################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## tattvasa.mgraha.h ## ## From the A.s.taprakara.nam edited by k.r.s.na "saastrii ## ## First published in Devasaalapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Velthius transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## tattvasa.mgraha.h sadyojyoti.h"sivaacaaryapra.niita.h aghora"sivaacaaryak.rtayaa .tiikayaa sahita.h "sivatva.m nirmala.m yasya "sa"svadvi"svavilak.sa.nam | tamaha.m sarvada.m vande "sriimadabhrasabhaapatim || padavaakyapramaa.naj~na.h sadyojyotirguruuttama.h | saak.saadiva "sivo.asmaabhiralak.syamativaibhava.h || tattvasa.mgrahacandrasya prakaa"saaya vitaanitaa | "sriinaaraaya.naka.n.thena b.rha.t.tikaa "saranni"saa || tathaapi khinnabuddhiinaa.m b.rha.t.tiikaapravistare | hitaaya laghu.tiikaa.atra mayeyamuparacyate || tatra taavadatrabhavaanaacaarya.h parama"sivapra.naamapuurvaka.m prakara.nakara.na.m pratijaaniite- cidacinnetaaramaja.m sarvaj~na.m "sa"nkara.m pra.namyaaham | mandamatibodhahetostattvaani vadaami sa.mk.sepaat || 1 || citaa.m baddhaatmanaam, acitaa.m ca bindumaayaatatkaaryaa.naa.m netaaram adhi.s.thitaaram, saak.saatparamparayaa ca "suddhaa"suddhajagadupaadaanenaatmanaa.m yathaarha.m "suddhaa"suddhabhogapradamityartha.h | ata"sca jagata.h sannive"saadimattvena kaaryatvaat tatkart.rtaye"svarasiddhiriti bhaava.h | etena prak.rtipuru.sakarme"svaravaadino.api nirastaa.h, prak.rtikarma.noracetanatvaat, puru.sasya ca samalatvenaasvava"satvaat | aja.m nityanirmalatvaat | "sariiraadiyogaatmanaapi janmanaa rahitam | anena caasya nityatva.m siddham | asya hi jagatkarturanityatve janmaadiyogitve vaa.acetanatvamanavasthaana.m ca syaat | ki~nca, sarvaj~na.m malarahitatvaat sarvakart.rtvaacca | ida.m caatraakuutam- naasya j~naana.m naiyaayikaadiinaamiva mana.hsa.myogaadyapek.sam, api tu j~naana.m svabhaava eva | tasya ca j~neyakaaryaadyupaadhibhedaadaupacaarikamaanantyam | yacchruuyate- tadeka.m vi.sayaanantyaad bhedaanantya.m prapadyate | kart.rtva.m tadabhinnatvaat tadvadevopacaarata.h || iti | (m.r0 vi0 5|17) "sa.m sukham apreryataaruupa.m sarvaj~natvasarvakart.rtvaatmaka.m svasaamyamaatmanaa.m karotiiti "sa"nkara.h | anena caasya mok.sapradatvamaaha, lak.syapada.m caitat | tameva.mbhuuta.m bhagavanta.m pra.namya kaayavaa"nmanobhi.h prahviibhuuya tattvaani p.rthivyaadiini sa.mk.sepaad vadaami | tattvalak.sa.namasyaabhidheyamityartha.h | kimarthamasya praarambho.ata aaha- mandamatiiti | ayamaa"saya.h- mata"ngaadyuktasya tattvalak.sa.nasyaativist.rtatvaanmandamatiinaa.m tadavadhaara.nama"sakyam, tataste.saa.m sa.mk.sepe.na tattvabodhaarthamasyaarambha iti | tattvaj~naanasya paramparayaa paraaparamok.sasaadhanatvaat paramapuru.saarthaatmaka.m prayojanamapyatra suucitam | tata"sca tattvaj~naanaprakara.nayorj~naapyaj~naapakalak.sa.nastattvaj~naana-mok.sayorupaayopeyalak.sa.na"sca sa.mbandha.h siddha.h | gurusa.mpradaayaatmakamapi sa.mbandha.m vak.syati- bhagavaanugrajyoti.h sarvaj~no.ayamanujagraaha iti | anugrahasyopalak.sa.natvaat parama"sivaat prabh.rti aatmaantamavicchinna"saastrasa.mpradaayata.h siddhaantaartha.h prati.s.thita iti bhaava.h || 1 || ittha.m tattvavyaakhyaa.m pratij~naaya vyutkrame.nopaneyo.asau "sivaaya gamana.m prati iti "sriimatsvaaya.mbhuva"sruteste.saa.m ca sa.mhaarakrame.naiva diik.saayaa.m "suddhiriti suucayan sa.mhaarakrame.naiva pa~ncabhuutaani taavadaaha- k.sitijala"sikhipavanaambarabhuutaanye.saa.m krame.na v.rttaani | dhaara.nasa.mgrahapaakavyuuho daana.m ca tadavakaa"sasya || 2 || k.sitijala"sikhipavanaambaraa.nyeva bhuutaaniityartha.h | e.saa.m ca p.rthivyaadiinaa.m dhaara.naadibhi.h kaaryai.h siddhirityaaha- e.saa.m