*************************************************************************************************************
* àgamapràmàõyam ÷rã yàmunàchàryaswàmin the Paramaguru of Srãbhà÷yàchàrya,
*
* Edited By A. S. T. S. P. S. M. M. Ràmami÷ra÷àstri , Professor Sanskrit College, Benares
* 
* published 1937 C.E., Benares
*
* Data entered by the staff of Muktabodha 
* under the supervision of Dr. Mark S. G. Dyczkowski
*
* CSX+  transliteration
* Revision 0 June 14, 2007
*   Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute   
*   THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY.   
******************************************************************************************************************

|| ÷rãþ ||

àgamapràmàõyam |

÷rãpa¤caràtratantrapràmàõyavyavasthàpanaparam |

÷rãbhàùyakàràõৠparamaguruõà

÷rãyàmunàcàryasvàminà praõãtam |

satsa§pradàyàcàryasarvatantrasvatantra pa§0 
svàmi÷rãràmami÷ra÷àstriõà pari÷odhita§ kvacidviùame 
vi÷adãkçta§ ca |

AAGAMAPRAAMAA.NYAM
By

"SRII YAAMUNAACHAARYA SWAAMIN,

the Paramaguru of Srãbhàshyàchàrya,

Edited By

A. S. T. S. P. S. M. M. RAAMA MI"SRA "SAASTRII,

PROFESSOR SANSKéIT COLLEGE, BENARES.

vàràõasyàm

÷rã ràme÷vara pàñhakena tàràyantràlaye mudritam |

1994 vaikramàbde | 1937 ãsvã | = 1937 CE



|| ÷rãþ ||

÷rãyai namaþ |

÷rãpataye namaþ |

÷rãmate ràmànujàya namaþ |

namonamo yàmunàya yàmunàya namonamaþ |
namonamo yàmunàya yàmunàya namonamaþ |

yasmi/÷cirantanagiràmiha tatparatva-
tattatpralambhanavimårcchita÷okahànam |
àyattamasti bhavavàridhipotapàdo
ràmànujàryamunireùa jayatya'jasram ||




÷rãþ

÷rãyai namaþ

÷rãdharàya namaþ

bhagavate yàmunamunaye namaþ

÷rãmate ràmànujàya namaþ ||

÷rã6madyàmunamuniviracitamàgamapràmàõyam |

jagajjanmasthitidhva§samahànandaikahetave |
karàmalakavadvi÷va§ pa÷yate viùõve namaþ ||

ye'mã kecana matsaràtsavayaso durmànasàrà naràþ |
gambhãrৠguõa÷àlinãmapi gira§ nindanti nindantu te ||

sàràsàravicàrakau÷alada÷àpàre pare'vasthitàþ |
santassantyanasåyavo'pi bahavaþ ÷a§santi ye madgiram ||

abhinive÷ava÷ãkçtacetasৠbahuvidàmapi sambhavati bhramaþ |
tadiha bhàgavata§ gatamatsarà matamida§ vimç÷antu vipa÷citaþ ||

	iha kecid 
yatastato'vagatakatipayakutarkakalkavisphårjjitavijitamanasastrayãmàrgas
a§rakùaõavyàjena nijavimar÷akau÷alàti÷ayamupadar÷ayantaþ 
paramapuruùaviracitanirati÷ayani÷reyasagocarapa¤caràtratantrapràmà.
nye vipratipadyante |

vadanti ca |

dvedhà khalu pramàõatva§ vacasàmavasãyate |
ekammànàntaràpekùamanapekùamathetarat ||

tatràpi |

na tàvatpuruùàdhãnaracana§ vacana§ kvacit |
àsãdati pramàõatvamanapekùatvalakùaõam ||

pauruùeya§ hi vacaþ 
pramàõàntarapratipannavaståpasthàpanàyopàdãyamàna§ 
vaktustadarthasiddhimanurudhyamànameva pramàõabhàvamanubhavati | 
na ca 
pa¤caràtratantrapratipàdyamànavilakùaõadãkùàpårvakabhagavadàra
adha-nàbhilaùitasvargàpavargàdisàdhyasàdhanasa§bandha§ 
pratyakùàdãnyàvedayitu§ kùamante | na hi pratyakùeõa 
dãkùàràdhanàdãni nirãkùamàõàsteùৠni÷reyasasàdhanatৠ
pratipadyàmahe |
	na càrvàcãnàþ 
kecidatimànuùa÷aktayo'mãùamabhilaùitasàdhanatàmadhyakùitavanta 
iti pramàõamasti, yatasteùàmapi cakùuràdãndriya§ 
dç÷yamànamindriyasvabhàva§ nàtikramitumutsahate |

nanu ca |

prakçùyamàõa§ pratyakùa§ dçùñamà÷rayabhedataþ |
atastadà÷raye kvàpi dhruva§ parinitiùñhati ||

	sarva§ hi sàti÷aya§ nirati÷ayada÷àmanubhavad dçùña§ 
viyatãva parimàõa§, sàti÷aya§ ca kàkolåkagçdhràdiùu 
pratyakùamãkùitamiti tadapi tathà bhavitumarhati | iya§ ca j¤ànasya 
parà kàùñhà yà sarvagocaratà, adhikaviùayatayaiva hi jagati jànàni 
parasparamati÷erate |

itthamai÷varyavairàgyasàmarthyàdiguõà api |
nirastàti÷ayàþ pu§si kvacitsantãti sårayaþ ||

	ato 
yasyaitadakhilabhuvanàvalambibhàvabhedasàkùàtkàripratyakùa§ sa 
tatsamãkùitadãkùàràdhanàdidharmabhàvo bhagavàneva§ vyàcaùñeti 
kimanupapannamiti |

tanna pratyakùavij¤ànaprakarùaþ kalpito'pi vaþ |
svagocaramatikramya nànyadàskanditu§ kùamaþ ||

tathà hi |

råparåpitadekàrthasamavàyiùu càkùuùaþ |
prakarùo bhavitu§ yukto dç÷yamànaprakarùavat ||

evam, |

indriyàntaravij¤àna§ vi÷va§ gocarayenna tu |
katha§ pratyakùavij¤àna§ vi÷va§ bodhayitu§ kùamam ||
nanu tatklçptasàmarthya§ vidyamànopalambhane |

	asati hi svabhàvànubandhini vidyamànopalambhanatve 
pratyakùataiva paràvartate, na hyajàtamativçtta§ 
và'gamayadanumànàdi pratyakùapakùanikùepa§, tena 
a÷eùaviùayitàlakùaõapratyakùaprakarùaþ 
svabhàvaniyamanirmålitodaya iti na hçdayamadhirohati | idamapi 
sàti÷ayena nirati÷ayamanumimànaþ pçùño vyàcaùñৠsàti÷aya eva 
kinnu tৠda÷àmanubhavati yataþ para§ na sa§bhavati 
mahimetyabhinivi÷ase bàla iva sthavirabhàvam |
	athaikasmin sàti÷aye kenàpyanyena nirati÷ayena bhavitavyamiti 
àhosvitsamànajàtãyenànyena nirati÷ayada÷àmadhiråóhena 
bhavitavyati |

na tàvadagrimaþ kalpaþ kalpate'nupalambhataþ |
na hi dçùña§ ÷aràvàdi vyomeva pràptavaibhavam ||

	yadi ca tadeva sàti÷ayamasa§bhàvanãyaparaprakarùa§ 
parinitiùñhet, hantaþ ? tarhyekaikena ghañamaõikàdinà 
brahmàõóodaravivaramàpåritamiti 
tatpratihatatayetarabhàvabhaïgaprasaïga

vyomnaiva labdhasàdhyattvànmadhyamaþ siddhasàdhanaþ |
kalpàntare'pi durvàra§ pràgudãritadåùaõam ||

vibhustambhàntakhyàptastambhassàti÷ayo na hi |
dçùñapårvastathà'nyovyàghàtaþ sthita eva saþ ||

yadapi viyati parimàõamiha nidar÷ita§ tadapi vimar÷anãyameva 
parimàõa§ hi nàma de÷àvacchedaþ iyattà paritobhàvaveùñanamiti 
yàvat |
	na ca nabhasi tadastãti kathamiva tadiha nidar÷anatayà nirdi÷yate |
	yadi ca nabhasi tadanumanvãta tadapi tarhi 
sambhàvyamànaparaprakarùamiti punarapi sàdhyavikalatà |
	na ca ati÷ayitena prattyakùeõa dãkùàràdhanàdayo dharmatayà 
avabodhità ityapi pramàõamasti tasmàdasmadàdiùu 
anàlocitaparacetanàtirekaparikalpanà'lpãyasãti 
nàbhipretasàdhyasàdhanasambandhe pratyakùa§ pramàõa§, natarৠ
tanmålatayà pa¤caràtrasmçtiþ pramàõam |
	na ca karaõapathadåravartini prastutavastunyavinàbhàvà-
dhàraõàdhãnodayamanumànamutpattumala§, na 
hyaùñacaravahvayastadavinàbhàvitayà dhåmamanusa§dadhati |	
na càgamassàtvatasamayasiddhakriyàkalàpakartavyatopasthàpana-
paraþ paridç÷yate, yena tanmålatayà pa¤caràtrasmçtàþ pramàõa§ 
syuþ, na càdç÷yamàno'pyanumànagocaraþ, yathaiva hi 
tantraprasiddhadãkùàràdhanatatphalàbhimatasvargàdisàdhyasàdhana-
bhàvo nànumànagocaraþ sambandhàvadhàraõavirahàt, eva§ 
tanmålàgamo'pi tata eva nànu màtu§ ÷akyaþ |
	na càgamenàpi prastutasmaraõamålabhåtàgamàvagamaþ 
sambhavati sa hi dvedhà pauruùeyàpauruùeyabhedàt |

na tàvatpauruùeyeõa vacasà tasya sambhavàþ |
vipralabdhumapi bråyurmçùaiva puruùàþ yataþ ||
adyatve'pi hi dç÷yante kecidàgamikacchalàt |
anàgamikamevàrtha§ vyàcakùàõà vicakùaõàþ ||

tadiha pa¤caràtragranthaprabanddhçõàmapi 
tanmålabhåtàgamàvagamapuraþsarã ki§ svanibandhanànৠ
vedamålattvapratij¤à, ki§ và yathàruci racayatৠprarocanàya 
tathà vacanamiti ÷aïkàmahe |

tàvatà ca pramàõatva§ vyàhanyeta samãhitam |
na hi nityàgamaþ ka÷cidasti tàdç÷agocaraþ ||
na copamànàttanmåla÷rutisiddhirasambhavàt |
katha§ hyadçùñapårvà sà sadç÷aj¤ànagocarà ||
na càrthàpattitastanmåla÷rutisiddhiþ, anupapattyabhàvàt, 
smaraõanyathà'nupapattyà hi tatkalpanà pràdurbhavati | samaranti hi 
pa¤caràtrapraõetàraþ-dãkùàràdhanàdi dharmatayà'ùñakàdãniva 
manvàdayaþ |
	na cànanubhåte vastuni smaraõa÷aktiràvirbhavati, 
anubhava÷cendriyaliïga÷abdasadç÷ànupapadyamànàrthapårvakaþ, 
ãdç÷aviùaye'nubhavaþ pramàõàntarebhyo'nàvirbhava/÷codanàmeva 
målamupakalpayatãti sidhyedapyaya§ manorarthaþ yadi hi 
yathàrthatvaniyamo'nubhavànৠpràmàõikaþ syàt, yadà 
punàràgadveùàbhinive÷àdiva÷okçtàntaþkaraõànàmayathàrthànu-
bhavabhàvità bhàvanàþ svànuråpàþ smçtãràracayanti kathamiva 
tadà smaraõànupapattitaþ pramàõabhåtà ÷rutirupakalpyeta 
anyathà'pi smaraõopapatteþ, manvàdismaraõeùvidàn㧠kà vàrtà | 
nanu tatràpi pràguktà yuktayaþ paràkramante na hyaùñakৠ
dçùñavatàmiùñasàdhanamiti matiràvirasti |
	na cànumàna§, sabandhàdar÷anàt, na ca ÷abdaþ, 
tadanupalambhàt, na cànupalabdho'numàtu§ ÷akyaþ, 
sa§bandhàdar÷anàdeva, na copameyaþ, sadç÷àniråpaõàt, na ca 
kalpayitu§ ÷akyaþ, anantaroktatvàt smçtyanyathopapatteþ |

vedasa§yogipuruùasmaraõànupapattitaþ |
kalpyate cec ÷rutistatra tato'nyatràpi kalpyatàm ||
yatonàrada÷àõóilyapramukhàþ paramarùayaþ |
smaryante pa¤caràtre'pi sa§pradàyapravartakàþ ||

tata÷ca |

tulyàkùepasamàdhàne pa¤caràtramanusmçtã |
pramàõamapramàõa§ và syàtৠbhedo na yuktimàn ||
tyajyatৠvà pramàõatva§ manvàdismçtigocaram |
vi÷eùaþ pa¤caràtrasya vaktavyo và sa ucyate ||
api và kartçsàmànyàt pramàõamiti såtrayan |
såtrakàraþ sphuñãcakre vailakùaõaõya§ vivakùitam ||

tathà hi 
thrutivihitànàmagnihotradar÷apårõamàsajyotiùñomàdikarmaõৠ
smçtivihitànàmaùñakàcamana – sa§dhyopàsanàdikarmaõৠca 
pitràdyupadiùñatvàt paramahitabuddhyà traividyavçddhànৠ
nirvi÷eùamanuùñhàna§ dçùña§, tena 
tàdç÷a÷iùñatraivarõikaparigrahadraóhimnà 
spaùñadçùñàùñakàdikartavyatàpratãtiþ svopapàdanapañãyas㧠
÷rutimeva bhålabhåtàmavalambate |
	na caivamàcamanopanayanàdãniva 
÷rutivihitàgnihotràdipadàrthànuùñhàyinastàntrikàcàrànupacarataþ 
pa÷yàmaþ |

pratyutainàn vigarhante kurvàõàn vedavàdinaþ |
tasmàd yatkartçsàmànyàt pràmàõya§ smçtiùåditam ||
naiva tatpa¤caràtràdi bàhyasmaraõamarhati |
na hi traivarõikàþ ÷iùñàstaduktàrthànupàsate ||
	nanu tatràpi ÷rutismçtipràpta÷ikhàyaj¤opavãtàdidhàrayadbhir-
bhàgavatabràhmaõaraiharaharanuùñhãyamànàrthatvena 
codanàmålattve sa§bhàvya màne kathamiva 
pràmàõyapratyanãkabhåtà bhramavipralambhàdayaþ 
smaraõakàraõatayà kalpyante |

	ucyate |

		hantaiva§vàdinà sàdhu pràmàõyamupapàditam |
		yat traivarõikavidviùñà÷÷iùñau bhàgavatà iti ||

	nanu te kathama÷iùñà ye traivarõikàgragaõyà bràhmaõàþ 
tanna teùৠtraivarõikatvameva nàsti dåre bràhmaõabhàvaþ, na 
hãndriyasa§prayogasamanantara§ keùucideva dehavi÷eùeùu 
anuvartamànamanyato vyàvartamàna§ naratvàtirekiõa§ 
bràhmaõya§ nàma jàtivi÷eùamaparokùayàmaþ, 
÷ikhàyaj¤opavãtàdayastu bràhmaõadãnৠvidhãyamànà na 
tadbhàvamàpàdayitu§ kùamante, nàpyavagamayanti, 
duùña÷ådràdiùu vyabhicàradar÷anàt, 
atonirvivàdasiddhavçddhavyavahàra evàtràvagamanidànam |
	na ca bhàgavateùu bràhmaõapadamavi÷aïka§ laukikàþ 
prayu¤jate | bhavati ca bhedena vyapade÷aþ – ito bràhmaõà ito 
bhàgavatà iti | syàdetad bràhmaõeùveva kuta÷cid guõayogàt 
sàtvatabhàgavatàdivyapade÷aþ yathà teùveva paribràjakàdi÷abdà iti 
tanna |

råóhyà sàttvata÷abdena kecit kutsitayonayaþ |
ucyante teùu satsveùa ÷abdo nànyatra vartate ||
råóhi÷aktipratidvandviyoga÷aktiparigrahaþ |
ayukta iti yuktij¤à rathakàrapade tathà |

	aparathà kathamiva 
rathakàra÷abdo'dhyayanasiddhabuddhyaïgatvabhaïgenàpi yaugik㧠
vçttimapahàya jàtivi÷eùamabhinivi÷ate | santi ca sàtvatà nàma 
upanayanàdisa§skàrahãnà vai÷avràtyànvayino'varajanmànaþ kecid 
yathà'ha manuþ |

vai÷yàttu jàyate vràtyàt sudhanvàcàrya eva ca |
bhàruùa÷ca nijaïgha÷ca maitrasàtvata eva ca ||

iti,

bhàgavata÷abda÷ca sàtvateùu vartate iti nàtra ka÷cid vivàdaþ ||

smaranti ca |

	pa¤camaþ sàtvato nàma viùõoràyatanàni saþ |
	påjayedàj¤ayà ràj¤à§ sa tu bhàgavataþ smçtaþ || iti

tathàcodãritavràtyaprasåtivçttyupàyatayedameva smaranti yadamã 
ha pratyakùameva vçttyarthamanutiùñhanto dç÷yante tathà co÷anà 
sarveùৠkçùi ÷astropajãvanam àcàryasàttvatayordevapåjanam iti, 
tathà bràhme puràõo viùõoràyatanàni sa påjayedàj¤ayà ràj¤àm 
| iti, tathà'nyatràpi sàtvatànৠca devàyatana÷odhana§ 
naivedya÷odhana§ pratimàsa§rakùaõam iti, tathà 
cedç÷asa§dehavyudàsàya manorvacaþ |

	pracchannà và prakà÷à và veditavyàþ svakarmabhiþ |

iti |

api càcàratasteùàmabràhmaõya§ pratãyate |
vçttito devatàpåjà dãkùànaivedyabhakùaõam ||
garbhàdhànàdidàhàntasa§skàràntarasevanam |
÷rautakriyà'nanuùñhàna§ dvijaissambandhavarjanam ||
ityàdibhiranàcàrairabràhmaõya§ sunirõayam |

smaranti hi vçttito devapåjàyà 
brahmakarmasvanadhikàrahetutva§ yathà |

yeùৠva§÷akramàdeva devàrcàvçttito bhavet |
teùàmadhyayane yaj¤e yàjane nàsti yogyatà || iti |

tathà ca paramasa§hitàyà§

teùàmeva vacaþ |

àpadyapi ca kaùñàyৠbhãto và durgato'pi và |
påjayennaiva vçttyartha§ devadeva§ kadàcana || iti |

yadapi samastavi÷iùñavigarhitanirmàlyadhàraõanaivedya-
bhakùaõàdyanuùñhàna§ tadapi teùàmabràhmaõyamevàbhidyotayati 
iti |
	api ca yadavalokanàdàvapi 
vi÷iùñà÷càndràyaõàdipràya÷cittàni vidadhati katha§ tatparigrahaþ 
÷rutimålatvamavagayatãti sa§bhàvayàmaþ | smaranti hi 
devalakàvalokane pràya÷citta§ devalakà÷càmã devako÷opa jãvitvàd 
vçttyartha§ devapåjanàt | tathà ca devalaþ |
	devako÷opajãvã yassa devalaka ucyate | iti,

tathà, vçttyartha§ påjayeddeva§ trãõi varõàõi yo dvijaþ |
	sa vai devalako nàma sarvakarmasu garhitaþ ||

iti |

	amã punarva§÷ànuparamparayà vçttyarthameva 
devamàràdhayanto dç÷yante, ato 
devalakattvamakàmenàpyabhyanuj¤àtavya§ tathà ca |

vióvaràha§ ca ùaõóa§ ca yåpa§ devalaka§ ÷avam |
bhu¤jàno nekùayedvipro dçùñvà càndràyaõa§ caret ||

iti pràya÷citta§ smaranti, tathà ca 
viùadataramamãùàmevopabràhmaõya§ varõayatyatriþ | avàlukà 
devalakàþ kalpadevalakà gaõabhogadevalakà bhàgavatavçttiriti 
caturthaþ ete upabràhmaõà iti, tathà ca bhagavàn vyàsaþ |

àhvàyakà devalakà nakùatragràmayàjakàþ |
ete bràhmaõacaõóàlà mahàpathikapa¤camàþ ||

iti, eva§ jàtyà karmaõà ca 
trayãmàrgàdapabhraùñabhàgavatajanaparigrahva eva 
pa¤caràtra÷àstrapràmàõyapratikùepàya paryàpto hetuþ, tathà hi |

vivàdàdhyàsita§ tantra§ na màna§ puõyapàpayoþ |
trayãvàhyairgçhãtatvàc caityavandanavàkyavat ||

	api ca teùৠtrayãmàrgatyàgapurassaraþ sarvadharmopade÷a iti 
svavàkyànyeva upakhyàpayanti caturùu vedeùu para§ ÷reyo'labdhvà 
÷àõóilya ida§ ÷àstramadhãtavàt ityàdãn tadiha katha§ 
caturõàmapi vedànৠni÷reyasasàdhanàvabodhakatvavyudàsena 
àrabhamàõaþ tatprasàdàvagatamartha§ pumarthatayà 
kathayatãtyutprekùyeta |
	manvàdayo hi vivakùitasakalasamãhitasàdhanàvabodhakamàga-
maikamålamabhidadhànà dç÷yante |

vedo'khilo dharmamåla§ smçti÷ãle ca tadvidàm |
÷rutismçtivihito dharmaþ | sa sarvo'bhihitovede sarvaj¤ànamayo 
hi saþ | iti ca |

	yadaparam upanayanàdisa§skçtànàmadhikçtànৠca 
agnihotràdisamastavaidikakarmasu punarapi 
bhagavadàràdhanàdhikàrasiddhaye dãkùàlakùaõasa§skàravarõana§ 
tadavaidikatàmevànukàrayati, vaidikatve hi 
tairevasa§skàrairbhagavadàràdhanàdàvapyadhikriyeran |
	yadapi dharmapramàõatayà samastàstikajanaparigçhãteùu 
caturda÷avidyàsthàneùvaparigaõana§ tadapyavaidkattve liïgam 
anyathà hãdamapi tadanyatamatvena smaryeta | na ca smaryate, tadavasãyate 
avaidikameveda§ pa¤caràtrasmaraõamiti | ata eva ca bhagavatà 
bàdaràyaõena 
trayãmàrgapratyanãkabhåtakaõabhugakùacaraõasugatamatàdibàhyasam
ayaniràsàvasare'sya tantrasya niràsaþ | utpattyasa§bhavàt iti |

trayãvidàmitthamasaïgraheõa tathà trayãbàhyaparigraheõa |
anantaroktairapi hetubhistanna mànavàdismaraõaissamànam ||

	eva§ sati yànyapi loka§ vyàmohayitu§ 
vidveùaõoccàñanava÷ãkaraõàdikùudravidyàpràyameva 
bahulamupadi÷adbhirbhagavadàràdhanàdikatipayavaidikakarmàõi 
pà¤caràtrikairnirdi÷yante tànyanupayogyànyavisrambhaõãyàni ca 
÷vadçtinikùiptakùãravaditi manyàmahe |

ato na vedamålattva§ pa¤caràtrasya yujyate |
pràmàõya§ pratipadyeta yena manvàdi÷àstravat ||

	atra ka÷cidàha kàma§ kakùyàntaritapràmàõyeùu 
manvàdismaraõeùu kàraõatayà vedàþ parikalpyantà§, 
pa¤caràtrasmaraõasya tu ki§ vedena tanmålatayà'valambitena 
vedànàmapi yadanubhavanibandhana§ pràmàõya§ tadanubhava eva hi 
pa¤caràtrasmaraõasya nidàna§, na khalu 
tulyamålayoraùñakàcamanasmaraõayormithomålamålibhàvaþ |

parasparamapekùete tulyakakùye na hi smçtã |
pa¤caràtra÷rutã tadvannàpekùate parasparam ||
vedamålatvahànena pa¤caràtre'vasãdati |
kutastanmålatàhànàdàgamo nàvasãdati ||

