? || tenAyamarthaH zabdatve satyavedamUlatvAditi, tato vedairanaikAntyam, athavA avedatve sati zabdatve sati avedamUlatvAditi hetuH, tathApi | santi nadyAstaTe vRkSA ityAdyAptopadezanaiH | avedamUlairdurvAramanaikAntyaM prasajyate || atha avedatve sati zabdatve sati kAryaviSayatve sati avedamUlatvaM hetuH, atrApi ajIrNe mandamaznIyAdityAdau vyabhicAritA | athoktavizeSaNaviziSTatve dharmAdharmaviSayatve'pi sattyavedamUlatvAditi hetuH, tato bhAgAsiddho hetuH, na hi paJcarAtrazAstraM kRtsnaM dharmAdharmaviSayam | brahmaviSayANAmeva vacasAM bAhulyAt | atha pramANAntarAyogyArthatve satIti vizeSaH tatrApi saivAsiddhiH, bhagavatpratyakSasya dharmAdharmAdisamastavastugocarasya zrutizataprasiddhatvAt taccaitadanantarameva vakSyAmaH, tadalamanenAzikSitAkSapAdamatAnAmapratiSThitapratibhAvijRmbhite na | saMbhAvyamAnAnyapyanumAnAntarANi parastAdupanyasya nirasyante ato nAnumAnaviruddhaH pakSaH | nApyAgamaviruddhaH paJcarAtrazAstraprAmANyapratipAdakasya idammahopaniSadam ityAdyAgamazatasya pradarzayiSyamANatvAt | svavacana – svAbhyupagama – sarvalokaprasiddhivirodhAzzabdavirodhaprakArAstvanAzaGkanIyA eva, tathA hi na tAvat svavacanavirodhaH, sa hi tredhA uktimAtravirodhaH, dharmoktivirodhaH, dharmyuktivirodhazceti, tatra na tAvaduktimAtraviruddho'yaM pakSaH, na hi paJcarAtrazAstraM pramANamiti pratijJAvacanaM svArthaM vyAhanti yathA yAvajjIvamahaM maunI iti, nApi dharmoktivirodhaH, na hi prAmANyaM paJcarAtroddezena vidhIyamAnaM pakSaM pratikSipati sarvavAkyAnAmiva mithyAtvavacanam, nApi dharmyuktivirodhaH, satyapi dharmiNi dharmAnvayasyA'viruddhatvAt, na hi jananItvamiva vandhyAtvena paJcarAtrazAstratvaM prAmANyena viruddham, (p. 32) na hi vivAdAdhyAsitasya prAmANyapratijJAne tatra zrutyuktadharmivizeSavirodhaH | vihitarhisAnAmivAdharmatvapratijJAne vivAdAdhyAsasyopalakSatvAt, ato vA nAgamavirodhaH, tadevaM pratipannaH pakSaH | nApi hetoranaikAntikatvAdayo doSAH | tathA hi na tAvadanaikAntikaH, sa hi dvedhA sAdhAraNAsAdhAraNabhedAt yathA pRthivI nityatvasAdhane prameyatvaM sAdhAraNaH, asAdhAraNasyatatraiva gandhavattvaM, tatra na tAvannirdoSajJAnakAraNatvaM pramANApramANasAdhAraNaM yena sAdhAraNAnaikAntikaM syAt, na hi nirddoSajJAnakAraNatvamapramANabhUtavipralambhakavacanAdiSu vipakSeSu dRSTacaram | nApyasAdhAraNaH jyotiSTomAdivAkyadRSTAntAbhidhAnenaiva sapakSAnvayasya pradarzit | nApi viruddhaH, viparItavyAptyabhAvAt, na hi nirddoSajJAnakAraNatvamaprAmANyena vyAptam | na ca kAlAtyayApadiSTaH pratyakSavirodhAbhAvAt AgamAnuguNyAcca | na cAsiddhatvam, asiddhirhi AzrayataH svarUpato vA tAvadAzrayAsiddhiH, paJcarAtrazAstrasyAzrayatvAt, nApi svarUpAsiddhaH, so'pi tredhA ajJAna – sandeha – viparyayabhedAt, na tAvadajJAnAsiddhiH, tatpratipAdakazabdoccAraNAt, nApi saMdigdhAsiddhaH, nirdoSatvasya vAdinaH svayaM siddhatvAt, prativAdino'pi doSAnupalambhAdevAnAyAsasiddhatvAt, viparyayAsiddhistu dUrotsAritaiva | nanu kathaM pauruSeyatvasAmAnyAdApatantI doSasaMbhAvanA apanIyate paJcarAtramantrANAM kathaM vAkyatvasAmAnyAdApatantI vedeSu sA vAryate, apauruSeyatvAditi cettAdihApi sarvajJAvAptakAmaparamapuruSapraNItatayetyavagamya zAmyatu bhavAn | etaduktaM bhavati | naiva zabde svato doSAH prAmANyaparipanthinaH | santi kintu svatastasya pramANatvamiti sthitiH || vakturAzayadoSeNa keSucittadapodyate | aGgulyagre'sti mAtaGgayUthamityevamAdiSu || prastutagranthasaMdarbhe vakturAzayagAminIm | doSazaGkAM trayImUrddhadhvanirevApamArSTi naH || vadanti khalu vedAntAH sarvajJaM jagataH patim | mahAkAruNikaM tasmin vipralambhAdayaH katham || nanu ca | siddhe vastuni zabdAnAM prAmANyaM netyavAdiSam | tatpareSu prayogeSu vyutpattyagrahaNAditi || tadasatsiddhamapyarthamAcakSANAH prayogataH | laukikAH pratipadyanteH zaktiM kAryaparAdiva || tadyathA putraste jAta iti vacanazravaNAnantarajanitaviziSTavadanavikAsAvasAnasamanantaraM hRSTo'yamiti pratipadya harSo'yaM priyArthAvagamanibandhana iti svAtmanyAkalayan madhyamavRddhasyApi tannibandhanameva harSamanumimAnastadbhAvabhAvitayA zabdasyaiva priyArthA'vabodhakatAmavyavasyati | tatrApyatItAnAgatAdibhedabhinneSu harSahetuSUpaplavamAneSu kasya vaktA'yamiti vicikitsodaye sati | tadanantarasaMjAtajAtakarmAvabodhataH | taddhetubhUtaH ko'pIti nizcinvannAtmanaH purA || kartavyaM jAtakarmeti pratIteH kinnu kAraNam | pratItaM priyamityevaM vimRzannavagacchati || putrajanmaiva nivAnyaditi vyutpitsurarbhakaH | tatra ca | AvApoddhArabhedena padAnAM zaktinizcayaH | upapadyata ityevaM siddhAsiddhArthavAcitA || nanu na tadbhAvabhAvitAmAtreNa kAryakAraNabhAvaH, ati prasaGgAt | na ca jAtakarmakartavyatA'vagatirniyamena priyArthAvagamapurassarI, dRzyate hi kuTumbabharaNAyAsavidUyamAnamanaso'prItipUrvikApi tatkartavyatAvagatiH, kAryAvagatiH kiM zabdakAraNikA dRSTA yena gAmAnayetyAdau gavAnayanAdikartavyatAvagatiH zabdakAraNikA'bhyupeyate | atha AkasmikatvAnupapatteH sannihitazabda eva tadavagamaheturiti cet samAno'yaM vidhiritaratrApi | yApi pravRttihetvarthapratipAdakatA kvacit | liGAdipratyayAvApahaitukI sA'vasIyate || yazca kAryaparatAmevAkhilapadAnAmAtiSThate, tenApyAvApoddhAravinirddhAritAsaMsRSTazarIrANAmeva gavAzvAdInAM tatpadArthatA samarthanIyA, samarthyamAnApi kAryAnvayinyeva samarthyata iti cet alaM vyasanena anyAnvitAbhidhAnenApi vyavahAropapatteH | avazyAzrayaNIyeyamanvitArthAbhidhAyitA | kAryAnvitAbhidhAyitvamanyathA durvacaM yataH || avyAptaJcaitat kAryAnvitameva sarvatra padAbhidheyamiti liGAdiSu vyabhicArAt, liGAdayo hi pariniSThitAdhikArAdyanubandhasaMbandhinameva svArthamabhidadhati | atha teSvAnvitAbhidhAnamitaratra kAryAnvitAbhidhAnamiti cet tadarddhajaratIyaM, tato varaM sarvatrAnvitAbhidhAnamevAzrIyatAm | tasmAdAkAGkSitAsannayogyArthAntarasaGgateH | svArthe padAnAM vyutpattirAstheyA sarvavAdibhiH || yadyapi pravRttyanupapattisamadhigamanIyaiva zabdazaktistathA'pi | taTasthopAyatAmAtraM zabdazaktivinizcaye | kAryasyAzrayituM yuktaM prayoktrAkAzadezavat || ananyalabhyazzabdArtha iti nyAyavidassthitAH | tasmAnnopAyabhUtasya kAryasyAsti samanvayaH || vyutpannavyavahAreSu payaHprataraNAdivat | yathaiva hi brahmajAtIyAdivajravizeSAvadhAraNopayogino'pi payaHprataraNAderavadhRtaratnasattvasya na vyavahAradazAyAmupayogaH, evaM vyutpattigrahaNasamayasamupayuktasyApi kAryasya na vyutpannadazAyAmupayogaH || yadi ca kAryAnvitamevArthaM zabdAH pratipAdayanti kathaM tebhyaH pariniSThitanadItAraphalAdisaMsargAvagamaH, nAyaM mukhyo lAkSaNika iti cet kva vA zabdAnAM mukhyaprayogaH | mAnAntarApUrve kArya iti cenna tatrAvyutpannatvena prayogAnupapatteH | na hi mAnAntarApUrve vyutpattirupapadyate | na cAvyutpannazabdebhyaH pratyayo'tiprasaGgataH || yo'pi manyate loke kiryAkArye vyutpannazabdaH phalapadasamabhivyAhArabalapratilabdhatatsAdhanabhAvabhaGgurayAg AdidhAtvarthottIrNApUrvakAryAbhidhAnazaktirvede modate, loke tu saM (samamugdheneti pA. |)mugdhenApi vyavahAropapatterna zabdArthatattvAvadhAraNamAdriyate iti | tasyApIdaM manorathamAtraM, na hi kriyAkArye vyutpannasthAyikAryaM pratipAdayati atiprasaGgAt | yadi vRddhavyavahAre samadhigatapadasAmarthye'nurudhyamAne'nvayAvagatirnopapadyate, mopapAdi na na tu tadanupapattyA klRptazaktiparityAgena zabdazaktyantaraM bhajate kAmaM lakSaNA'zrIyatAm | na hi viruddhArthapadasamabhivyAhAre padAnAmabhidhAnamevAnyathA nIyate, sarvazabdArtheSvanAzvAsaprasaGgAt | kiJca mAnAntarApUrvakAryabodhanazaktatA | na karmaphalasambandhasiddhyai tAvadupeyate || naiyogikassa sambandho na punarvainiyogikaH | dhAtvarthottIrNakAryAtmA na karmaphalasaGgamAt || Rte sidhyati sabandhassa ca tasmAdRte na hi | tatazca duruttaramitaretarAzrayaNam | sAdhyasvargaviziSTasya puruSasya pravartakaH | na syAditi tadiSTArthasAdhanaM na bhavedvidhiH || bhaGguro na ca dhAtvarthaH karaNatvena kalpate | iti tadbhinnakAryArthabodhakatvaM yaducyate || tadasanna hi sAdhyena svargeNAyaM vizeSyate | svargaM kAmayamAno hi puruSo'tra niyujyate || na hi svargo'dhikArivizeSaNaM sAdhyatvAt | siddhameva hi sarvasya niyojyasya vizeSaNam | jIvanAdi tathaiveha kAmanaiva vizeSaNam || api ca niyojyavizeSaNatAmanubhavataH svargAdeH kIdRzaM sAdhyatvam | yadi sAdhanasaMbandhayogyatvaM naiva tAvatA | svargeNa sidhyatA bhAvyaM yAvadyogamajanmataH || siddhiparyantatA tasya niyogaikapramANikA | niyogastatpramANazcettyanyonyAzrayaNaM dhruvam || yadi svargasya sAdhyatvaM na niyogasya sAdhyatA | sAdhyadvayaJca naikasmin vAkye sambandhamarhati || svatantraM hi sAdhyadvayamekavAkyatAM niraNAddhi nAnuguNam, anuguNaJcaitatsAdhyadvayaM niyogasiddhinAntarIyakatvAt svargasiddheH, yadAha niyogasiddhau sarvaM tadanuguNam iti kena neSyate niyogasidhyarthA phalasiddhiriti ca, tasmAdavirodha iti cettanna | svargasiddhiM vinA kinnu niyogasya na sidhyati | nAdhikAro na viSayo na cAnyadvidhyapekSitam || na hi nityAdhikAreSu niyogastAmapekSate | na cAnyadicchato'nyatra niyuktirnopapadyate || niyogasyaiva mAhAtmyaM nityoSviva niyujyate | niyogo hi pradhAnatayA'dhigamyamAnasvargamabhilaSantamapyAtmanyAkarSati yathA anicchantamapi nitye karmaNi niSphale pravartayati || kiJca | svargaM kAmayamAno hi nimiSatyunmiSatyapi | na ca te svargasiddhyarthA yAgaH kinnaivamiSyate || tatsAdhanatayA naike gRhyanta iti cenmatam | yAgAdayaH kiM tadbuddhigrAhyA vidhibahiSkRtAH || tatra ca | sAdhyasAdhanasaMbandhapratipAdanatatparAH | yAvanna vidhayastAvannaiSphalyaM sarvakarmaNAm || tasmAlliGAdibhyaH prathamamiSTasAdhanatA'vagamaH, tatorAgataH pravRttirittyeva yuktaM, tadapUrvakAryAbhidhAna eva mukhyA zaktiH itaratra