krame.neti | tatra sa.mgraho.ava.s.tambha.h, vyuuho.avayavasa.mgha.t.tanam, avakaa"sasya aaspadasya daanamaakaa"sav.rtti.h | tato avakaa"sadaanaatmanaa kaarye.na aakaa"sasiddhestadabhaavavaadina"scaarvaakaastatpratyak.savaadino miimaa.msakaa"sca pratik.siptaa.h | na caasya naiyaayikaadibhiriva nityatvami.syate, vak.syamaa.navat tanmaatraakaaryatvaad bhuvanaadhaaratva"srute"sca vyuuho.api vaayukaaryaa.naamupalak.sa.nam | yadaahu.h- spar"sa"sabdadh.rtikampali"ngo vaayu.h iti | ki~nca- gandho raso.atha ruupa.m spar"sa.h "sabdo mahiigu.naa.h pa~nca | toyaadiinaamete puurva.m puurva.m vihaaya paripaa.tyaa || tadukta.m m.rgendre- iti pa~ncasu "sabdo.aya.m spar"so bhuutacatu.s.taye || a"siito.s.no mahiivaayvo.h "siito.s.nau vaaritejaso.h | bhaasvadagnau jale "sukla.m k.sitau "suklaadyanekadhaa || ruupa.m tri.su raso.ambhassu madhura.h .sa.dvidha.h k.sitau | gandha.h k.sitaavasurabhi.h surabhi"sca mato budhai.h || (vi0 12|27- 29) iti | ata evaa"srayaadanyatropalabdheraakaa"saikagu.na.h "sabda iti yadvai"se.sikaadibhiruktam, yadayuktam, tasya heto.h pratyak.saagamabaadhitatvena kaalaatyayaapadi.s.tatvaat | tathaahi- pratyak.se.naakaa"se prati"sabda.h "sruuyate, vaayau "saka"sakaadi.h, agnau dhamadhamaadi.h, jale chalachalaadi.h, p.rthivyaa.m ka.daka.daadi.h | ki~nca, bheryaadyaa"sraye.svapi "sabdaa upalabhyanta ityaadi vistare.noktamasmaabhi.h m.rgendrav.rttidiipikaayaamiti tata evaavadhaaryam || 2 || te.saa.m ca bhuutaanaamasmadaadibaahyendriyaparicchedyagu.natvaad gha.taadivat kaara.napuurvakatvasiddhestatkaara.na.m tanmaatrapa~ncaka.m siddhamityaaha- tadbhuutasamaanagu.na.m kaara.namaapuuraka.m ca tasyaiva | tanmaatra.m bhuutasya hyaya.m vi"se.so vi"se.sarahita.m tat || 3 || tadbhuutasamaanagu.na.m tanmaatra.m tasya bhuutasya kaara.namupaadaanamaapuuraka.m ca po.saka.m ca bhavatiiti "se.sa.h | yadaahu.h- ak.rtasya kara.na.m k.rtasya parivardhana.m ca prak.rtikarma iti | tata"sca gandhaadipa~ncagu.naatmaka.m gandhatanmaatra.m bhuume.h kaara.nam, rasaadicaturgu.naruupa.m tu rasatanmaatra.m jalasyetyevamanyat spa.s.tam | anenaite.saa.m paramaa.nuruupataamabhidadhaanaa naiyaayikaadaya.h pratik.siptaa.h | te.saamacaitanyatve satyanekatvaad muurtatvaacca gha.taadivat paa.m"svaadivadvaa kaaryatvaavyabhicaaraat | tata"sca tanmaatraadidvaare.na maayaiva paramakaara.namiti vak.syaama.h | yadyeva.m samaanagu.natvaad bhuutatanmaatrayo.h ko vi"se.so.ata aaha- tanmaatra.m bhuutasyeti | yathaahi p.rthivyaadibhuutagataa gandhaadayo gu.naa.h proktavadvi"si.s.taa upalabhyante, naiva.m tatkaara.ne.su tanmaatre.su | tata"sca suuk.smatvaadavi"si.s.tagu.namaatraruupaattanmaatravargaadbhuutavargasya sthuulatvaadvi"si.s.tagu.nayogitva.m vi"se.sa.h | ata evai.saa.m tanmaatrasa.mj~naa.h | tacchruuyate- gu.naavi"si.s.taastanmaatraastanmaatrapadayojitaa.h (m.r0 vi0 12|5) iti || 3 || athai.saa.m bhuutatanmaatraa.naa.m kaarya"sabdavaacyatvamindriyaadhaaratva.m caaha- etatkaarya.m da"sadhaa kara.nairaavi"sya kaaryate ce.s.taam | avibhutvaat kara.naani tu kaaryamadhi.s.thaaya ce.s.tante || 4 || etaani ca sthuulasuuk.smaruupe.nendriyaadhaaraa.ni sthitaaniityukta.m mata"nge- tanmaatraa.niiha gha.tavanmahaabhuutaani lepavat (vi0 19|21) iti || 4 || atha karmendriyasiddhimaaha- vacanaadaanotsargaanandaagamane.su karmakara.naani | "srotraspar"sanadar"sanajihvaaghraa.naani buddhikara.naani || 5 || vaakkarapaayuprajananacara.nasamaakhyaani kara.naani | utsargo malavireka.h | vaagaadiini karmaak.saa.ni vacaanaadyaasu kriyaasu kara.naani siddhaaniityartha.h | ata"sca karmendriyaabhaavavaadino naiyaayikaadaya.h pratik.siptaa.h, naakara.naa k.rti.h sa.mbhavati yata.h | nanu bhruulatotk.sepaadiinaamapi kriyaatvaat