	àha kimeva§ vedà api puruùànubhavàdhãnapràmàõyàþ 
pauruùeyà eva kassa§÷ayaþ, vàkyatva§ hi 
paràdhãnaracanatvasvabhàvamupalabhyamàna§ 
kathamaparathà'vatiùñheta vedanàmno granthasyàya§ mahimà 
yatkenacid asandçbdho'pi vàkyatvenàvatiùñhata iti cet, hanta tarhi 
parvatavartino dhåmasyàya§ mahimà 
yajjbalanamantareõànucchinnasantàno gaganatalamadhirohatãti kimiti na 
syàt |

	nanu kathamatikràntamànàntaràvatàre dharme granthaþ 
sandçbhyate, maiva§ yatassahajasa§vedanasàkùàtkçtadharmàdharma 
eva bhagavàn jagadanukampayà vedanàmàna§ granthamàracayatãti |
	kimasti dharmàdharmagocaramapi pratyakùa§, bàóha§ 
kathamanyathà tanubhuvanàdikàryamupajanayati, sa hi tatra kartà bhavati 
yo yasyopàdànamupakaraõa¤ca sàkùàtkartu§ prabhavati 
dharmàdharmau ca jagadupakaraõamiti mãmà§sakànàmapi 
sammatameva | atastatsàkùàtkàrã ko'pyà÷rayaõãyaþ sa ca 
vedànàdau niramimãteti | yastu bråte giribhuvanàdayo bhàvà na 
kàryà iti pratibråyàdenam |

vivàdagocarà bhàvàþ kàryà vi÷vambharàdayaþ |
vicitrasannive÷atvànnarendrabhavanàdibat |
tathà sàvayavatvena vinà÷o'pyavasãyate ||
vina÷yanti ca ye bhàvàste tatsàdhanavedinà |
vinà÷yante yathà tajj¤airasmàbhiþ karakàdayaþ ||

	ye punaraparidçùñabuddhimadadhiùñhànatarupatanàdi÷akalità 
bhàvàþ te'pi vimatyàkràntà iti nànaikàntikatvamàvahanti | ki§ ca |

mahattayà sanàthena spandamànatvahetunà |
utpattibhaïgau bhàvànàmanumàtumihocitau ||

	tadevamudãritanyàyaprasiddhe vi÷vambharàdikàryatve sidhyatyeva 
bhagavatastadupakaraõadharmàdharmasàkùàtkàritvam | tathà hi |

vivàdàdhyàsità bhàvà ye'mã bhåbhådharàdayaþ |
te yathoktàvabodhena kartrà kenàpi nirmitàþ ||
utpattinà÷abhàgitvàdyadutpattivinà÷avad |
dçùñantattàdç÷à kartrà nirmitantadyathà gçham ||

	na ca vàcya§ karmaõàmeva svànuùñhàtç puruùasamãhitàni 
sa§pàdayatàmantarà nàntarãyaka§ tanubhuvanàdikàryanirmàõamiti 
yata÷cetanànadhiùñhitàni tàni na kàryàõi janayitumutsahante 
acetanatvàd vàsãvat, na hi cetanena takùõà'nadhiùñhità vàsã 
svayameva yåpàdãnyàpàdayitumalam |

na cà pårvàõyadhiùñhàya vaya§ nirmàtumã÷varàþ |
na hi karmodayàt pårva§ sàkùàtkartu§ kùamàmahe ||

	ukta§ hi upàdànopakaraõasàkùàtkàriõa eva tatra tatra 
kartçtvamiti |
	na ca karmajanyàpårvasàkùàtkàrakùamaþ kùetraj¤aþ ka÷cit 
praj¤àyate pratij¤àyate và, ataþ 
kùetraj¤atadupabhogatatsàdhanadharmàdharmàdinikhilalokàvalokanaca
turaþ ko'pi nirati÷aya÷aktivaicitryaþ puruùobhyupagantavyaþ tasya 
càpratighaj¤ànatvàdayassahajàþ |

yathà'huþ |

j¤ànamapratigha§ tasya vairàgya¤ca jagatpateþ |
ai÷varya¤caiva dharma÷ca sahasiddha§ catuùñayam ||

	iti, imamevàrtha§ mantràrthavàdetihàsapuràõavàdà 
upodvalayantidyàvàpçthivã janayan deva ekaþ | prajàpatirvedànasçjata | 
ityebamàdayaþ |
	sa càya (pralayakàle)màdikàle bhagavàn 
pralãnanikhilakaraõakalevaràdibhogopakaraõacetaneta (yathà hi 
jaóàstathaiva cetanà api karaõakalevaravikalà 
bhogabhàjonàbhåvanniti te cetanetaràyamàõà ityucyante 
|)ràyamàõajãvajàlàvalokanajanitamahànugrahaþ sakalamapi 
jagadupajanayya 
tadabhilaùitasamastasà§sàrikasampatpràptyupàyaprakà÷ànabahulà.
m trayãmekato nirmàya punarapi vividhaduritaparamparàkãrõabhavàrõa-
vanimagnanudvignànudvignàvalikayan paramakaruõatayà taptamànasaþ 
paramani÷reyasasàdhanasvàràdhànàvabodhasàdhanãbhåtàþ 
pa¤caràtrasa§hitàþ sanatkumàra-nàradàdibhyo'bhyavocaditi 
trayãsamànasvatantrànubhavamålàni tantràõi kathamiva 
yàdç÷atàdç÷amanvàdismaraõagoùñhãmadhitiùñhanti |

syàdeva§ yadi vedànৠnirmàtà'pi pramàõataþ |
kuta÷cidupalabhyeta na càsàvupalabhyate ||
na ca vàkyatvaliïgena vedakàro'numãyate |
abhipretavi÷eùàõৠviparyàsaprasaïgataþ |
vàkya§ hi yat paràdhãnaracana§ sa§pradç÷yate ||
÷arãriõaiva tatsarvamucyamàna§ vilokyate |
puõyapàpanimitta¤ca ÷arãra§ sarvadehinàm ||
eva§ puõyetaràdhãnasukhaduþkhasya dehinaþ |
anã÷varasya nirmàõa§ vàkyatvamanumàpayet ||
api caiva§ pramàõatva§ vedànàmapi durlabham |
na hi mànàntaràpårve dharme tasyàsti sa§bhavaþ ||

nanu katha§ mànàntaràpårvo dharmaþ, ukta§ hi sàkùàtkaroti 
dharmàdharmau kathamanyathà tadupakaraõa§ jagajjanayati iti,

satyamukta§ ko'pi nirmàtà tad vi÷vasya jagato na hi |
vidyate ko'pi nirmàtà yenaivamapi kalpyate ||
vicitrasannive÷atvayuktyà yadapi sàdhitam |
tatrocyate tridhà bhàvà laukikaiþ parilokitàþ ||
pratyakùadçùñakartàraþ kecidete ghañàdayaþ |
avidyamànanirmàõàstathà'nye gaganàdayaþ ||
sandihyamànanirmàõàþ kecid vi÷vambharàdayaþ |

	tatra prathamasandar÷itarà÷idvaye'navakà÷a 
eve÷varavyàpàraþ | adyavadeva vi÷vambharàdayaþ 
kramapràptàgantukopacayàpacayayorna yugapadudayavilayabhàginaþ 
ãdç÷otpattibhaïgau mãmà§sakànàmapi sammatàveveti 
siddhasàdhanatvam |

buddhimatkartçtà yà'pi prayàsena samarthità |
sàdhyate sà'pi siddhaiva buddhimanto hi cetanàþ ||
yàgàdibhiþ svabhogàya tattadutpàdayanti naþ ||
yukta¤cobhayasiddhànৠtatràdhiùñhànakalpanam |
vaya¤ca yàgadànàdi sàkùàtkartu§ kùamà yataþ ||
karmaõaþ ÷aktiråpa§ yadapårvàdipadàspadam |
màbhåt pratyakùatà tasya kintenàdhyakùitena naþ ||

	na khalu kulàlàdayaþ kumbhàdikàryamàripsamànàþ 
tadupàdànopakaraõabhåtamçddaõóacakràdikàryotpàdana÷akti§ 
sàkùàtkçtya tattadàrabhante |
	yadi para§ ÷aktimaviduùàmabhilaùitasàdhanàya 
tadupàdànàdivyavahàro'nupapannaþ iha tu nittyàgamajanmanà 
pratyayena sa§pratyàkalitayàgàditattadutpàdanapàñavàþ 
puruùàstaireva vi÷vambharàdibhàvànàvirbhàvayanti,

tathà ca |

pratyakùaprakçtikaraõaþ karmakaraõapravãõo |
naivànyaþ kùama iti ca nàstyatra niyamaþ ||
apa÷yannevàya§ prakçtikaraõe svàtmamanasi |
nanu j¤àne kartà bhavati puruùastatkathamiva ||
vinà÷ãda§ vi÷va§ jagadavayavitvàditi ca yat |
balãyaþ pratyakùapratihatamukhatvena tadasat ||
sa evàyammerurdivasakarabimba¤ca tadidam |
dharitrã saiveti sphuñamiha yatodhãrudayate ||

	÷aknoti hi pratyabhij¤aiva 
samastakàlasambandhameùàmavagamayitu§, santi hi 
pårvàparakàlayoraùi tàdç÷àþ puruùàþ pràduþùanti 
yeùàmãdç÷aprattyayàþ, prayoga÷ca bhavati |

mahã÷ailapataïgàdipratyabhij¤ànavannaraþ |
atãtakàlaþ kàlatvàdidànãntanakàlavat ||
evamanàgate'pi prayogo dar÷ayitavyaþ |
na cedç÷aprayogeõa ghañàderapi nittyatà |
prasajyate yatastatra pratyakùau bhaïgasambhavau ||
virodhe sati yenàtmà hetunà naiva labhyate |
na labhyate virodhe'pi tenàtmettyastyasambhavaþ ||

mahattve sati spandamànatvayuktyà
jagajjanmabhaïga÷ca yaþ pratyapàdi |
sa ca pratyabhij¤àbaladhvastaheturna
hçdyatvamadya prapadyeta yuktyà ||

	api ca dharmivi÷eùaviruddha÷càya§ hetuþ kàryatvàditi 
kàryatva§ hi svabhàvadçùñavigrahavattvànàptakàmatvànã-
÷varatvàsàrvaj¤yàdivyàptivittyupayuktatarànekavi÷eùànuùakta§ 
kathamiva tatpratyanãkabhåtà÷arãranittyatçptasartraj¤atvàdyabhimata-
vi÷eùàn sàdhyadharmiõyavagamayati, sva÷arãrapreraõamapi 
÷arãrasambandhàsamavàyikàraõakaprayatnavato nànyasyeti na 
katha§cida÷arãriõaþ kartçtvasa§bhavaþ ||

athaitaddoùahànàya dehavànityupeyate |
sa deho janmavàn mà và janmavattve'navasthitiþ ||
nityatve'vayavitva¤ca syàdanaikakàntikantava |
yadapyete'vocannadhikaraõasiddhàntabalato-
vi÷eùàssidhyantãtyayamapi ca panthà na ghañate |
sa hi nyàyo jãvedapi yadi ca mànàntarakçto |
virodho'syàdçùñaþ punarapi virodhaþ sphuñataraþ ||

	nanu ca avadhçtàvinàbhàvaniyamamapi yadi na 
vi÷vambharàdibuddhimannimittatàmavagamayati 
pratyastimitastarhyanumeyavyavahàraþ, athàvagamayati, 
avagamayattyevàsàvakhilatrailokyanirmàõapravãõantamapi kartàra§, 
na bråmo nàvagamayatãti kintu yàvanto vi÷eùàþ 
vyàptigrahaõasamayasa§viditàþ tànapyavi÷eùeõopasthàpayatãti |
	na ca tàvatà'tiprasaïgaþ pramàõàntaragocare hi liïgini 
liïgabalàdàpatatoviparãtavi÷eùà/statpramàõameva pratiruõaddhi atra 
punaratipatitamànàntarakarmabhàve bhagavati siùàdhayiùite 
yàvanto'nvayavyatirekàvadhàritàvinàbhàvabhàjo dharmàstàna-
pyavi÷eùeõopasthàpayatãti, tathà ca pràïgaõanikañavartidårvàï-
kuràdiùvanavasitapuruùavyàpàrajanmasvanaikàntaþ, 
tatràpyatãndriyapuruùàdhiùñhànakalpanà kalpanàmàtrameva |

kva và de÷e tiùñhannavara (tiùñhannanavaratatçpta) tatçptiþ kimiti và |
kadà và ni÷÷eùa¤janayati tadetàdvimç÷atu ||
kvacittiùñhanniùña§ kimapi phalamuddi÷ya karaõaiþ |
kadàcidyatki¤cijjanayati kulàlàdirakhilaþ ||
kçtàrthatvàtkrãóà na ca bhavati heturyadi khalu |
svabhàvasvàtantrya§ prakañitamaho samprati vibhoþ ||
abhipreta§ ki¤cidyadayamasamãkùyaiva kurute |
jagajjanmasthemapravilayamahàyàsamava÷aþ ||
anukampàprayuktena sçjyamànà÷ca jantavaþ |
sukhinaþ kinna sçjyante tatkarmàpekùayà yadi ||
tataþ svatantratàhàniþ ki¤ca taireva hetubhiþ |
upapanne'pi vaicitrye kintatkalpanayà'nayà ||

	ato nàsti tàdç÷aþ puruùaþ yassamastajagannirmàõakùamaþ 
sàkùàtkçtadharmàdharmo vedànàracayati |
	api ca yadi vedàþ kenacidasçjyanta tatastenàmã viracità iti tatkartà 
smaryeta |
	na ca jãrõakåpàdavivàsmaraõa§ yukta§, yujyate hi tatra 
prayojanàbhàvàt kartturasmaraõa§, vede 
tvanekadravyatyàgàtmakabahutaràyàsasàdhyàni karmàõi 
pratyayitataranirmàtçsmaraõamantareõa ke và ÷raddadhãran, tathà hi 
nityà vedàþ asmaryamàõasmaraõàrhakarttçkatvàd ye 
yathoktasàdhyà na bhavanti te yathoktasàdhanà api na bhavanti yathà 
bhàratàdayaþ, amã tu yathoktasàdhanà iti yathoktasàdhyà eva, 
tasmàdapauruùeyà vedà iti |
	svasiddhàntàbhinive÷avyàmugdhabuddhibhirabhihitamidam | 
yadanubhavanibandhana§ vedapràmàõya§ tadanubhavanibandhana§ 
pa¤caràtrapràmàõyamiti |
	nanu ca kimidamapauruùeyatva§ vedànà§, yadi 
nityavarõàrabhdatva§ samànamida§ pa¤caràtratantràõàm |
	atha padànৠnityatà, sàpi samànaiva, na cànupårvã nityatà, 
na hi nityànàmànupårvã svabhàva upapadyate, 
uccàraõànupårvyàdànupårvã varõànàmiti cet sà tarhi 
tadanityatvàdeva anityeti kaþ khalu vi÷eùaþ pa¤caràtra÷rutyoþ |
	ayamameva vi÷eùo yadekatra svatantra eva puruùastৠ
tàmànupårvã racayati itaratra paratantro niyamena 
pårvàdhyetçsiddhàmeva vivakùati, kramàvàntarajàti÷ca 
pratyabhij¤àbalapratiùñhità nàpalàpamarhatãttyala§ pravistareõa |
	siddhamida§ na 
vilakùaõapuruùànubhavanibandhanapràmàõyavarõana§ sàdhãya iti |

yato na sàkùàtkçtapuõyapàpaþ pumàn pramàõapratipannasattvaþ |
ato jaganmohayitu§ praõãta§ nareõa kenàpi hi tantrametat ||
nanu ca kevalatarkabalàdaya§ yadi siùàdhayiùàpadamã÷varaþ |
bhavatu nàma tathà sati dåùaõa§ ÷ruti÷iraþpramito hi mahe÷varaþ ||
	
	yadà tu sakalabhuvananirmàõakùamasarvaj¤asarve÷varaparama-
puruùapratipàdakàni nittyàgamavacanànyeva bahulamupalabhyante 
katha§ tadà tadanubhavamålasmaraõapràmàõyànaïgãkaraõam |
	na ca pariniùñhatavastugocaratayà tàni 
pramàõamaryàdàmatipatanti tàdç÷àmapi 
pramàõàntarasambhedàtidåragocaràõৠpauruùeyavacasৠ
svarasasamàsàditapràmàõyavàraõàyogàt |
	na ca siddhe vastuni sàdhakabàdhakayoranyataropanipàtasambhava-
prasakterbhàvitànubàdaviparyayaparyàlocanayà tadgocaravacasaþ 
pràmàõyapracyutiþ kàryaniùñhasyàpi tatprasaïgàt, kàryamapi hi 
mànàntaravedyameva laukika§ samidàharaõàdi, tacca 
mànàntareõàpi vedamodanapàkavàdityabhyupagamàt |
	atha 
vilakùaõàgnihotràdiviùayakàryasyàsambhàvitamànàntaratayà 
tatpratipàdayadvacaþ pramàõa§, hanta tarhi 
nirati÷ayàvabodhai÷varyamahànandasandohavapuùi bhagavati na 
mànàntaragandhasambandha iti sarva§ samànamanyatràbhinive÷àt |
                                                                                                                   
	api ca pravçttapramàõàntaramapi svagocara§ tadgocaratayà 
nàvabhàsayatãti paramapi pramàõameva 
kutastadupanipàtasambhàvanayà'nuvàdatva§, katha§ và 
pratyastamitasamastapuruùà÷ayadoùasa§spar÷anityàgamabhuvaþ 
prattyayasya pårvopamardakatayonniyamànasya 
sambhàvyamànavividhaviplavaiþ pramàõàntararaipavàdàpàdanamiti 
yatki¤cidetat |
	ittha¤ca ÷ruti÷atasamadhigatavividhabodhai÷varyàdivaibhave 
bhagavati sàmànyadar÷anàvasitàsàrvakùyavigrahavattàdayo doùà 
nàvakà÷ama÷nuvate hutabhujãva ÷aityàdayaþ |

tata÷ca |

÷rutimårdhni prasiddhena sarvaj¤enaiva nirmitam |
tantra§ mithyeti vaktu§ naþ katha§ jihvà pravartate ||
aho mandasya mãmà§sà÷ramahànirvijçmbhate |
mãmà§sàmà§sala¤cetaþ kathamittha§ pramàdyati ||
kàrye mànàntaràpårve samasta§ vaidika§ vacaþ |
pramàõamiti hi pràj¤àþ manyante mànyabuddhayaþ ||
padànৠtatparatvena vyutpatteravadhàraõàt |
na khalvanyapare ÷abde vyutpatterasti sambhavaþ ||

	tathà hi vçddhayorvyavaharatorekataravçddhaprayukta÷abda-
÷ravaõasamanantarajanitànyataravçddhasamavetaceùñৠdçùñvà 
anyathà'nupapattyunnãyamànà 
÷abda÷aktistadupapàdakakàryaparyavasàyinyevàvasãyate, pratãtà hi 
svakàryasantàne kàryasa§videva tattadvi÷iùñaceùñàhetutayà 
tadayamihàpi tàdç÷㧠pravçtti§ pa÷yannevamàkalayati | 
nånamitassakà÷àdasya kàryasa§vidàviràsãt yadayametadanantara§ 
pravartata iti, eva§ ca 
samastavyavahàrànugatapravçttinimittakàryapratipàdanaparatayà 
vyutpanne ÷abde yatpadàvàpoddhàrànuyàyinoye'rthabhàgàste 
prathamàvagatapradhànabhåtakàryànuguõatayà taistairabhidhãyante 
ityadhyavasyati, tatra ca liïàdayo'vyabhicaritakàryasa§vidaþ 
kàrya÷arãrameva sàkùàtsamarpayanti tiïàdayastu 
tadapekùitàdhikàràdyanubandhapratipàdanamukhena 
tatsamanvayamanubhavantãti |
	na ca putrajananàdisvaråpàvedanaparyavasàyinaþ 
padanicayasyàviralapulakodayavadanavikàsàdibhirabhimatasutajanmàdi-
pratipàdana÷aktini÷cayaþ 
ajàtàtivçttaprattyutpannavividhaharùahetåpanãpàteyamamuyeti 
nirdhçttya pratipattuma÷akyatvàt |
	etena vyutpannetarapadasamabhivyàhçtavartamànanirde÷e'pi 
kàryaidamparyavirahitapada÷aktini÷cayapratividhiranusa§dhàtavya |

padàntaràõi yàdçïkùi vyutpadyante ca tàdç÷am |
ida¤ca padamityeva tatra vyutpadyate naraþ ||
tàni kàryànvitasvàrthabodhakànãti sàdhitam |
atha tadbuddhihetutvàt pràmàõya§ bhåtagocaram ||
iùyate tadanekànta§ padeùviti na ÷obhate |
atha tatparatà hetustata÷ca syàdasiddhatà ||
na hyakàryaråpe vastuni kvacidapi ÷àbdã buddhiþ praryavasyati |

	yàþ punarlaukika÷abda÷ravaõasamanantarabhàvinyo'nvayàva-
gatayastà ànumànikyo'bhihitàþ na ÷àbdya ityupapadyata eva 
tàsàmatatparyavasànam |

yadi tatparatàgràhaþ ÷abdànৠnaiva vidyate |
agnihotra¤juhotãti vidhiþ kasmàdupeyate ||
atha tatra pramàõatve sa§vçtte'pi ca tàvatà |
puruùàrthatvalàbhàya vidhirabhyupagamyate ||
tadasanna pramàõànৠprayojanava÷ànugà |
pravçttiþ kintu tanmålaþ prayojanaparigrahaþ ||

na khalu kanakamabhilaùataþ ÷ilàvalokanamanabhimatamiti 
kanakàvalokanatà'÷rayitumucità |

tàtparyameva ÷abdànৠyàvatkàrye na kalpitam |
na tàvadvartamànàdi nirde÷e vidhikalpanam ||