lAkSaNikItyanupapannam, ata eva yathAyathaM laukikazabdebhyastatsiddhArthagocarA buddhayo jAyante | nanu na tAH zabdamahimabhuvaH AnumAnikyo hi tAH, tathA hi vyutpattisamayasaMviditArthapratipAdanasAmarthyAnyapi padAni kvacid vyabhicAradarzanajanitasaMzayapratibadhAni na zrutamAtrANyarthaM nnizcAyayanti na cAnizcito'rthojJAto bhavati anizcayAtmanojJAnasyAbhAvAt | tatrAjJAte'pi vAkyArthe zrotaivaM vicikitsate | bravItyanyonyasaMbandhayogyArthAni padAnyayam || na cAvijJAtasaMbandhAn zabdAnAptAH prayuJjate | tenedRzAnvayajJAnamasyAstItyavagacchati || evamanvayajJAne anumite tadupadarzito'rtho na zabdamAkAGkSati ato laukikasya vacaso vaktranubhavaparatantratayA tatraiva paryavasAnamiti | tadasat, na hi svabhAvato'rthamavagamayan zabdaH kvacidvaktrAzayadoSavazIkArAdvitatha ityanyatrApi tatsaMbhAvanayA svArasikImarthAvabodhakatAmuJjhitumarhati, na hi mantrapratihata (atra mantrapratihatidazAyAmiti yuktaH pATho'thavA hatazabde bhAve ktapratyaya ityanusaMdheyam |)dazAyAM hutavaho na dahatIttyanyatrApi tAdRzadazAzaGkyA na dahati, nApi zuktirajatadhiyamarthavyabhicAriNImindriyaM doSavazAdupalabdhamiti ghaTAdikamapi nAvagamayati, ato viditapadapadArthasaGgateH zrotussahasaiva zabdo'rthamavabodhayati mUlajJAnaM na pratIkSate | mUlajJAnaparijJAnAdarvAgarthe'pi codite | kathamevamayaM vedetyanumAnaM pravartate || kimajJAsIdayaM vaktA kiJcidityanumitsame | viziSTArthAnvayajJAnamanumAtumathecchasi || na tAvadayamajJAsId vaktA kiJciditIyatA | vyAhAravyavahArau vA syAtAM vAkyArthagocarau || viziSTArthAnvayagocaraceto'numAnantu prathamatarapravRttatadviSayazemuSImantareNAnupapannamiti prAgeva zabdArtho'vagantavyaH, na hyanAsAditaviSayavizeSasaMsargAH saMvidaH parasparato vyatibhidyante | na ca tathA'numitAbhirarthavizeSaH sidhyati yAdRzAnvayapratipAdanayogyA padaracanA sA tadanvayajJAnamApAdayatIti cet, avagatastarhi prAgevArthAnAmanvayaH, na hi buddhAvanAropita evAnvayaH prayogaM vyavacchinatti, tasmAdasti nadItIre phalamityevamAdiSu | yA siddhaviSayA buddhi sA zAbdI nAnumAnikI || tatazca apUrvakAryagocara eva zabdaH pramANamiti | svasindhAntacirAbhyAsavyA (vyAmugdhAbalabuddhibhiriti pAThastu na yukta iti manyAmahe |) mugdhabalabiddhibhiH || uktamuktena mArgeNa yuktA'nyatrApi zaktatA || tatazca yAnyetAni vilakSaNapuruSapratipAdakAni vedAntavacAMsi sa eSa sarvAdhpatiH sarvasyezAnaH sarvamidaM prazAsti tasyAdhyakSamidaM sarvam ityAdIni tAnyapi tatra pramANaM tadviSayAsaMdigdhAviparyayajJAnahetutvAt | na ca pariniSThitavastuni sAdhakabAdhakayoranyataropanipAta- saMbhAvanAbhAvitAnuvAdaviparyayaparyAlocanayA tadgocaravacasAM prAmANyapracyutiH, kAryagocarANAmapi tatprasaGgAt, kAryamapi mAnAntaravedyameva samidAharaNAdi, tacca mAnAntareNApi vedyamodanapAkavadityabhyupagamAt | atha vilakSaNAgnihotrAdiviSayakAryasyAsaMbhAvitamAnAntaratayA tatpratipAdayadvacaH pramANaM, hanta tarhi niratizayAvabodhaizvaryamahAnandasaMdohavapuSi bhagavati na mAnAntarasaMbandhagandha iti sarvaM samAnamanyatrAbhinivezAt | api ca | pramANAntaradRSTArthaviSayiNyapi zemuSI | pramANameva tatpUrvaM na cetsvArthaM vigAhate || tasya saMbhAvanAmAtrAdaprAmANyamalaukikam | tasmAtpariniSThitAniSTheyAdibhedazUnyamasandigdhAviparyast avijJAnaM pramANameSTavyam, ata idamapAstam | prasiddhaiH karaNaireva sArvajJyaM nAnyatheti yat | yataH zrutireva tatra paripanthinI pazyatyacatussa zRNotyakarNaH yazcakSuSA na pazyati yazcakSUMSi pazyati | na tasya kAryaM karaNaM ca vidyate | svAbhAvikI jJAnabalakriyA ca ityAdikA | na cAsAM guNavAdatvaM pramANAbhAvAt | alabdhamukhyavRttInAM guNavAdasamAzrayaH || nanvihApi mukhyArthabhaGgakAraNamasti pramANAntaravirodhaH | kutaH pramANAntarAt, na tAvatpratyakSAt, na hi pratyakSamudIritapuruSAbhAvAvabhAsakamudIyamAnaM dRSTaM, yogyAnupalambhAdabhAvanizcaya iti cenna pramANagoSThIjyeSThena zAstreNaivopalambhanAt, nApyanumAnAt taddhi zIghrajanmAgamikapratyayaprakSiptapratibandhaM kathamiva mantharapravRtti prAdurbhavati | kiJcaivaM sati yAgAdeH svargApUrvAdisaGgatiH | kriyAtvena virudhyeta zAstraM cettanna bAdhate || yUpAdityAditAdAtmyaM pratyakSeNaiva vAdhitam | vispaSTadRSTabhedatvAt kASThasAvitrabimbayoH || api ca tatra sannihitayUpAJjanavidhyekavAkyatayA arthavAdatvAdyuktaM guNavAdatvAzrayaNaM, na ceha tathA vidhyantaramasti yaccheSatayA arthavAdaH syAt | atha vidhyanvayAbhAve puruSArthatvAhAntaH | adhyAhRtya vidhiM tatra zeSatvaM parikalpyate || yadAhuH | yAvat khalu pramAtRRNAM pravartananivartane | zabdA na kurvate tAvanna nirAkAGkSabodhanam || iti, tanna Rte'pi vidhisaMbandhAd dRSTaiva hi pumarthatA | putraste jAta ityAdau tathehApi bhaviSyati || na ca tatra vidhyadhyAhAraH, antareNApi vidhiM putrajananAvagamAdeva harSotpatteH | tathA kA kriyA pAka ityAdipraznottaravyavahAreSu praSTujanajijJAsitakriyAvizeSapratipAdanamAtranirAkAGkSazzabd o na vidhyadhyAhAramapekSate | iha tu brahmavijJAnaM mahAnandaphalaM zrutam || brahmAvid brahma bhavati prApnoti brahmavit param | aznute brahmaNa sArddhaM sarvAn kAmAn sa sAmagaH || idamAditrayIvAkyairvyaktA tasya pumarthatA | tadevamudIritazrutizatasamadhigatAvitathasahajasarvasAkSAtkAr akAruNyAdikalyANaguNaikarAzau bhagavati sidhyati, sidhyatyeva tadanubhavamUlatayA tantraprAmANyam | nanu viracitanItyA kazcidAmnAyamUrddhapramitasahajasarvajJAnavAnastu nAma | sa ca haririti yAvannAvagamyeta samyak na khalu bhavati tAvatpaJcarAtraM pramANam || atyalpametat na hyatra trayIvido vivadante yadvAsudevaH paramAtmA akhilajagatkAraNamiti | zrUyate hi sa vedAnteSvAtmA nArAyaNaH paraH | sattyaM jJAnamanantaJca tadviSNoH paramaM padam || parA prakRtiradhyakSo vAsudevastathA paraH | ekaH parastAdya idaM babhUva yasmAt paraM nAparamasti kiJcit | ityuktavAcyAnuguNaMyato vA imAni bhUtAni sadeva saumya || ityAdivAkyaJca tatassa viSNustrayIziraH siddhavizuddhabodhaH | na cAnyasmAjjagajjanmasthitidhvaMsAzzrutau zrutAH | yatazcaite sa sarvajJaH paramAtmeti sammatam || amumeva paramAtmAnaM dvaipAyan-parAzara- nAradaprabhRtimaharSivacanebhyaH pratipadyAmahe tathA hi | viSNau jagatsthitaM sarvamiti viddhi parantapa | sRjattyeSa mahAviSNurbhUtagrAmaM carAcaram || eSa cAkSipate kAle kAle visRjate punaH | asmin gacchanti vilayamasmAcca prabhavantyuta || anAdinidhanaH zrImAn munirnArAyaNaH prabhuH | sa vai sRjati bhUtAni sthAvarANi carANi ca | sa brahma paramaM ceti tathA'nyatrApi paThyate || kezavo bharatazreSTha ! bhagavAnIzvaraH paraH | puruSaH sarvamittyetacchrUyate bahudhA zrutau || iti, tattvaM jijJAsamAnAnAM hetubhiH sarvato mukhaiH | tattvameko mahAyogI harirnArAyaNaH prabhuH || iti, tathA dAnadharme | paramAtmA paraH zAntaH padmanAbhaH parAyaNaH | iti vedarahasyantu kinna vetsi purandara || tatprasAdAdvayaM sarve lokAnAM sthitihetavaH | AptAzcAmaramukhyAzca devAzca sthAnino matAH || yadi viSNurudAsIno nAsmAkaM vidyate zubham | iti rudrasya vacanaM tathA bhAratamAtsyayoH || tatra yaH paramAtmA hi sa nityo nirguNazzubhaH | sa vai nArAyaNo jJeyaH sarvAtmA puruSo hi saH || iti, tathA varAhe | yasya devasya caritaM vrataM samabhavadbhuvi | ko'nyastasmAdabhyadhiko muktvA nArAyaNaM prabhum || iti, nArAyaNAtparo devo na bhUto na bhaviSyati | etadrahasyaM vedAnAM purANAnAM ca sattamAH || iti | tathA laiGgeH | sa ekaH puruSaH zreSThaH paramAtmA janArdanaH | yasmAd brahmA tato rudraH tatazcaivAkhilaM jagat || tathA | viSNossakAzAdudbhUtaM jagattatraiva ca sthitam | sthitisaMyamakartA'sAviti pArAzaraM vacaH || tathA mAnave | nArAyaNaH paro'vyaktAdaNDamavyaktasaMbhavam | aNDasyAntastvime lokAH saptadvIpA ca medinI || tasmAdIdRzazrutismRtItihAsapurANaparyAlocanayA akhilajagatkAraNaM paramAtmA vAsudeva iti nizcIyate | na caiva paramAtmatvaM rudrAdeH zrutiSUditam | pratyutotpatimevAhustasyaikAyanazAkhinaH || tamo vA idamityAdau tathA vede'pi dRzyate | yato hi rudrassaJjajJe tacchreSThaM bhuvaneSviti || tadidAsa bhuvaneSu jyeSThamiti | tathA raudraM padaM spaSTaM karmajanyaM pratIyate || mahimAnaM nijaM lebhe viSNorabhyarcanAditi | asya devasyeti lalATAdabhavadbindustasmAdrudrovyajAyata | ityAdikAzca zrutayo rudrotpattiM vadanti vai | evaJca sati rudrAdimahimAvedikA iva || yA vAcastAsstutiparAH zrotraM brahmeti gIriva | etena rudrAdInAM paramAtmatvapratipAdakapurANavAdAH | pratyakSazrutivirodhAnna mukhyArthAH | yadvA tyAjyatayA tantrasiddhAntapratipAdakAH | avaidikeSu tantreSu tanmAhAtmyaM hi kathyate || vedasiddhAntamArgeSu viSNureva paraH smRtaH | tadyathA vaiSNave | paramAtmA ca sarveSAmAdhAraH paramezvaraH | viSNunAmA sa vedeSu vedAnteSu ca gIyate || vArAhe | viSNureva paraM brahma tribhedamiha paThyate | vedasiddhAntamArgeSu tanna jAnanti mohitAH || nArAyaNAtparo devo na bhUto na bhaviSyati | etadrahasyaM vedAnAM purANAnAJca sattamAH || iti | tathA mAtsye | sAttvikeSu tu kalpeSu viSNormAhAtmyamucyate | agnezzivasya mAhAtmyaM tAmaseSu prakIrtyate || iti, | tathA laiGge | na hi viSNumRte kAcid gatiranyA vidhIyate | ityevaM satataM vedA gAyante nAtra saMzayaH || iti, tathA vAyavIye | sahasrabAhuH paramaH prajApatiH | trayIpatheyaH puruSo nirucyate || iti, tathA bhaviSyati | vedasiddhAntamArgeSu viSNureva paraH smRtaH | viSNureva narazreSTho mahiSThaH pruSottamaH || iti, sarvaM caitatpuruSa (puruSanirNayanAmA bhagavanmahimapratipAdanapuraHsarodevatAntaravyAvartanamukhena viSNuparatattvapratipAdanaparogranthaH paramAcAryapraNItaH |)nirNaye nipuNataramupapAditamiti neha prapaJcyate | tatazca | zrutimUrdhni prasiddhena vAsudevena bhASitam | tantraM mithyeti vaktunnaH