karmendriyaanantyaprasa"nga iti cet, tanna, te.saa.m tvagindriyavat sarva"sariiravyaapakatvenaa[na]bhyupagamaat, hastaadereva bhruuk.sepa.naadivyaapaarastattatsa.mj~naak.rta.h, tattadindriya"saktiinaa.m tatra tatra vi"se.saadhi.s.thaanaadityavirodha.h | buddhiindriyaa.nyucyante- "srotraspar"saneti | sp.r"syate.aneneti spar"sana.m tvagindriyameva | dar"sanamapi cak.sureva || 5 || atha kairvyaapaaraire.saa.m siddhirityaaha- pratyeka.m "sabdaadi.sve.saamaalocana.m v.rtti.h | iti da"sadhaa kara.na.m bahiricchaasa.mrambhabodhav.rttyanyat || 6 || anta.hkara.na.m trividha.m cittaaha"nkaarabuddhinirvaacyam | utpattiraha"nkaaraaccittabahi.skara.nabhuutayoniinaam || 7 || e.saa.m "srotraadiinaa.m yathaakrama.m "sabdaspar"saruuparasagandhe.su vi.saye.su aalocana.m graha.nam | pratyekamasaadhaara.na.m v.rtti.h | "sabdaadigraha.naanyathaanupapattyaa te.saa.m siddhiriti bhaava.h | ittha.m bahirda"saprakaara.m baahyendriya.m j~neyamiti "se.sa.h | anta.hkara.nasiddhimaaha- anta.hkara.namiti | baahyakara.naadanyadanta.hkara.na.m trividham | manobuddhyaha"nkaaraakhyam | te.saa.m ca kramaadicchaadayo vyaapaaraa ityaaha- icchaasa.mrambhabodhav.rttiiti | tatrecchaa"sabdena sa.mkalpaakhyamavadhaanamekaagrataaparaparyaayamucyate | tacca d.rkkriyaatmakatvaad buddhyaha"nkaarakaaryaad baahyagraahakaparaamar"saatmano bhinnam, tayo.h pratyayaruupatvaat | ato yasyaitatkaarya.m tanmana iti mana.hsiddhi.h | tacca mana.h sa"nkalpenaantare.na baahyendriyaadhi.s.thaanena ca dvidhaadhikaariityukta.m mata"nge- dvidhaadhikaari taccitta.m bhokturbhogopapaadakam | bahi.h kara.nabhaavena svocitena yata.h sadaa || indriyaa.naa.m tu saamarthya.m sa"nkalpenaatmavartinaa | karotyanta.hsthita.m bhuuyastato.anta.hkara.na.m mana.h || (vi0 18|81-82) iti | m.rgendre.api- devapravartaka.m "siighracaari sa.mkalpadharmi ca (vi0 12|7) iti | tatra ca deva"sabdenendriyaa.nyucyante | indriyaadhi.s.thaat.rtva.m ca tatraiva saadhitam- aatmendriyaarthanaik.r.s.tye sarvadaivaaprav.rttita.h | prav.rttikaarakaastitva.m yuktito.apyavasiiyate || (vi0 12|9) iti | tata"scaavibhutvaat pratyaatmaniyatatayaa.anekatvaacca kaaryatva.m manasa.h | tathaa sa.mrambha.h prayatnaatmako.aha"nkaarakaarya eva | yaduktam- sa.mrambho.aha"nk.rterv.rtti.h (bho0 kaa0 33) iti | sa ca j~naana"saktyaa"srayabhuutayaa bodhaadhyavasaayavatkriyaa"saktyaa"srayabhuutayaa bhavati | ayameva praa.naadiruupasyaantarasya vaayo.h prav.rttinimittam | yadaahu.h- prera.naakar.sa.ne vaayo.h prayatnena vinaa kuta.h (pra0 vaa0 1|54) iti | ki~nca, graahyaparaamar"saatmano buddhikaaryaat pratik.sa.namanekaruupasyaatyantavilak.sa.nasya ekaruupasyaahamiti graahakaparaamar"sasya yatkara.na.m so.aha"nkaara ityaha"nkaarasiddhi.h | na caaya.m tattvaantaraa.naa.m kaarya.h, te.saa.m svakaaryaireva siddhe.h, kaaryaantarahetutve pramaa.naabhaavaat, anekatattvaparikalpanaabhaavaprasa"ngaaccaa | eva.m bodho graahyaadhyavasaayo buddhiv.rtti.h | tathaahi- dvividho.atra bodho.adhyavasaayaatmako.anadhyavasaayaatmaka"sca | tatra yo.anadhyavasaayaatmaka.h sarvadaa graahakaruupe.naiva bhaasamaana aatmasvabhaava eva | yastvadhyavasaayaruupa.h sa utpannatvopapttyaa.anityatvenaava-bhaasamaano na pu.msvabhaava.h, nityasyaanityasvabhaavatvaayogaat | na ca nityo.asaavanubhuuyate, ato.aya.m yasya svabhaava.h saa buddhi.h | tadaahu.h- asti hyaalocanaj~naana.m prathama.m nirvikalpakam | baalamuukaadivij~naanasad.r"sa.m "suddhavastujam || tata.h para.m punarvastudharmairjaatyaadibhiryayaa | buddhyaa.ava-siiyate saapi pratyak.satvena sa.mmataa || ("slo0 vaa0, pratyak.sa0 112, 120) iti | ki~nca, dharmaadyaa"srayatayaapi buddhisiddhi.h "sruuyate- bhaavaa buddhigu.naa dharmaj~naanavairaagyabhuutaya.h | saattvikaa vyatyayenaite raagamuts.rjya taamasaa.h || (m.r0 vi0 10|24) iti | ayamabhipraaya.h- karma.no dharmaadharmaatmano.anu.s.thaanaruupasya tatk.sa.nameva naa"saat tajjanyo.apuurvaakhya.h sa.mskaara.h kaalaantaraphala"srutyanyathaanupapattyaa kalpyate | sa ca naatmani sa.mbhavati, avikaaritvaat, karma.naa.m ca k.r.syaadiinaamaatmasa.mskaarakatvaad.r.s.te.h, api tu ja.da eva | yatra taani sa.mskaara.m kurvanti, saa dharmaadya.s.tagu.naa buddhiriti | eva.m j~naanaadisa.mskaare.api vaacyam | te ca bhaavaa.h siddhyaadipratyayabhedena "satatrayasa.mkhyaa bhavantiityuktamanyatra | ittha.m kara.navarga.m prasaadhya tatra te.saa.m kasmaadutpattirityaaha- utpattiraha"nkaaraaditi | tatra manaso buddhiindriyaa.naa.m ca saattvikaat taijasaakhyaadaha"nkaaraskandhaadutpatti.h, karmendriyaa.naa.m tu raajasaad vaikaarikaakhyaat, bhuutayoniinaa.m ca tanmaatraa.naa.m taamasaad bhuutaadisa.mj~naadeva.m trividhaadaha"nkaaraade.saamutpatti.h | yadukta.m m.rgendre- "srotra.m tvakcak.su.sii jihvaa naasaa ca manasaa saha | prakaa"saanvayata.h saattvaastaijasa"sca sa saattvika.h || vaa.nii paa.nii bhaga.h paayu.h paadau ceti rajodbhavaa.h | karmaanvayaad rajobhuuyaan ga.no vaikaariko.atra ya.h || "sabda.h spar"sa"sca ruupa.m ca raso gandha"sca pa~ncama.h | gu.naavi"si.s.taastanmaatraastanmaatrapadayojitaa.h | prakaa"sakarmak.rdvargavailak.sa.nyaat tamodbhavaa.h | prakaa"syatvaacca bhuutaadiraha"nkaare.su taamasa.h || (vi0 12|3-6) iti | ata"sca buddhiindriyadvaare.na taijasenaaha"nkaare.naatmano j~naana"saktirunmiilyate | vaikaarike.naapi karmendriyadvaare.na kriyaa"saktirunmiilyate | tasyaa malinatvaat tadapek.sayaa yata.h | e.saa.m ca saattvikaadivyavahaara.h sattvaadigu.nabaahulyaat | naami"sra.m pari.namata iti nyaayaanna tvekajanaka.m bhavati || 6-7 || mahato.aha"nkaarasya tu mahata"sca gu.natrayaajjanma | sattva.m rajastama"sca prakhyaavyaapaaraniyamaruupaa"sca || 8 || aha"nkaarasya tu buddherjanma buddhe"sca gu.natattvaat | tadukta.m saa.mkhyairapi- prak.rtermahaa.mstato.aha"nkaarastasmaad ga.na"sca .so.da"saka.h (saa.m0 kaa0 22) iti | nanu vai"se.sikaadibhirniyatavi.sayatvaad bhautikaaniindriyaa.nii.syante | tadayuktam, cak.suraadinaa bhuutaantaragatasya gu.nasya bhuutaantaraa.naa.m karmasaamaanyaade"sca graha.naat | tadukta.m bhogakaarikaasu- bhautikatvaacca niyame karmasaamaanyayo.h sphu.tam | devebhyo buddhayo na syu.h samavaaye ca dehinaam || ("slo0 40) iti | yadukta.m kaarakatvaavi"se.se.api nai.saa.m vi.sayaniyatasvabhaavabheda iti, tadapyutpattibhedaadik.suvikaaraa.naa.m gu.dakha.n.da"sarkaraadiinaamiva bhavi.syatiiti na ki~ncidetat | atha gu.natattvamaaha- sattva.m rajastama iti | prakaa"saprav.rttiniyamaa.h sattvaadiinaa.m kramaad vyaapaaraa ityartha.h | e.saa.m ca suuk.smadehadvaare.na samastamaayaakaarye.su vyaapakatvamasti | prakaa"saadaya"scaanyaasaamapradhaanaanaa.m gu.nav.rttiinaamupalak.sa.nam | tathaahi- sthairyadhairyaadayo.api sattvasya v.rttaya.h, kraurya"sauryaadayo.api rajasa.h, tamasastvaratimaandyaadayo.apiityukta.m mata"ngaadau || 8 || nanu gu.naa eva prak.rtiriti saa.mkhyaa.h, tadayuktamityaaha- traya eva te gu.naastviha ye.saa.m sa.mbhuutiravyaktaat | avibhaago hi gu.naanaamaadhaare k.smaadibhaagavadava"syam || 9 || ayamabhipraaya.h- gu.naanaamacaitanye satyanekatvaad yato gha.taadivat kaara.napuurvakatvam, tataste.saamavyaktaadeva sa.mbhuutirityeva"sabdo bhinnakrama.h | prak.rtikaaryatvameva prapa~ncayati- aadhaara iti | k.smaadibhaagaanaa.m gha.taadiruupaa.naa.m yathaa p.rthivyaatmaka aadhaare.ava"syamavibhaago bhavati, eva.m sattvaadiinaamapi gu.nabhaagaanaa.m kasmi.m"scidaadhaare.ava"syamavibhaago vij~neya.h | tatastasyaavibhaagasya