	eva¤copaniùadàmapi 
tatratatràmnàyamànaj¤ànopàsanàdividhi÷eùatayà'rtho 
vyàkaraõãyaþ, tadayamarthaþ sarvaj¤àmànandamàtmàna§ 
jànãyàt iti |
	na ca tàvatà svaråpamapi sidhyatãtyadhyavaseyam asatyeva råpe 
tàdç÷i tathà vidhànopapatteþ | yathaitadapitaryeva pitara¤jànãyàditi 
tathà cànudgãtha oïkàra udgãthavidhànamiti |
	yàni punaràtmasatyatvanityatvavàdãni vàkyàni 
tànyavi÷eùitakàlakarmavidhànàkùipyamàõàmuùmikaphalabhogo-
citacetanakartçpratipàdanaparàõi ato na ki¤cidapi vaco bhåte'rthe 
pramàõam |
	ataþ (ata evàrthavàdànàmamãti pà. |) sarvàrthavàdànàmapi 
pariniùñhitarudrarodanàdipratipàdanaparatàvàraõopapàdanena 
vidårataravartividhipadànvayastàvakatayà'pi pradar÷itaþ 
tasmàdaparyàlocitapårvàparapadatàtparyàõàmàpàtàyàta-
÷raddhàviracitavigraho'yamudgràhitaþ puruùa ityalamativistareõa |
	siddhamida§ na ÷rutito'pyabhimatapuruùàti÷ayaþ sidhyatãti |
	api ca bhavatu bhåtamapi vastu ÷àstrasya viùayaþ, atha ca 
kathamiva codanàjanitadhiyamavadhãrya dharmàdharmau vijànàti 
ka÷cidityabhyupeyate sarvaj¤atà hi prasiddhaireva pramàõaiþ 
yathàyathamarthànavagacchato'pi sa§gacchate, na hi tadasti vacana§ 
yadasya prasiddhabuddhyutpàdanahetuhànamukhena sàrvaj¤ya§ 
j¤àpayati |
	yadyapi ki¤cidabhaviùyat tathà'pi 
parasparànvayà'nucitapadàrthatayà'rthavàdatayaiva samarthanãya§ 
pramàõàntaràvagatayogyatàdipurassarã padebhyo 
vàkyàrthabuddhirupajàyamànà 
prathamataranipatitàpekùitapramàõàntaravirodhe kathamiva 
janimanubhavatãti sambhàvayàmaþ |

pratyakùàdipratikùiptagocara§ vacana§ yadi |
api ko nu tàdàtmya§ vihantyàdityayåpayoþ ||
api càsti naraþ ka÷cit tàdç÷àti÷ayà÷rayaþ |
siùàdhayiùitagranthapràmàõyasya kimàgatam ||

nanu ca tàdç÷apuruùeõa viracitamidamiti 
pa¤caràtragotrànusàriõaþ smaranti | pà÷upatà và kinna smaranti, 
te'pi svadar÷anàdar÷akamakhilajagadadhyakùamàcakùate 
tathà'nye'pi |
	na ca sarve'mã sarvaj¤à viruddhàrthopade÷ànupapatteþ |
	ya eva ca vàdinàmekasya vàdinaþ sarvaj¤asiddhau heturbhavati sa 
sarveùৠsàdhàraõaþ tadiha bahuùu 
parasparaviruddhamarthamahamahamikayopadi÷atsu katama§ 
sarvaj¤amadhyavasàmaþ |

yathà'ha |

sarvaj¤eùu ca bhåyassu viruddhàrthopade÷iùu |
tulyahetuùu sarveùu ko nàmaikoniråpyatàm ||

iti, |

svatantràdhigamàdhãna§ sarvaj¤aparikalpanam |
parasparapratãghàtàtsarvàpràmàõyamàvahet ||
nanu, ÷rutismçtiprasiddhena vàsudevena bhàùitam |
katha§ tantràntarairetat tulyakakùyৠnivekùyate ||
tathà hi pauruùe såkte ÷råyate tasya vaibhavam |
padbhyৠbhåmirdi÷a÷÷rotràdityàdãdantathà param ||
såryàcandramasau dhàtà yathàpårvamakalpayat iti, |
tathà sa brahmà sa ÷iva iti, tadviùõoþ paramampadam |
na tasya ka÷cit patirasti loke
na ce÷ità tasya ca naiva liïgam |
itãrayanti ÷rutayo'sya bhåti§
jagajjanisthemapidhàcinhàm ||

viùõossakà÷àdudbhåta§ jagattatraiva ca sthitam |
sthitisa§yamakartà'sàvityàha sma parà÷araþ ||
ittha§ tameva sarve÷a§ manurapyàha tadyathà |
nàràyaõaþ paro'vyaktàdaõóamavyaktasambhavam | iti,
ittha§ nànà÷rutimunivacassantataståyamàna-
j¤ànai÷varyaþ paramapuruùaþ pa¤caràtra§ vyadhatta |
taccedetacchutipathaparibhraùñatantraiþ samàna§
pàtçtvena prasajati tadà somapaste suràpaiþ ||
naitajjyàyaþ kimaïga ÷rutiùu bhagavato na prasiddhà vi÷uddha-
j¤ànai÷varyàdidharmàstripuravijayinastena yatki¤cidetat |
yadvà devassa eva tribhuvanabhavanatràõavidhva§sahetuþ |
vedàntaikapramàõaþ kathayati sa katha§ vedagoùñhãbahiþùñham ||

tathà hi bhagavataþ pa÷upaterapi 
sàrvaj¤yasarvai÷varyàvedikàþ ÷rutayo bahulamupalabhyante 
yassarvaj¤assa sarvavit | tamã÷varàõৠparama§ mahe÷varam 
ityàdyàþ |

sarvaj¤e÷vara÷abdau ca narte devàtpinàkinaþ |
utpatti÷aktyà vartete satyapyanyatra tadvati ||
ki¤ca sarvaj¤a÷abdena sarvaj¤e pratipàdite |
paunaruktya§ prasajyeta sarvavidgrahaõasya vaþ ||
ataþ sarvaj¤a÷abdo'ya§ mahàdevaikagocaraþ |
tathà ca skandaliïgàdipuràõàni pinàkinaþ ||
upakùãõàni sàrvaj¤yasarvai÷varyopapàdane |
tata÷ca tatpraõãtatvàt pràmàõyamanayà di÷à ||
pràpta§ pà÷upata§ tantra§ tatrànyonyavirodhataþ |
sarvatantrapramàõatvaviparyàsaþ prasajyate ||

	api ca bhavatu bhagavàn vàsudeva evaupaniùadaþ puruùaþ, atha ca 
sa kathamiva ÷rutiparipanthitantrametatpraõayetetyutprekùyeta ya evamàha 
÷rutismçtã mamaivàj¤e iti tata÷ca |

vàsudevàbhidhànena kenacid vipralipsunà |
praõãta§ prastuta§ tantramiti ni÷cinumo vayam ||

astu và samastajagadadhyakùo vàsudeva evàsya tantrasya praõetà 
tathà'pi |

màyàmohanavigraheõa hariõà devadruhৠsa§hatim |
hantu§ mohayatà'hitànyabhihitànyàhurhi tacchadmanà ||
eva§ kinnu nayannayannijamahàmàyàguhàgavharam |
vyàjahe? kimida§ na veti vi÷aye jàte katha§ nirõayaþ ||
prattyuta bhramayanneva vyàjahàreti gamyate |
vaidikairagçhãtattvàt tathà'rhatamataþ yathà ||

vaidikàparigraha÷ca pràgeva prapa¤cita iti, tasmànna 
svatantrànubhavamålatayà pramàõam |

nàpi manvàdismaraõavadityanupapanna§ pa¤caràtrasmaraõam |

yadi manvàdivaddevaþ ÷u÷råùàparitoùitàt |
àcàryàllabdhavedàrthastantrametadacãklapat ||
svàtantryakalpanà'muùya vyarthà mithyà tathà sati |
anadhãto'pi vedo'sya pratibhàtãtyalaukikam ||
atra vàrttikakàreõa ye doùàssamudãritàþ |
te ca sarve'nusa§dheyàþ puruùàti÷ayàdayaþ ||

ki¤ca |

÷aiva§ pà÷upata¤caiva bauddhamapyàrhata§ tathà |
kàpàla§ pa¤caràtra¤cettyeva§ pàùaõóatà smçteþ ||
vaidika§ tàntrika§ ceti vibhàgakaraõàdapi |
gamyate pa¤caràtrasya vedabàhyatvani÷cayaþ ||
÷aiva§ pà÷upata§ saumya§ làguóa¤ca caturvidham |
tantrabhedaþ samuddiùñaþ saïkara§ na samàcaret || iti , |

tathà |

bhàkta§ bhàgavata¤caiva sàtvata§ ca tridhà matam |
ityeva§ tantrabhedoktiþ pa¤caràtre'pi dç÷yate ||

ki¤ca |

÷rutismçtipratikùiptajãvajanmàdigocaram |
nyàyahãna§ vacastathyamiti hàsyamidammahat ||
tathà ca ÷rutiþ avinà÷ã và are'yamàtmà anucchittidharmà 
màtràsa§sargastasya bhavati iti tathà jãvàpeta§ vàba kiledammriyate 
na jãvo mriyate iti |
	syàdetat ucchedàbhàvamàtrapratipàdakametadvacana§ na 
janmàbhàvamavagamayatãti |

na, anucchedàbhidhànena janmàbhàvo'vasãyate |
na hyasti sa§bhavo bhàvo jàto naiva kùarediti ||

nanu ca, sadeva saumyedamiti sadekatvàvadhàraõàt | 
pràksçùñikàlàjjãvànàmabhàvo'dhyavasãyate |

yadi jãvàþ pçthagbhåtàþ pràk sçùñeþ syuþ paràtmavat |
kathametatsadeveti tadekatvàvadhàraõam |
atrocyate sadeve?ti yadekatvàvadhàraõam |
tatsisçkùitavàyvambuviyatprabhçtigocaram ||
paryudàsiùyatà'nena vacasà cetano yadi |
gaganàderivàsyàpi janana§ niradekùyata ||
na ca nirdi÷yate tena na jãvo janimçcchati |
tattejo'sçjatettyàdau jãvasargo hi naþ ÷rutaþ ||

nanu ca yato và imàni bhåtàni ityatra jãvànàmeva 
jananajãvanapràyaõàbhisa§ve÷anàni pratãyante |

tathà hi bhåta÷abdo'ya§ jãvànàmabhidhàyakaþ |
bhràmayan sarvabhåtànãtyevamàdiùu dar÷anàt ||
jãvantãti hi ÷abdo'ya§ jãveùvevàvakalpate |
tena jàyanta ityetaj j¤àyate jãvagocaram ||

tadidamanupapanna§ bhåta÷abdo vihàyaþ-
pavanahutabhugambhomedinãùu prasiddhaþ |
padamidamitarasmi§llakùaõàvçtti teùà§
bahuvidhapariõàmo gãyate jãvana¤ca ||
prathamamadhigatà ye khàdayo bhåta÷abdà-
ttadanuguõatayà'rtha§ vakti jãvanti ÷abdaþ |
yadi ca bhavati jãve bhåta÷abdastadànã-
mapi vadati tadãya¤janma dehànubandhi ||
ato jãvaparattve'pi bhåta÷abdasya yujyate |
jàyanta iti ÷abdo'ya§ gaurjjàto gacchatãti vat ||
tathàjohyeka ittyàdyàþ ÷rutayo'nyà÷ca santi naþ |
jãvànutpattivàdinyastathà bhagavatovacaþ ||

prakçti§ puruùa¤caiva viddhyanàdã ubhàvapi | ajo 
nittya÷÷à÷vato'ya§ puràõaþ | na jàyate mriyate và kadàcit | ityàdi |

nyàya÷ca |

vivàdàdhyàsito jãvo na jàtu janimçcchati |
dravyatve sattyamårtatvàccidråpatvàtparàtmavat ||
pa÷yantaþ pauruùeyatve dåùaõànyuktayà di÷à |
ananyagatayaþ kecit tantra§ nityamatiùñhipan ||
tadetat svahçdayanihitavi÷adatarakartrasmaraõapratihatamabhidhãyata 
ityupekùaõãyam |

ki¤ca |

ittha§ pà÷upatàdãnৠnyàyaþ ki§ daõóavàritaþ |
tathà'stviti yadi bråyàd vyàghàtassyàt parasparam ||
sarvalokaprasiddhà ca vàsudevapraõãtatà |
na hàtu§ ÷akyate yadvadvedasyàpauruùeyatà ||

atho ka÷cid bråyàdanudayaviparyàsavi÷ayaistriråpe pràmàõye 
kataradiha joghuùyata iti | sa vaktavyaþ kinnu tvadabhilaùita§ làguóamate 
tadeveti j¤àtvà niyamitamada÷÷àmyatu bhavàn |
	tadevamudãritanyàya÷rutismçtãtihàsapuràõanyàyaviruddhàbhi-
dhànena, samasta÷iùñajanaparigrahaviraheõa ca, 
svargàpavargàvasànopade÷avyàjena kenàpi jagadva¤cayitu§ 
viracitàni pa¤caràtratantràõãti manyàmahe |

ãdç÷àpasmçtiviùayameva tadvacaþ |

yà vedabàhyàþ smçtayo yà÷ca kà÷ca kudçùñayaþ |
sarvàstà niùphalàþ pretya tamoniùñhà hi tàþ smçtàþ ||

iti |

ãdç÷adurmàrgànugàmina eva te'pi eùৠvàïmàtreõàpi 
arcana§ niùidhyate, ukta¤ca |

eta eva ca te yeùৠvàïmàtreõàpi nàrcanam |
pàùaõóino vikarmasthàna vaióàlavratik৤chañhàn ||
haitukàn bakavçtti§÷ca vàïmàtreõàpi nàrcayet |

iti |

ityupanyastayà nãtyà pa¤caràtrama÷eùataþ |
apramàõamiti pràptameva§ prapte'bhidhãyate ||
vivàdàdhyàsita§ tantra§ pramàõamiti gçhyatàm |
nirdoùaj¤ànajanmatvàj jyotiùñomàdivàkyavat ||
na tàvadanumàne'smin nyàya÷àstraparãkùitàþ |
doùà mçgayitu§ ÷akyàstatra pakùaþ parãkùyatàm ||
pakùo nàma pratij¤à'rthaþ sa ca siddhena kenacit |
svaya§ siddho vi÷iùñassan yaþ sàdhayitumãpsitaþ ||

tatra na tàvadaprasiddhavi÷eùaõaþ pakùaþ, pràmàõyanàmnaþ 
padàrthasya ubhayavàdisiddhatvàt pratyakùàdau, 
nàpyaprasiddhavi÷eùyaþ pa¤caràtra÷àstrasya sarvalokaprasiddhatvàt, 
nàpi siddhasàdhanaþ, prastuta÷àstrapràmaõyasya 
prativàdino'siddhatvàt, na ca pratyakùaviruddhaþ 
apràmàõyasyàtãndriyatvàt, nàpyanumànaviruddhaþ, anupalambhanàt 
|
	nanåpalabhyata evànumànam – pa¤caràtra÷àstramapramàõam 
vedabàhyatvàt bauddhàgamavat |

atra bråmaþ kataradihàpràmàõya§ siùàdhayiùita§ yadi 
j¤ànànutpattilakùaõa§ tataþ pratyakùavirodhaþ, pratyakùa§ hi 
viditapadatadarthasaïgateþ ÷rotuþ 
pa¤caràtra÷àstravàkya÷ravaõasamanantaramupajàyamàna§ 
tadarthaviùaya§ j¤ànam |
	nàpi sa§÷ayalakùaõa§ tata eva virodhàt na khalu padmamadhye 
caturbàhu§ påjayetpuruùottamam itãda§ vacana§ påjayenna veti 
sa§÷ayita§ pratyayamutpàdayati, nàpi viparyapalakùaõa§ 
yogyànupalambhàbhàvàt, anàgataviparyayotprekùàyàþ 
pratyakùavirodhàt a÷eùavyavahàrocchedahetutvàcca, prapa¤cayiùyate 
caitadupariùñàt |
	àgamaviruddha¤ca |

		pa¤caràtràgame svàrthastathaivetyavabodhanàt |
		atha tasyàpramàõatve tadvirodho na dåùaõam ||

hanta eva§ sati tadapràmàõye'numànapràmàõyam 
anumànapràmàõye tadapràmaõyamityanyonyà÷rayaõam |
	api ca kimida§ vedabàhyatva§ yadi vedànyatva§ tataþ 
pratyakùàdibhiranaikàntaþ | atha ÷abdatve satãti heturvi÷eùyate tato 
nigrahasthàna§, yathà'huþ nirvi÷eùahetuprayoge 
punarvi÷eùaõopàdàna§ nigrahaþ, iti, anaikàntika÷ca manvàdivàkyai 
|

athaitaddoùahànàya vedabàhyatva÷abdataþ |
àvedamålatৠmanda manyase kinnu tàrkika ? ||

tenàyamarthaþ ÷abdatve satyavedamålatvàditi, tato vedairanaikàntyam, 
athavà avedatve sati ÷abdatve sati avedamålatvàditi hetuþ, tathàpi |

santi nadyàstañe vçkùà ityàdyàptopade÷anaiþ |
avedamålairdurvàramanaikàntya§ prasajyate ||

atha avedatve sati ÷abdatve sati kàryaviùayatve sati avedamålatva§ 
hetuþ, atràpi ajãrõe mandama÷nãyàdityàdau vyabhicàrità |
	athoktavi÷eùaõavi÷iùñatve dharmàdharmaviùayatve'pi 
sattyavedamålatvàditi hetuþ, tato bhàgàsiddho hetuþ, na hi 
pa¤caràtra÷àstra§ kçtsna§ dharmàdharmaviùayam | 
brahmaviùayàõàmeva vacasৠbàhulyàt |
	atha pramàõàntaràyogyàrthatve satãti vi÷eùaþ tatràpi 
saivàsiddhiþ, bhagavatpratyakùasya 
dharmàdharmàdisamastavastugocarasya ÷ruti÷ataprasiddhatvàt 
taccaitadanantarameva vakùyàmaþ, 
tadalamanenà÷ikùitàkùapàdamatànàmapratiùñhitapratibhàvijçmbhite
na |
	sa§bhàvyamànànyapyanumànàntaràõi parastàdupanyasya 
nirasyante ato nànumànaviruddhaþ pakùaþ |
	nàpyàgamaviruddhaþ 
pa¤caràtra÷àstrapràmàõyapratipàdakasya idammahopaniùadam 
ityàdyàgama÷atasya pradar÷ayiùyamàõatvàt |
	svavacana – svàbhyupagama – 
sarvalokaprasiddhivirodhà÷÷abdavirodhaprakàràstvanà÷aïkanãyà 
eva, tathà hi na tàvat svavacanavirodhaþ, sa hi tredhà uktimàtravirodhaþ, 
dharmoktivirodhaþ, dharmyuktivirodha÷ceti, tatra na 
tàvaduktimàtraviruddho'ya§ pakùaþ, na hi pa¤caràtra÷àstra§ 
pramàõamiti pratij¤àvacana§ svàrtha§ vyàhanti yathà 
yàvajjãvamaha§ maunã iti, nàpi dharmoktivirodhaþ, na hi pràmàõya§ 
pa¤caràtrodde÷ena vidhãyamàna§ pakùa§ pratikùipati 
sarvavàkyànàmiva mithyàtvavacanam, nàpi dharmyuktivirodhaþ, 
satyapi dharmiõi dharmànvayasyà'viruddhatvàt, na hi jananãtvamiva 
vandhyàtvena pa¤caràtra÷àstratva§ pràmàõyena viruddham, (p. 32) 
na hi vivàdàdhyàsitasya pràmàõyapratij¤àne tatra 
÷rutyuktadharmivi÷eùavirodhaþ |
	vihitarhisànàmivàdharmatvapratij¤àne 
vivàdàdhyàsasyopalakùatvàt, ato và nàgamavirodhaþ, tadeva§ 
pratipannaþ pakùaþ |
	nàpi hetoranaikàntikatvàdayo doùàþ | tathà hi na 
tàvadanaikàntikaþ, sa hi dvedhà sàdhàraõàsàdhàraõabhedàt yathà 
pçthivã nityatvasàdhane prameyatva§ sàdhàraõaþ, 
asàdhàraõasyatatraiva gandhavattva§, tatra na 
tàvannirdoùaj¤ànakàraõatva§ pramàõàpramàõasàdhàraõa§ 
yena sàdhàraõànaikàntika§ syàt, na hi 
nirddoùaj¤ànakàraõatvamapramàõabhåtavipralambhakavacanàdiùu 
vipakùeùu dçùñacaram |
	nàpyasàdhàraõaþ jyotiùñomàdivàkyadçùñàntàbhidhànenaiva 
sapakùànvayasya pradar÷it |
	nàpi viruddhaþ, viparãtavyàptyabhàvàt, na hi 
nirddoùaj¤ànakàraõatvamapràmàõyena vyàptam |
	na ca kàlàtyayàpadiùñaþ pratyakùavirodhàbhàvàt 
àgamànuguõyàcca |
	na càsiddhatvam, asiddhirhi à÷rayataþ svaråpato và 
tàvadà÷rayàsiddhiþ, pa¤caràtra÷àstrasyà÷rayatvàt, nàpi 
svaråpàsiddhaþ, so'pi tredhà aj¤àna – sandeha – viparyayabhedàt, na 
tàvadaj¤ànàsiddhiþ, tatpratipàdaka÷abdoccàraõàt, nàpi 
sa§digdhàsiddhaþ, nirdoùatvasya vàdinaþ svaya§ siddhatvàt, 
prativàdino'pi doùànupalambhàdevànàyàsasiddhatvàt, 
viparyayàsiddhistu dårotsàritaiva |
	nanu katha§ pauruùeyatvasàmànyàdàpatantã doùasa§bhàvanà 
apanãyate pa¤caràtramantràõৠkatha§ 
vàkyatvasàmànyàdàpatantã vedeùu sà vàryate, apauruùeyatvàditi 
cettàdihàpi sarvaj¤àvàptakàmaparamapuruùapraõãtatayetyavagamya 
÷àmyatu bhavàn |

etadukta§ bhavati |

naiva ÷abde svato doùàþ pràmàõyaparipanthinaþ |
santi kintu svatastasya pramàõatvamiti sthitiþ ||
vakturà÷ayadoùeõa keùucittadapodyate |
aïgulyagre'sti màtaïgayåthamityevamàdiùu ||
prastutagranthasa§darbhe vakturà÷ayagàminãm |
doùa÷aïkৠtrayãmårddhadhvanirevàpamàrùñi naþ ||
vadanti khalu vedàntàþ sarvaj¤a§ jagataþ patim |
mahàkàruõika§ tasmin vipralambhàdayaþ katham ||

nanu ca |

siddhe vastuni ÷abdànৠpràmàõya§ netyavàdiùam |
tatpareùu prayogeùu vyutpattyagrahaõàditi ||
tadasatsiddhamapyarthamàcakùàõàþ prayogataþ |
laukikàþ pratipadyanteþ ÷akti§ kàryaparàdiva ||

	tadyathà putraste jàta iti 
vacana÷ravaõànantarajanitavi÷iùñavadanavikàsàvasànasamanantara§ 
hçùño'yamiti pratipadya harùo'ya§ priyàrthàvagamanibandhana iti 
svàtmanyàkalayan madhyamavçddhasyàpi tannibandhanameva 
harùamanumimànastadbhàvabhàvitayà ÷abdasyaiva 
priyàrthà'vabodhakatàmavyavasyati |
	tatràpyatãtànàgatàdibhedabhinneùu 
harùahetuùåpaplavamàneùu kasya vaktà'yamiti vicikitsodaye sati |