kathaM jihvA pravartate || na hi sahajasaMvedanasAkSAtkRtadIkSArAdhanAdidharmasvargaputrAdivaiS ayikasukhamanekaduHkhasaMbhinnaM, na cAticiramanuvartata iti tadapi duHkhapakSa eva nikSipya mokSAya gRhebhyaH pravrajadbhyaH zANDilyanAradAdiparama- RSibhyastadabhilaSitaniratizayanizreyasaikasAdhanasvAvagamArAdhana avabodhinIM paJcarAtrasaMhitAM niramimIteti nizcIyate | na ca tantrAntareSveSa nyAyaH prasaramarhati | yatastattannibanddhRNAM vibhramAdyapi saMbhavi || pratyakSAdipramANAnAM na hi mUlatvasambhavaH | tantrAntareSu zAstrantu mUlaM taireva neSyate || anyacca vedasiddhAntaviruddhArthAbhidhAnataH | pratyakSazrutimUlatvakalpanA teSu bAdhyate || yathA mAhezvare tantre viruddhaM bahu jalpitam | caturvidhA hi tatsiddhacaryAmArgAnusAriNaH || yathA kApAlikAH kAlAmukhAH pAzupatAstathA | zaivAstatra ca kApAlaM matame pracakSate || mudrikASaTkavijJAnAt punastasyaiva dhAraNAt | apavargaphalaprAptirna brahmAvagamAditi || tathA'huH | mudrikASaTkatattvajJaH paramudrAvizAradaH | bhagAsanasthamAtmAnaM dhyAtvA nirvANamRcchati || tathA | karNikA rucakaJcaiva kuNDalaJca zikhAmaNim | bhasma yajJopavItaJca mudrASaTkaM pracakSate || kapAlamatha khaTvAGgamupamudre prakIrtite | Abhirmudritadehastu na bhUya iha jAyate || na cedRzamudrikASaTkaparijJAna – taddhAraNa – ninditabhagAsanasthadehadhyAnasyApavargasAdhanatvaM zrutayo mRSyanti, tA hyaihikAmuSmikasakalaviSayAbhilASavimukhasya akhilajagatkAraNavAsudevAtmabhAvaikalabhyaM mokSamAcakSate | tameva viditvA atimRtyumeti nAnyaH panthA ayanAya vidyate ityAdyAH, evaM kAlAmukhA api samastazAstrapratiSiddhakapAlabhojana – zavabhasmasnAna tatprAzana – laguDadhAraNa surAkumbhasthApana - tatsthadevatArcanAdereva dRSTAdRSTAbhISTasiddhimabhidadhAnAH zrutibahiSkRtA eva | yadapi pAzupatazaivAbhyAM virudhAviruddhasamamugdhaM kiJcidabhihitaM tadapi zrutibahiSkRtameva | tatraiSA pAzupataprakriyA | jIvAH pazava ucyante teSAmadhipatizzivaH | sa teSAmupakArAya paJcAdhyAyImacIklRpat || tatra paJca padArthAstu vyAkhyAtAH kAraNAdayaH | kAraNaM kAryaM vidhiryogo duHkhAntaH || iti, upAdAnaM nimittaJca vyAkhyAtaM kAraNaM dvidhA | nimittakAraNaM rudrastatkalA kAraNAntaram || mahyantaM mahadAdikAryamuditaM tadvadvidhirgIyate | gUDhAcAramukhasmazAnabhasitasnAnAvasAnaH paraH || yogo dhAraNamucyate hRdi dhiyAmoGkArapUrvantathA | duHkhAnto hi mato'pavarga iti te paJcApi saMkIrtitAH || AtyAntikI duHkhanivRttirdukhAntazabdenoktA tAmeva nizzeSavaizeSikAtmaguNocchedalakSaNAM muktiM manyate iyameva cezvarakalpanA zaivAnAmanyeSAM ca | seyaM sarvA zrutiviruddhA kalpanA yataH | jagannimittopAdAnaM paraM brahma zrutau zrutam | mahAnandAtmako mokSastatratatrAsakRcchutaH || parasparavirodhena vyAhataiSAM pramANatA | trayIdaNDapratikSepaM kiJcinnaiva pratIkSate || kiJca zaivAdayovedasiddhavarNAzramAdbahiH | kalpayantyAzramAdIni tato'pi zrutibAhyatA || yadAhuH | dIkSApravezamAtreNa brAhmaNo bhavati kSaNAt | kApAlaM vratamAsthAya yatirbhavati mAnavaH || iti | na ca vAcyam apramANabhUtamiyantaM grantharAziM kathaM pratyayitataro rudraH praNayatIti | na ca samAnanamanirmAtRsmaraNanibandhanamiti yuktam ati prasaGgAditi, yataH- nAmaikatvakRtabhrAntikalpanA'pyupapadyate | vedabAdhAnna cAnyatra tAvatA'tiprasajyate || pramAdo'pi ca nAtyantaM rudrAdiSu na sambhavI | yadvA rudrasya mohazAstrapraNetRtayA'vagatatvAd vyAmohayitumeva hIdRzazAstrapraNayanamupapadyata iti nAvazyaM pramAda evAzrayitavyaH, tathA ca vArAhe | tvaM hi rudra ! mahAbAho ! mohazAstrANi kAraya | kuhakAdIndrajAlAni viruddhAcaraNAni ca || darzayitvA'lpamAyAsaM phalaM zIghraM pradarzaya | darzayitvA janaM sarvaM mohayAzu mahezvara ! || iti | tathA tatraiva bhagavAn rudraH prastutazaivAdyAgamAnAM svayameva vedavAhyatvaM vedamArgApabhraSTajanAdhikAritvaM tadvyAmohaikaprayojanatAM ca darzayati | ye vedamArganirmuktAsteSAmmohArthameva ca | nayasiddhAntamArgeNa mayA zAstraM pradarzitam || tasmAdArabhya kAlAttu matpraNIteSu sattamAH | zAstreSvabhirato loko na vedAn bahu manyate | tathA pAzupatAdIni pravartante kalau yuge || tathA ca bhagavatparivAratvavyatirekeNa svapradhAnapUjAM pAzupatAditantrasiddhAM vedabAhyAM darzayati | tadvedabAhyaM karmoktaM mAmuddizyopasevyate | tadvai pAzupataM nAma maniSThammohanaM nRNAm || mAM viSNuvyatirekeNa pUjayanti narAdhamAH | ityAdivAkyajAtAni na likhyante'tigauravAt || vyaktaJca vedabAhyatvametacchAstrAnugAminAm | yathA tatraiva | zazApa tAJjaTAbhasmakapAlavratadhAriNaH | bhaviSyatha trayIbAhyA vedakarmabahiSkRtAH || kalau tadrUpiNassarve jaTAlaguDadhAriNaH | svacchandavrataveSAzca mithyAliGgadharAstathA | brahmazApAgninirdagdhA rudrabhaktA jaTAdharAH || iti, prasiddhaJcaitacchaivAgameSu | rudrAkSaM kaGkaNaM haste jaTA caikA ca mastake | kapAlaM bhasmanA snAnam ityAdi | tathA caiteSAmAdityapurANe'pi bhagavattyAgena samaM vedatyAgaM kathayati | anye bhasmajaTopetA yathoktA gautamAt purA | zApAtsantyAjitA vedaM devaM nArAyaNaM tathA || iti | kiJcaite vAsudevasya mandA nindAM vitanvate | te ca pASaNDino jJeyA yathA laiGgai samIritam || ye tu sAmAnyabhAvena manyante puruSottamam | te vai pASaNDino jJeyA vedamArgabahiSkRtAH || iti, tatazca | eta eva ca te eSAM vAGmAtreNApi nArcanam | pASaNDinovikarmasthAnityAdismRtiSUditam || yA vedabAhyA ittyetadapi cedRzagocaram | tasmAnna vedamUlatvaM nApi pratyakSamUlatA || tantrAntarANAM yukteti kalpyate kAraNAntaram | nanu mUlAntarApekSA yadi syAdastu dUSaNam || svataHpramANaM vijJAnaM bhavatAM nanu darzane | satyaM tadeva vijJAnaprAmANyamapanIyate || bAdhakAraNadoSAbhyAM tAvapi dvAviha sphuTau | evaM zrutiviruddhasya sphuTamUlAntarasya yat || paJcarAtreNa sAdharmmyaM tantratvenAbhidhitsitam | kriyAtvena tu sAdharmmyaM brahmahatyA'zvamedhayoH || zrutipratyakSayostatra yatomUlatvanizcayaH | nanu ca zrutimUlatve vedAdevArthasiddhitaH || tatpraNetRsvatantratvakalpanA netyacUcudam | naivaM na kalpyate puMsi svAtantryaM zrUyate hi tat || tasyAdhyakSamidaM sarvaM bhISA'smAdidamAdiSu | nanu vedamUlA eva cedetAH paJcarAtrasmRtayaH kiM tarhi tadarthasmaraNavattanmUlabhUtavedavAkyasmaraNaM nAnuvartate pAJcarAtrikANAm | na cArthasmaraNasya prayojanavattvAt tasya viphalatvAt tadanAdaraNIyamiti yuktaM, na hi yataH prAmANyaM tadeva vismartuM yuktam | atha vismaraNopapattaye pralInanittyAnumeyazAkhAmUlatA AzrIyate tadA yadeva yena pramANatayA parigRhItaM sa tatpralInazAkhAmastake nikSipya pramANIkuryAt nityAnumeyapralInazAkhayostu svarUpasiddhireva durlabhA | atha vidyamAnazAkhAmUlA eva tAH smRtayaH tadA tatpraNetRvadanye'pi tata evopalabheran iti granthapraNayanaprayAsavaiyarthyam | atrocyate sa khalu bhagavAn amoghasahajasaMvedanasAkSAd- bhavadakhilavedarAzirviprakIrNavividhavidhyarthavAdamantrAtma- kAnekazAkhAdhyayanadhAraNAdiSvadhIradhiyo bhaktAnavalokya tadanukampayA laghunopAyena tadarthaM saMkSipyopadidezeti na kiJcidanupapannam | yathA'huH | vedAnteSu yathAsAraM saGgRhya bhagavAn hariH | bhaktAnukampayA vidvAn saJcikSepa yathAsukham || iti, ete ca manvAdisamastasmaraNasAdhAraNAH paryanuyogAstantraTIkAkRtaparizramANAmanAyAsaparihAryA iti neha prapaJcyate | nanu cedaM vedamUlatvaM paJcarAtratantrANAmanupapannaM vedanindAdarzanAt, uktaM hi caturSu vedeSu puruSArthamalabhamAnaH zANDilya (p. 52) idaM zAstramadhItavAn iti, anavagatavacanavyakterayaM paryanuyogaH, na hi nindA nindyaM nindituM pravartate api tu | ninditAditaratprazaMsituM yathaitareyakabrAhmaNe prAtaH prAtaranRtaM te vadanti ityanuditahomanindA uditahomaprazaMsArtheti gamyate mAnave | Rgvedo devadaivattyo yajurvedastu mAnuSaH | sAmavedastu pitryaH syAt tasmAttasyAzucirdhvaniH || iti sAmavedanindA itaravedaprazaMsArthA, yathA vA bhArate | catvAra ekato vedA bhArataM caikamekataH | samAgataistu RSibhistulayA'ropitaM purA || mahattve ca guruttvAcca ca dhriyamANaM yato'dhikam | mahattvAcca guruttvAcca mahAbhAratamucyate || iti mahAbhArataprazaMsArtheti gRhyate na vedanindeti | evaM paJcarAtraprazaMseti gamyate | athAnuditahomAderanyatra stutidarzanAt | atatparatvaM nindAyAstathAtrApi bhaviSyati || vedaprazaMsA bahuzaH paJcarAtre'pi dRzyate | na hi tebhyaH paraM kiJcid vAGmayaM kamalAsana ? | vedAntairidamevoktaM tattvajJAnopapAdaiH || ityAdau | api ca caturSu vedeSu iti nAyamarthaH vedeSu puruSArtho nAstIti kintu yasteSu puruSArthastamalabhamAna iti | nanu puruSArthamalabhamAna ityanvayo na vedeSu puruSArthamti, maivaM vyAvartyAbhAvAt, na hi vedeSvevAyaM puruSArtho na labhyate ato vedeSu yaH puruSArthastamalabhamAnaH tadabhilASI paJcarAtrazAstramadhItavAniti paJcarAtrazruttyoraikArthyameva pratIyate | yatpunaruktamupanayanAdisaMskRtAnAM bhagavadArAdhanArthatayA dIkSAlakSaNasaMskAravidhAnAdavaidikatvamiti tadayuktaM na hyupanayanAdisaMskRtAnAM jyotiSTomAdikarmAGgatayA dIkSAdisaMskAravidhAyakam AgnAvaiSNavam ityAdivAkyamavaidikaM bhavati | atha vaidikasaMskArAt saMskArAntaravidhAnaM hetuH, tadanupapannaM siddhe hi paJcarAtrazAstrasya avaidikatve tasya saMskArAntarattvasiddhiH tatsiddhau ca tasyAvaidikatvasiddhirittyanyonyAzrayaNAt | kiJca samastavaidikasaMskArebhyaH saMskArAntaratvaM vA hetuH, utakatipayebhyaH saMskArebhyaH, na tAvadanantaraH kalpaH upanayanAdisaMskArasyApi caulAdisaMskArAt saMskArAntaratvenAvaidikatvaprasaGgAt, na cAntyaH kalpaH, uktadoSAnativRtteH, na hyupanayanaM samastavaidikasaMskArebhyaH saMskArAntaramasiddhazca samastavidikasaMskAravyatirekaH paJcarAtrazAstrasyApi vaidikatvAdityuktameva | yadapi dharmapramANatvAbhimatacaturdazavidyAsthAneSvaparigaNitatvAt pAzupatAditantravat