ya aadhaarastadavyaktamityavyaktasiddhi.h | tadukta.m m.rgendre- tata.h praadhaanika.m tattva.m kalaatattvaadajiijanat | saptagranthinidhaanasya yattad gau.nasya kaara.nam || (vi0 10|19) iti || 9 || anantara.m raagatattvasiddhimaaha- yajjanitaabhi.sva"nge bhogyaaya nari kriyaa sa raago.atra | bhogyavi"se.se raage nahi ka"scid viitaraaga.h syaat || 10 || nanu mata"ngaadau prak.rtiraagayormadhye puru.satattva.m "sruuyate | tatsatyam | tasya tu cetanatvaannityatvaacca bhuvanaadyaadhaaratvenaadhvatva.m na sa.mbhavati | tathaahi- kalaadipa~ncakayuktasya bhokt.rtvena pu.mstvamalenaanaatmaadaavaatmaa-bhimaanaruupe.na yoga iti diik.saayaa.m tatsthaana eva tacchuddhyarthamaagame.su prakramitatvaaduurdhva.m puru.satattvatayaa paa.tha.h "sruuyate | ata"scaacaarye.na tadvar.nanamupek.sitam | maayaatattvaanantara.m tu pa"susvaruupa.m vak.syati | asmin nari puru.se yena janitaabhilaa.se bhogyavastvaadaanaaya prav.rttirbhavati, so.atra "saive "saastre raago j~neya.h | abhilaa.saatmanaa kaarye.na raagatattvasiddhirityartha.h | nanvavairaagyalak.sa.no buddhidharma evaabhilaa.saheturiti saa.mkhyaa.h, tadayuktam, vaasanaaruupasyaakaaryakaratvaat, tasya vaa kaaryakaratve buddhe.h sarvadaa.anantavaasanaayogena pu.mso yugapadviruddhaanantapratipattivai"sasaprasa"ngaacca | pratyak.saruupasyaapi bhogyatvaannaabhilaa.sahetutvam | nanu vi.sayagu.na evaabhilaa.saheturastu, tanna, vi.sayasa.mnidhaanamaatraadeva sarvasya saraagataapatterviitaraagaabhaavaprasa"ngaat | tasmaad viitaraagadar"sanaanyathaanupapattyaa.abhilaa.saheturgraahakagato raago.abhyupagantavya.h | etadevaaha- bhogyavi"se.sa iti | na ca karmaiva ra~njaka.m bhavi.syatiiti vaacyam, tasya phalajanana eva caritaarthatvaat, anekatattvaparikalpanaabhaavaprasa"ngaacca | nanu maayaayaa mohakasvabhaavo raago.astu, tanna, yato na maayaayaa.h saak.saanmohakatvam, api tu kaaryadvaare.naivetyado.sa.h || 10 || viitaraaga"sca pratyak.sasiddha evetyaaha- yadupahite.abhi.sva"ngo mahati punastadupadhau sa no d.r.s.ta.h | tasmaanno vaacyamida.m savi"se.so naasti viitaraaga iti || 11 || yena stryaadinaa vi.saye.nopadhaane satyapi so.abhilaa.so na d.r.s.ta.h, tasmaat pratyak.sad.r.s.tatvaadanabhilaa.salak.sa.na.h savi"se.so viitaraago naastiiti na vaacyam || 11 || vidyaatattvasiddhimaaha- kara.nena yena bhogya.m karoti puru.sa.h pracodya mahadaadiin | bhogye bhoga.m ca puna.h saa vidyaa tatpara.m kara.nam || 12 || yena kara.nena buddhyaha"nkaaraadikara.nagraama.m pracodya puru.so bhogya.m ni.spaadayati, tasmi.m"sca bhogye bhoga.m ca karoti, tadvidyaakhya.m kara.namaatmana iti sannik.r.s.tatvaat paramityucyate | etadukta.m bhavati- a"svena pathaa diipikayaa yaatiityaadaavivaatraanekakara.nasaadhye.api phale vidyaiva parama.m kara.nam, yatastayaiva bhogya.m jaanaatiiti || 12 || ki.m punaratra bhogya.m ko vaa bhoga ityata aaha- buddhirvi.sayaakaaraa sukhaadiruupaa samaasato bhogyam | bhogye bhogo bhoktu"scidvyaktirbhogyanirbhaasaa || 13 || adhyavasitasrakcandanaadivi.sayaa, ata eva sukhadu.hkhamohaadhyavasaayaruupaa buddhireva pu.msa.h samaasata.h sa.mk.sepe.na bhogyam, tasyaa eva saak.saadbhogyatvaat | vi.sayaastu baahyaastatsaadhanatve paramparayaa bhogyaa ucyante | tathaahi- bhogya.m vastu hi cittaadhi.s.thita.m buddhiindriyav.rnda.m vidyaayaa vi.sayatvenopasthaapayati | taccaaha"nkaarav.rttyaatmaparaamar"sapuurvikayaa buddhyaa.adhyavasitamartha.m puru.so g.rh.naati | yadaahu.h- (puurvatanii (p.r0 78) dvitiiyaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) buddhyadhyavasiramartha.m puru.sa"scetayati iti | buddhyaadiinaa.m sannihitaasannihitavi.sayopasthaapakatvenopayoga.h, na tu sa.mvijjanakatvena | upasthaapitavi.saya.m