tadanantarasa§jàtajàtakarmàvabodhataþ |
taddhetubhåtaþ ko'pãti ni÷cinvannàtmanaþ purà ||
kartavya§ jàtakarmeti pratãteþ kinnu kàraõam |
pratãta§ priyamityeva§ vimç÷annavagacchati ||
putrajanmaiva nivànyaditi vyutpitsurarbhakaþ |

tatra ca |

àvàpoddhàrabhedena padànৠ÷aktini÷cayaþ |
upapadyata ityeva§ siddhàsiddhàrthavàcità ||

nanu na tadbhàvabhàvitàmàtreõa kàryakàraõabhàvaþ, ati prasaïgàt 
|
	na ca jàtakarmakartavyatà'vagatirniyamena 
priyàrthàvagamapurassarã, dç÷yate hi 
kuñumbabharaõàyàsavidåyamànamanaso'prãtipårvikàpi 
tatkartavyatàvagatiþ, kàryàvagatiþ ki§ ÷abdakàraõikà dçùñà yena 
gàmànayetyàdau gavànayanàdikartavyatàvagatiþ 
÷abdakàraõikà'bhyupeyate |
	atha àkasmikatvànupapatteþ sannihita÷abda eva tadavagamaheturiti 
cet samàno'ya§ vidhiritaratràpi |

yàpi pravçttihetvarthapratipàdakatà kvacit |
liïàdipratyayàvàpahaitukã sà'vasãyate ||
ya÷ca kàryaparatàmevàkhilapadànàmàtiùñhate, 
tenàpyàvàpoddhàravinirddhàritàsa§sçùña÷arãràõàmeva 
gavà÷vàdãnৠtatpadàrthatà samarthanãyà, samarthyamànàpi 
kàryànvayinyeva samarthyata iti cet ala§ vyasanena 
anyànvitàbhidhànenàpi vyavahàropapatteþ |

ava÷yà÷rayaõãyeyamanvitàrthàbhidhàyità |
kàryànvitàbhidhàyitvamanyathà durvaca§ yataþ ||

	avyàpta¤caitat kàryànvitameva sarvatra padàbhidheyamiti 
liïàdiùu vyabhicàràt, liïàdayo hi 
pariniùñhitàdhikàràdyanubandhasa§bandhinameva svàrthamabhidadhati 
|
	atha teùvànvitàbhidhànamitaratra kàryànvitàbhidhànamiti cet 
tadarddhajaratãya§, tato vara§ sarvatrànvitàbhidhànamevà÷rãyatàm |

tasmàdàkàïkùitàsannayogyàrthàntarasaïgateþ |
svàrthe padànৠvyutpattiràstheyà sarvavàdibhiþ ||
yadyapi pravçttyanupapattisamadhigamanãyaiva ÷abda÷aktistathà'pi |
tañasthopàyatàmàtra§ ÷abda÷aktivini÷caye |
kàryasyà÷rayitu§ yukta§ prayoktràkà÷ade÷avat ||
ananyalabhya÷÷abdàrtha iti nyàyavidassthitàþ |
tasmànnopàyabhåtasya kàryasyàsti samanvayaþ ||
vyutpannavyavahàreùu payaþprataraõàdivat |

	yathaiva hi brahmajàtãyàdivajravi÷eùàvadhàraõopayogino'pi 
payaþprataraõàderavadhçtaratnasattvasya na 
vyavahàrada÷àyàmupayogaþ, eva§ 
vyutpattigrahaõasamayasamupayuktasyàpi kàryasya na 
vyutpannada÷àyàmupayogaþ ||
	yadi ca kàryànvitamevàrtha§ ÷abdàþ pratipàdayanti katha§ 
tebhyaþ pariniùñhitanadãtàraphalàdisa§sargàvagamaþ, nàya§ 
mukhyo làkùaõika iti cet kva và ÷abdànৠmukhyaprayogaþ |
	mànàntaràpårve kàrya iti cenna tatràvyutpannatvena 
prayogànupapatteþ |

	na hi mànàntaràpårve vyutpattirupapadyate |
	na càvyutpanna÷abdebhyaþ pratyayo'tiprasaïgataþ ||
	
yo'pi manyate loke kiryàkàrye vyutpanna÷abdaþ 
phalapadasamabhivyàhàrabalapratilabdhatatsàdhanabhàvabhaïgurayàg
àdidhàtvarthottãrõàpårvakàryàbhidhàna÷aktirvede modate, loke tu 
sa§ (samamugdheneti pà. |)mugdhenàpi vyavahàropapatterna 
÷abdàrthatattvàvadhàraõamàdriyate iti |
	tasyàpãda§ manorathamàtra§, na hi kriyàkàrye 
vyutpannasthàyikàrya§ pratipàdayati atiprasaïgàt |
	yadi vçddhavyavahàre 
samadhigatapadasàmarthye'nurudhyamàne'nvayàvagatirnopapadyate, 
mopapàdi na na tu tadanupapattyà klçpta÷aktiparityàgena 
÷abda÷aktyantara§ bhajate kàma§ lakùaõà'÷rãyatàm |
	na hi viruddhàrthapadasamabhivyàhàre 
padànàmabhidhànamevànyathà nãyate, 
sarva÷abdàrtheùvanà÷vàsaprasaïgàt |

ki¤ca mànàntaràpårvakàryabodhana÷aktatà |
na karmaphalasambandhasiddhyai tàvadupeyate ||
naiyogikassa sambandho na punarvainiyogikaþ |
dhàtvarthottãrõakàryàtmà na karmaphalasaïgamàt ||
çte sidhyati sabandhassa ca tasmàdçte na hi |

tata÷ca duruttaramitaretarà÷rayaõam |

sàdhyasvargavi÷iùñasya puruùasya pravartakaþ |
na syàditi tadiùñàrthasàdhana§ na bhavedvidhiþ ||
bhaïguro na ca dhàtvarthaþ karaõatvena kalpate |
iti tadbhinnakàryàrthabodhakatva§ yaducyate ||
tadasanna hi sàdhyena svargeõàya§ vi÷eùyate |
svarga§ kàmayamàno hi puruùo'tra niyujyate ||

na hi svargo'dhikàrivi÷eùaõa§ sàdhyatvàt |

siddhameva hi sarvasya niyojyasya vi÷eùaõam |
jãvanàdi tathaiveha kàmanaiva vi÷eùaõam ||

	api ca niyojyavi÷eùaõatàmanubhavataþ svargàdeþ kãdç÷a§ 
sàdhyatvam |

yadi sàdhanasa§bandhayogyatva§ naiva tàvatà |
svargeõa sidhyatà bhàvya§ yàvadyogamajanmataþ ||
siddhiparyantatà tasya niyogaikapramàõikà |
niyogastatpramàõa÷cettyanyonyà÷rayaõa§ dhruvam ||
yadi svargasya sàdhyatva§ na niyogasya sàdhyatà |
sàdhyadvaya¤ca naikasmin vàkye sambandhamarhati ||

	svatantra§ hi sàdhyadvayamekavàkyatৠniraõàddhi 
nànuguõam, anuguõa¤caitatsàdhyadvaya§ 
niyogasiddhinàntarãyakatvàt svargasiddheþ, yadàha niyogasiddhau 
sarva§ tadanuguõam iti kena neùyate niyogasidhyarthà phalasiddhiriti ca, 
tasmàdavirodha iti cettanna |

svargasiddhi§ vinà kinnu niyogasya na sidhyati |
nàdhikàro na viùayo na cànyadvidhyapekùitam ||
na hi nityàdhikàreùu niyogastàmapekùate |
na cànyadicchato'nyatra niyuktirnopapadyate ||
niyogasyaiva màhàtmya§ nityoùviva niyujyate |
	niyogo hi 
pradhànatayà'dhigamyamànasvargamabhilaùantamapyàtmanyàkarùati 
yathà anicchantamapi nitye karmaõi niùphale pravartayati ||

ki¤ca |

svarga§ kàmayamàno hi nimiùatyunmiùatyapi |
na ca te svargasiddhyarthà yàgaþ kinnaivamiùyate ||
tatsàdhanatayà naike gçhyanta iti cenmatam |
yàgàdayaþ ki§ tadbuddhigràhyà vidhibahiùkçtàþ ||

tatra ca |

sàdhyasàdhanasa§bandhapratipàdanatatparàþ |
yàvanna vidhayastàvannaiùphalya§ sarvakarmaõàm ||

	tasmàlliïàdibhyaþ prathamamiùñasàdhanatà'vagamaþ, 
tatoràgataþ pravçttirittyeva yukta§, tadapårvakàryàbhidhàna eva 
mukhyà ÷aktiþ itaratra làkùaõikãtyanupapannam, ata eva yathàyatha§ 
laukika÷abdebhyastatsiddhàrthagocarà buddhayo jàyante |
	nanu na tàþ ÷abdamahimabhuvaþ ànumànikyo hi tàþ, tathà hi 
vyutpattisamayasa§viditàrthapratipàdanasàmarthyànyapi padàni kvacid 
vyabhicàradar÷anajanitasa§÷ayapratibadhàni na ÷rutamàtràõyartha§ 
nni÷càyayanti na càni÷cito'rthoj¤àto bhavati 
ani÷cayàtmanoj¤ànasyàbhàvàt |

tatràj¤àte'pi vàkyàrthe ÷rotaiva§ vicikitsate |
bravãtyanyonyasa§bandhayogyàrthàni padànyayam ||
na càvij¤àtasa§bandhàn ÷abdànàptàþ prayu¤jate |
tenedç÷ànvayaj¤ànamasyàstãtyavagacchati ||
	evamanvayaj¤àne anumite tadupadar÷ito'rtho na 
÷abdamàkàïkùati ato laukikasya vacaso vaktranubhavaparatantratayà 
tatraiva paryavasànamiti |
	tadasat, na hi svabhàvato'rthamavagamayan ÷abdaþ 
kvacidvaktrà÷ayadoùava÷ãkàràdvitatha ityanyatràpi 
tatsa§bhàvanayà svàrasikãmarthàvabodhakatàmu¤jhitumarhati, na hi 
mantrapratihata (atra mantrapratihatida÷àyàmiti yuktaþ pàñho'thavà 
hata÷abde bhàve ktapratyaya ityanusa§dheyam |)da÷àyৠhutavaho na 
dahatãttyanyatràpi tàdç÷ada÷à÷aïkyà na dahati, nàpi 
÷uktirajatadhiyamarthavyabhicàriõãmindriya§ doùava÷àdupalabdhamiti 
ghañàdikamapi nàvagamayati, ato viditapadapadàrthasaïgateþ 
÷rotussahasaiva ÷abdo'rthamavabodhayati målaj¤àna§ na pratãkùate |

målaj¤ànaparij¤ànàdarvàgarthe'pi codite |
kathamevamaya§ vedetyanumàna§ pravartate ||
kimaj¤àsãdaya§ vaktà ki¤cidityanumitsame |
vi÷iùñàrthànvayaj¤ànamanumàtumathecchasi ||
na tàvadayamaj¤àsãd vaktà ki¤ciditãyatà |
vyàhàravyavahàrau và syàtৠvàkyàrthagocarau ||

	vi÷iùñàrthànvayagocaraceto'numànantu 
prathamatarapravçttatadviùaya÷emuùãmantareõànupapannamiti pràgeva 
÷abdàrtho'vagantavyaþ, na hyanàsàditaviùayavi÷eùasa§sargàþ 
sa§vidaþ parasparato vyatibhidyante |
	 na ca tathà'numitàbhirarthavi÷eùaþ sidhyati 
yàdç÷ànvayapratipàdanayogyà padaracanà sà 
tadanvayaj¤ànamàpàdayatãti cet, avagatastarhi 
pràgevàrthànàmanvayaþ, na hi buddhàvanàropita evànvayaþ 
prayoga§ vyavacchinatti,

tasmàdasti nadãtãre phalamityevamàdiùu |
yà siddhaviùayà buddhi sà ÷àbdã nànumànikã ||
tata÷ca apårvakàryagocara eva ÷abdaþ pramàõamiti |
svasindhàntaciràbhyàsavyà (vyàmugdhàbalabuddhibhiriti pàñhastu na 
yukta iti manyàmahe |) mugdhabalabiddhibhiþ ||
uktamuktena màrgeõa yuktà'nyatràpi ÷aktatà ||

	tata÷ca yànyetàni vilakùaõapuruùapratipàdakàni 
vedàntavacà§si sa eùa sarvàdhpatiþ sarvasye÷ànaþ sarvamida§ 
pra÷àsti tasyàdhyakùamida§ sarvam ityàdãni tànyapi tatra pramàõa§ 
tadviùayàsa§digdhàviparyayaj¤ànahetutvàt |

	na ca pariniùñhitavastuni sàdhakabàdhakayoranyataropanipàta-
sa§bhàvanàbhàvitànuvàdaviparyayaparyàlocanayà 
tadgocaravacasৠpràmàõyapracyutiþ, kàryagocaràõàmapi 
tatprasaïgàt, kàryamapi mànàntaravedyameva samidàharaõàdi, tacca 
mànàntareõàpi vedyamodanapàkavadityabhyupagamàt |
	atha 
vilakùaõàgnihotràdiviùayakàryasyàsa§bhàvitamànàntaratayà 
tatpratipàdayadvacaþ pramàõa§, hanta tarhi 
nirati÷ayàvabodhai÷varyamahànandasa§dohavapuùi bhagavati na 
mànàntarasa§bandhagandha iti sarva§ samànamanyatràbhinive÷àt |

api ca |

pramàõàntaradçùñàrthaviùayiõyapi ÷emuùã |
pramàõameva tatpårva§ na cetsvàrtha§ vigàhate ||
tasya sa§bhàvanàmàtràdapràmàõyamalaukikam |

tasmàtpariniùñhitàniùñheyàdibheda÷ånyamasandigdhàviparyast
avij¤àna§ pramàõameùñavyam, ata idamapàstam |
	prasiddhaiþ karaõaireva sàrvaj¤ya§ nànyatheti yat | yataþ 
÷rutireva tatra paripanthinã pa÷yatyacatussa ÷çõotyakarõaþ 
ya÷cakùuùà na pa÷yati ya÷cakùå§ùi pa÷yati | na tasya kàrya§ 
karaõa§ ca vidyate | svàbhàvikã j¤ànabalakriyà ca ityàdikà |

na càsৠguõavàdatva§ pramàõàbhàvàt |

alabdhamukhyavçttãnৠguõavàdasamà÷rayaþ ||
nanvihàpi mukhyàrthabhaïgakàraõamasti pramàõàntaravirodhaþ |
kutaþ pramàõàntaràt, na tàvatpratyakùàt, na hi 
pratyakùamudãritapuruùàbhàvàvabhàsakamudãyamàna§ dçùña§, 
yogyànupalambhàdabhàvani÷caya iti cenna pramàõagoùñhãjyeùñhena 
÷àstreõaivopalambhanàt, nàpyanumànàt taddhi 
÷ãghrajanmàgamikapratyayaprakùiptapratibandha§ kathamiva 
mantharapravçtti pràdurbhavati |

ki¤caiva§ sati yàgàdeþ svargàpårvàdisaïgatiþ |
kriyàtvena virudhyeta ÷àstra§ cettanna bàdhate ||
yåpàdityàditàdàtmya§ pratyakùeõaiva vàdhitam |
vispaùñadçùñabhedatvàt kàùñhasàvitrabimbayoþ ||

	api ca tatra sannihitayåpà¤janavidhyekavàkyatayà 
arthavàdatvàdyukta§ guõavàdatvà÷rayaõa§, na ceha tathà 
vidhyantaramasti yaccheùatayà arthavàdaþ syàt |

atha vidhyanvayàbhàve puruùàrthatvàhàntaþ |
adhyàhçtya vidhi§ tatra ÷eùatva§ parikalpyate ||

yadàhuþ |

yàvat khalu pramàtéõৠpravartananivartane |
÷abdà na kurvate tàvanna niràkàïkùabodhanam || iti, tanna
çte'pi vidhisa§bandhàd dçùñaiva hi pumarthatà |
putraste jàta ityàdau tathehàpi bhaviùyati ||

	na ca tatra vidhyadhyàhàraþ, antareõàpi vidhi§ 
putrajananàvagamàdeva harùotpatteþ |
	tathà kà kriyà pàka ityàdipra÷nottaravyavahàreùu 
praùñujanajij¤àsitakriyàvi÷eùapratipàdanamàtraniràkàïkùa÷÷abd
o na vidhyadhyàhàramapekùate |

iha tu brahmavij¤àna§ mahànandaphala§ ÷rutam ||
brahmàvid brahma bhavati pràpnoti brahmavit param |

a÷nute brahmaõa sàrddha§ sarvàn kàmàn sa sàmagaþ ||
idamàditrayãvàkyairvyaktà tasya pumarthatà |
	tadevamudãrita÷ruti÷atasamadhigatàvitathasahajasarvasàkùàtkàr
akàruõyàdikalyàõaguõaikarà÷au bhagavati sidhyati, sidhyatyeva 
tadanubhavamålatayà tantrapràmàõyam |
	nanu viracitanãtyà 
ka÷cidàmnàyamårddhapramitasahajasarvaj¤ànavànastu nàma | sa ca 
haririti yàvannàvagamyeta samyak na khalu bhavati tàvatpa¤caràtra§ 
pramàõam ||
	atyalpametat na hyatra trayãvido vivadante yadvàsudevaþ 
paramàtmà akhilajagatkàraõamiti |

÷råyate hi sa vedànteùvàtmà nàràyaõaþ paraþ |
sattya§ j¤ànamananta¤ca tadviùõoþ parama§ padam ||
parà prakçtiradhyakùo vàsudevastathà paraþ |
ekaþ parastàdya ida§ babhåva yasmàt para§ nàparamasti ki¤cit |
ityuktavàcyànuguõa§yato và imàni bhåtàni sadeva saumya ||
ityàdivàkya¤ca tatassa viùõustrayã÷iraþ siddhavi÷uddhabodhaþ |
na cànyasmàjjagajjanmasthitidhva§sà÷÷rutau ÷rutàþ |
yata÷caite sa sarvaj¤aþ paramàtmeti sammatam ||
	amumeva paramàtmàna§ dvaipàyan-parà÷ara-
nàradaprabhçtimaharùivacanebhyaþ pratipadyàmahe tathà hi |

viùõau jagatsthita§ sarvamiti viddhi parantapa |
sçjattyeùa mahàviùõurbhåtagràma§ caràcaram ||
eùa càkùipate kàle kàle visçjate punaþ |
asmin gacchanti vilayamasmàcca prabhavantyuta ||
anàdinidhanaþ ÷rãmàn munirnàràyaõaþ prabhuþ |

sa vai sçjati bhåtàni sthàvaràõi caràõi ca |
sa brahma parama§ ceti tathà'nyatràpi pañhyate ||
ke÷avo bharata÷reùñha ! bhagavànã÷varaþ paraþ |
puruùaþ sarvamittyetacchråyate bahudhà ÷rutau ||

iti,

tattva§ jij¤àsamànànৠhetubhiþ sarvato mukhaiþ |
tattvameko mahàyogã harirnàràyaõaþ prabhuþ || iti,

tathà dànadharme |

paramàtmà paraþ ÷àntaþ padmanàbhaþ paràyaõaþ |
iti vedarahasyantu kinna vetsi purandara ||
tatprasàdàdvaya§ sarve lokànৠsthitihetavaþ |
àptà÷càmaramukhyà÷ca devà÷ca sthànino matàþ ||
yadi viùõurudàsãno nàsmàka§ vidyate ÷ubham |
iti rudrasya vacana§ tathà bhàratamàtsyayoþ ||
tatra yaþ paramàtmà hi sa nityo nirguõa÷÷ubhaþ |
sa vai nàràyaõo j¤eyaþ sarvàtmà puruùo hi saþ || iti,

tathà varàhe |

yasya devasya carita§ vrata§ samabhavadbhuvi |
ko'nyastasmàdabhyadhiko muktvà nàràyaõa§ prabhum ||

iti,

nàràyaõàtparo devo na bhåto na bhaviùyati |
etadrahasya§ vedànৠpuràõànৠca sattamàþ || iti |

tathà laiïgeþ |

sa ekaþ puruùaþ ÷reùñhaþ paramàtmà janàrdanaþ |
yasmàd brahmà tato rudraþ tata÷caivàkhila§ jagat ||

tathà |

viùõossakà÷àdudbhåta§ jagattatraiva ca sthitam |
sthitisa§yamakartà'sàviti pàrà÷ara§ vacaþ ||

tathà mànave |

nàràyaõaþ paro'vyaktàdaõóamavyaktasa§bhavam |
aõóasyàntastvime lokàþ saptadvãpà ca medinã ||
	tasmàdãdç÷a÷rutismçtãtihàsapuràõaparyàlocanayà 
akhilajagatkàraõa§ paramàtmà vàsudeva iti ni÷cãyate |

na caiva paramàtmatva§ rudràdeþ ÷rutiùåditam |
pratyutotpatimevàhustasyaikàyana÷àkhinaþ ||
tamo và idamityàdau tathà vede'pi dç÷yate |
yato hi rudrassa¤jaj¤e tacchreùñha§ bhuvaneùviti ||
tadidàsa bhuvaneùu jyeùñhamiti |
tathà raudra§ pada§ spaùña§ karmajanya§ pratãyate ||
mahimàna§ nija§ lebhe viùõorabhyarcanàditi | asya devasyeti 
lalàñàdabhavadbindustasmàdrudrovyajàyata |

ityàdikà÷ca ÷rutayo rudrotpatti§ vadanti vai |
eva¤ca sati rudràdimahimàvedikà iva ||
yà vàcastàsstutiparàþ ÷rotra§ brahmeti gãriva |
	etena rudràdãnৠparamàtmatvapratipàdakapuràõavàdàþ | 
pratyakùa÷rutivirodhànna mukhyàrthàþ |

yadvà tyàjyatayà tantrasiddhàntapratipàdakàþ |
avaidikeùu tantreùu tanmàhàtmya§ hi kathyate ||
vedasiddhàntamàrgeùu viùõureva paraþ smçtaþ |

tadyathà vaiùõave |

paramàtmà ca sarveùàmàdhàraþ parame÷varaþ |
viùõunàmà sa vedeùu vedànteùu ca gãyate ||

vàràhe |

viùõureva para§ brahma tribhedamiha pañhyate |
vedasiddhàntamàrgeùu tanna jànanti mohitàþ ||
nàràyaõàtparo devo na bhåto na bhaviùyati |
etadrahasya§ vedànৠpuràõànà¤ca sattamàþ || iti |

tathà màtsye |

sàttvikeùu tu kalpeùu viùõormàhàtmyamucyate |
agne÷÷ivasya màhàtmya§ tàmaseùu prakãrtyate || iti, |

tathà laiïge |

na hi viùõumçte kàcid gatiranyà vidhãyate |
ityeva§ satata§ vedà gàyante nàtra sa§÷ayaþ ||