trayIbAhyattvamiti tadapi dvaipAyana – vAlmIkipraNItabhAratarAmAyaNAdigranthairanaikAntikam | yattu bhagavatA bAdarAyaNena nirastatvAditi tadasat, kathaM hi bhagavAn dvaipAyanaH sakalalokAdarzabhUtaparamabhAgavato bhAgavataM zAstraM nirasyatItyutprekSyeta | ya evamAha | idaM zatasahasrAddhi bhAratAkhyAnavistarAt | Avidhya matimanthAnaM daghno ghRtamivoddhRtam || navanItaM yathA daghno dvipadAM brAhmaNo yathA | AraNyakaM ca vedebhya oSadhIbhyo yathA'mRtam || idaM mahopaniSadaM caturvedasamanvitam | sAGkhyayogakRtAntena paJcarAtrAnuzabditam || idaM zreya idaM brahma idaM hitamanuttamam | RgyajussAmabhirjuSTamatharvAGgirasaistathA || bhaviSyati pramANaM vai etadevAnuzAsanam | iti, bhISmaparvaNyapi | brahmaNaiH kSatriyairvaizyaiH zUdraizca kRtalakSaNaiH | arcanIyazca sevyazca pUjanIyazca mAdhavaH || sAtvataM vidhimAsthAya gItassaMkarSaNena yaH | dvAparasya yugasyAnte Adau kaliyugasya ca || iti | tathA zAntiparvaNyapi | avazyaM vaiSNavo dIkSAM pravizet sarvayatnataH | dIkSitAya vizeSeNa prasIdennAnyathA hariH || vasante dIkSayedvipraM grISme rAjanyameva ca | zaradaH samaye vaizyaM hemante zUdrameva ca || striyaM ca varSAkAle tu paJcarAtravidhAnataH || tathA | vedaizcaturbhissa (sama – zabdAttAddhitena itacpratyayena vyutpannaH samitazabdo bhavati tulyArthaH |)mitaM merau mahAgirau | evamAdivacobhaGgIzataissAdaramIritaiH || vedAntasArasarvasvamAtmIyaM paramaM matam | paJcarAtraM nirAkuryAt kathaM dvaipAyanaH svayam | kathaM tarhIdaM sUtram utpattyasaMbhavAt iti kiM vA'sya sUtrasya hRdayam idamasya sUtrasya, bhAgavatazAstre jIvotpatteH pratipAdyamAnatvAt tasyAzca zrutinyAyavirodhenAsambhavAdasamIcInaM zAstramiti, yadyeSa sUtrArthastarhi paJcarAtrazAstranirAkaraNaparaM sUtraM, na hi paJcarAtrazAstreSu jIvotpattiraGgIkRtA yenaivamucyate | nanvastIdaM vacanaM vAsudevaH parA prakRtiH paramAtmA tatassaMkarSaNo nAma jIvo jAyate saGkarNAt pradyumnasaMjJaM mano jAyate tato'niruddhanAmA ahaGkAro jAyate | iti, api tu vyUharUpeNa vyaktirdevasya kIrtyate | tatra saMvyavahArArthaM jIva-zabdaH prayujyate || varNAnAmAnulomyena pUjyabhedaprasiddhaye | yathA'huH | varNaizcaturbhizcatvAraH pUjanIyA yathAkramam | iti, api ca jIvamano'haGkArazabdA na tanmAtravacanA api tu tattadadhiSThAnAdhikRtavilakSaNavigrahavatpuruSAbhidhAnA iti | vicitradehasaMpattirjanmeti vyapadizyate | toyena jIvAnityetadyajurmUrddhni yathA vacaH || api ca jIvotpattipralayAdigocarAH zrutismRtilokavAdAH carAcaravyapAzrayastu syAt tadvyapadezo bhAktastadbhAvabhAvitvAdityatraiva sUtrakAreNa kRtanirvAhAH || kiJcanAmAtmA zruternityattvAcca tAbhyaH ityatraiva brahmaNo jIvotpattiH zrutismRtinyAyavirodhena nirastA satI na punarupanyAsaM prayojayatIti anadhikaraNIyamadhikaraNamApadyeta, etena na ca karttuH karaNam iti sUtraM vyAkhyAtaM, na hyatra karttuH saGkarSaNAt karaNasya manasa utpattirucyate, uktaM hi vilakSaNapuruSavacanA ete zabdA iti, kimiti vA kartuH karaNannotpadyate devadattAdeH kartuH parazuprabhRtikaraNotpattyadarzanAditi cet, hanta hatastarhi apagatasakalakaraNakalApasvamahimapratiSThabrahmaNaH prANamanaHprabhRtinikhilakaraNottpatyabhyupagamaH, etasmAjjAyate prANo manaHsarvendriyANi ca iti, atha zrutiprasiddhatvAttattathaivAbhyupeyate | paJcarAtraprasiddhatvAdidaM kinnAbhyupaiSi bhoH || na hi smRtiprasiddhArthaparityAgo'tizobhanaH | nirdoSajJAnajanmatvAt prAmANyaM hi samaM dvayoH || yattu catvAra ete kiM samAnaizvaryabhAginaH | svatantrAH kimutaikasya svecchAmUrticatuSTayI || iti vikalpya | samAnaizvaryabhAgitve tulyatvAnnaiva kAryatA | ekasya mUrtibhedazcet kiM bhedena prayojanam || iti dUSayatIti vyAkhyAtaM vijJAnAdibhAve vA tadapratiSedha iti | taduyuktam asambhAvanIyatvAdvikalpasya, na hi kenacidIzvaravAdinA anekezvaraM jagadabhyupagataM vizeSatazca pAJcarAtrikaiH vAsudeva evaikaH parA prakRtiriti vadadbhiH, kintu sa eva bhagavAn lIlAviracitacaturbhedaH sakalamapi jagatsaMrakSatIti | na cedamanupapannaM bala – bhAratAvarajAgrajAdiprAdurbhAvavadupapatteH, yathaiva hi bhagavataH svalIlAviracitagagana – pavana – hara – viriJcyAdiprapaJcasya acintyamahimalIlaikaprayojanasya rAma – lakSmaNa bharata – zatrughnAdisvacchandAvigrahA na virotsyante evaM saGkarSaNapradyumnAdibhedA iti | yatparaM vipratiSedhAt iti caturSu vedeSu iti zrutivipratiSedhAt tantrANAM parasparavipratiSedhAdvA | apramANamiti tatra zrutivipratiSedhastu prAgeva prayuktaH, parasparavipratiSedhastu pradhAnaguNasAmAnyavizeSAdinyAyasaMpAditavacanavyaktInAM tantrANAM nAstyeva nyAyAnugraharahitAnAntu vacasAM na kvacidapi parinizcAyakatvaM, yathA'ha nyAyasaMpAditavyakti pazcAdvAkyArthabodhakam iti, tasmAtsUtrakAreNa idaM mahopaniSadam ityAdivacanairvedebhyovizeSeNAbhimatataraprAmANyeSu paJcarAtratantreSvavidyamAnajIvotpattipratipAdanAdhyAropeNa tannirAkaraNaparatayA sUtraM vyAkhyAyamAnaM vyAkhyAtRRNAmevAkhyAti khyApayatItyalaM prabandhena | tatraiSa sUtrArthaH pUrvaM svAbhipretasamayaparipanthikapila – kAzyapasugata jina – pazupatimatAnAM zrutinyAyaviorodhAdasAmaJjasyaM pratipAdya adhunA svAbhipretapaJcarAtratantrANAmapi itarasamayasamAnaparigaNanAd buddhau sannihitAnAmitarasamayavadasAmaJjasyamAzaGkya prAmANyaM (sthUNAnikhanananyAyenetyarthaH yathA hi sthUNAM draDhayitumicchavastAM svayameva hastena paricAlya parIkSante |)vyutpAdyate | tatrAdyena sUtradvayena pUrvapakSa upakSipyate tathA hi paJcarAtrazAstramapramANam utpattyasaMbhavAt pratipAdyamAnAyAH saMkarSaNAdyutpatterasaMbhavAt, kathamasaMbhavaH, ubhayathA'pyanupapatteH tathA hi | kintu catvAra evaite samAnaizvaryabhAginaH | eko vA syAccaturbhede dvedhA vyutpattyasaMbhavaH || samAnaizvaryabhAgitve tulyatvAnnaiva sRjyate | ekAtmatve'bhyupete'pi tathotpatterasaMbhavaH | sraSTRsRjyavibhAgo hi naikasminnavakalpate | tathA na ca karttuH karaNam itazca apramANaM kartuH saGkarSaNa saMjJAjjivAt karaNasya pradyumnasaMjJasya manasa utpattyasaMbhavAt, na hi devadattAtparazurutpadyata iti | evaM vA na ca karttuH karaNam itazca karttuH saMkarSaNAt na karaNamutpadyate brahmaNa eva samastakaraNotpattizruteH, etasmAjjAyate prANomanaHsarvendriyANi ca iti, vijJAnAdibhAve vA tadapratiSedha iti, vA – zabdAtpakSo viparivarttate | yaduktamubhayathA'pi saMkarSaNAdyutpatterasaMbhAdaprAmANyamiti naitadasti tasyAssaGkarSaNAdyutpatterapratiSedhaH | yadi hi vijJAnAdaya ete na bhaveyuH syAdutpattipratiSedhaH | vijJAnaJcAdi (AdIyate – upAdIyate upayujyate sarvakAryArthamityAdi sarvajagannidAnaM brahma, atra yadyapi upasarge ghoH kiriti pANinIyena kipratyayAntAdi-zabdasya nityapu/stvaM prApnoti tathApIha auNAdikapratyayena sAdhibhAvo'vagantavyaH ziSTaprayoge saMjJAsu dhAturUpANItyadinA tathaivAnuziSTatvena ziSTaziSTereva ca prayogamUlatayA anauNAdikasyaivapu/stvakalpanAt || athavA vijJAnaM cAdizcetyeva pAThaH | tatazca vijJAnaM cAdizca vijJAnAdi iti samAhAradvandvaH, vijJAnAdItikRtasamAhAradvandvake vijJAnAdipade nirvisargakapAThAvalokanabhrAntita eva prAcInakozeSvapi vijJAnaM cAdizceti vivakSaNIye vijJAnaM cAdi ceti lilikhuriti kecinmanyante | ita evAsvarasena kalpAntaramavalalambire granthAcAryAH evameva ca vijJAnAdisUtre zrIbhASye'pi zaGkAsamAdhyabhyUhanamiti kRtaM kusRSTyA vAcAmiti cApare | vastutastu zrIbhASyakozeSu AgamaprAmANyakozeSu ca prAyazo dezavizeSanairapekSyeNa vijJAnAdisUtre (vijJAnaM cAdi ca vijJAnAdi – brahma tadbhAve) ityeva prAmANikaH pATha ityavazyaM tAtparyavizeSeNa sa prayogo vaktavyo na tu yathAzrutArthakAdi – padenAcaramArthena abrahmasAdhAraNena | atraivamAcAcakSmahe A – samantAdattu zIlamasyetyAdin paramaM brahma supyajAtau NinistAcchIlye | iti pANinIyena tAcchIlye'rtheNiniH, AGgA cAsAdhAraNyaM vivakSyate tacca attA carAcaragrahaNAdityadhikaraNoktarItyA brahmAsAdhAraNaM karmeti tAdRzArthakAdipadena nikhilajagadadanakartR paraM brahmAbhihitaM bhavati tacca sAGkhyAdyuktadizA pradhAnadharmo mAbhUditi vijJAnapadena vizeSyate | evaM ca janmAdyasya yata iti sUtre Adipadena jagatsthitipraNAzahetutAyA lakSaNatvenAbhimatatayA lakSaNenetarabhedasAdhane janmAditritayasya saMhatya hetutAyAM vyApyatvAsiddhyA pratyekameva hetutAyA vAcyatvena svAsAdhAraNarUpeNAdin padena brahmopasthApitaM bhavatIti | sati caivaM (vijJAnaM cAdi ca vijJAnAdi brahma) iti zrIbhASyAcAryANAM paramAcAryANAM zrI6yAmunamunInAM cAbhidhAnamaJjasA samaJjasamiti yathAzrutArthagrAhiNAM keSAcidamISAmAcAryatAtparyAnabodhanibandhanamevAnupapattyabh idhAnam | pare tu saMpadAditvAt kvipaM kRtvA tasmAtsvArthe vidhAya Ada iti prasAdhya tato matvarthIyeninA AdinapadaM siSAdhayiSanti | tadidamapi prakiryAgauravaparAhatamiti nAtitRptaye viduSAm | kiM ca acchabdasya saMpadAdikvibantasya nityastrItve tato'Ni jAte aNantatvena GIpi'vazyaM bhAvena AdI iti syAditi tato'pi neSTasiddhisaMbhAvanA | yadapi adanamAda iti bhAve iti sUtreNa bhAve ghaJaM kRtvA bhAvaghaJantAcca matvarthIyeninA AdinpadaprasAdhanaM tadidaM ghaJapozceti pANinIyAnuzAsanavismaraNanibandhanaM ghaJi ghaslAdezavidhAnAt |)ceti vijJAnAdi brahma tadbhAve brahmabhAve utpatterapratiSedhaH | etaduktaM bhavati ekasyaiva paramAtmano vAsudevasyAparicchinnazakteH svAmAyAvezavazAt kAryakAraNabhAvopapattiriti | yattu na saGkarSaNAnmana utpadyate brahmaNa eva utpattizruteriti tadapi tasya vijJAnAditvena parihRtam | api ca na ca karttuH karaNam iti kimuktaM bhavati kiM yasyAH kriyAyA yatkaraNaM tatkriyAkartturnotpadyate, uta yad yatra kvApi karaNaM tat kutazcidapi kartturnotpadyata iti vA | tatrAdye kalpe siddhasAdhanatayA anumAnasya vipratiSedhaH, na hyatra saGkarSaNAtkartturutpadyamAnaM