buddhyaha"nkaarendriyabhedai.h saha yaa vivecayati, saa vidyeti vidyaasiddhi.h | tata"sca bhokturanusandhaatu.h puru.sasya, bhogye buddhyaakhye sukhaadyadhyavasaayaruupe, sukhyaha.m du.hkhyahamiti bhogyanirbhaasaa bhogyoparaktaa, cidvyakti.h savidudbhava.h, sa bhogo mantavya.h | yadukta.m svaaya.mbhuve- bhogo.asya vedanaa pu.msa.h sukhadu.hkhaadilak.sa.naa iti | tata"scaadhyavasaayasm.rtipratibhaapratyayabhedabhinnaa buddhirapi yayaa (vi?ve) dyate, saa vidyaa | tacca para.m kara.namityuktam || 13 || nanu buddhireva prakaa"saruupatvaat suuryaadivad vi.sayaanapyadhyavasaayena prakaa"sayi.syati, svaatmaanamapi graahayi.syati, tatkimanyena vidyaakhyena kara.nenaata aaha- ravivat prakaa"saruupo yadi naama mahaa.mstathaapi karmatvaat | kara.naantarasaapek.sa.h "sakto graahayitumaatmaanam || 14 || prakaa"saruupaapi buddhirgraahyataapannamaatmaana.m kara.natvena graahayitu.m na k.samaa, graahyatvena gha.taadivad bahira"ngatvaat | ida.m caatraakuutam- prakaa"saruupaa api suuryaadayo na kevalaa.h svaatmaana.m graahayantiiti, kintu cak.suraadisaapek.saa eva | tata.h sm.rtyaadiruupaapi buddhirna kevalaa svaatmaana.m graahayati, api tu kara.naantarasaapek.saiveti tatkara.natvena vidyaasiddhi.h || 14 || nanu prak.rtireva buddhyaatmanaa pari.natamaatmaana.m puru.sasya bhogyatvena dar"sayati, puru.sasya tu na kart.rtvam, api tu dra.s.t.rtvame(vaata.h ? vetya)kart.rtvaat tasya na kara.naapek.seti punarapi vidyaanarthakyam | ata aaha- sa.mbandhaat kara.naadyairbhogautsukyena tatprayokt.rtvaat | tacce.s.taaphalayogaat sa.msiddhaa kart.rtaa pu.msa.h || 15 || kara.nairbuddhyaadibhi.h, aadigraha.naadvi.sayai"sca sa.mbandhaad bhogaabhilaa.se.na te.saa.m kara.naadiinaa.m prayokt.rtvaat tacce.s.taayaa vi.sayagraha.naatmikaayaa.h kriyaayaa.h phalena sukhaadinaa yogaacca puru.sasya kart.rtva.m siddham | bhogyautsukyeneti paa.the bhogyavastuvi.saye.naabhilaa.se.neti vyaakhyeyam | ida.m caatraakuutam- prak.rteracetanatvaanna puru.sa.m prati paramaarthena prav.rttiryuktaa, pu.msa eva tu cetanatvena kara.naadiprayokt.rtva.m sa.mbhavati | tatastasyaiva kart.rtvam, akartari kara.naadisa.mbandhasya nirarthakatvaaditi | na ca acetanasyaapi k.siirasya gavaadervatsaadiv.rddhyartha.m prav.rttird.r.s.taa, yadukta.m saa.mkhyai.h- vatsaviv.rddhinimitta.m k.siirasya yathaa prav.rttiraj~nasya | puru.savimok.sanimitta.m tathaa prav.rtti.h pradhaanasya || (saa.m0 kaa0 57) iti vaacyam, k.siirasyaapi gavaadipretitasyaiva prav.rttidar"sanaat pradhaanasyaapi na svata.h prav.rttiruupapadyate yata.h || 15 || ki~ncaasya kart.rtvaabhyupagame- vyartha.m bhoktrabhidhaana.m vyartha.m ca tata.h pradhaanacarita.m va.h | nari kart.rtvavihiine na ca bhoga ihaaprayojake d.r.s.ta.h || 16 || yasmaat kart.rtvarahite kara.naadyaprayojake vaa pu.msi bhogo na d.r.s.ta.h, tato bhogasyaapi sa.mvedanaruupasya kriyaatvena bhoktu.h kart.rtvaanapagamaat tadanabhyupagame bhavataa.m puru.se bhokt.rtvakathana.m tadbhogaarthamacetanasya pradhaanasya prav.rtti"sca kalpyamaanaa nirarthakatvaanna yuktetyartha.h | tata.h kara.naadiprayokt.rtvaad bhokt.rtvaacca pu.msa.h kart.rtva.m siddhameva | yadaahu.h- (aakaro nopalabhyata iti ma0 paa0 vi0 (p.r0 171, .ti0 10) dra.s.tavyaa |) prav.rttau ca niv.rttau ca kaarakaa.naa.m ya ii"svara.h | aprav.rtta.h prav.rtto vaa sa kartaa naama kaaraka.h || iti || 16 || ittha.m j~naat.rtvavat kart.rtvamapi pu.msa.h svaruupamiti pratipaaditam, idaanii.m tayoranaadimalaav.rtatvaacchivasyeva sarvatra sarvadaa na prakaa"sa iti kenaapi vya"ngyataa siddhetyaaha- vya"ngya.m kart.rtvamato sarvaarthatvaat kadaacidutpatte.h | j~naat.rtvavadiha vedyaa tadvyaktikarii kalaa saa tu || 17 || j~naat.rtvavadiheti | iha sakalaavasthaayaa.m