iti, tathà vàyavãye |

sahasrabàhuþ paramaþ prajàpatiþ |
trayãpatheyaþ puruùo nirucyate ||

iti, tathà bhaviùyati |

vedasiddhàntamàrgeùu viùõureva paraþ smçtaþ |
viùõureva nara÷reùñho mahiùñhaþ pruùottamaþ ||

iti, sarva§ caitatpuruùa (puruùanirõayanàmà 
bhagavanmahimapratipàdanapuraþsarodevatàntaravyàvartanamukhena 
viùõuparatattvapratipàdanaparogranthaþ paramàcàryapraõãtaþ 
|)nirõaye nipuõataramupapàditamiti neha prapa¤cyate |

tata÷ca |

÷rutimårdhni prasiddhena vàsudevena bhàùitam |
tantra§ mithyeti vaktunnaþ katha§ jihvà pravartate ||
	na hi 
sahajasa§vedanasàkùàtkçtadãkùàràdhanàdidharmasvargaputràdivaiù
ayikasukhamanekaduþkhasa§bhinna§, na càticiramanuvartata iti tadapi 
duþkhapakùa eva nikùipya mokùàya gçhebhyaþ pravrajadbhyaþ 
÷àõóilyanàradàdiparama-
çùibhyastadabhilaùitanirati÷ayani÷reyasaikasàdhanasvàvagamàràdhana
avabodhin㧠pa¤caràtrasa§hitৠniramimãteti ni÷cãyate |

na ca tantràntareùveùa nyàyaþ prasaramarhati |
yatastattannibanddhçõৠvibhramàdyapi sa§bhavi ||
pratyakùàdipramàõànৠna hi målatvasambhavaþ |
tantràntareùu ÷àstrantu måla§ taireva neùyate ||
anyacca vedasiddhàntaviruddhàrthàbhidhànataþ |
pratyakùa÷rutimålatvakalpanà teùu bàdhyate ||
yathà màhe÷vare tantre viruddha§ bahu jalpitam |
caturvidhà hi tatsiddhacaryàmàrgànusàriõaþ ||
yathà kàpàlikàþ kàlàmukhàþ pà÷upatàstathà |
÷aivàstatra ca kàpàla§ matame pracakùate ||
mudrikàùañkavij¤ànàt punastasyaiva dhàraõàt |
apavargaphalapràptirna brahmàvagamàditi ||

tathà'huþ |

mudrikàùañkatattvaj¤aþ paramudràvi÷àradaþ |
bhagàsanasthamàtmàna§ dhyàtvà nirvàõamçcchati ||

tathà |

karõikà rucaka¤caiva kuõóala¤ca ÷ikhàmaõim |
bhasma yaj¤opavãta¤ca mudràùañka§ pracakùate ||
kapàlamatha khañvàïgamupamudre prakãrtite |
àbhirmudritadehastu na bhåya iha jàyate ||

	na cedç÷amudrikàùañkaparij¤àna – taddhàraõa – 
ninditabhagàsanasthadehadhyànasyàpavargasàdhanatva§ ÷rutayo 
mçùyanti, tà hyaihikàmuùmikasakalaviùayàbhilàùavimukhasya 
akhilajagatkàraõavàsudevàtmabhàvaikalabhya§ mokùamàcakùate | 
tameva viditvà atimçtyumeti nànyaþ panthà ayanàya vidyate ityàdyàþ, 
eva§ kàlàmukhà api samasta÷àstrapratiùiddhakapàlabhojana – 
÷avabhasmasnàna tatprà÷ana – laguóadhàraõa suràkumbhasthàpana -
tatsthadevatàrcanàdereva dçùñàdçùñàbhãùñasiddhimabhidadhànàþ 
÷rutibahiùkçtà eva |

	yadapi pà÷upata÷aivàbhyৠvirudhàviruddhasamamugdha§ 
ki¤cidabhihita§ tadapi ÷rutibahiùkçtameva |

tatraiùà pà÷upataprakriyà |

jãvàþ pa÷ava ucyante teùàmadhipati÷÷ivaþ |
sa teùàmupakàràya pa¤càdhyàyãmacãklçpat ||
tatra pa¤ca padàrthàstu vyàkhyàtàþ kàraõàdayaþ |
kàraõa§ kàrya§ vidhiryogo duþkhàntaþ || iti,
upàdàna§ nimitta¤ca vyàkhyàta§ kàraõa§ dvidhà |
nimittakàraõa§ rudrastatkalà kàraõàntaram ||
mahyanta§ mahadàdikàryamudita§ tadvadvidhirgãyate |
gåóhàcàramukhasma÷ànabhasitasnànàvasànaþ paraþ ||
yogo dhàraõamucyate hçdi dhiyàmoïkàrapårvantathà |
duþkhànto hi mato'pavarga iti te pa¤càpi sa§kãrtitàþ ||

àtyàntikã duþkhanivçttirdukhànta÷abdenoktà tàmeva 
ni÷÷eùavai÷eùikàtmaguõocchedalakùaõৠmukti§ manyate iyameva 
ce÷varakalpanà ÷aivànàmanyeùৠca |

seya§ sarvà ÷rutiviruddhà kalpanà yataþ |
jagannimittopàdàna§ para§ brahma ÷rutau ÷rutam |
mahànandàtmako mokùastatratatràsakçcchutaþ ||
parasparavirodhena vyàhataiùৠpramàõatà |
trayãdaõóapratikùepa§ ki¤cinnaiva pratãkùate ||
ki¤ca ÷aivàdayovedasiddhavarõà÷ramàdbahiþ |
kalpayantyà÷ramàdãni tato'pi ÷rutibàhyatà ||

yadàhuþ |

dãkùàprave÷amàtreõa bràhmaõo bhavati kùaõàt |
kàpàla§ vratamàsthàya yatirbhavati mànavaþ ||

iti |

na ca vàcyam apramàõabhåtamiyanta§ grantharà÷i§ katha§ 
pratyayitataro rudraþ praõayatãti |
	na ca samànanamanirmàtçsmaraõanibandhanamiti yuktam ati 
prasaïgàditi, yataþ-

nàmaikatvakçtabhràntikalpanà'pyupapadyate |
vedabàdhànna cànyatra tàvatà'tiprasajyate ||
pramàdo'pi ca nàtyanta§ rudràdiùu na sambhavã |
	yadvà rudrasya moha÷àstrapraõetçtayà'vagatatvàd 
vyàmohayitumeva hãdç÷a÷àstrapraõayanamupapadyata iti nàva÷ya§ 
pramàda evà÷rayitavyaþ, 

tathà ca vàràhe |

tva§ hi rudra ! mahàbàho ! moha÷àstràõi kàraya |
kuhakàdãndrajàlàni viruddhàcaraõàni ca ||
dar÷ayitvà'lpamàyàsa§ phala§ ÷ãghra§ pradar÷aya |
dar÷ayitvà jana§ sarva§ mohayà÷u mahe÷vara ! ||

iti |

	tathà tatraiva bhagavàn rudraþ prastuta÷aivàdyàgamànৠ
svayameva vedavàhyatva§ vedamàrgàpabhraùñajanàdhikàritva§ 
tadvyàmohaikaprayojanatৠca dar÷ayati |

ye vedamàrganirmuktàsteùàmmohàrthameva ca |
nayasiddhàntamàrgeõa mayà ÷àstra§ pradar÷itam ||
tasmàdàrabhya kàlàttu matpraõãteùu sattamàþ |
÷àstreùvabhirato loko na vedàn bahu manyate |
tathà pà÷upatàdãni pravartante kalau yuge ||

	tathà ca bhagavatparivàratvavyatirekeõa svapradhànapåjৠ
pà÷upatàditantrasiddhৠvedabàhyৠdar÷ayati |

tadvedabàhya§ karmokta§ màmuddi÷yopasevyate |
tadvai pà÷upata§ nàma maniùñhammohana§ nçõàm ||
mৠviùõuvyatirekeõa påjayanti naràdhamàþ |
ityàdivàkyajàtàni na likhyante'tigauravàt ||
vyakta¤ca vedabàhyatvametacchàstrànugàminàm |

yathà tatraiva |

÷a÷àpa tà¤jañàbhasmakapàlavratadhàriõaþ |
bhaviùyatha trayãbàhyà vedakarmabahiùkçtàþ ||
kalau tadråpiõassarve jañàlaguóadhàriõaþ |
svacchandavrataveùà÷ca mithyàliïgadharàstathà |
brahma÷àpàgninirdagdhà rudrabhaktà jañàdharàþ || iti,
prasiddha¤caitacchaivàgameùu |
rudràkùa§ kaïkaõa§ haste jañà caikà ca mastake |
kapàla§ bhasmanà snànam ityàdi |
tathà caiteùàmàdityapuràõe'pi bhagavattyàgena sama§ 
vedatyàga§ kathayati |

anye bhasmajañopetà yathoktà gautamàt purà |
÷àpàtsantyàjità veda§ deva§ nàràyaõa§ tathà ||

iti |

ki¤caite vàsudevasya mandà nindৠvitanvate |
te ca pàùaõóino j¤eyà yathà laiïgai samãritam ||
ye tu sàmànyabhàvena manyante puruùottamam |
te vai pàùaõóino j¤eyà vedamàrgabahiùkçtàþ ||

iti, tata÷ca |

eta eva ca te eùৠvàïmàtreõàpi nàrcanam |
pàùaõóinovikarmasthànityàdismçtiùåditam ||
yà vedabàhyà ittyetadapi cedç÷agocaram |
tasmànna vedamålatva§ nàpi pratyakùamålatà ||
tantràntaràõৠyukteti kalpyate kàraõàntaram |
nanu målàntaràpekùà yadi syàdastu dåùaõam ||
svataþpramàõa§ vij¤àna§ bhavatৠnanu dar÷ane |
satya§ tadeva vij¤ànapràmàõyamapanãyate ||
bàdhakàraõadoùàbhyৠtàvapi dvàviha sphuñau |
eva§ ÷rutiviruddhasya sphuñamålàntarasya yat ||
pa¤caràtreõa sàdharmmya§ tantratvenàbhidhitsitam |
kriyàtvena tu sàdharmmya§ brahmahatyà'÷vamedhayoþ ||
÷rutipratyakùayostatra yatomålatvani÷cayaþ |
nanu ca ÷rutimålatve vedàdevàrthasiddhitaþ ||
tatpraõetçsvatantratvakalpanà netyacåcudam |
naiva§ na kalpyate pu§si svàtantrya§ ÷råyate hi tat ||
tasyàdhyakùamida§ sarva§ bhãùà'smàdidamàdiùu |

	nanu vedamålà eva cedetàþ pa¤caràtrasmçtayaþ ki§ tarhi 
tadarthasmaraõavattanmålabhåtavedavàkyasmaraõa§ nànuvartate 
pà¤caràtrikàõàm | na càrthasmaraõasya prayojanavattvàt tasya 
viphalatvàt tadanàdaraõãyamiti yukta§, na hi yataþ pràmàõya§ 
tadeva vismartu§ yuktam |
	atha vismaraõopapattaye pralãnanittyànumeya÷àkhàmålatà 
à÷rãyate tadà yadeva yena pramàõatayà parigçhãta§ sa 
tatpralãna÷àkhàmastake nikùipya pramàõãkuryàt 
nityànumeyapralãna÷àkhayostu svaråpasiddhireva durlabhà |
	atha vidyamàna÷àkhàmålà eva tàþ smçtayaþ tadà 
tatpraõetçvadanye'pi tata evopalabheran iti 
granthapraõayanaprayàsavaiyarthyam |
	atrocyate sa khalu bhagavàn amoghasahajasa§vedanasàkùàd-
bhavadakhilavedarà÷irviprakãrõavividhavidhyarthavàdamantràtma-
kàneka÷àkhàdhyayanadhàraõàdiùvadhãradhiyo bhaktànavalokya 
tadanukampayà laghunopàyena tadartha§ sa§kùipyopadide÷eti na 
ki¤cidanupapannam |

yathà'huþ |

vedànteùu yathàsàra§ saïgçhya bhagavàn hariþ |
bhaktànukampayà vidvàn sa¤cikùepa yathàsukham ||

	iti, ete ca manvàdisamastasmaraõasàdhàraõàþ 
paryanuyogàstantrañãkàkçtapari÷ramàõàmanàyàsaparihàryà iti 
neha prapa¤cyate |
	nanu ceda§ vedamålatva§ pa¤caràtratantràõàmanupapanna§ 
vedanindàdar÷anàt, ukta§ hi caturùu vedeùu 
puruùàrthamalabhamànaþ ÷àõóilya (p. 52) ida§ ÷àstramadhãtavàn 
iti, anavagatavacanavyakteraya§ paryanuyogaþ, na hi nindà nindya§ 
ninditu§ pravartate api tu |
	ninditàditaratpra÷a§situ§ yathaitareyakabràhmaõe pràtaþ 
pràtarançta§ te vadanti ityanuditahomanindà uditahomapra÷a§sàrtheti 
gamyate mànave |

çgvedo devadaivattyo yajurvedastu mànuùaþ |
sàmavedastu pitryaþ syàt tasmàttasyà÷ucirdhvaniþ ||
iti sàmavedanindà itaravedapra÷a§sàrthà, yathà và bhàrate |
catvàra ekato vedà bhàrata§ caikamekataþ |
samàgataistu çùibhistulayà'ropita§ purà ||
mahattve ca guruttvàcca ca dhriyamàõa§ yato'dhikam |
mahattvàcca guruttvàcca mahàbhàratamucyate ||

iti mahàbhàratapra÷a§sàrtheti gçhyate na vedanindeti | eva§ 
pa¤caràtrapra÷a§seti gamyate |

athànuditahomàderanyatra stutidar÷anàt |
atatparatva§ nindàyàstathàtràpi bhaviùyati ||
vedapra÷a§sà bahu÷aþ pa¤caràtre'pi dç÷yate |
	na hi tebhyaþ para§ ki¤cid vàïmaya§ kamalàsana ? | 
vedàntairidamevokta§ tattvaj¤ànopapàdaiþ || ityàdau |
	api ca caturùu vedeùu iti nàyamarthaþ vedeùu puruùàrtho nàstãti 
kintu yasteùu puruùàrthastamalabhamàna iti |
	nanu puruùàrthamalabhamàna ityanvayo na vedeùu puruùàrthamti, 
maiva§ vyàvartyàbhàvàt, na hi vedeùvevàya§ puruùàrtho na 
labhyate ato vedeùu yaþ puruùàrthastamalabhamànaþ tadabhilàùã 
pa¤caràtra÷àstramadhãtavàniti pa¤caràtra÷ruttyoraikàrthyameva 
pratãyate |
	yatpunaruktamupanayanàdisa§skçtànৠ
bhagavadàràdhanàrthatayà 
dãkùàlakùaõasa§skàravidhànàdavaidikatvamiti tadayukta§ na 
hyupanayanàdisa§skçtànৠjyotiùñomàdikarmàïgatayà 
dãkùàdisa§skàravidhàyakam àgnàvaiùõavam 
ityàdivàkyamavaidika§ bhavati |
	atha vaidikasa§skàràt sa§skàràntaravidhàna§ hetuþ, 
tadanupapanna§ siddhe hi pa¤caràtra÷àstrasya avaidikatve tasya 
sa§skàràntarattvasiddhiþ tatsiddhau ca 
tasyàvaidikatvasiddhirittyanyonyà÷rayaõàt |
	ki¤ca samastavaidikasa§skàrebhyaþ sa§skàràntaratva§ và 
hetuþ, utakatipayebhyaþ sa§skàrebhyaþ, na tàvadanantaraþ kalpaþ 
upanayanàdisa§skàrasyàpi caulàdisa§skàràt 
sa§skàràntaratvenàvaidikatvaprasaïgàt, na càntyaþ kalpaþ, 
uktadoùànativçtteþ, na hyupanayana§ samastavaidikasa§skàrebhyaþ 
sa§skàràntaramasiddha÷ca samastavidikasa§skàravyatirekaþ 
pa¤caràtra÷àstrasyàpi vaidikatvàdityuktameva |
	yadapi 
dharmapramàõatvàbhimatacaturda÷avidyàsthàneùvaparigaõitatvàt 
pà÷upatàditantravat trayãbàhyattvamiti tadapi dvaipàyana – 
vàlmãkipraõãtabhàrataràmàyaõàdigranthairanaikàntikam |
	yattu bhagavatà bàdaràyaõena nirastatvàditi tadasat, katha§ hi 
bhagavàn dvaipàyanaþ sakalalokàdar÷abhåtaparamabhàgavato 
bhàgavata§ ÷àstra§ nirasyatãtyutprekùyeta |

ya evamàha |

ida§ ÷atasahasràddhi bhàratàkhyànavistaràt |
àvidhya matimanthàna§ daghno ghçtamivoddhçtam ||
navanãta§ yathà daghno dvipadৠbràhmaõo yathà |
àraõyaka§ ca vedebhya oùadhãbhyo yathà'mçtam ||
ida§ mahopaniùada§ caturvedasamanvitam |
sàïkhyayogakçtàntena pa¤caràtrànu÷abditam ||
ida§ ÷reya ida§ brahma ida§ hitamanuttamam |
çgyajussàmabhirjuùñamatharvàïgirasaistathà ||
bhaviùyati pramàõa§ vai etadevànu÷àsanam |

iti, bhãùmaparvaõyapi |

brahmaõaiþ kùatriyairvai÷yaiþ ÷ådrai÷ca kçtalakùaõaiþ |
arcanãya÷ca sevya÷ca påjanãya÷ca màdhavaþ ||
sàtvata§ vidhimàsthàya gãtassa§karùaõena yaþ |
dvàparasya yugasyànte àdau kaliyugasya ca ||

iti |

tathà ÷àntiparvaõyapi |

ava÷ya§ vaiùõavo dãkùৠpravi÷et sarvayatnataþ |
dãkùitàya vi÷eùeõa prasãdennànyathà hariþ ||
vasante dãkùayedvipra§ grãùme ràjanyameva ca |
÷aradaþ samaye vai÷ya§ hemante ÷ådrameva ca ||
striya§ ca varùàkàle tu pa¤caràtravidhànataþ ||

tathà |

vedai÷caturbhissa (sama – ÷abdàttàddhitena itacpratyayena vyutpannaþ 
samita÷abdo bhavati tulyàrthaþ |)mita§ merau mahàgirau |
evamàdivacobhaïgã÷ataissàdaramãritaiþ ||
vedàntasàrasarvasvamàtmãya§ parama§ matam |
pa¤caràtra§ niràkuryàt katha§ dvaipàyanaþ svayam |
	katha§ tarhãda§ såtram utpattyasa§bhavàt iti ki§ và'sya 
såtrasya hçdayam idamasya såtrasya, bhàgavata÷àstre jãvotpatteþ 
pratipàdyamànatvàt tasyà÷ca 
÷rutinyàyavirodhenàsambhavàdasamãcãna§ ÷àstramiti, yadyeùa 
såtràrthastarhi pa¤caràtra÷àstraniràkaraõapara§ såtra§, na hi 
pa¤caràtra÷àstreùu jãvotpattiraïgãkçtà yenaivamucyate |
	nanvastãda§ vacana§ vàsudevaþ parà prakçtiþ paramàtmà 
tatassa§karùaõo nàma jãvo jàyate saïkarõàt pradyumnasa§j¤a§ 
mano jàyate tato'niruddhanàmà ahaïkàro jàyate | iti,

api tu vyåharåpeõa vyaktirdevasya kãrtyate |
tatra sa§vyavahàràrtha§ jãva-÷abdaþ prayujyate ||
varõànàmànulomyena påjyabhedaprasiddhaye |

yathà'huþ |

	varõai÷caturbhi÷catvàraþ påjanãyà yathàkramam | iti, api ca 
jãvamano'haïkàra÷abdà na tanmàtravacanà api tu 
tattadadhiùñhànàdhikçtavilakùaõavigrahavatpuruùàbhidhànà iti |

vicitradehasa§pattirjanmeti vyapadi÷yate |
toyena jãvànityetadyajurmårddhni yathà vacaþ ||

api ca jãvotpattipralayàdigocaràþ ÷rutismçtilokavàdàþ 
caràcaravyapà÷rayastu syàt tadvyapade÷o 
bhàktastadbhàvabhàvitvàdityatraiva såtrakàreõa kçtanirvàhàþ ||
	ki¤canàmàtmà ÷ruternityattvàcca tàbhyaþ ityatraiva brahmaõo 
jãvotpattiþ ÷rutismçtinyàyavirodhena nirastà satã na punarupanyàsa§ 
prayojayatãti anadhikaraõãyamadhikaraõamàpadyeta, etena na ca karttuþ 
karaõam iti såtra§ vyàkhyàta§, na hyatra karttuþ saïkarùaõàt 
karaõasya manasa utpattirucyate, ukta§ hi vilakùaõapuruùavacanà ete 
÷abdà iti,

	kimiti và kartuþ karaõannotpadyate devadattàdeþ kartuþ 
para÷uprabhçtikaraõotpattyadar÷anàditi cet, hanta hatastarhi 
apagatasakalakaraõakalàpasvamahimapratiùñhabrahmaõaþ 
pràõamanaþprabhçtinikhilakaraõottpatyabhyupagamaþ, etasmàjjàyate 
pràõo manaþsarvendriyàõi ca iti,

atha ÷rutiprasiddhatvàttattathaivàbhyupeyate |
pa¤caràtraprasiddhatvàdida§ kinnàbhyupaiùi bhoþ ||
na hi smçtiprasiddhàrthaparityàgo'ti÷obhanaþ |
nirdoùaj¤ànajanmatvàt pràmàõya§ hi sama§ dvayoþ ||
yattu catvàra ete ki§ samànai÷varyabhàginaþ |
svatantràþ kimutaikasya svecchàmårticatuùñayã ||

iti vikalpya |

samànai÷varyabhàgitve tulyatvànnaiva kàryatà |
ekasya mårtibheda÷cet ki§ bhedena prayojanam ||