manaH svotpAdane karaNaM karmatvAt, nApi svotpattau kartRtvAt | apare'pi kalpe pratyakSavipratiSedhaH udakAharaNAdau karaNabhUtAnAmapi ghaTAdInAM karttuH kulAlAderutpattidarzanAt | tadidamAha vipratiSedhAditi | yadvA sUtradvasyAsya vyAkhyAnAntaramucyate | vijJAnAdeH prAmANatvahetorbhAvena yujyate || paJcarAtrapramANatvaniSedho'tiprasaGgataH | tatrAnuvAdasaMdehajJAnAnutpattilakSaNam || nirastamapramANatvaM vijJAnagrahaNAdiha | vaktrAzayavazaprAptamithyAzaMkA'panuttaye || Adizabdena tantrANAmAptoktatvaM vivakSitam | tathA hi | yassAkSAt kurute sadA sahajayA buddhyA samastaM jagat | yaH puMsAmabhivAJchitAni dizati dhyAnaikasaMtarpitaH || nityAvAptasamastakAma iti yaM prAhustrayIpAragAH | tasmin vibhramavipralambhanamukhA doSA bhaveyuH katham || utpattyasambhavo yazca pUrvasUtradvayoditaH | saMkarSaNAdimUrtInAM tatra pratividhIyate || vipratiSedhAt iti paJcarAtrasamaraNAnumitabhagavatpratyakSavipratiSedhAt tadanumitazrutivipratiSedhAdveti | yadvA sUtrANAM nyAyapradarzanaparatvAt paJcarAtrazrutyorasantamapi virodhaM kRtvA'tra cityante tathA | sati vedAviruddhatve kinnu manvAdivAkyavat | apramANAmidaM zAstraM pramANaM veti saMzaye || apramANaM viruddhArthapramityutpattyasambhavAt | asambhavazca sApekSanirapekSatvahetukaH || yAvaddhi sApekSaM paJcarAtrasmaraNaM na mUlapramANopasthApanamukhena svArthaM pramAtumupakramate tAvannirapekSApauruSeyAgamabhuvA pratyayena tadarthasyAnyathA paricchedAttadviruddhAyAH pramiterutpattyasambhavAt | tAvaddhi paJcarAtrasya mUlazrutyavabodhanam | pratyakSazAstrazastreNa yAvanmUlaM na lUyate || nanu kathaM vedA vA nirapekSA yAvatA teSAmapi bhagavadanubhavasApekSameva pramANatvaM tatkAraNatvAt, yathaiva hi paJcarAtrasmRtayaH tadanubhavasApekSAH evaM vedA apIti tatrocyate na ca karttuH karaNaM na kartturIzvarasya karaNaM vedAH kriyanta iti karaNaM, karNi lyuT, apauruSeyA vedA iti yAvat | vijJAnAdibhAve vA tadapratiSedha, na cedasti paJcarAtrazAstramapramANaiti kintarhi tadapratiSedhaH pramityutpatterapratiSedhaH viruddhArdhamapi vikalpena pramANamityarthaH asambhavadbhramavipralambhagavadanubhavamUlatvAd, vijJAnAdibhAve vijJAnaM – viziSTaM jJAnam asambhavatskhalanamiti yAvat, anyeSAM hi sarvadharmazAstranibandhaNAM sAMsArikattvenAsArvajJyAt anavAptakAmatvAcca sambhAvyamAnavividhaviplavaM jJAnaM, bhagavatastu svAbhAvikaniraGkuzaizvaryasya zrutizatasamadhigatAvitathasahajasamastadharmAdharmAdisAkSAtkAra M jJAnamiti vijJAnamityuktaM, tAdRzasya (asminnarthe vijJAnasyAdibhAvovijJAnAdibhAva iti SaSThItatpuruSo jJeyaH)tasyAdibhAve mUlatve sati tadapratiSedhaH pramANameveti | nanu kathaM zrutiviruddhasya tantrasya prAmANyAbhyupagamaH tatprAmANye hi zrutyA saha vikalpaH prApnoti, vikalpazca aSTadoSaduSTaH, sa ca kvacidanyataraparityAgakAraNAbhAvAdagatyA'bhyanujJAyate, yathA vrIhibhiryajet yavairyajeta iti, na hi tatrAnyataradapahartuM zakyam ubhayorapyanapekSatvAviziSTatvAt | na caivamapi paJcarAtrazrutyorvikalpena bhavitavyam atulyatvAt, nirapekSaM hi vaidikaM vacanaM apauruSeyatvAt, sApekSaM ca paJcarAtravacanamiti kathamanayorvikalpaH | zrUyatAM paJcarAtrazAstrasyApi nirapekSatvAdeva | kathannu pauruSeyasya vacaso nirapekSatA | iti cedidamAcaSTAM pRSTassanneSa tArkikaH || kimasya bodhakatvAya parApekSA'bhyupeyate | kiM vA nizcAyakattvAya yathArthajJApanAya vA || pumarthatvAya vA tatra caturNAmapyasambhavaH | na khalu cakravarttyupacAreNa bhagavantaM samarcayeditIdaM vacanaM zrUyamANaM bodhakatvAya kiJcidapekSate anyatra vyutpattigrahaNAt, na ca tAvatA sApekSatvena daurbalyaM zrutAvapi daurbalyaprasaGgAt | nApi nizcayajananAya, na hi arcayedityetat arcayenna veti saMzayitaM pratyayamutpAdayati vyutpattipratipattivyAkopaprasaGgAt | nApi yathArthatvAya, na hyutpannaM jJAnaM svakAraNavyatirekeNa yathArthatvAya aparamapekSate guNataH prAmANyasyAyuktatvAt anabhyupagamAcca | na ca puruSArthatvAya parApekSA zAstrazarIraparyAlocanAdeva tatsiddheH, iha hi yathoktasaMskAravatAM zAstrazravaNAt tadarthajJAnaM tatastadarthaMpAJcakAlikAnuSThAnaM, tato niratizayasaMpatprAptiriti zAstrAdevAvagamyate | athocyeta satyapi paJcarAtratantrANAM svataHprAmANye yAvattadvakturAptinizcayapurassaraM doSAbhAvo nAvadhAryate na tAvatprAmANyaM niSpAdyata iti tadasat, na hi doSAbhAvAjJAnaM prAmANyaM niSpAdayati nirdoSajJAnakAraNAdeva tadutpatteH | na ca nirdoSatvAyAptatvAdiguNanizcayaH sattAmAtreNa tatsiddheH, yathAha vArtikakAraH | tadA na vyApriyante tu jJAyamAnatayA guNAH | iti, doSAbhAvajJAne'pi guNAnAM sattayopayogo darzitaH, doSAbhAve tu vijJeye sattAmAtropakAriNaH | iti, na cotpannamapi pramANaM hAnopAdAnAdivyavahArAyAparamamekSate smaraNAbhilASAbhyAmeva tatsiddheH, yathAhuH smaraNAdabhilASAcca vyavahAraH pravartate iti | api ca svataHprAptaprAmANyAnAM vedAnAmapi yAvatkartRbhAvanizcayapurassaraM doSAbhAvo nAvadhAryate na tAvatprAmANyaM pratiSThitIti samAnaM sApekSatvam | atha yogyAnupalambhAdevAnAyAsasiddhe vaktRbhAve nirAzrayadoSANamasambhavAdaprAmANyazaGkaiva vede nAsti iti cet yathAhuH | tatrApavAdanirmuktirvaktRbhAvAllaghIyasI | vede tenApramANatvaM na zaGkAmadhigacchati || iti | hanta tarhi paJcarAtratantre'pi sarvajJasarvezvaravaktRbhAvAdeva ayatnasiddhe doSAbhAve aprAmANyazaGkA nAvataratIti samAnazcarcaH | etaduktaM bhavati ubhayorapi svataHprAmANyayorekatra doSAbhAvanizcayaH tadAzrayapuruSAbhAvanizcayAt, anyatra tadviruddhaguNavaktRkatva nizcayAditi | yathA auSNyAbhAvanizcayo nabhasi tadAdhArAbhAvanizcayAjjale tu tadviruddhazaityopalambhAditi | kiJca | sApekSanirapekSatve na hi bAdhasya kAraNam | zuktau rajatabodhasya nirapekSasya bAdhakam || nedaM rajatavijJAnaM tatsApekSamapISyate | seyaM jvAleti saMvittestailavartivinAzajA || anumA bAdhikA dRSTA sApekSA'pyakSajanmanaH | ato niravakAzena sAvakAzaM niSidhyate || na ceha sAvakAzatvaM bhagavacchAstravedayoH | atha zrutiviruddhasya tantrabhAgasya duzzakam || vAsudevapraNItatvaM nizcetumiti manyase | paJcarAtraviruddhasya vedabhAgasya vA katham || apauruSeyatAjJAnamAvirbhavati bAdhitam | tasyApi vedabhAgatvAt tathAbhAvo'bhyupeyate || asyApi paJcarAtratvAt tatpraNItatvamiSyatAm | karturasmaraNAttatra yadi cApauruSeyatA || tatkartRkatvasmRtyA'tra kinna syAttatpraNItatA | asti hyAstrIkumAraM sA dRDhA smRtiparamparA || paJcarAtrasya nirmAtA kezavo bhagavAniti | tatpraNItatvavizvAsAd gajAnazvAn dhanaM bahu || dakSiNAM vividhAM dattvA pratiSThAdIni kurvate | sAGkhyasya kapilo vaktA paJcarAtrasya kezavaH || iti skandapurANe'pi paThyate bhArate tathA | paJcarAtrasya kRtsnasya vaktA nArAyaNaH svayam || idaM mahopaniSadaM caturvedasamanvitam | sAGkhyayogakRtAntena paJcarAtrAnuzabditam || nArAyaNamukhodgItaM nArado'zrAvayanmunIn | brahmaNassadane tAta ! yathAdRSTaM yathAzrutam || evamAdipurANoktaiH sahasrairnyAyavRMhitaiH | vAsudevapraNItatvaM paJcarAtrasya nirvyatham || kintu vedasya nityatve vivadande vipazcitaH | tena nirdoSavijJAnakAraNatvAd dvayorapi || nirvizaGkaM pramANatvaM bhagavacchAstravedayoH | tatazca tulyaziSTatvAd vikalpena pramANatA || iti matvaitadAcaSTe sUtrakAro mahAmanAH | vijJAnAdibhAve vA tadapratiSedha iti || nanu ca bhagavatassarvajJatvenAsaMbhAvyamAnAyAmapi bhrAntau sarvazaktitvena vipralabdhamapi bhavatIti kimidamapi zAstraM vyAmohayitumabhihitam uta vastuto'vahitabuddhyA nibaddhamityanyatarapakSAvalambanaviklabamanasAM ka iva nirNayopAyaH, pratyuta vedavirodhAdeva viplavanaphalamityadhyavasyAma iti | tatrocyate vipratiSedhAt iti, samastazrutItihAsapurANalokavipratiSedhAd yadi vinA kAraNena bhagavataH sarvazaktitvamAtrAd viplAvanazaGkA | hantaivaM sarvazaktitvAnnarake dhArmikAnapi | pAtayenneti sandehAnnizceSTaM jagadApatet || api cAyaM sarvazaktitvena vipralipsamAnaH kimatIndriyAsatyArthAn vedAnAdau nirmAya sva svanirmANasmaraNazaktimapi hiraNyagarbhAderapahRtya tatprabhRti svAdhyAyaparamparAmimAM pravartitavAnna veti saMzayAnAH kathaM vizvasimaH | athAsya satyapi sarvazaktitve yAvacchakti karaNe pramANAbhAvAt anavasthAnAd bhagavatazca svabhAvAptakAmatayA vipralambhaprayojanavirahAd vaiSamyanairghRNyAdidoSairmAtrayApi cAsaMspRSTatvAt sarvaprANijAtasya svabhAvasauhRdena vyavasthAnAd vipralabdhuM praNItatve ca viduSAmadya yAvat svAdhyAyAdhyayana – tadarthAnuSThAnavatAM tatkartRdoSavismaraNAnupapattestAdRzAzaGkA nAstIti cettadetatsarvamanyatrApi samAnam | tathA hi | kimasyAvAptakAmasya sarvajJasya dayAnidheH | alpasattvairalabdhArthairvipralabdhaiH prayojanam || vipralabdhuM kRtaM tantraM kathaM vA paramarSayaH | itastataH prazaMsanti tulyavacchrutimUrddhabhiH || tathA hi vedaissaha nirvizeSaM vArAha – rAmAyaNa – bhAratAdau | amuSya tantrasya rahasyabhAvaM va (paThantIti draviDapAThaH |)danti santastamimaM vadAmaH || vedena paJcarAtreNa bhaktyA yajJena ca dvija ? | prApyo'haM nAnyathA prApyo varSalakSazatairapi || paJcarAtraM sahasrANAM yadi kazcid grahISyati | karmakSaye ca madbhakto yadi kazcid bhaviSyati || tasya vedAH paJcarAtraM nityaM hRdi va(vatsya prApte vasiSyatItyArSam |)siSyati | yadidaM paJcarAtramme zAstraM paramadurlabham || tad bhavAn vetsyate sarvaM matprasAdAdasaMzayam | purANaizcaiva vedaizca paJcarAtrastathaiva ca || dhyAyanti yogino nityaM kratubhizca yajanti tam | evamekaM sAGkhyayogaM vedAraNyakameva ca | parasparAGgAnyetAni paJcarAtraJca sattama ? || vedena paJcarAtreNa yaH pazyati sa pazyati | idammahopaniSadaM caturvedasamanvitam || vacasAmevamAdInAmAnantyAduparamyate | itthaMbhUtasya tantrasya viplavaM yadi zaGkase || sarvatra syAdanAzvAsa ityetadupadizyate | vipratiSedhAt | iti, evaJca | virodhe'pi vikalpaH syAd bhagavacchAstravedayoH | virodha eva nAstIti prAgeva pratyapAdayam || nanvatra bhavatAM bhASyA(bhASyakArapadeneha dramiDAcAryo, bhidhitsitaH | zrIbhASyakArAH zrI6rAmAnujAcAryAstu, zrI 6yAmunamunInAM ziSyaziSyA iti zrIbhASyasya zrI6yAmunamunyuttarakAlapraNItatvena tadiha bhASyaM na vivakSituM zakyam |) kArANAM viruddhAMzaprAmANyAbhidhAnaM kathamiva, yadyapi virodhaH kRtvA cintayA parihRtastadapi gambhIranyAyasAgaramavagAThugraparibRDhAnAM komalamanasAM vedAnAdaro mAbhUdityevamparam, yathaiva hi bhagavato jaimineH karmaphalopanyAsaH karmazraddhAsaMvarddhanAyeti | vedabAhyagRhItattvAdaprAmANyamavAdi yat | etadvAhyagRhItatvAd vedAnAM vA kuto na tat || api ca | kiM cedaM vedabAhyatvaM kA vA syAttadgRhItatA | kimaGga vedAdanyatva vedabAhyatvamucyate || tanniSiddhArthakAritvamAho taddveSazIlatA | tathA | gRhItatvamadhItatvaM jJAtatvaM vA vicAryatAm | kriyamANarthatA vA syAddhetuH sarvatra duSyati || tatra tAvad | yadi vedAdvibhinnatvaM bAhyatvaM sA'pyadhItatA | vedAdanyaistribhirvarNairadhItaM vaidikaM vacaH | pramANamityanaikAntyaM hetostatra prasajyate || jJAtatve'pi gRhItatve doSAdasmAnna mucyase | pUrvoktaM vedabAhyatvaM kriyamANArthatA yadi || gRhItatA'pi vedaiH syAttathaiva vyabhicAritA | pratiSiddhArthakartRtve vedabAhyatvalakSaNe || vyabhicArastrayIvAkyaiH prAyazcittavidhAyakaiH | prAyazcittavidhAyakAni vAkyAni kUSmANDairjuhuyAt ityAdIni pratiSiddhakAribhiradhItagRhItAnuSThIyamAnArthAnyeva pramANAnIti tAdRzavedabAhyagRhItatvamanaikAntikam | nApi vedadveSijanaparigRhItatvAdaprAmANyaM paJcarAtratantrANAM, hetorasiddhatvAt, api ca na vedadveSijanaparigrahaH prAmANyaM pratihanti, yadi hi pratihanyAnnirargalastarhi nAstikAnAM panthAH, te hi vedaprAmANyaprotsAdanAya prayasyantaH | kathaJcidvedavAkyAni gRhItvA vipralambhanAt | anAyAsena mithyArthAn vedAn kuryurdigambarAH || atha tatrAnadhikAriNAmadhyetRRNAmeva na cAbhivyAhared brahmasvadhAninayAdRte | ityAdivacanaparyAlocanayA doSo na nirdoSavedavAkyAnAmiti cet tatprastutatantreSvapyanadhikArizrotRjanAnAmeSa doSaH, na nirdoSatantrANAmiti sarvaM samAnamanyatrAbhinivezAt | atha mataM vedabAhyatvaM nAma vaidikakarmAnadhikAritvaM tadanadhikAribhirvedabAhyairgRhItatvAt caityavandanavAkyavat apramANamiti tatrApi kimakhilavaidikakarmAnadhikArijanaparigRhItatvaM hetuH, uta katipayavaidikakamrAnadhikArigRhItatvamiti vivicya vyAcaSTAm | na tAvadagrimaH kalpaH kalpate hetvasiddhitaH | na hi so'sti manuSyeSu yaH zraute kvApi karmaNi || nAdhikuryAdahiMsAdau nRmAtrasyAdhikAraH | anyathA hi brAhmaNahanana=taddhanApaharaNa- varNAGganAsaMgama-vedAdhyayanAdi kurvANAzcaNDAlAdayo na duSyeyuH | tadanadhikAritvAd, yasya hi yanna karttavyaM tasya hi tatkaraNaM pratyavAyAya, ataH sarveSAmIdRzavaidikarmaNi adhikAro vidyata evetyasiddho hetuH, sAdhanavikalazca dRSTAntaH | nApi katipayavaidikakarmAnadhikAribhirgRhItatvAdaprAmANyaM samastavedavAkyAnAmaprAmANyaprasaGgAt, asti hi sarveSAM katipayavaidikakarmAnadhikAraH, brAhmaNasyeva rAjasUye, rAjanyasyeva somapAne, ato vyavasthitavarNAdhikArigRhItavedavacanairanaikAntikohetuH, aprayojakazca | caityavandanataH svargo bhavatItIdRzI matiH | na tatparigrahAnmithyA kintu kAraNadoSataH || uktazca vaidikasamastAstikapravarabhRgu – bharadvAja – dvaipAyanaprabhRti – maharSijanaparigrahaH, adyatve'pi hi paJcarAtratantravihitamArgeNa prAsAdakaraNa – pratimApratiSThApana – praNAma – pradakSiNotsavAdIni pratyakSazrutivihitAgnihotrAdivat zreyaskaratarabuddhyA'nutiSThataH ziSTAn pazyAmaH, na caitadAcaraNaM nirmmUlamiti yuktaM sandhyAvandanASTakAcaraNAderapi nirmUlatvaprasaGgAt, uktaM ca ziSTAcArasya prAmANyam api vA kAraNAgrahaNe prayuktAni pratIyeranniti | atha bhAgavatajanaparigRhItatvAditi hetuH, hanta tarhi tatparigRhItatvAd vAjasaneyakaikAyanazAkhAvacasAM pratyakSAdInAM cAprAmANyaprasaGgaH | atha taireva parigRhItatvAditi hetuH tadasAdhAraNAnaikAntikam, asiddhaJca | kimiti vA tatparigrahAdaprAmANyam atraivarNikatvAditi cet kiM bhoH traivarNiketarasavarNarathakAraniSAdAdiparigRhItAnuSThIya- mAnArthAnAmAtharvaNavacasAM rathakAra AdadhIta etayA niSAdasthapatiM yAjayet ityAdivacasAM prAmANyaM nAsti | astuvA'travarNikaparigraho'prAmANyahetuH, eteSAM tu bhagacchAstrAnugAminAM bhAgavatAnAmutkRSTabrAhmaNyaM sarvapramANasamavagatamiti tatparigrahaH prAmANyameva draDhayati | Aha kena punaH pramANenaiSAM brAhmaNyamavagataM, kena vA'nyeSAm | nanu cakSurvisphAraNasamanantaraM zikhA – yajJopavIta – pAlAzadaNDa – mauJjIyujo dvijakumArakAn pazyanto brAhmaNA ityavagacchanti iha vA kimaharaharadhIyamAnavAjasaneyakaikAyanazAkhAn vilasadupavItottarIyazikhAzAlino'dhyApayato yAjayata pratigRhNato viduSaH pazyanto brAhmaNA iti nAvayanti | atha yAjana – pravacana – pAlAzadaNDAdInAM duSTazUdrAdiSu vyabhicArasaMbhavAd brAhmaNyasiddhavatkAreNa pravRttezca na tebhyo brAhmaNya nirNayaH, tadbhAgavatetaraviprANamapi samAnam | atha satyapi teSAM kvacidvyabhicAre tatsAmAnyAdanyatra vyabhicArazaGkAyAM zuktau rajatadhiyo vyabhicArAt rajate rajatadhiyAM vyabhicArazaGkAvat pratyakSavirodhAt anavasthAnAcca anupalabhyamAnavyabhicArodAharaNeSu tathAtvanizcayastadanyatrApi samAnam | atha matam anyeSAM brAhmaNyaM tadasAdhAraMagotrasmaraNAditi, tad bhAgavatAnAmapi samAnam, smaranti hi bhAgavatAH | vayaM bhAradvAjAH vayaM kAzyapAH vayaM gautamAH vayamaupagavA iti | na cedaM gotrasmaraNaM nirmUlaM sAma (Adhunikam)yikaM vA sarvagotrasmaraNAnAM tathAbhAvaprasaGgAt | saMbhAvyamAnadoSatvAd vaMzAnAM yadi saMzayaH | tadbrAhmaNye tato lokaM sarvaM vyAkulayedayam || tathA hi | jananIjArasandehajAtazcaNDAlasaMzayaH | nirvizaGkaH kathaM vedamadhISe sAdhu sattama ? || tena bhAgavatAnAmavicchinnaparamparAprAptavicitragotrasmaraNa- paryavasthApitaM brAhmaNyamanapoditamAste iti na bhAgavatAnAmamyeSAJca brAhmaNye kazcidvizeSaH | yadi paraM te paramapuruSamevAzritA ekAntinaH, anye kSudradaivatikA (tAMstu bhagavAneva teSpi mAmeva kaunteya yajantyavidhipUrvakamiti vinininda |)ssAdhAraNA iti, kiM punareteSAM brAhmaNye pramANamabhihitaM yadevAnyeSAM, kena vA teSAM brAhmaNyamavagatam kinna (na kevalaM mamaiva brAhmaNyanirUpaNyanirupaNabhAra Avayorubhayoreva tasya nirUpaNIyatvena samatvAditi bhAvaH |) etena, yadi ca kautUhalam | zrUyatAmubhayatrApi brAhmaNyasyAvadhArakam | pratyakSaM vA'numAnaM vA yadvA'rthApattireva vA || nanu kathaM pratyakSaM brAhmaNyamavagamayati, na hi prathamAkSasannipAtasamanantaramadRSTapUrvavipra – kSatrasamAnavayoveSapiNDadvayasannidhAvajagajamahiSAdivizeSavad ayaM brAhmaNaH ayaM kSatriya iti vibhAgena pratipadyAmahe | na ca tatpitrAdibrAhmaNyasmaraNasApekSamakSameva sannihitavyaktivarti brAhmaNyamavagamayatIti sAmprataM, tatsmarasyaiva pUrvAnubhavaviraheNa bandhyAsutasmaraNavadanupapatteH | na cAnumAnAttatpratibaddhaliGgAdarzanAt | na ca zama dama tapazzaucAdayo brAhmaNye liGgaM, teSAM brAhmaNena satA saMpAdyatvAd vyabhicArAcca | na cArthApattyA brAhmaNyanirNayaH, anupapattyabhAvAt, na ca vasante brAhmaNo'gnInAdadhIta ityAdivAkyArthAnupapattyA brAhmaNyanirNayaH, brAhmaNyAdipadArthAvagamapUrvakatvAt tadvAkyArthAvagamasya, nAyaM doSaH, na hi prathamAkSasaMprayogasamaya eva bhAsamAnaM pratyakSaM nAnyadityasti niyamaH, yadevendriyavyApArAnuvRttau satyAmaparokSamavabhAsate tatpratyakSaM tathA ca brAhmaNyamiti tadapi pratyakSaM, pratImo hi vayamunmIlitalocanAH tatsantativizeSAnusaMdhAnasamanantaraM vasiSTha – kAzyapIya – zaThamarSaNaprabhRtivicitragotrakulazAliSu samAcArazuciSu vilasadupavItottarIyazikhAmauJjIbandheSu sphuTatarasaMdadhad brAhmaNyam | na caitadalaukikaM yatsantativizeSAnusaMdhAnasApekSamakSaM brAhmaNyaM grAhayatIti, sarvatra dezakAlasaMsthAnAditikarttavyatAnugRhItamendriyaM svagocaraparicchedotpAde kAraNambhavati karaNamAtrasyAyaM svabhAvo yaditikarttavyatApekSaNam | yathAha | na hi tatkAraNaM loke vede vA kiJcidIdRzam | iti kartavyatAsAdhye yasya nAnugrahe'rthitA || iti, tatazca santatismRtyAnugRhItena cakSuSA | vijJAyamAnaM brAhmaNyaM pratyakSatvaM na muJcati || tathA ca dRzyate nAnA sahakArivyapekSayA | cakSuSojAtivijJAnakaraNatvaM yathoditam || suvarNaM vyajyate rUpAt tAmratvAderasaMzayam | tailAd ghRtaM vilInaJca gandhena tu rasena vA || bhasmapracchAdito vanhiH sparzanenopalabhyate | azvatvAdau ca dUrasthe nizcayo jAyate dhvaneH || saMsthAnena ghaTatvAdi brAhmaNatvAdiyonitaH | kvacidAcAratazcApi samyagrAjyAnupAlitAt || iti || yatsamAnavayoveSapiNDadvayavilokane | tatkSaNAdakSato bhedo nAvabhAtIti bhASitam || naitAvatA vibhAgasya pratyakSatvaM nivartate | sAdRzyadoSAttatra syAd vibhAgasyAnavagrahaH || samAnarUpasaMsthAnazuktikA – kaladhautayoH | vivekaH sahasA nAbhAditi kAlAntare'pi kim || pratyakSo na bhavedevaM viprakSatravizAM bhidA | yadvA saMtativizeSaprabhavatvameva brAhmaNyaM, taccAnvayavyatirekAbhyAM yathAlokaM kAryAntaravadavagantavyameva, ke punaH santi vizeSA yeSu brAhmaNazabdaM prayuJjate vRddhAH keSu vA prayuJjate, | uktaM gotrArSeyAdismRtimatsvityanekazaH | AstAmaprastutA cintA prAcI prastUyate kathA || siddhaM gotrAdiyuktatvAd viprA bhAgavatA iti | vaizyavrAtyAnvaye janma yadeSAmupavarNitam || paJcamassAtvato nAma viSNorAyatanAni saH | pUjayedAjJayA rAjJaH sa tu bhAgavataH smRtaH || vaizyAttu jAyate vrAtyAditi vAkyadvayekSaNAt | atra brUmaH kimetAbhyAM vacanAbhyAM pratIyate || abhidhAnAnvayo vA syAnniyamo vA'bhidhIyatAm | na tAvat sAttvat – bhAgavata – zabdau vaizyavrAtyAbhidhAyakAveveti niyantuM zakyau apratIteH, atiprasaGgAcca, na hi paJcamaH