iti dåùayatãti vyàkhyàta§ vij¤ànàdibhàve và tadapratiùedha 
iti |

	taduyuktam asambhàvanãyatvàdvikalpasya, na hi 
kenacidã÷varavàdinà aneke÷vara§ jagadabhyupagata§ vi÷eùata÷ca 
pà¤caràtrikaiþ vàsudeva evaikaþ parà prakçtiriti vadadbhiþ, kintu sa 
eva bhagavàn lãlàviracitacaturbhedaþ sakalamapi jagatsa§rakùatãti |
	na cedamanupapanna§ bala – 
bhàratàvarajàgrajàdipràdurbhàvavadupapatteþ, yathaiva hi bhagavataþ 
svalãlàviracitagagana – pavana – hara – viri¤cyàdiprapa¤casya 
acintyamahimalãlaikaprayojanasya ràma – lakùmaõa bharata – 
÷atrughnàdisvacchandàvigrahà na virotsyante eva§ 
saïkarùaõapradyumnàdibhedà iti |
	yatpara§ vipratiùedhàt iti caturùu vedeùu iti ÷rutivipratiùedhàt 
tantràõৠparasparavipratiùedhàdvà | apramàõamiti tatra 
÷rutivipratiùedhastu pràgeva prayuktaþ, parasparavipratiùedhastu 
pradhànaguõasàmànyavi÷eùàdinyàyasa§pàditavacanavyaktãnৠ
tantràõৠnàstyeva nyàyànugraharahitànàntu vacasৠna kvacidapi 
parini÷càyakatva§, yathà'ha nyàyasa§pàditavyakti 
pa÷càdvàkyàrthabodhakam iti, tasmàtsåtrakàreõa ida§ 
mahopaniùadam 
ityàdivacanairvedebhyovi÷eùeõàbhimatatarapràmàõyeùu 
pa¤caràtratantreùvavidyamànajãvotpattipratipàdanàdhyàropeõa 
tanniràkaraõaparatayà såtra§ vyàkhyàyamàna§ 
vyàkhyàtéõàmevàkhyàti khyàpayatãtyala§ prabandhena |
	tatraiùa såtràrthaþ pårva§ svàbhipretasamayaparipanthikapila – 
kà÷yapasugata jina – pa÷upatimatànৠ
÷rutinyàyaviorodhàdasàma¤jasya§ pratipàdya adhunà 
svàbhipretapa¤caràtratantràõàmapi itarasamayasamànaparigaõanàd 
buddhau sannihitànàmitarasamayavadasàma¤jasyamà÷aïkya 
pràmàõya§ (sthåõànikhanananyàyenetyarthaþ yathà hi sthåõৠ
draóhayitumicchavastৠsvayameva hastena paricàlya parãkùante 
|)vyutpàdyate |
	tatràdyena såtradvayena pårvapakùa upakùipyate tathà hi 
pa¤caràtra÷àstramapramàõam utpattyasa§bhavàt 
pratipàdyamànàyàþ sa§karùaõàdyutpatterasa§bhavàt, 
kathamasa§bhavaþ,  ubhayathà'pyanupapatteþ tathà hi |

kintu catvàra evaite samànai÷varyabhàginaþ |
eko và syàccaturbhede dvedhà vyutpattyasa§bhavaþ ||
samànai÷varyabhàgitve tulyatvànnaiva sçjyate |
ekàtmatve'bhyupete'pi tathotpatterasa§bhavaþ |
sraùñçsçjyavibhàgo hi naikasminnavakalpate |
	tathà na ca karttuþ karaõam ita÷ca apramàõa§ kartuþ 
saïkarùaõa sa§j¤àjjivàt karaõasya pradyumnasa§j¤asya manasa 
utpattyasa§bhavàt, na hi devadattàtpara÷urutpadyata iti |
	eva§ và na ca karttuþ karaõam ita÷ca karttuþ sa§karùaõàt na 
karaõamutpadyate brahmaõa eva samastakaraõotpatti÷ruteþ, 
etasmàjjàyate pràõomanaþsarvendriyàõi ca iti, vij¤ànàdibhàve và 
tadapratiùedha iti, và – ÷abdàtpakùo viparivarttate |
	yaduktamubhayathà'pi 
sa§karùaõàdyutpatterasa§bhàdapràmàõyamiti naitadasti 
tasyàssaïkarùaõàdyutpatterapratiùedhaþ |

yadi hi vij¤ànàdaya ete na bhaveyuþ syàdutpattipratiùedhaþ |
vij¤àna¤càdi (àdãyate – upàdãyate upayujyate 
sarvakàryàrthamityàdi sarvajagannidàna§ brahma, atra yadyapi upasarge 
ghoþ kiriti pàõinãyena kipratyayàntàdi-÷abdasya nityapu/stva§ 
pràpnoti tathàpãha auõàdikapratyayena sàdhibhàvo'vagantavyaþ 
÷iùñaprayoge sa§j¤àsu dhàturåpàõãtyadinà tathaivànu÷iùñatvena 
÷iùña÷iùñereva ca prayogamålatayà anauõàdikasyaivapu/stvakalpanàt 
||
	athavà vij¤àna§ càdi÷cetyeva pàñhaþ | tata÷ca vij¤àna§ 
càdi÷ca vij¤ànàdi iti samàhàradvandvaþ, 
vij¤ànàdãtikçtasamàhàradvandvake vij¤ànàdipade 
nirvisargakapàñhàvalokanabhràntita eva pràcãnako÷eùvapi vij¤àna§ 
càdi÷ceti vivakùaõãye vij¤àna§ càdi ceti lilikhuriti kecinmanyante | ita 
evàsvarasena kalpàntaramavalalambire granthàcàryàþ evameva ca 
vij¤ànàdisåtre ÷rãbhàùye'pi ÷aïkàsamàdhyabhyåhanamiti 
kçta§ kusçùñyà vàcàmiti càpare | vastutastu ÷rãbhàùyako÷eùu 
àgamapràmàõyako÷eùu ca pràya÷o de÷avi÷eùanairapekùyeõa 
vij¤ànàdisåtre (vij¤àna§ càdi ca vij¤ànàdi – brahma tadbhàve) 
ityeva pràmàõikaþ pàñha ityava÷ya§ tàtparyavi÷eùeõa sa prayogo 
vaktavyo na tu yathà÷rutàrthakàdi – padenàcaramàrthena 
abrahmasàdhàraõena | atraivamàcàcakùmahe à – samantàdattu 
÷ãlamasyetyàdin parama§ brahma supyajàtau õinistàcchãlye | iti 
pàõinãyena tàcchãlye'rtheõiniþ, àïgà càsàdhàraõya§ vivakùyate 
tacca attà caràcaragrahaõàdityadhikaraõoktarãtyà 
brahmàsàdhàraõa§ karmeti tàdç÷àrthakàdipadena 
nikhilajagadadanakartç para§ brahmàbhihita§ bhavati tacca 
sàïkhyàdyuktadi÷à pradhànadharmo màbhåditi vij¤ànapadena 
vi÷eùyate | eva§ ca janmàdyasya yata iti såtre àdipadena 
jagatsthitipraõà÷ahetutàyà lakùaõatvenàbhimatatayà 
lakùaõenetarabhedasàdhane janmàditritayasya sa§hatya hetutàyৠ
vyàpyatvàsiddhyà pratyekameva hetutàyà vàcyatvena 
svàsàdhàraõaråpeõàdin padena brahmopasthàpita§ bhavatãti | sati 
caiva§ (vij¤àna§ càdi ca vij¤ànàdi brahma) iti 
÷rãbhàùyàcàryàõৠparamàcàryàõৠ÷rã6yàmunamunãnৠ
càbhidhànama¤jasà sama¤jasamiti yathà÷rutàrthagràhiõৠ
keùàcidamãùàmàcàryatàtparyànabodhanibandhanamevànupapattyabh
idhànam | pare tu sa§padàditvàt kvipa§ kçtvà tasmàtsvàrthe vidhàya 
àda iti prasàdhya tato matvarthãyeninà àdinapada§ siùàdhayiùanti | 
tadidamapi prakiryàgauravaparàhatamiti nàtitçptaye viduùàm | ki§ ca 
acchabdasya sa§padàdikvibantasya nityastrãtve tato'õi jàte aõantatvena 
ïãpi'va÷ya§ bhàvena àdã iti syàditi tato'pi 
neùñasiddhisa§bhàvanà | yadapi adanamàda iti bhàve iti såtreõa 
bhàve gha¤a§ kçtvà bhàvagha¤antàcca matvarthãyeninà 
àdinpadaprasàdhana§ tadida§ gha¤apo÷ceti 
pàõinãyànu÷àsanavismaraõanibandhana§ gha¤i 
ghaslàde÷avidhànàt |)ceti vij¤ànàdi brahma tadbhàve brahmabhàve 
utpatterapratiùedhaþ |
etadukta§ bhavati ekasyaiva paramàtmano 
vàsudevasyàparicchinna÷akteþ svàmàyàve÷ava÷àt 
kàryakàraõabhàvopapattiriti |
	yattu na saïkarùaõànmana utpadyate brahmaõa eva utpatti÷ruteriti 
tadapi tasya vij¤ànàditvena parihçtam |
	api ca na ca karttuþ karaõam iti kimukta§ bhavati ki§ yasyàþ 
kriyàyà yatkaraõa§ tatkriyàkartturnotpadyate, uta yad yatra kvàpi 
karaõa§ tat kuta÷cidapi kartturnotpadyata iti và |
	tatràdye kalpe siddhasàdhanatayà anumànasya vipratiùedhaþ, na 
hyatra saïkarùaõàtkartturutpadyamàna§ manaþ svotpàdane karaõa§ 
karmatvàt, nàpi svotpattau kartçtvàt |
	apare'pi kalpe pratyakùavipratiùedhaþ udakàharaõàdau 
karaõabhåtànàmapi ghañàdãnৠkarttuþ kulàlàderutpattidar÷anàt |

tadidamàha vipratiùedhàditi |
yadvà såtradvasyàsya vyàkhyànàntaramucyate |
vij¤ànàdeþ pràmàõatvahetorbhàvena yujyate ||
pa¤caràtrapramàõatvaniùedho'tiprasaïgataþ |
tatrànuvàdasa§dehaj¤ànànutpattilakùaõam ||
nirastamapramàõatva§ vij¤ànagrahaõàdiha |
vaktrà÷ayava÷apràptamithyà÷a§kà'panuttaye ||
àdi÷abdena tantràõàmàptoktatva§ vivakùitam |

tathà hi |

yassàkùàt kurute sadà sahajayà buddhyà samasta§ jagat |
yaþ pu§sàmabhivà¤chitàni di÷ati dhyànaikasa§tarpitaþ ||
nityàvàptasamastakàma iti ya§ pràhustrayãpàragàþ |
tasmin vibhramavipralambhanamukhà doùà bhaveyuþ katham ||
utpattyasambhavo ya÷ca pårvasåtradvayoditaþ |
sa§karùaõàdimårtãnৠtatra pratividhãyate ||

vipratiùedhàt iti 
pa¤caràtrasamaraõànumitabhagavatpratyakùavipratiùedhàt 
tadanumita÷rutivipratiùedhàdveti |
	yadvà såtràõৠnyàyapradar÷anaparatvàt 
pa¤caràtra÷rutyorasantamapi virodha§ kçtvà'tra cityante tathà |

sati vedàviruddhatve kinnu manvàdivàkyavat |
apramàõàmida§ ÷àstra§ pramàõa§ veti sa§÷aye ||
apramàõa§ viruddhàrthapramityutpattyasambhavàt |
asambhava÷ca sàpekùanirapekùatvahetukaþ ||
	
yàvaddhi sàpekùa§ pa¤caràtrasmaraõa§ na 
målapramàõopasthàpanamukhena svàrtha§ pramàtumupakramate 
tàvannirapekùàpauruùeyàgamabhuvà pratyayena tadarthasyànyathà 
paricchedàttadviruddhàyàþ pramiterutpattyasambhavàt |

tàvaddhi pa¤caràtrasya måla÷rutyavabodhanam |
pratyakùa÷àstra÷astreõa yàvanmåla§ na låyate ||
	
nanu katha§ vedà và nirapekùà yàvatà teùàmapi 
bhagavadanubhavasàpekùameva pramàõatva§ tatkàraõatvàt, yathaiva 
hi pa¤caràtrasmçtayaþ tadanubhavasàpekùàþ eva§ vedà apãti 
tatrocyate na ca karttuþ karaõa§ na kartturã÷varasya karaõa§ vedàþ 
kriyanta iti karaõa§, karõi lyuñ, apauruùeyà vedà iti yàvat |
	vij¤ànàdibhàve và tadapratiùedha, na cedasti 
pa¤caràtra÷àstramapramàõaiti kintarhi tadapratiùedhaþ 
pramityutpatterapratiùedhaþ viruddhàrdhamapi vikalpena 
pramàõamityarthaþ 
asambhavadbhramavipralambhagavadanubhavamålatvàd, 
vij¤ànàdibhàve vij¤àna§ – vi÷iùña§ j¤ànam 
asambhavatskhalanamiti yàvat, anyeùৠhi 
sarvadharma÷àstranibandhaõৠsà§sàrikattvenàsàrvaj¤yàt 
anavàptakàmatvàcca sambhàvyamànavividhaviplava§ j¤àna§, 
bhagavatastu svàbhàvikaniraïku÷ai÷varyasya 
÷ruti÷atasamadhigatàvitathasahajasamastadharmàdharmàdisàkùàtkàra
§ j¤ànamiti vij¤ànamityukta§, tàdç÷asya (asminnarthe 
vij¤ànasyàdibhàvovij¤ànàdibhàva iti ùaùñhãtatpuruùo 
j¤eyaþ)tasyàdibhàve målatve sati tadapratiùedhaþ pramàõameveti |
	nanu katha§ ÷rutiviruddhasya tantrasya pràmàõyàbhyupagamaþ 
tatpràmàõye hi ÷rutyà saha vikalpaþ pràpnoti, vikalpa÷ca 
aùñadoùaduùñaþ, sa ca 
kvacidanyataraparityàgakàraõàbhàvàdagatyà'bhyanuj¤àyate, yathà 
vrãhibhiryajet yavairyajeta iti, na hi tatrànyataradapahartu§ ÷akyam 
ubhayorapyanapekùatvàvi÷iùñatvàt |
	na caivamapi pa¤caràtra÷rutyorvikalpena bhavitavyam atulyatvàt, 
nirapekùa§ hi vaidika§ vacana§ apauruùeyatvàt, sàpekùa§ ca 
pa¤caràtravacanamiti kathamanayorvikalpaþ |

÷råyatৠpa¤caràtra÷àstrasyàpi nirapekùatvàdeva |
kathannu pauruùeyasya vacaso nirapekùatà |
iti cedidamàcaùñৠpçùñassanneùa tàrkikaþ ||
kimasya bodhakatvàya paràpekùà'bhyupeyate |
ki§ và ni÷càyakattvàya yathàrthaj¤àpanàya và ||
pumarthatvàya và tatra caturõàmapyasambhavaþ |

na khalu cakravarttyupacàreõa bhagavanta§ samarcayeditãda§ 
vacana§ ÷råyamàõa§ bodhakatvàya ki¤cidapekùate anyatra 
vyutpattigrahaõàt, na ca tàvatà sàpekùatvena daurbalya§ ÷rutàvapi 
daurbalyaprasaïgàt |
	nàpi ni÷cayajananàya, na hi arcayedityetat arcayenna veti 
sa§÷ayita§ pratyayamutpàdayati vyutpattipratipattivyàkopaprasaïgàt |
	nàpi yathàrthatvàya, na hyutpanna§ j¤àna§ 
svakàraõavyatirekeõa yathàrthatvàya aparamapekùate guõataþ 
pràmàõyasyàyuktatvàt anabhyupagamàcca |
	na ca puruùàrthatvàya paràpekùà 
÷àstra÷arãraparyàlocanàdeva tatsiddheþ, iha hi 
yathoktasa§skàravatৠ÷àstra÷ravaõàt tadarthaj¤àna§ 
tatastadartha§pà¤cakàlikànuùñhàna§, tato 
nirati÷ayasa§patpràptiriti ÷àstràdevàvagamyate |
	athocyeta satyapi pa¤caràtratantràõৠsvataþpràmàõye 
yàvattadvakturàptini÷cayapurassara§ doùàbhàvo nàvadhàryate na 
tàvatpràmàõya§ niùpàdyata iti tadasat, na hi doùàbhàvàj¤àna§ 
pràmàõya§ niùpàdayati nirdoùaj¤ànakàraõàdeva tadutpatteþ |
	na ca nirdoùatvàyàptatvàdiguõani÷cayaþ sattàmàtreõa 
tatsiddheþ, yathàha vàrtikakàraþ | tadà na vyàpriyante tu 
j¤àyamànatayà guõàþ | iti, doùàbhàvaj¤àne'pi guõànৠ
sattayopayogo dar÷itaþ, doùàbhàve tu vij¤eye sattàmàtropakàriõaþ | 
iti, na cotpannamapi pramàõa§ 
hànopàdànàdivyavahàràyàparamamekùate 
smaraõàbhilàùàbhyàmeva tatsiddheþ, yathàhuþ 
smaraõàdabhilàùàcca vyavahàraþ pravartate iti |
	api ca svataþpràptapràmàõyànৠvedànàmapi 
yàvatkartçbhàvani÷cayapurassara§ doùàbhàvo nàvadhàryate na 
tàvatpràmàõya§ pratiùñhitãti samàna§ sàpekùatvam |

	atha yogyànupalambhàdevànàyàsasiddhe vaktçbhàve 
nirà÷rayadoùàõamasambhavàdapràmàõya÷aïkaiva vede nàsti iti cet 
yathàhuþ |

tatràpavàdanirmuktirvaktçbhàvàllaghãyasã |
vede tenàpramàõatva§ na ÷aïkàmadhigacchati ||

iti |

hanta tarhi pa¤caràtratantre'pi sarvaj¤asarve÷varavaktçbhàvàdeva 
ayatnasiddhe doùàbhàve apràmàõya÷aïkà nàvataratãti 
samàna÷carcaþ |
	etadukta§ bhavati ubhayorapi svataþpràmàõyayorekatra 
doùàbhàvani÷cayaþ tadà÷rayapuruùàbhàvani÷cayàt, anyatra 
tadviruddhaguõavaktçkatva ni÷cayàditi |
	yathà auùõyàbhàvani÷cayo nabhasi 
tadàdhàràbhàvani÷cayàjjale tu tadviruddha÷aityopalambhàditi |

ki¤ca |

sàpekùanirapekùatve na hi bàdhasya kàraõam |
÷uktau rajatabodhasya nirapekùasya bàdhakam ||
neda§ rajatavij¤àna§ tatsàpekùamapãùyate |
seya§ jvàleti sa§vittestailavartivinà÷ajà ||
anumà bàdhikà dçùñà sàpekùà'pyakùajanmanaþ |
ato niravakà÷ena sàvakà÷a§ niùidhyate ||
na ceha sàvakà÷atva§ bhagavacchàstravedayoþ |
atha ÷rutiviruddhasya tantrabhàgasya du÷÷akam ||
vàsudevapraõãtatva§ ni÷cetumiti manyase |
pa¤caràtraviruddhasya vedabhàgasya và katham ||
apauruùeyatàj¤ànamàvirbhavati bàdhitam |
tasyàpi vedabhàgatvàt tathàbhàvo'bhyupeyate ||
asyàpi pa¤caràtratvàt tatpraõãtatvamiùyatàm |
karturasmaraõàttatra yadi càpauruùeyatà ||
tatkartçkatvasmçtyà'tra kinna syàttatpraõãtatà |
asti hyàstrãkumàra§ sà dçóhà smçtiparamparà ||
pa¤caràtrasya nirmàtà ke÷avo bhagavàniti |
tatpraõãtatvavi÷vàsàd gajàna÷vàn dhana§ bahu ||
dakùiõৠvividhৠdattvà pratiùñhàdãni kurvate |
sàïkhyasya kapilo vaktà pa¤caràtrasya ke÷avaþ ||
iti skandapuràõe'pi pañhyate bhàrate tathà |
pa¤caràtrasya kçtsnasya vaktà nàràyaõaþ svayam ||
ida§ mahopaniùada§ caturvedasamanvitam |
sàïkhyayogakçtàntena pa¤caràtrànu÷abditam ||
nàràyaõamukhodgãta§ nàrado'÷ràvayanmunãn |
brahmaõassadane tàta ! yathàdçùña§ yathà÷rutam ||
evamàdipuràõoktaiþ sahasrairnyàyavç§hitaiþ |
vàsudevapraõãtatva§ pa¤caràtrasya nirvyatham ||
kintu vedasya nityatve vivadande vipa÷citaþ |
tena nirdoùavij¤ànakàraõatvàd dvayorapi ||
nirvi÷aïka§ pramàõatva§ bhagavacchàstravedayoþ |
tata÷ca tulya÷iùñatvàd vikalpena pramàõatà ||
iti matvaitadàcaùñe såtrakàro mahàmanàþ |
vij¤ànàdibhàve và tadapratiùedha iti ||

	nanu ca bhagavatassarvaj¤atvenàsa§bhàvyamànàyàmapi 
bhràntau sarva÷aktitvena vipralabdhamapi bhavatãti kimidamapi ÷àstra§ 
vyàmohayitumabhihitam uta vastuto'vahitabuddhyà 
nibaddhamityanyatarapakùàvalambanaviklabamanasৠka iva 
nirõayopàyaþ, pratyuta vedavirodhàdeva 
viplavanaphalamityadhyavasyàma iti |
	tatrocyate vipratiùedhàt iti, 
samasta÷rutãtihàsapuràõalokavipratiùedhàd yadi vinà kàraõena 
bhagavataþ sarva÷aktitvamàtràd viplàvana÷aïkà |

hantaiva§ sarva÷aktitvànnarake dhàrmikànapi |
pàtayenneti sandehànni÷ceùña§ jagadàpatet ||

	api càya§ sarva÷aktitvena vipralipsamànaþ 
kimatãndriyàsatyàrthàn vedànàdau nirmàya sva 
svanirmàõasmaraõa÷aktimapi hiraõyagarbhàderapahçtya tatprabhçti 
svàdhyàyaparamparàmimৠpravartitavànna veti sa§÷ayànàþ 
katha§ vi÷vasimaþ | athàsya satyapi sarva÷aktitve yàvacchakti karaõe 
pramàõàbhàvàt anavasthànàd bhagavata÷ca svabhàvàptakàmatayà 
vipralambhaprayojanavirahàd vaiùamyanairghçõyàdidoùairmàtrayàpi 
càsa§spçùñatvàt sarvapràõijàtasya svabhàvasauhçdena 
vyavasthànàd vipralabdhu§ praõãtatve ca viduùàmadya yàvat 
svàdhyàyàdhyayana – tadarthànuùñhànavatৠ
tatkartçdoùavismaraõànupapattestàdç÷à÷aïkà nàstãti 
cettadetatsarvamanyatràpi samànam |

tathà hi |

kimasyàvàptakàmasya sarvaj¤asya dayànidheþ |
alpasattvairalabdhàrthairvipralabdhaiþ prayojanam ||
vipralabdhu§ kçta§ tantra§ katha§ và paramarùayaþ |
itastataþ pra÷a§santi tulyavacchrutimårddhabhiþ ||
tathà hi vedaissaha nirvi÷eùa§ vàràha – ràmàyaõa – bhàratàdau |
amuùya tantrasya rahasyabhàva§ va (pañhantãti dravióapàñhaþ |)danti 
santastamima§ vadàmaþ ||

vedena pa¤caràtreõa bhaktyà yaj¤ena ca dvija ? |
pràpyo'ha§ nànyathà pràpyo varùalakùa÷atairapi ||
pa¤caràtra§ sahasràõৠyadi ka÷cid grahãùyati |
karmakùaye ca madbhakto yadi ka÷cid bhaviùyati ||
tasya vedàþ pa¤caràtra§ nitya§ hçdi va(vatsya pràpte 
vasiùyatãtyàrùam |)siùyati |
yadida§ pa¤caràtramme ÷àstra§ paramadurlabham ||
tad bhavàn vetsyate sarva§ matprasàdàdasa§÷ayam |
puràõai÷caiva vedai÷ca pa¤caràtrastathaiva ca ||
dhyàyanti yogino nitya§ kratubhi÷ca yajanti tam |
evameka§ sàïkhyayoga§ vedàraõyakameva ca |
parasparàïgànyetàni pa¤caràtra¤ca sattama ? ||
vedena pa¤caràtreõa yaþ pa÷yati sa pa÷yati |
idammahopaniùada§ caturvedasamanvitam ||
vacasàmevamàdãnàmànantyàduparamyate |
ittha§bhåtasya tantrasya viplava§ yadi ÷aïkase ||
sarvatra syàdanà÷vàsa ityetadupadi÷yate |
vipratiùedhàt | iti,

eva¤ca |

virodhe'pi vikalpaþ syàd bhagavacchàstravedayoþ |
virodha eva nàstãti pràgeva pratyapàdayam ||

nanvatra bhavatৠbhàùyà(bhàùyakàrapadeneha dramióàcàryo, 
bhidhitsitaþ | ÷rãbhàùyakàràþ ÷rã6ràmànujàcàryàstu, ÷rã 
6yàmunamunãnৠ÷iùya÷iùyà iti ÷rãbhàùyasya 
÷rã6yàmunamunyuttarakàlapraõãtatvena tadiha bhàùya§ na 
vivakùitu§ ÷akyam |) kàràõৠ
viruddhà§÷apràmàõyàbhidhàna§ kathamiva, yadyapi virodhaþ 
kçtvà cintayà parihçtastadapi 
gambhãranyàyasàgaramavagàñhugraparibçóhànৠkomalamanasৠ
vedànàdaro màbhådityevamparam, yathaiva hi bhagavato jaimineþ 
karmaphalopanyàsaþ karma÷raddhàsa§varddhanàyeti |

vedabàhyagçhãtattvàdapràmàõyamavàdi yat |
etadvàhyagçhãtatvàd vedànৠvà kuto na tat ||

api ca |

ki§ ceda§ vedabàhyatva§ kà và syàttadgçhãtatà |
kimaïga vedàdanyatva vedabàhyatvamucyate ||
tanniùiddhàrthakàritvamàho taddveùa÷ãlatà |

tathà |

gçhãtatvamadhãtatva§ j¤àtatva§ và vicàryatàm |
kriyamàõarthatà và syàddhetuþ sarvatra duùyati ||

tatra tàvad |

yadi vedàdvibhinnatva§ bàhyatva§ sà'pyadhãtatà |
vedàdanyaistribhirvarõairadhãta§ vaidika§ vacaþ |
pramàõamityanaikàntya§ hetostatra prasajyate ||
j¤àtatve'pi gçhãtatve doùàdasmànna mucyase |
pårvokta§ vedabàhyatva§ kriyamàõàrthatà yadi ||
gçhãtatà'pi vedaiþ syàttathaiva vyabhicàrità |
pratiùiddhàrthakartçtve vedabàhyatvalakùaõe ||
vyabhicàrastrayãvàkyaiþ pràya÷cittavidhàyakaiþ |

pràya÷cittavidhàyakàni vàkyàni kåùmàõóairjuhuyàt ityàdãni 
pratiùiddhakàribhiradhãtagçhãtànuùñhãyamànàrthànyeva 
pramàõànãti tàdç÷avedabàhyagçhãtatvamanaikàntikam |
	nàpi vedadveùijanaparigçhãtatvàdapràmàõya§ 
pa¤caràtratantràõà§, hetorasiddhatvàt, api ca na 
vedadveùijanaparigrahaþ pràmàõya§ pratihanti, yadi hi 
pratihanyànnirargalastarhi nàstikànৠpanthàþ, te hi 
vedapràmàõyaprotsàdanàya prayasyantaþ |

katha¤cidvedavàkyàni gçhãtvà vipralambhanàt |
anàyàsena mithyàrthàn vedàn kuryurdigambaràþ ||

	atha tatrànadhikàriõàmadhyetéõàmeva na càbhivyàhared 
brahmasvadhàninayàdçte | ityàdivacanaparyàlocanayà doùo na 
nirdoùavedavàkyànàmiti cet 
tatprastutatantreùvapyanadhikàri÷rotçjanànàmeùa doùaþ, na 
nirdoùatantràõàmiti sarva§ samànamanyatràbhinive÷àt | atha mata§ 
vedabàhyatva§ nàma vaidikakarmànadhikàritva§ 
tadanadhikàribhirvedabàhyairgçhãtatvàt caityavandanavàkyavat 
apramàõamiti tatràpi 
kimakhilavaidikakarmànadhikàrijanaparigçhãtatva§ hetuþ, uta 
katipayavaidikakamrànadhikàrigçhãtatvamiti vivicya vyàcaùñàm |

na tàvadagrimaþ kalpaþ kalpate hetvasiddhitaþ |
na hi so'sti manuùyeùu yaþ ÷raute kvàpi karmaõi ||
nàdhikuryàdahi§sàdau nçmàtrasyàdhikàraþ |
	anyathà hi bràhmaõahanana=taddhanàpaharaõa-
varõàïganàsa§gama-vedàdhyayanàdi kurvàõà÷caõóàlàdayo na 
duùyeyuþ | tadanadhikàritvàd, yasya hi yanna karttavya§ tasya hi 
tatkaraõa§ pratyavàyàya, ataþ sarveùàmãdç÷avaidikarmaõi adhikàro 
vidyata evetyasiddho hetuþ, sàdhanavikala÷ca dçùñàntaþ |
	nàpi 
katipayavaidikakarmànadhikàribhirgçhãtatvàdapràmàõya§ 
samastavedavàkyànàmapràmàõyaprasaïgàt, asti hi sarveùৠ
katipayavaidikakarmànadhikàraþ, bràhmaõasyeva ràjasåye, 
ràjanyasyeva somapàne, ato 
vyavasthitavarõàdhikàrigçhãtavedavacanairanaikàntikohetuþ, 
aprayojaka÷ca |

caityavandanataþ svargo bhavatãtãdç÷ã matiþ |
na tatparigrahànmithyà kintu kàraõadoùataþ ||

	ukta÷ca vaidikasamastàstikapravarabhçgu – bharadvàja – 
dvaipàyanaprabhçti – maharùijanaparigrahaþ, adyatve'pi hi 
pa¤caràtratantravihitamàrgeõa pràsàdakaraõa – 
pratimàpratiùñhàpana – praõàma – pradakùiõotsavàdãni 
pratyakùa÷rutivihitàgnihotràdivat ÷reyaskaratarabuddhyà'nutiùñhataþ 
÷iùñàn pa÷yàmaþ, na caitadàcaraõa§ nirmmålamiti yukta§ 
sandhyàvandanàùñakàcaraõàderapi nirmålatvaprasaïgàt, ukta§ ca 
÷iùñàcàrasya pràmàõyam api và kàraõàgrahaõe prayuktàni 
pratãyeranniti |
	atha bhàgavatajanaparigçhãtatvàditi hetuþ, hanta tarhi 
tatparigçhãtatvàd vàjasaneyakaikàyana÷àkhàvacasৠ
pratyakùàdãnৠcàpràmàõyaprasaïgaþ |
	atha taireva parigçhãtatvàditi hetuþ tadasàdhàraõànaikàntikam, 
asiddha¤ca |
	kimiti và tatparigrahàdapràmàõyam atraivarõikatvàditi cet ki§ 
bhoþ traivarõiketarasavarõarathakàraniùàdàdiparigçhãtànuùñhãya-
mànàrthànàmàtharvaõavacasৠrathakàra àdadhãta etayà 
niùàdasthapati§ yàjayet ityàdivacasৠpràmàõya§ nàsti |
	astuvà'travarõikaparigraho'pràmàõyahetuþ, eteùৠtu 
bhagacchàstrànugàminৠbhàgavatànàmutkçùñabràhmaõya§ 
sarvapramàõasamavagatamiti tatparigrahaþ pràmàõyameva draóhayati | 
àha kena punaþ pramàõenaiùৠbràhmaõyamavagata§, kena 
và'nyeùàm |

	nanu cakùurvisphàraõasamanantara§ ÷ikhà – yaj¤opavãta – 
pàlà÷adaõóa – mau¤jãyujo dvijakumàrakàn pa÷yanto bràhmaõà 
ityavagacchanti iha và 
kimaharaharadhãyamànavàjasaneyakaikàyana÷àkhàn 
vilasadupavãtottarãya÷ikhà÷àlino'dhyàpayato yàjayata pratigçhõato 
viduùaþ pa÷yanto bràhmaõà iti nàvayanti |

	atha yàjana – pravacana – pàlà÷adaõóàdãnৠ
duùña÷ådràdiùu vyabhicàrasa§bhavàd bràhmaõyasiddhavatkàreõa 
pravçtte÷ca na tebhyo bràhmaõya nirõayaþ, 
tadbhàgavatetaravipràõamapi samànam |
	atha satyapi teùৠkvacidvyabhicàre tatsàmànyàdanyatra 
vyabhicàra÷aïkàyৠ÷uktau rajatadhiyo vyabhicàràt rajate 
rajatadhiyৠvyabhicàra÷aïkàvat pratyakùavirodhàt anavasthànàcca 
anupalabhyamànavyabhicàrodàharaõeùu tathàtvani÷cayastadanyatràpi 
samànam |
	atha matam anyeùৠbràhmaõya§ 
tadasàdhàra§agotrasmaraõàditi, tad bhàgavatànàmapi samànam, 
smaranti hi bhàgavatàþ | vaya§ bhàradvàjàþ vaya§ kà÷yapàþ 
vaya§ gautamàþ vayamaupagavà iti |
	na ceda§ gotrasmaraõa§ nirmåla§ sàma (àdhunikam)yika§ và 
sarvagotrasmaraõànৠtathàbhàvaprasaïgàt |

sa§bhàvyamànadoùatvàd va§÷ànৠyadi sa§÷ayaþ |
tadbràhmaõye tato loka§ sarva§ vyàkulayedayam ||

tathà hi |

jananãjàrasandehajàta÷caõóàlasa§÷ayaþ |
nirvi÷aïkaþ katha§ vedamadhãùe sàdhu sattama ? ||

tena bhàgavatànàmavicchinnaparamparàpràptavicitragotrasmaraõa-
paryavasthàpita§ bràhmaõyamanapoditamàste iti na 
bhàgavatànàmamyeùà¤ca bràhmaõye ka÷cidvi÷eùaþ |
	yadi para§ te paramapuruùamevà÷rità ekàntinaþ, anye 
kùudradaivatikà (tà§stu bhagavàneva teùpi màmeva kaunteya 
yajantyavidhipårvakamiti vinininda |)ssàdhàraõà iti, ki§ punareteùৠ
bràhmaõye pramàõamabhihita§ yadevànyeùà§, kena và teùৠ
bràhmaõyamavagatam kinna (na kevala§ mamaiva 
bràhmaõyaniråpaõyanirupaõabhàra àvayorubhayoreva tasya 
niråpaõãyatvena samatvàditi bhàvaþ |) etena, yadi ca kautåhalam |

÷råyatàmubhayatràpi bràhmaõyasyàvadhàrakam |
pratyakùa§ và'numàna§ và yadvà'rthàpattireva và ||

	nanu katha§ pratyakùa§ bràhmaõyamavagamayati, na hi 
prathamàkùasannipàtasamanantaramadçùñapårvavipra – 
kùatrasamànavayoveùapiõóadvayasannidhàvajagajamahiùàdivi÷eùavad
aya§ bràhmaõaþ aya§ kùatriya iti vibhàgena pratipadyàmahe |
	na ca tatpitràdibràhmaõyasmaraõasàpekùamakùameva 
sannihitavyaktivarti bràhmaõyamavagamayatãti sàmprata§, 
tatsmarasyaiva pårvànubhavaviraheõa 
bandhyàsutasmaraõavadanupapatteþ |

na cànumànàttatpratibaddhaliïgàdar÷anàt |
na ca ÷ama dama tapa÷÷aucàdayo bràhmaõye liïga§, teùৠ
bràhmaõena satà sa§pàdyatvàd vyabhicàràcca |

	na càrthàpattyà bràhmaõyanirõayaþ, anupapattyabhàvàt, na ca 
vasante bràhmaõo'gnãnàdadhãta ityàdivàkyàrthànupapattyà 
bràhmaõyanirõayaþ, bràhmaõyàdipadàrthàvagamapårvakatvàt 
tadvàkyàrthàvagamasya, nàya§ doùaþ, na hi 
prathamàkùasa§prayogasamaya eva bhàsamàna§ pratyakùa§ 
nànyadityasti niyamaþ, yadevendriyavyàpàrànuvçttau 
satyàmaparokùamavabhàsate tatpratyakùa§ tathà ca bràhmaõyamiti 
tadapi pratyakùa§, pratãmo hi vayamunmãlitalocanàþ 
tatsantativi÷eùànusa§dhànasamanantara§ vasiùñha – kà÷yapãya – 
÷añhamarùaõaprabhçtivicitragotrakula÷àliùu samàcàra÷uciùu 
vilasadupavãtottarãya÷ikhàmau¤jãbandheùu sphuñatarasa§dadhad 
bràhmaõyam |
	na caitadalaukika§ 
yatsantativi÷eùànusa§dhànasàpekùamakùa§ bràhmaõya§ 
gràhayatãti, sarvatra 
de÷akàlasa§sthànàditikarttavyatànugçhãtamendriya§ 
svagocaraparicchedotpàde kàraõambhavati karaõamàtrasyàya§ 
svabhàvo yaditikarttavyatàpekùaõam |

yathàha |

na hi tatkàraõa§ loke vede và ki¤cidãdç÷am |
iti kartavyatàsàdhye yasya nànugrahe'rthità || iti,
tata÷ca santatismçtyànugçhãtena cakùuùà |
vij¤àyamàna§ bràhmaõya§ pratyakùatva§ na mu¤cati ||
tathà ca dç÷yate nànà sahakàrivyapekùayà |
cakùuùojàtivij¤ànakaraõatva§ yathoditam ||
suvarõa§ vyajyate råpàt tàmratvàderasa§÷ayam |
tailàd ghçta§ vilãna¤ca gandhena tu rasena và ||
bhasmapracchàdito vanhiþ spar÷anenopalabhyate |
a÷vatvàdau ca dårasthe ni÷cayo jàyate dhvaneþ ||
sa§sthànena ghañatvàdi bràhmaõatvàdiyonitaþ |
kvacidàcàrata÷càpi samyagràjyànupàlitàt ||

iti ||

yatsamànavayoveùapiõóadvayavilokane |
tatkùaõàdakùato bhedo nàvabhàtãti bhàùitam ||
naitàvatà vibhàgasya pratyakùatva§ nivartate |
sàdç÷yadoùàttatra syàd vibhàgasyànavagrahaþ ||
samànaråpasa§sthàna÷uktikà – kaladhautayoþ |
vivekaþ sahasà nàbhàditi kàlàntare'pi kim ||
pratyakùo na bhavedeva§ viprakùatravi÷ৠbhidà |

	yadvà sa§tativi÷eùaprabhavatvameva bràhmaõya§, 
taccànvayavyatirekàbhyৠyathàloka§ 
kàryàntaravadavagantavyameva, ke punaþ santi vi÷eùà yeùu 
bràhmaõa÷abda§ prayu¤jate vçddhàþ keùu và prayu¤jate, |

ukta§ gotràrùeyàdismçtimatsvityaneka÷aþ |
àstàmaprastutà cintà pràcã praståyate kathà ||
siddha§ gotràdiyuktatvàd viprà bhàgavatà iti |
vai÷yavràtyànvaye janma yadeùàmupavarõitam ||
pa¤camassàtvato nàma viùõoràyatanàni saþ |
påjayedàj¤ayà ràj¤aþ sa tu bhàgavataþ smçtaþ ||
vai÷yàttu jàyate vràtyàditi vàkyadvayekùaõàt |
atra bråmaþ kimetàbhyৠvacanàbhyৠpratãyate ||
abhidhànànvayo và syànniyamo và'bhidhãyatàm |

	na tàvat sàttvat – bhàgavata – ÷abdau 
vai÷yavràtyàbhidhàyakàveveti niyantu§ ÷akyau apratãteþ, 
atiprasaïgàcca, na hi pa¤camaþ sàtvata ityatra sàtvata – bhàgavata – 
÷abdayorarthàntaràbhidhànapratiùedhaþ pratãyate 
÷rutahànya÷rutakalpanàprasaïgàt iha hi vràtyavai÷yànvayajanmà 
yaþ pa¤camaþ sàtvata iti tasya sàttvatasa§j¤ànvayo'vagamyate 
pa¤cama ÷abdasya prathama nirdiùñatvenodde÷a 
(udde÷yasamarthakçtvàdityarthaþ)katvàt |
	na ca pa¤camasya sàtvatatve sàtvatenàpi 
vai÷yavràtyapa¤camena bhavitavya§, na hi uddi÷yamànasyàgnimattve 
upàdãyamànasyàgne dhåmavattvena bhavitavyam ato 
nedç÷asmçtiparyàlocanayà sàtvata – bhàgavata – ÷àbditànৠ
vràtyatvani÷cayaþ |
	yadi punaranayorjàtyantare'pi prayogo dçùña iti etàvatà 
tacchabdàbhidheyatayà bhagavacchàstrànugàminàmapi vipràõৠ
tajjàtãyatvani÷cayaþ, tatastatraiva sahapañhitàcàrya÷abdasyàpi 
nikçùñavràtyàpatye prayogadar÷anàt 
sàïgasarahasyavedadàturdvijaparasyàpi vràtyatva§ syàt |
	atha tasya vràtyavàcakàcàrya – ÷abdàbhidheyatve'pi 
pramàõàntareõàplutabràhmaõyani÷cayàt àcàrya – ÷abdasya 
àcinotyasya buddhim ityàdiguõayogenàpi vçttisa§bhavànna 
vràtyatva÷aïkà tadatràpi jàtyantaravàcakasàtvata – bhàgavata – 
÷abdàbhidheyatve'pi bhagavacchàstrànugàminàmamãùàmati-
spaùñavi÷iùñagotràrùeyàdismaraõadçóhàvagatatvàd bràhmaõyasya 
sàtvata – bhàgavata – ÷abdayo÷ca sattvavati bhagavati bhaktiyogenaiva 
vçttisambhavànna vràtyatva÷aïkàvatàraþ, etadukta§ bhavati |

na caika÷abdàvàcyatvàdekajàtãyatà bhavet |
mà bhådàcàrya÷abdatvàd bràhmaõasya maõóåkavàcità |
iti tacchabdavàcyatvàt si§ho maõóåka eva kim ||
tathà go – ÷abdavàcyatvàcchabda÷càpi viùàõavàn |

tata÷ca |

sudhanvàcàrya ityàdyà yathà'rthàntaravàcakàþ |
vràtyànvaye prayujyante tathaivaito bhaviùyataþ ||

	yadukta§ yogaråóhi÷aktidvayopanipàte sàtvata – 
bhàgavata=÷abdayoråóhi÷aktirevà÷rayitumuciteti |
	tadayukta§ klçptàvayava÷ktyaivàbhidhànopapattau 
satyàmaklçptàkhaõóa÷aktikalpanà'nupapatteþ |
	yo'pi hi sàtvata – bhàgavata- 
÷abdayorvai÷yavràtyànvayajanmani råóhi÷aktimabhyupagacchati 
abhyupagacchatyeva asàvanyatra sattvavadbhagavacchabdayoþ 
prakçtibhåtayostadutpannasya ca 
taddhitapratyayasyàrthàntaràbhidhànasàmarthya§ sàttvata§ 
vidhimàsthàya, janmàntarakçtaiþ puõyairnaro bhàgavato 
bhavedityàdau tadihàpi tadyogenaiva vràtyànvayajanmani 
vçttisambhavena ÷aktyantarakalpanàyৠpramàõa§ kramate, 
sa§bhavati caiteùàmapi sàkùàdbhagavadàràdhanàbhàve'pi 
vàsudevasyàyatana÷odhana – balinirharaõa – 
pratimàsa§rakùaõàdikriyàyogenaiva sàttvata – bhàgavata – 
÷abdàbhidheyatva§, tasyedam iti sa§bandhamàtre'pi 
càõpratyayasmaraõàt, ukta÷ca vai÷yavràtyànvayajanmano'pi 
bhagavadàyatanàdi÷odhanàdikriyàyogaþ, sàtvatànà¤ca 
devàyatana÷odhana§ naivedyabhojana§ pratimàsa§rakùaõam iti, 
tathà viùõoràyatanàni sa§påjayeti |
	etena idamapyapàsta§ yadeùàmapi vçttisàmyàd vràtyàtvamiti 
anyadeva hi devàyatana÷odhanabalinirharaõapratimàsa§rakùaõàdikam 
| anye càbhigamanopàdànejyà – svàdhyàyayogà 
bhàgavatairaharaharanuùñhãyamànàþ kriyàkalàpà iti 
jyotiùñomàdàviva tathaiva jyotiùñome 
grahacamasajuhvàdipàtrakaraõatakùõàdiùu takùõo vyàpàraþ, 
çtvijastu vi÷iùñamantroccàraõadevatàbhidhyànà'bhiùñavaprabhçtiùu |
	na ca tàvatà teùৠtakùõà¤caikajàtitvasa§÷ayaþ, evamihàpi 
bhagavacchàstrasiddhapà¤cakàlikànuùñhàtéõàmanyeùàmàya-
tana÷odhanàdi kurvatৠpràsàdapàlakàvaranàmnàmantyànৠ
ceti |
	yatpunarukta§ sàtvata – bhàgavata – ÷abdayoryaugikatve 
rathakàra àdadhãta ityatràpi rathakàra – ÷abdasya rathakaraõayogena 
traivarõikavçttiprasaïga iti tadanupapanna§, yukta§ hi 
tatràdhànotpattivàkyàvagatavasantàdikàlabàdhaprasaïgàt, 
saudhanvanà çbhavaþ såracakùasa iti 
mantravarõàvagatajàtyantaravçttibàdhaprasaïgàcca |

màhiùyeõa kariõyৠtu rathakàraþ prajàyate |
iti smçtyavagatajàtyantaratve'pi kùatriyavai÷yànulomotpanno 
rathakàrastasyejyàdhànopanayanakriyà÷càpratiùiddhà iti 
÷aïkhavacanàd vidyàsàdhye'pi karmaõi adhikàràvirodhàt, 
traivarõikànà¤ca ÷ilpopajãvitvasya pratiùiddhatvena teùu 
rathakàra÷abdasyànucitatvàcca jàtyantaravàcitvàdhyavasàna§, na 
ceha tathà virodho'sti |

api ca |

klçptàvayava÷aktyaiva labdhe svàrthàvabodhane |
naùñàvayavamànatva§ pratyàcaùña ca såtrakçt ||

prokùaõãùvarthasa§yogàt iti |

tata÷ca sattvàdbhagavàn bhajyate yaiþ paraþ pumàn |
te sàtvatà bhàgavatà ityucyante dvijottamàþ ||

smçtyantaràõi ca 
bhàgavatànàmutkçùñabràhmaõyapratipàdakànãti parastàt 
pradar÷ayiùyante |
	yat punarukta§ samàne bràhmaõye kimiti sàtvata – 
bhàgavataikàntika – ÷abdairevaiteùৠniyamena vyapade÷a iti 
tatparivràjakanigadàdivadityadoùaþ |
	yathaiva hi samàne bràhmaõye yajuùñve ca kecideva bràhmaõàþ 
kànicideva yajå§ùi parivràjakanigada÷abdàbhyàmadhãyante 
tiùñhantu bràhmaõàþ parivràjakà ànãyantà§, yajå§ùi varttane na 
nigadàþ, nigadà varttante na yajå§ùi iti ca tathehàpi bhaviùyati, 
nigadà÷caturthammantrajàta§ yajå§ùi và tadråpattvàt iti 
nyàyàbhidhànàt |

vçttyartha§ devatàpåjànaivedyaprà÷anàdibhiþ |
daurbràhmaõya§ yadapyukta§ tatra pratividhãyate ||
na hi bhàgavataissarvairvçttaye'bhyàrcito hariþ |
dçùñà hi bahavassavàrtha§ påjayanto'pi sàtvatàþ ||
kecidyadi para§ santaþ sàttvatà vçttikàr÷itàþ |
yàjayanti mahàbhàgairvaiùõavairvçttikàraõàt ||
na tàvataiùৠbràhmaõya§ ÷akya§ nàstãti bhàùitum |
na khalvàdhvaryava§ kurva¤ jyotiùñome patiùyati ||
yadi na pratigçhõãyuþ påjaiva viphalà bhavet |
påjàsàdguõyasiddhyarthamataste pratigçhõate ||
arcanànte hiraõya¤ca tasmai deya§ sva÷aktitaþ |
anyathà påjakasyaiva tatra påjàphala§ bhavet ||
hantyalpadakùiõo yaj¤a ityàdismçtidar÷anàt |
çtvijà dravyalubdhena svaya§ yà¤càpurassaram ||
yadàrtvijya§ kçta§ karma tadeva hi niùidhyate |

	tadyathà yadà÷a§samànamàrtvijya§ kàrayanti uta vàme 
dadyàt uta và mà vçõãta iti taddha tatparàgeva yathà jagdha§ na 
haiva§ tyajyamàna§ bhunakti | iti,