sAtvata ityatra sAtvata – bhAgavata – zabdayorarthAntarAbhidhAnapratiSedhaH pratIyate zrutahAnyazrutakalpanAprasaGgAt iha hi vrAtyavaizyAnvayajanmA yaH paJcamaH sAtvata iti tasya sAttvatasaMjJAnvayo'vagamyate paJcama zabdasya prathama nirdiSTatvenoddeza (uddezyasamarthakRtvAdityarthaH)katvAt | na ca paJcamasya sAtvatatve sAtvatenApi vaizyavrAtyapaJcamena bhavitavyaM, na hi uddizyamAnasyAgnimattve upAdIyamAnasyAgne dhUmavattvena bhavitavyam ato nedRzasmRtiparyAlocanayA sAtvata – bhAgavata – zAbditAnAM vrAtyatvanizcayaH | yadi punaranayorjAtyantare'pi prayogo dRSTa iti etAvatA tacchabdAbhidheyatayA bhagavacchAstrAnugAminAmapi viprANAM tajjAtIyatvanizcayaH, tatastatraiva sahapaThitAcAryazabdasyApi nikRSTavrAtyApatye prayogadarzanAt sAGgasarahasyavedadAturdvijaparasyApi vrAtyatvaM syAt | atha tasya vrAtyavAcakAcArya – zabdAbhidheyatve'pi pramANAntareNAplutabrAhmaNyanizcayAt AcArya – zabdasya Acinotyasya buddhim ityAdiguNayogenApi vRttisaMbhavAnna vrAtyatvazaGkA tadatrApi jAtyantaravAcakasAtvata – bhAgavata – zabdAbhidheyatve'pi bhagavacchAstrAnugAminAmamISAmati- spaSTaviziSTagotrArSeyAdismaraNadRDhAvagatatvAd brAhmaNyasya sAtvata – bhAgavata – zabdayozca sattvavati bhagavati bhaktiyogenaiva vRttisambhavAnna vrAtyatvazaGkAvatAraH, etaduktaM bhavati | na caikazabdAvAcyatvAdekajAtIyatA bhavet | mA bhUdAcAryazabdatvAd brAhmaNasya maNDUkavAcitA | iti tacchabdavAcyatvAt siMho maNDUka eva kim || tathA go – zabdavAcyatvAcchabdazcApi viSANavAn | tatazca | sudhanvAcArya ityAdyA yathA'rthAntaravAcakAH | vrAtyAnvaye prayujyante tathaivaito bhaviSyataH || yaduktaM yogarUDhizaktidvayopanipAte sAtvata – bhAgavata=zabdayorUDhizaktirevAzrayitumuciteti | tadayuktaM klRptAvayavazktyaivAbhidhAnopapattau satyAmaklRptAkhaNDazaktikalpanA'nupapatteH | yo'pi hi sAtvata – bhAgavata- zabdayorvaizyavrAtyAnvayajanmani rUDhizaktimabhyupagacchati abhyupagacchatyeva asAvanyatra sattvavadbhagavacchabdayoH prakRtibhUtayostadutpannasya ca taddhitapratyayasyArthAntarAbhidhAnasAmarthyaM sAttvataM vidhimAsthAya, janmAntarakRtaiH puNyairnaro bhAgavato bhavedityAdau tadihApi tadyogenaiva vrAtyAnvayajanmani vRttisambhavena zaktyantarakalpanAyAM pramANaM kramate, saMbhavati caiteSAmapi sAkSAdbhagavadArAdhanAbhAve'pi vAsudevasyAyatanazodhana – balinirharaNa – pratimAsaMrakSaNAdikriyAyogenaiva sAttvata – bhAgavata – zabdAbhidheyatvaM, tasyedam iti saMbandhamAtre'pi cANpratyayasmaraNAt, uktazca vaizyavrAtyAnvayajanmano'pi bhagavadAyatanAdizodhanAdikriyAyogaH, sAtvatAnAJca devAyatanazodhanaM naivedyabhojanaM pratimAsaMrakSaNam iti, tathA viSNorAyatanAni saMpUjayeti | etena idamapyapAstaM yadeSAmapi vRttisAmyAd vrAtyAtvamiti anyadeva hi devAyatanazodhanabalinirharaNapratimAsaMrakSaNAdikam | anye cAbhigamanopAdAnejyA – svAdhyAyayogA bhAgavatairaharaharanuSThIyamAnAH kriyAkalApA iti jyotiSTomAdAviva tathaiva jyotiSTome grahacamasajuhvAdipAtrakaraNatakSNAdiSu takSNo vyApAraH, Rtvijastu viziSTamantroccAraNadevatAbhidhyAnA'bhiSTavaprabhRtiSu | na ca tAvatA teSAM takSNAJcaikajAtitvasaMzayaH, evamihApi bhagavacchAstrasiddhapAJcakAlikAnuSThAtRRNAmanyeSAmAya- tanazodhanAdi kurvatAM prAsAdapAlakAvaranAmnAmantyAnAM ceti | yatpunaruktaM sAtvata – bhAgavata – zabdayoryaugikatve rathakAra AdadhIta ityatrApi rathakAra – zabdasya rathakaraNayogena traivarNikavRttiprasaGga iti tadanupapannaM, yuktaM hi tatrAdhAnotpattivAkyAvagatavasantAdikAlabAdhaprasaGgAt, saudhanvanA RbhavaH sUracakSasa iti mantravarNAvagatajAtyantaravRttibAdhaprasaGgAcca | mAhiSyeNa kariNyAM tu rathakAraH prajAyate | iti smRtyavagatajAtyantaratve'pi kSatriyavaizyAnulomotpanno rathakArastasyejyAdhAnopanayanakriyAzcApratiSiddhA iti zaGkhavacanAd vidyAsAdhye'pi karmaNi adhikArAvirodhAt, traivarNikAnAJca zilpopajIvitvasya pratiSiddhatvena teSu rathakArazabdasyAnucitatvAcca jAtyantaravAcitvAdhyavasAnaM, na ceha tathA virodho'sti | api ca | klRptAvayavazaktyaiva labdhe svArthAvabodhane | naSTAvayavamAnatvaM pratyAcaSTa ca sUtrakRt || prokSaNISvarthasaMyogAt iti | tatazca sattvAdbhagavAn bhajyate yaiH paraH pumAn | te sAtvatA bhAgavatA ityucyante dvijottamAH || smRtyantarANi ca bhAgavatAnAmutkRSTabrAhmaNyapratipAdakAnIti parastAt pradarzayiSyante | yat punaruktaM samAne brAhmaNye kimiti sAtvata – bhAgavataikAntika – zabdairevaiteSAM niyamena vyapadeza iti tatparivrAjakanigadAdivadityadoSaH | yathaiva hi samAne brAhmaNye yajuSTve ca kecideva brAhmaNAH kAnicideva yajUMSi parivrAjakanigadazabdAbhyAmadhIyante tiSThantu brAhmaNAH parivrAjakA AnIyantAM, yajUMSi varttane na nigadAH, nigadA varttante na yajUMSi iti ca tathehApi bhaviSyati, nigadAzcaturthammantrajAtaM yajUMSi vA tadrUpattvAt iti nyAyAbhidhAnAt | vRttyarthaM devatApUjAnaivedyaprAzanAdibhiH | daurbrAhmaNyaM yadapyuktaM tatra pratividhIyate || na hi bhAgavataissarvairvRttaye'bhyArcito hariH | dRSTA hi bahavassavArthaM pUjayanto'pi sAtvatAH || kecidyadi paraM santaH sAttvatA vRttikArzitAH | yAjayanti mahAbhAgairvaiSNavairvRttikAraNAt || na tAvataiSAM brAhmaNyaM zakyaM nAstIti bhASitum | na khalvAdhvaryavaM kurvaJ jyotiSTome patiSyati || yadi na pratigRhNIyuH pUjaiva viphalA bhavet | pUjAsAdguNyasiddhyarthamataste pratigRhNate || arcanAnte hiraNyaJca tasmai deyaM svazaktitaH | anyathA pUjakasyaiva tatra pUjAphalaM bhavet || hantyalpadakSiNo yajJa ityAdismRtidarzanAt | RtvijA dravyalubdhena svayaM yAJcApurassaram || yadArtvijyaM kRtaM karma tadeva hi niSidhyate | tadyathA yadAzaMsamAnamArtvijyaM kArayanti uta vAme dadyAt uta vA mA vRNIta iti taddha tatparAgeva yathA jagdhaM na haivaM tyajyamAnaM bhunakti | iti, zraddhApUtadakSiNAdAnaM tUbhayorapi zreyaskarameva | yo'rcitaM pratigRhNAti dadyAdarcitameva ca || tA ubhau gacchataH svargamityAdismRtidarzanAt | yadapi vRttyarthaM devapUjanAd devakozopajIvitvAcca devalakattvaprAptiriti tadaSi devatAntaravRttyarthArAdhana tatkozopajIvanaviSayamiti draSTavyam | tathA ca bhagavAn vyAsaH | bhaveddevalako yo vai rudrakAdyupajIvakaH iti, api bhavati zANDilyavacanam | vRttyarthaM yAjinassarve dIkSAhInAzca kevalam | karmadevalakA ete smRtA hyatra purA mune || tAMzca saMvatsarAdUrdhvaM na spRzenna ca saMvizet | tathA | kalpadevalakAH kecit karmadevalakA api | atha trivarSAdUrdhvamayogyA devakarmaNi || ye kalpoktaM prakurvanti dIkSAhInA dvijAtayaH | vRttyarthaM vA yazo'rthaM vA kalpadevalakAstu te || vRttiM kRtvA tu vipreNa dIkSitena vidhAnataH | anyena yUjayeddevamazaktaH svayamarcane || yajanaM mukhyamevaitad gauNamevAnyathA bhavet | anyathA iti – adIkSitenetyarthaH, tadeva spaSTayati adIkSitena vipreNa yenakena vidhAnataH | vRttyarthaM yatkRtaM karma tajjaghanyamudAhRtaM || ityAdismRtizataparyAlocanAt paJcarAtrasiddhadIkSAsaMskAravirahitAnAM brAhmaNAnAM devakozopajIvanavRttyarthapUjanAdikamupabrAhmaNatvadevalakatvA- vahamiti nizcIyate, yatpunaH ziSTavigarhitanirmAlyanivedyopayogAd bhAgavatAnAmaziSTatvamiti | tatra brUmaH kimidaM nirmAlyaM nivedyaM cAbhipretaM zrotriyasya | puSpaudanAdimAtraM cet sarvalokAviruddhatA | puSpaudanaparityAgaM na hi loko'numanyate || viziSTapratiSedho'pi na yuktastadasiddhitaH | na hyanirUpitavizeSaNA viziSTabuddhirAvirasti, na ceha vizeSaNaM nirUpayituM zakyate, kimiti na zakyate yAvatA devoddezena parityAgo vizeSaNaM, kimidAnIM paJcarAtrazAstramapi pramANamaGgIkRtaM bhavatA yena paJcarAtratantravihitamantrapratiSThApitapratimAsu devatAmabhyupetya taduddezena tyAgo vizeSaNamabhilaSyate, kathaM hi tatprAmANyAnabhyupagame tatpratipAdyamAnAyA devatAtvaM, kathantarAJca taduddezena tyaktasya nirmAlyanivedyabhAvaH, na hi kAcijjAtyA devatA nAmAsti, yaiva hi haviH pratiyogitayA pramANabhUtAcchabdAdavagamyate sA tatra devatA iti hi vaH siddhAntaH | atha paJcarAtrikairdevatoddezena parityaktatvAbhyupagamAnnirmAlyanivedyabhAvaH, hanta tarhi, taireva paramapAvanatayA'pi nirmAlyanivedyopayogasyAGgIkRtatvAt tadvadeva pAvanatvamaGgIkriyatAm | athApAvanameva taiH pAvanabuddhyA parigRhItamiti na tatprAzatyamaGgIkriyate, hanta tarhyadevataiva devatAbuddhyAropeNa taiH parigRhIteti na taduddezena tyaktasya nirmAlyanivedyabhAvo'GgIkriyatAm | etaduktaM bhavati puSpaudanAdisvarUpamAtratyAgasyAniSTatvAt svadarzanAnusAreNa ca vizeSaNAsaMbhavAt paradarzanAnusAreNa vizeSaNanirUpaNe tasyaiva paramapAvanatvApAtAt tatra prAmANyamabhyupagacchadbhiranyaizca nirmAlyanivedyopayogo'vazyAGgIkaraNIya iti | Aha kathaM punastatra prAmANyamaGgIkurvatA nirmAlyaM nivedyaJca na pariharaNIyam | niSidhyate hi tantreSu nirmAlyaprAzanAdikam | yathA sanatkumArIyasaMhitAyAmudIritam | niveditaM tu yaddhavyaM puSpam phalamathApi vA | tannirmAlyamiti proktaM tatprayatnena varjayet || tathA pradezAntare | nirmAlyaM bhakSayitvaivamucchiSTamagurorapi | mAsaM payovrato bhUtvA japannaSTAkSaraM sadA || brahmakUrcaM tataH pItvA pUto bhavati mAnavaH | iti, tathendrarAtre | na copajIveddevezaM na nirmAlyAni bhakSayet | tathA | na copayo (na copabhogayogyAnIti pA. |)gayogyAni nirmAlyAni kadAcana | iti, tathA saMhitAntare | nirmAlyAni na cAznIyAnna jighrenna ca laGghayet | iti, tadevamanekasaMhitAsamadhigataniSedhasya nirmAlyopabhogasya kathamiva pAvanatvAGgIkAraH, | atrAha devamuddizya tyaktasyApi ca vastunaH | nADikAdazakAdarvAgupayogo na nindyate || tathendrarAtra eva | dazanADyAdhikaM pUraM sthApayettu vicakSaNaH | kAlayogassamuddiSTo rAtrAvahani caiva hi || kAlayogAtiriktaM tu nirmAlyaM paricakSate | tatastadapsu caivAgrau kSipedbhUmau khanettu vA || iti | ucyate nAtra nirmAlyaprAzanAdi prazasyate | kintu pUraNapUjAyAM viniyuktasya vastunaH || nADikAdazake pUrNe pazcAttyAgo vidhIyate | sAmAnyena niveditasya puSpaudanAdeH kRtakAryatayA nirmAlyatvenApanaye prApte nADikAdazapUraNaM pUjAGgatayA sthApanaM vidhIyate dazanADyAdhikaM pUraM sthApayediti | tatazca tantrasiddhAntaparyAlocanayApi vaH | haridrAcUrNa – naivedya – pAdAmbusparzanAdikam || na siddhyet tantrasiddhAntaH kva nu yUyaM kva cAlpakAH | aho vidyAlavollAsijihvAgrastavicetasaH || sitAsitaM vaco bhAti sakalaGkendubimbavat | ye hi yuSmadvidhA mUrkhAsteSAmeva niSedhagIH || sevyamAnaH hi tatsarvaM vaiSNavairadhikAribhiH | aghaughadhvaMsanAyAlaM somapAnamivAdhvare || anyeSAM hi tadaspRzyaM puroDAzaH zunAmiva | tadyathezvarasaMhitAyAm | durlabho bhagavadbhakto lokesmin puruSaH suta ? | tatrApi durlabhataro bhAvo vai yasya tattvataH || pAdodakaM prati zubhassiddhAnnai (zrImadbhAgavate yathA'ha bhagavantaM zrIkRSNamuddhavaH – tavocchiSTabhujo dAsAstava mAyAM jayemahi iti |) ca nivedite | sragAdike copabhukte hyupabhogArthameva ca || atazca bhAvahInAnAmabhaktAnAM ca SaNamukha ? | niSiddhaM bhagavanmantradRkpUtamakhilaM hi yat || iti, tathA pradezAntare | kuGkumaM candanaJcaitat karpUramanulepanam | viSNudehaparAmRSTaM tadvai pAvanapAvanam || iti, tathA padmodbhave | viSNudehaparAmRSTaM yazcUrNaM zirasA vahet | so'zvamedhaphalaM prApya viSNuloke mahIyate || tathezvarasaMhitAyAm | upabhuktasya sarvasya gandhapuSpAdikasya ca | snAnAdAvupayuktasya dadhikSIrAdikasya ca || dUSaNaM na prayoktavyaM zabdairapra (nindA'sUyAdyAviSkArakArakairityarthaH |)tipattijaiH | nirmAlyabuddhyA devIyaM pAvanaM dUSayanti ye || te yAnti narakaM mUDhAstatprabhAvApalApinaH | iti, yAni punardIkSitamevAdhikRtya samayAnuzAsanasamaye nirmAlyopayoganiSedhaparANi vacanAni tAni pA(bhagavatpAriSadAnamIzoviSvaksenastadupayogAnantarakAle niSedhaparANi draSTavyAni |)riSadezopayogottarakAlAbhiprAyeNa draSTavyAni | yato bhagavadarthena tyaktaM srakcandanAdikam | pazcAdabhogyatAM yAti viSvaksenanivedanAt || ata eva nivedyAdi tato'rvAgeva sAtvataiH | sevyate tena tatteSAmutkarSasyaiva kAraNam || api ca | devatAntaranirmAlyaM ziSTairiSTaM vigarhitam | idantu vaidikatvena somapAnavadiSyate || ye nAma bhagavacchAstraprAmANyaM nAnujAnate | na nirUpayituM zakyaM tairnirmAlyamitIritam || nirUpaNe'pi bhagavannirmAlyamatipAvanam | samastavaidikAcAryavacanairavasIyate || zabdapramANake hyarthe yathAzabdaM vyavasthitiH | na cAtra zabdo nAstIti vaktavyaM badhiretaraiH || yathA brahmapurANe ca paThyate | viSNornaivedyakaM zuddhaM munibhirbhojyamucyate | anyannivedya nirmAlyaM muktvA cAndrAyaNaJcaret || viSNudehaparAmRSTammAlyaM pApaharaM zubham | yo narazzirasA dhatte sa yAti paramAGgatim || etena | nirmAlyaJca nivedyaJca bhuktvA cAndrAyaNaJcaret | iti smaraNamapi rudrakAlyAdiviSayamityAveditavyaM, tathA mahAbhArate | hRdi dhyAyan hariM tasmai nivedyAnnaM samAhitaH | madhyamA'nAmikAGguSThairgRhItvAnnamitaM punaH || prANAya cetyapAnAya vyAnAya ca tataH param | udAnAya samAnAya svAheti juhuyAt kramAt || iti, tathA pradezAntare | niveditantu yaddeve taddadyAd brahmacAriNe | iti | tathA mahAbhArate | paJcarAtravido mukhyAstasya gehe mahAtmanaH | prApaNaM bhagavadbhuktaM bhuJjate cAgrabhojanam || iti, tathA ca bhagavAn zaunakaH naivedyaM svayamaznIyAt iti, | ityAdismRtizatasiddhazuddhi viSNornaivedyaM bhavabhayabhedi yo vinindet | nAstikyAt smRtivacanAnyupekSamANastajjihvAvizasanameva yuktamatra | nanu prANAgnihotrasya naivedyaM sAdhanaM katham | niriSTakaM na ziSTAnAmiSTaM homAdisAdhanam || na ca dravyAntarAkSepo homAyetvakalpate | rAgataH prAptamevAnnaM yatastenopajIvyate || nApi bhuktyantarAkSepo naivedyAyopapAdyate | sAyaM prAtardvijAtInAmazanaM zruticoditam || nAntarA bhojanaM kuryAditi tatpratiSedhanAt | naiSa doSo yataH prANaprabhRtirdevatAgaNaH || guNabhUtaH zruto viSNorviSNupAriSadezavat | yathaiva hi bhagavanniveditamapi puSpaudanAdiviSvaksenAya dIyamAnaM nAnaucittyamAvahati | yathA vA hoturucchiSTa eva somaraso'dhvare | adhvaryvAdervizuddhyai syAdevamatra bhaviSyati || api ca | bhojyAbhojyavyavasthAyAH zAstrameva nibandhanam | taccedbhojyamidaM brUte kiM vayaM vidadhImahi || yathA'nuSThAnatantratvaM nityakAmyAgnihotrayoH | evaM prANAgnihotre'pi naivedyAzanatantratA || yadapyuktaM garbhAdhAnAdidAhAntasaMskArAntasevanAd bhAgavatAnAmabrahmaNyamiti tatrApyajJAnamevAparAdhyati, na punarAyuSmato doSaH, yadete vaMzaparamparayA vAjasaneyazAkhAmadhIyAnAH kAtyAyanAdigRhyoktamArgeNa garbhAdhAnAdisaMskArAn kurvate | ye punaH sAvitryanuvacanaprabhRtitrayIdharmatyAgena ekAyanazrutivihitAneva cattvAriMzat saMskArAn kurvate te'pi svazAkhAgRhyoktamarthaM yathAvadanuti (yadyapi anUpasRSTAttiSThaternAtmanepadaM prApnotIti anutiSThanta ityeva syAttathApi anuSThAnazIlA anuSThAnaparAyaNA ityarthasya pratipipAdathiyitatvena tAcchIlyavayovacanazaktiSu cAnaz iti pANinIyena cAnazpratyayo na tu zAnacpratyaya ityavadhArayantu nipuNAH |)SThamAnAH na zAkhAntarIyakarmAnanuSThAnAd brAhmaNyAt pracyavante, anyeSAmapi parazAkhAvihitakarmAna- nuSThAnanimittAbrAhmaNyaprasaGgAt sarvatra hi jAti – caraNa – gotrAdhikArAdivyavasthitA eva samAcArA upalabhyante | yadyapi sarvazAkhApratyayamekaM karma tathA'pi na parasparavilakSaNAdhi- kArisaMbaddhA dharmAH kvacitsamuccIyante, vilakSaNAzca trayIvihitasvargaputrAdiviSayopabhogasAdhanaindrAgneyAdikarmAdhika aribhyo dvijebhyastrayyantekAyanazrutivihitavijJAnAbhigamanopAdA- nejyAprabhRtibhagavatprAptyekopAyakakarmAdhikAriNomumukSavo brAhmaNA itinobhayeSAmapyanyonyazAkhAvihitakarmAnanuSThAna- mabrAhmaNyamApAdayati, yathA caikAyanazAkhAyA apauruSeyatvaM tathA kAzmIrA (kAzmIrAgamapadena kiM vivakSitamiti na viziSya jAnImaH kAzmIrAgamaprAmANya- nirUpaNaparograntho'pi cAsmadRSTeragocara iti na kiMcidIzmahe vaktum | yatnena tu tatsarvamAsAsya samaye prakAzayiSyate |)gamaprAmANye prapaJcitAmiti ne prastUyate | prakR(etenaiti zrIsaMpradAye sarvavedarahasyArthAnuyAyini kenApyajJAtatasukRtena samutpadyApi ziSyasaMjivRkSayA vA, ziSyAn vyAmohyArthalipsayA vA, zAstratattvArthAnabhijJAnena vA, durabhimAnagarimNA vA, lokadhandhanArthaM vA, pUrvAcAryavacassvazraddhayA vA, tadIyacaramatAtparyajJAnAzaktatayA vA, kalikalmaSakaluSatayA vA, svIyaduradRSTAkRSTatayA vA, vAdinigUDhAtiprauDhabhAvArthAnabhijJatayA vA like svaprauDhimakhyApanAya vAdinI mudhaiva saMninatsayA vA, athavA saMbhUyaitaiH sarvarhetubhireva otatsaditi nirdezo brahmaNastrividhaH smRta iti bhagavaduktarItyA brahmAsAdhAraNa – tadAdipadaghaTite parabrahmAsAdhAraNa – zrIrAmAyaNArambhaNarUpe gAyatrImantre sarvavAdyavipratipannaparadevatAprasAdake devatAntarArthakatvaM balAdadhyAropya sAdhAraNamantratAprasAdhanena tasya kSudradevArAdhanaparatvaM vA dvijAnAmanAvazyakatvakhyApanaM vA kSudramantrasAmyasaMbhAvanaM vA kurvantaH parAstAH | prakRtAnAM bhAgavatAnAM tadatyAgabodhanena tyajatAM ca vrAtyatAbodhanena pUrvAcAryANAM gAyatrImantre dvijatvaprasAdhakatAyAH spaSTamanumatatvena tannityatve vivadamAnAnAmAcAryArthavaimukhyasya bAlenApi sujJAnatvAt | yadapi kvacit smRtiSu gAyatryA ravidevatAkatvaM savitRdevatAkatvaM vA zrUyate iti na tasyA bhagavanmantratvamiti samutthAnaM tattu raviHH sulocanaH sUryaH savitA ravilocanaH iti zlokasthabhagavannAmAnabhijJAnanibandhanameva | yatra brahmAsAdhAraNaliGgadarzanena bhautikAkAzAdivAcakAkAzAdipadAnAmAkAzastalliGgAditi parabrahmopasthAkatvamAstiSatAcAryAH kimu tatra bhagavannAmagaNAntaHpAtino ravisavitRpadayorbhagavadvAcakatvavipratipattisamutthAnazaGkA'pi viduSAm | na ca yAni nAmAni gauNAni vikhyAtAni mahAtmanaH | ityAdinA sahasranAmAcArya eva gauNanAmatAmavocaditi na tayorbhagavadraDhatvaM kintu ravi – savitRpadayoH kozAdinA divAkara eva rUDhiriti kathaM bhagavadasAdhAraNyasaMbhAvanApIti vAcyam | na hyatra gauNAnItyuktyA guNavRttyA bhagavadabhinirdezakatvamabhidhitsitaM kintu avayavazaktyA bhagavadabhidhAyakatvena DitthakapitthAdizabdAnAmi bhagavannAmagaNAntaH pAtizabdAnAM na yadRcchAzabdatvaM, kintu lokavedayosteSAM zabdAnAM tadarthe zaktibhramavidhurairlakSaNAgrarahitaizca RSibhirbhUzaM parasmin brahmaNi vAsudeve'bhihitatvAttadvAcakA eva te zabdA ityayamarthaH | ata eva tu prayogabhUyastvAbhidhitsayA vikhyAtAnI tyuktam | parigItAnItyatra paripadamapi sahasranAmnAM rUDhatvamupodvalayati | kiMca sarvadhIprerayitRtvalakSaNAntaryAmikRtyAliGgopalambhasAmarthyena api tasyA brahmAsAdhAraNyasiddhiH | kiM ca priya eva hi sarvathA varaNIyo bhavati nApriya iti varaNIyatvaliGgaliGgitatvenApi niratizayapriyatamatvena brahmAsAdhAraNyasiddhiriti pravyaktam | tatazcarSINAM lakSaNAgrahAjanyabhUyaHprayogayogena nAmnAM rUDhatvasiddhyA sAvitrAdidevatAkatvaM parabrahmAsAdhAraNadevatAkatvasAdhakamiti supuSkalamavaziSTaM cAsmacchiSyaiH sunirUpitamanyatreti kRtamanabhijJanigrahasaMnahanena vaidikamArganiSkaNThakIkaraNapravRttAnAM sudUradRzAm ||)tAnAM tu bhAgavatAnAM sAvitryanuvacanAditrayIdharmabandhasya sphuTataramupalabdherna tattyAganimittavrAtyatvAdisaMdehaM sahate || tattatkalpitayuktibhiszakalazaH kRtvA tadIaM mataM | yacchiSyairudamardi sAtvatamatasparddhAvatAmuddhatiH || yaccetatsataM mukundacaraNadvandvAspadaM vartate | jIyAnnAthamunissvayogamahimapratyakSatattvatrayaH || AkalpaM vilasantu sAtvatamataprasparddhiduSpaddhati- vyAmugdhoddhatadurvidagdhapariSadvaidagdhyavidhvaMsinaH | zrImannAthamunIndravarddhitadhiyonirdhUtavizvAzivAH santassantatagadyapadyapadavIhRdyAnavadyoktayaH | iti zrI6yAmunamuniviracitamAgamaprAmANyam || zrAvaNakRSNapratipadi zukre saMva 1957 ||