÷raddhàpåtadakùiõàdàna§ tåbhayorapi ÷reyaskarameva |
yo'rcita§ pratigçhõàti dadyàdarcitameva ca ||
tà ubhau gacchataþ svargamityàdismçtidar÷anàt |

yadapi vçttyartha§ devapåjanàd devako÷opajãvitvàcca 
devalakattvapràptiriti tadaùi devatàntaravçttyarthàràdhana 
tatko÷opajãvanaviùayamiti draùñavyam |

tathà ca bhagavàn vyàsaþ |

bhaveddevalako yo vai rudrakàdyupajãvakaþ iti,
api bhavati ÷àõóilyavacanam |
vçttyartha§ yàjinassarve dãkùàhãnà÷ca kevalam |
karmadevalakà ete smçtà hyatra purà mune ||
tà§÷ca sa§vatsaràdårdhva§ na spç÷enna ca sa§vi÷et |

tathà |

kalpadevalakàþ kecit karmadevalakà api |
atha trivarùàdårdhvamayogyà devakarmaõi ||
ye kalpokta§ prakurvanti dãkùàhãnà dvijàtayaþ |
vçttyartha§ và ya÷o'rtha§ và kalpadevalakàstu te ||
vçtti§ kçtvà tu vipreõa dãkùitena vidhànataþ |
anyena yåjayeddevama÷aktaþ svayamarcane ||
yajana§ mukhyamevaitad gauõamevànyathà bhavet |
anyathà iti – adãkùitenetyarthaþ, tadeva spaùñayati
adãkùitena vipreõa yenakena vidhànataþ |
vçttyartha§ yatkçta§ karma tajjaghanyamudàhçta§ ||

	ityàdismçti÷ataparyàlocanàt 
pa¤caràtrasiddhadãkùàsa§skàravirahitànৠbràhmaõànৠ
devako÷opajãvanavçttyarthapåjanàdikamupabràhmaõatvadevalakatvà-
vahamiti ni÷cãyate, yatpunaþ ÷iùñavigarhitanirmàlyanivedyopayogàd 
bhàgavatànàma÷iùñatvamiti |

tatra bråmaþ kimida§ nirmàlya§ nivedya§ càbhipreta§ ÷rotriyasya |
puùpaudanàdimàtra§ cet sarvalokàviruddhatà |
puùpaudanaparityàga§ na hi loko'numanyate ||
vi÷iùñapratiùedho'pi na yuktastadasiddhitaþ |

	na hyaniråpitavi÷eùaõà vi÷iùñabuddhiràvirasti, na ceha 
vi÷eùaõa§ niråpayitu§ ÷akyate, kimiti na ÷akyate yàvatà 
devodde÷ena parityàgo vi÷eùaõa§, kimidàn㧠
pa¤caràtra÷àstramapi pramàõamaïgãkçta§ bhavatà yena 
pa¤caràtratantravihitamantrapratiùñhàpitapratimàsu devatàmabhyupetya 
tadudde÷ena tyàgo vi÷eùaõamabhilaùyate, katha§ hi 
tatpràmàõyànabhyupagame tatpratipàdyamànàyà devatàtva§, 
kathantarà¤ca tadudde÷ena tyaktasya nirmàlyanivedyabhàvaþ, na hi 
kàcijjàtyà devatà nàmàsti, yaiva hi haviþ pratiyogitayà 
pramàõabhåtàcchabdàdavagamyate sà tatra devatà iti hi vaþ 
siddhàntaþ |
	atha pa¤caràtrikairdevatodde÷ena 
parityaktatvàbhyupagamànnirmàlyanivedyabhàvaþ, hanta tarhi, taireva 
paramapàvanatayà'pi nirmàlyanivedyopayogasyàïgãkçtatvàt 
tadvadeva pàvanatvamaïgãkriyatàm |
	athàpàvanameva taiþ pàvanabuddhyà parigçhãtamiti na 
tatprà÷atyamaïgãkriyate, hanta tarhyadevataiva devatàbuddhyàropeõa 
taiþ parigçhãteti na tadudde÷ena tyaktasya 
nirmàlyanivedyabhàvo'ïgãkriyatàm |
	etadukta§ bhavati 
puùpaudanàdisvaråpamàtratyàgasyàniùñatvàt svadar÷anànusàreõa 
ca vi÷eùaõàsa§bhavàt paradar÷anànusàreõa vi÷eùaõaniråpaõe 
tasyaiva paramapàvanatvàpàtàt tatra 
pràmàõyamabhyupagacchadbhiranyai÷ca 
nirmàlyanivedyopayogo'va÷yàïgãkaraõãya iti |

àha katha§ punastatra pràmàõyamaïgãkurvatà
nirmàlya§ nivedya¤ca na pariharaõãyam |
niùidhyate hi tantreùu nirmàlyaprà÷anàdikam |
yathà sanatkumàrãyasa§hitàyàmudãritam |
nivedita§ tu yaddhavya§ puùpam phalamathàpi và |
tannirmàlyamiti prokta§ tatprayatnena varjayet ||

tathà prade÷àntare |

nirmàlya§ bhakùayitvaivamucchiùñamagurorapi |
màsa§ payovrato bhåtvà japannaùñàkùara§ sadà ||
brahmakårca§ tataþ pãtvà påto bhavati mànavaþ |

iti, tathendraràtre |

na copajãveddeve÷a§ na nirmàlyàni bhakùayet |

tathà |

na copayo (na copabhogayogyànãti pà. |)gayogyàni nirmàlyàni 
kadàcana |

iti, tathà sa§hitàntare |

nirmàlyàni na cà÷nãyànna jighrenna ca laïghayet |

iti, tadevamanekasa§hitàsamadhigataniùedhasya 
nirmàlyopabhogasya kathamiva pàvanatvàïgãkàraþ, |

atràha devamuddi÷ya tyaktasyàpi ca vastunaþ |
nàóikàda÷akàdarvàgupayogo na nindyate ||

tathendraràtra eva |

da÷anàóyàdhika§ påra§ sthàpayettu vicakùaõaþ |
kàlayogassamuddiùño ràtràvahani caiva hi ||
kàlayogàtirikta§ tu nirmàlya§ paricakùate |
tatastadapsu caivàgrau kùipedbhåmau khanettu và ||

iti |

ucyate nàtra nirmàlyaprà÷anàdi pra÷asyate |
kintu påraõapåjàyৠviniyuktasya vastunaþ ||
nàóikàda÷ake pårõe pa÷càttyàgo vidhãyate |

	sàmànyena niveditasya puùpaudanàdeþ kçtakàryatayà 
nirmàlyatvenàpanaye pràpte nàóikàda÷apåraõa§ påjàïgatayà 
sthàpana§ vidhãyate da÷anàóyàdhika§ påra§ sthàpayediti |

tata÷ca tantrasiddhàntaparyàlocanayàpi vaþ |
haridràcårõa – naivedya – pàdàmbuspar÷anàdikam ||
na siddhyet tantrasiddhàntaþ kva nu yåya§ kva càlpakàþ |
aho vidyàlavollàsijihvàgrastavicetasaþ ||
sitàsita§ vaco bhàti sakalaïkendubimbavat |
ye hi yuùmadvidhà mårkhàsteùàmeva niùedhagãþ ||
sevyamànaþ hi tatsarva§ vaiùõavairadhikàribhiþ |
aghaughadhva§sanàyàla§ somapànamivàdhvare ||
anyeùৠhi tadaspç÷ya§ puroóà÷aþ ÷unàmiva |

tadyathe÷varasa§hitàyàm |

durlabho bhagavadbhakto lokesmin puruùaþ suta ? |
tatràpi durlabhataro bhàvo vai yasya tattvataþ ||

pàdodaka§ prati ÷ubhassiddhànnai (÷rãmadbhàgavate yathà'ha 
bhagavanta§ ÷rãkçùõamuddhavaþ – tavocchiùñabhujo dàsàstava 
màyৠjayemahi iti |) ca nivedite |
sragàdike copabhukte hyupabhogàrthameva ca ||
ata÷ca bhàvahãnànàmabhaktànৠca ùaõamukha ? |
niùiddha§ bhagavanmantradçkpåtamakhila§ hi yat || iti,

tathà prade÷àntare |

kuïkuma§ candana¤caitat karpåramanulepanam |
viùõudehaparàmçùña§ tadvai pàvanapàvanam ||

iti, tathà padmodbhave |

viùõudehaparàmçùña§ ya÷cårõa§ ÷irasà vahet |
so'÷vamedhaphala§ pràpya viùõuloke mahãyate ||

tathe÷varasa§hitàyàm |

upabhuktasya sarvasya gandhapuùpàdikasya ca |
snànàdàvupayuktasya dadhikùãràdikasya ca ||
dåùaõa§ na prayoktavya§ ÷abdairapra 
(nindà'såyàdyàviùkàrakàrakairityarthaþ |)tipattijaiþ |
nirmàlyabuddhyà devãya§ pàvana§ dåùayanti ye ||
te yànti naraka§ måóhàstatprabhàvàpalàpinaþ | iti,

yàni punardãkùitamevàdhikçtya samayànu÷àsanasamaye 
nirmàlyopayoganiùedhaparàõi vacanàni tàni 
pà(bhagavatpàriùadànamã÷oviùvaksenastadupayogànantarakàle 
niùedhaparàõi draùñavyàni |)riùade÷opayogottarakàlàbhipràyeõa 
draùñavyàni |

yato bhagavadarthena tyakta§ srakcandanàdikam |
pa÷càdabhogyatৠyàti viùvaksenanivedanàt ||
ata eva nivedyàdi tato'rvàgeva sàtvataiþ |
sevyate tena tatteùàmutkarùasyaiva kàraõam ||

api ca |

devatàntaranirmàlya§ ÷iùñairiùña§ vigarhitam |
idantu vaidikatvena somapànavadiùyate ||
ye nàma bhagavacchàstrapràmàõya§ nànujànate |
na niråpayitu§ ÷akya§ tairnirmàlyamitãritam ||
niråpaõe'pi bhagavannirmàlyamatipàvanam |
samastavaidikàcàryavacanairavasãyate ||
÷abdapramàõake hyarthe yathà÷abda§ vyavasthitiþ |
na càtra ÷abdo nàstãti vaktavya§ badhiretaraiþ ||

yathà brahmapuràõe ca pañhyate |

viùõornaivedyaka§ ÷uddha§ munibhirbhojyamucyate |
anyannivedya nirmàlya§ muktvà càndràyaõa¤caret ||
viùõudehaparàmçùñammàlya§ pàpahara§ ÷ubham |
yo nara÷÷irasà dhatte sa yàti paramàïgatim ||

etena |

nirmàlya¤ca nivedya¤ca bhuktvà càndràyaõa¤caret | iti smaraõamapi 
rudrakàlyàdiviùayamityàveditavya§, tathà mahàbhàrate |

hçdi dhyàyan hari§ tasmai nivedyànna§ samàhitaþ |
madhyamà'nàmikàïguùñhairgçhãtvànnamita§ punaþ ||
pràõàya cetyapànàya vyànàya ca tataþ param |
udànàya samànàya svàheti juhuyàt kramàt ||

iti, tathà prade÷àntare |

niveditantu yaddeve taddadyàd brahmacàriõe | iti |

tathà mahàbhàrate |

pa¤caràtravido mukhyàstasya gehe mahàtmanaþ |
pràpaõa§ bhagavadbhukta§ bhu¤jate càgrabhojanam ||

iti, tathà ca bhagavàn ÷aunakaþ naivedya§ svayama÷nãyàt iti, |
ityàdismçti÷atasiddha÷uddhi viùõornaivedya§ bhavabhayabhedi 
yo vinindet | nàstikyàt 
smçtivacanànyupekùamàõastajjihvàvi÷asanameva yuktamatra |

nanu pràõàgnihotrasya naivedya§ sàdhana§ katham |
niriùñaka§ na ÷iùñànàmiùña§ homàdisàdhanam ||
na ca dravyàntaràkùepo homàyetvakalpate |
ràgataþ pràptamevànna§ yatastenopajãvyate ||
nàpi bhuktyantaràkùepo naivedyàyopapàdyate |
sàya§ pràtardvijàtãnàma÷ana§ ÷ruticoditam ||
nàntarà bhojana§ kuryàditi tatpratiùedhanàt |
naiùa doùo yataþ pràõaprabhçtirdevatàgaõaþ ||
guõabhåtaþ ÷ruto viùõorviùõupàriùade÷avat |
yathaiva hi bhagavanniveditamapi puùpaudanàdiviùvaksenàya 
dãyamàna§ nànaucittyamàvahati |

yathà và hoturucchiùña eva somaraso'dhvare |
adhvaryvàdervi÷uddhyai syàdevamatra bhaviùyati ||

api ca |

bhojyàbhojyavyavasthàyàþ ÷àstrameva nibandhanam |
taccedbhojyamida§ bråte ki§ vaya§ vidadhãmahi ||
yathà'nuùñhànatantratva§ nityakàmyàgnihotrayoþ |
eva§ pràõàgnihotre'pi naivedyà÷anatantratà ||

	yadapyukta§ garbhàdhànàdidàhàntasa§skàràntasevanàd 
bhàgavatànàmabrahmaõyamiti tatràpyaj¤ànamevàparàdhyati, na 
punaràyuùmato doùaþ, yadete va§÷aparamparayà 
vàjasaneya÷àkhàmadhãyànàþ kàtyàyanàdigçhyoktamàrgeõa 
garbhàdhànàdisa§skàràn kurvate |

	ye punaþ sàvitryanuvacanaprabhçtitrayãdharmatyàgena 
ekàyana÷rutivihitàneva cattvàri§÷at sa§skàràn kurvate te'pi 
sva÷àkhàgçhyoktamartha§ yathàvadanuti (yadyapi 
anåpasçùñàttiùñhaternàtmanepada§ pràpnotãti anutiùñhanta ityeva 
syàttathàpi anuùñhàna÷ãlà anuùñhànaparàyaõà ityarthasya 
pratipipàdathiyitatvena tàcchãlyavayovacana÷aktiùu càna÷ iti 
pàõinãyena càna÷pratyayo na tu ÷ànacpratyaya ityavadhàrayantu 
nipuõàþ |)ùñhamànàþ na ÷àkhàntarãyakarmànanuùñhànàd 
bràhmaõyàt pracyavante, anyeùàmapi para÷àkhàvihitakarmàna-
nuùñhànanimittàbràhmaõyaprasaïgàt sarvatra hi jàti – caraõa – 
gotràdhikàràdivyavasthità eva samàcàrà upalabhyante | yadyapi 
sarva÷àkhàpratyayameka§ karma tathà'pi na parasparavilakùaõàdhi-
kàrisa§baddhà dharmàþ kvacitsamuccãyante, vilakùaõà÷ca 
trayãvihitasvargaputràdiviùayopabhogasàdhanaindràgneyàdikarmàdhika
aribhyo dvijebhyastrayyantekàyana÷rutivihitavij¤ànàbhigamanopàdà-
nejyàprabhçtibhagavatpràptyekopàyakakarmàdhikàriõomumukùavo 
bràhmaõà itinobhayeùàmapyanyonya÷àkhàvihitakarmànanuùñhàna-
mabràhmaõyamàpàdayati, yathà caikàyana÷àkhàyà 
apauruùeyatva§ tathà kà÷mãrà (kà÷mãràgamapadena ki§ 
vivakùitamiti na vi÷iùya jànãmaþ kà÷mãràgamapràmàõya-
niråpaõaparograntho'pi càsmadçùñeragocara iti na ki§cidã÷mahe 
vaktum | yatnena tu tatsarvamàsàsya samaye prakà÷ayiùyate 
|)gamapràmàõye prapa¤citàmiti ne praståyate | prakç(etenaiti 
÷rãsa§pradàye sarvavedarahasyàrthànuyàyini 
kenàpyaj¤àtatasukçtena samutpadyàpi ÷iùyasa§jivçkùayà và, 
÷iùyàn vyàmohyàrthalipsayà và, ÷àstratattvàrthànabhij¤ànena 
và, durabhimànagarimõà và, lokadhandhanàrtha§ và, 
pårvàcàryavacassva÷raddhayà và, 
tadãyacaramatàtparyaj¤ànà÷aktatayà và, kalikalmaùakaluùatayà và, 
svãyaduradçùñàkçùñatayà và, 
vàdinigåóhàtiprauóhabhàvàrthànabhij¤atayà và like 
svaprauóhimakhyàpanàya vàdinã mudhaiva sa§ninatsayà và, athavà 
sa§bhåyaitaiþ sarvarhetubhireva otatsaditi nirde÷o brahmaõastrividhaþ 
smçta iti bhagavaduktarãtyà brahmàsàdhàraõa – tadàdipadaghañite 
parabrahmàsàdhàraõa – ÷rãràmàyaõàrambhaõaråpe gàyatrãmantre 
sarvavàdyavipratipannaparadevatàprasàdake devatàntaràrthakatva§ 
balàdadhyàropya sàdhàraõamantratàprasàdhanena tasya 
kùudradevàràdhanaparatva§ và dvijànàmanàva÷yakatvakhyàpana§ 
và kùudramantrasàmyasa§bhàvana§ và kurvantaþ paràstàþ | 
prakçtànৠbhàgavatànৠtadatyàgabodhanena tyajatৠca 
vràtyatàbodhanena pårvàcàryàõৠgàyatrãmantre 
dvijatvaprasàdhakatàyàþ spaùñamanumatatvena tannityatve 
vivadamànànàmàcàryàrthavaimukhyasya bàlenàpi suj¤ànatvàt | 
yadapi kvacit smçtiùu gàyatryà ravidevatàkatva§ savitçdevatàkatva§ 
và ÷råyate iti na tasyà bhagavanmantratvamiti samutthàna§ tattu 
raviþþ sulocanaþ såryaþ savità ravilocanaþ iti 
÷lokasthabhagavannàmànabhij¤ànanibandhanameva | yatra 
brahmàsàdhàraõaliïgadar÷anena 
bhautikàkà÷àdivàcakàkà÷àdipadànàmàkà÷astalliïgàditi 
parabrahmopasthàkatvamàstiùatàcàryàþ kimu tatra 
bhagavannàmagaõàntaþpàtino 
ravisavitçpadayorbhagavadvàcakatvavipratipattisamutthàna÷aïkà'pi 
viduùàm | na ca yàni nàmàni gauõàni vikhyàtàni mahàtmanaþ | 
ityàdinà sahasranàmàcàrya eva gauõanàmatàmavocaditi na 
tayorbhagavadraóhatva§ kintu ravi – savitçpadayoþ ko÷àdinà divàkara 
eva råóhiriti katha§ bhagavadasàdhàraõyasa§bhàvanàpãti vàcyam | 
na hyatra gauõànãtyuktyà guõavçttyà 
bhagavadabhinirde÷akatvamabhidhitsita§ kintu avayava÷aktyà 
bhagavadabhidhàyakatvena óitthakapitthàdi÷abdànàmi 
bhagavannàmagaõàntaþ pàti÷abdànৠna yadçcchà÷abdatva§, 
kintu lokavedayosteùৠ÷abdànৠtadarthe 
÷aktibhramavidhurairlakùaõàgrarahitai÷ca çùibhirbhå÷a§ parasmin 
brahmaõi vàsudeve'bhihitatvàttadvàcakà eva te ÷abdà ityayamarthaþ | 
ata eva tu prayogabhåyastvàbhidhitsayà vikhyàtànã tyuktam | 
parigãtànãtyatra paripadamapi sahasranàmnৠråóhatvamupodvalayati | 
ki§ca 
sarvadhãprerayitçtvalakùaõàntaryàmikçtyàliïgopalambhasàmarthyena
api tasyà brahmàsàdhàraõyasiddhiþ | ki§ ca priya eva hi sarvathà 
varaõãyo bhavati nàpriya iti varaõãyatvaliïgaliïgitatvenàpi 
nirati÷ayapriyatamatvena brahmàsàdhàraõyasiddhiriti pravyaktam | 
tata÷carùãõৠlakùaõàgrahàjanyabhåyaþprayogayogena nàmnৠ
råóhatvasiddhyà sàvitràdidevatàkatva§ 
parabrahmàsàdhàraõadevatàkatvasàdhakamiti supuùkalamava÷iùña§ 
càsmacchiùyaiþ suniråpitamanyatreti 
kçtamanabhij¤anigrahasa§nahanena 
vaidikamàrganiùkaõñhakãkaraõapravçttànৠsudåradç÷àm 
||)tànৠtu bhàgavatànৠsàvitryanuvacanàditrayãdharmabandhasya 
sphuñataramupalabdherna tattyàganimittavràtyatvàdisa§deha§ sahate ||

tattatkalpitayuktibhis÷akala÷aþ kçtvà tadãa§ mata§ |
yacchiùyairudamardi sàtvatamatasparddhàvatàmuddhatiþ ||
yaccetatsata§ mukundacaraõadvandvàspada§ vartate |
jãyànnàthamunissvayogamahimapratyakùatattvatrayaþ ||
àkalpa§ vilasantu sàtvatamataprasparddhiduùpaddhati-
vyàmugdhoddhatadurvidagdhapariùadvaidagdhyavidhva§sinaþ |
÷rãmannàthamunãndravarddhitadhiyonirdhåtavi÷và÷ivàþ
santassantatagadyapadyapadavãhçdyànavadyoktayaþ |
iti ÷rã6yàmunamuniviracitamàgamapràmàõyam ||

÷ràvaõakçùõapratipadi ÷ukre sa§va 1957 ||