j~naat.rtvavat kart.rtvasyaapyasarvavi.sayatvaat kadaacidutpadyamaanatvaacca kenaapyaagantukena vya"ngyatva.m pratiiyate | tata"sca tadvya~njakatayaa kalaatattvasiddhirityaaha- vedyaa tadvyaktiiti | tayorj~naat.rtvakart.rtvayo.h, ekade"samalavidaara.nena yaa vya~njikaa, saa kaleti kalaasiddhi.h || 17 || nanu malaruddhaapi pu.msa.h "sakti.h s.r.s.tikaale "siva"saktyaa prabodhitaa ti.s.thati, ki.m kalaakhyena tattvenaata aaha- paa"sa.m tu vinaa ne"so vya~njayati yato na sarvavi.saya.m tat | do.so vi.samo pathya.m vinaiva no rogakart.r"saktimiva || 18 || yata.h sa.msaaraavasthaayaa.m pu.msa.h caitanya.m d.rkkriyaatmaka.m na sarvavi.saya.m d.r"syate, tata.h paa"sadvaare.naiva tadii"svaro.abhivyanakti, na saak.saat | malaparipaake tu diik.saakhyayaa sva"saktyaa sarvavi.saya.m tatprakaa"sayatiiti vak.syaama.h | tata"sca "siva"saktistattvaantaraadhi.s.thaanenaivaatmanaa.m bhogadaayikaa na saak.saat, tathaa sati buddhyaadiinaamapyaanarthakyaprasa"ngaaditi bhaava.h | etadeva do.sa ityaadid.r.s.taantopanyaasena dra.dhayati | yathaahi vi.samo.asaamya.m praapto do.so vaatapittaadirapathya.m vinaa rogasya kart.r"saktima-saukhyakara.nasaamarthya.m na vya~njayati, api tvapathyasevaavyavadhaanenaiva, vyavadhaanenaiva, tathe"so.api paa"savyavadhaanenaivaatmanaamasarvavi.saya.m caitanya.m vya~njayatiityetaavataatra d.r.s.taantataa, na sarvathaa saamyena, tasya du.hkhaikahetutvaadii"svarasya ca tadupakaaraayaiva prav.rttatvaat | etacca kalaadikaaryakart.rtvamii"svarasyaanantaadyadhi.s.thaanenetyukta.m kira.ne- "suddhe.adhvani "siva.h kartaa prokto.ananto.asite prabhu.h (vi0 3|27) iti || 18 || nanu bhogasya karmanibandhanatvaad vij~naanakevalasya ca karmaahitasya sukhadu.hkhaadibhogasa.mvedanaad.r.s.te.h karma.naiva kevalenaatmana"scaitanyav.rttimii"svara.h kar.satiityata aaha- na ca karma.naiva yasmaaccaritaartha.m karma bhogani.spattau | j~naane.api ca prasa"ngaat tata"sca vidyaadibandhavaiyarthyam || 19 || naatra karma.naiva kevalenaatmacaitanyaabhivyakti.h, tasya phalajanana eva caritaarthatvaat, kaaryaantarahetutve pramaa.naabhaavaacca | tasyaiva ca kaaryaantarahetutve.abhyupagamyamaane vi.sayagraha.naadhyavasaayaadikaarye.api tasyaiva hetutva.m prasajyate | tata"sca vidyaabuddhyaadiinaamapi tattvaanaamaanarthakyaprasa"nga.h | tatastattvaantarasahak.rtasyaiva karma.no bhoganimittatvamiti yathaa.adhyavasaayaadikaaryaanyathaanupapaayaa buddhyaadaya.h kalpyante, eva. pu.mso j~naanakriyaa"saktyabhivyaktyanyathaanupapattyaa kalaa siddhyatiiti na ka"sciddo.sa.h || 19 || atra paraa"sa"nkaa- puurva.m kalaadiyogaadagraha.naad d.rkkriye na vidyete | vya~njakarahite tatra hi no g.rhyete na khalvasadbhaavaat || 20 || kalaaditattvasa.mbandha eva j~natvakart.rtvayorutpatte.h, tatpuurvakaala.m ca tayoradar"sanaat te j~natvakart.rtve tasminnaatmani tadaanii.m svaruupatayaa na vidyete, api tu kalaadisa.myoga evotpadyete | tato j~naanaadyaadhaarataivaatmana.h siddhyati, na tu j~natvaadiruupateti puurva.h pak.sa.h | siddhaantastu- vya~njakarahita iti | ayamabhipraaya.h- ja.dasvabhaavasya gha.taaderiva j~naanasamavaayaabhaavaat, anityaj~naanasamavaayaabhyupagame vikaarayogena tasyaapyanityatvaprasa"ngaat, vya~njakasa.mnidhaane j~naat.rruupasya graahakaatmana.h svasa.mvedanasiddhatvaacca nityamevaatmana"scetanaatmakatvamabhyupagantavyam | taccaatmana.h svaruupamanaadimalaav.rtatvaad vya~njakena vinaa na prakaa"sata ityuktam | tata"sca kalaadiyogaat puurva.m vya~njakarahitatvaat te j~natvakart.rtve tatra aatmani na prakaa"sete, na tvasattvaat | vya~njakaabhaavak.rto hi yo.anupalambha.h sa naabhaavasaadhaka.h, api tu sati vya~njake, bhuutanidhaanaadiinaa.m sattve.api vya~njakaasannidhaane.anupalambhaat || 20 || etadevaaha- upalambhake ca satyapi loke yannopalabhyate tadasat | j~naanakriye ca tadvannaasadbhuute kadaacidata.h || 21 || yasya hi gha.taade.h pradiipaadivya~njakasadbhaave.api nopalambha.h, tasyaivaasattvam, naanyasyaandhakaaraaditirodhaanenaanupalabhyamaanasya | ata"sca j~naanakriye api vya~njakaabhaavaadeva deva nopalabhyete, tasmaat kadaacidapi naasattaa.m vrajata ityaaha- j~naanakriye ceti | nanu janmana.h puurvamanubhaviturj~naanaadisattaani"scayaabhaavaat sa.m"saya eva yukta.h ? tanna, tadaharjaataanaamapi baalaanaa.m paanacara.naabhighaataadice.s.taavi"se.sasya prayatnapuurvakasya hitaahitasmara.naavinaabhaavena vyavahaarakaale siddhasya dar"sanaad janmana.h praagapi j~natvakart.rtvayo.h sattva.m siddhameva yata.h || 21 || etadeva d.r.s.taantena saadhayati- praakpacanavyaapaaraat tatsiddhi.h paacake yathaa tadvat | bodhaat kara.naaccaa.no.h puurva.m siddhe kutastacchakti.h || 22 || yathaa paacanakriyaadar"sanena tatpuurvakaala.m parid.r"syamaana.m pacanasaamarthya.m paacake praagevaastiiti gamyate, na tu tatkaalamevotpadyata iti | eva.m j~naanakaaryayordar"sanaadaatmanaste j~naanakriyaa"saktii praageva vidyete iti ni"sciiyate | tadukta.m "sriimanm.rgendre- caitanya.m d.rkk.ryaaruupa.m tadastyaatmani sarvadaa | sarvata"sca yato muktau "sruuyate sarvatomukham || (vi0 2|5) iti | tata"sca- vya~njakasaapek.satvaat tanmuula.m d.rkkriyaavara.namasti yata.h | yadabhaave d.rkkriyayo.h sarvaarthatvaada.norna sa.msara.nam || 23 || yata.h sa.msaaraavasthaayaa.m j~naanakriyayorvya~njakaapek.saa d.r"syate, atastadapek.saayaa.h kaara.na.m d.rkkriyaacchaadana.m kimapyastiityavasiiyate | yasyaabhaave muktaatmanaa.m j~natvakart.rtvayorii"svaravat sarvavi.sayakatvaat puna.h sa.msaarayogo naastiiti "sruuyate | nanu saa.mkhyairnirmala evaatmaabhyupagata.h, tadasat, sa.msaaraavasthaayaa.m tasya paaratantryadar"sanaat, tasya caahetukatve muktasyaapi paaratantryaprasa"ngaat, j~naanakriyayorvya~njakaapek.sa.naacca | yacchruuyate- paa"saabhaave paaratantrya.m vaktavya.m ki.mnibandhanam (m.r0 vi0 7|2) ityaadi || 23 || e.saa.m caavyaktaadiinaamutpattikramamaaha- avyaktaraagavidyaa.h kalaasamutthaa.h kalaa ca maayaajaa | vasudhaadyastattvaga.na.h pratipu.mniyata.h kalaanto.ayam || 24 || parya.tati karmava"sato bhuvanajadehe.svaya.m ca sarve.su | bhuvanaak.rtaya"scaanye skandhaa j~neyaa.h kalaantaanaam || 25 || yadukta.m raurave- kalaatattvaadraagavidye dve tattve sa.mbabhuuvatu.h | avyakta.m ca (vi0 2|15) iti | kalaa ceti ca"sabdaat kaalaniyatii ca maayaasamutpanne, kaalaniyatyorapi maayodbhuutatvena bhogakriyopakaarakatvena ca "srute.h | tathaahi- niyatyabhaave hyanyopaarjitaanyapi karmaa.nyanye bhu~njiiran, raajaniyamaabhaave dvijaadik.r.syaadiphalaaniiva dasyava iti niyaamakatvena niyati.h siddhaa | kaala"scaapi tasyaiva bhogaavadhiniyamahetu"scirak.sipraadipratyayali"nga.h siddha evetyaadivistare.noktamasmaabhi.h m.rgendrav.rttidiipikaayaa.m tattvaprakaa"sav.rttau ca | prokta.m ca m.rgendre- tru.tyaadipratyayasyaartha.h kaalo maayaasamudbhava.h | kalayannaa samutthaanaanniyatyaa niyata.m pa"sum || (vi0 10|14) iti | etacca tattvadvaya.m kalaadyapek.sayaa bahira"ngatvaadaacaarye.na vistare.na na saadhitam, api tu ca"sabdena suucitamityavirodha.h | etacca kalaaditri.m"sattattvaatmaka.m suuk.sma"sariira.m pratipuru.saniyatatvena te.saa.m bhogasaadhanamityaaha- vasudhaadya iti | tadukta.m m.rgendre- prayoktryaadimahiipraantametada.nvarthasaadhakam (vi0 12|32) iti | ata eva diik.saayaa.m suuk.smadeha"suddhirmaayaatattvaadhobhaaga eva sthaane kaaryetyukta.m rauravaadau | nanu "sriimatkaalottare- "sabda.h spar"sa"sca ruupa.m ca raso gandha"sca pa~ncamam | buddhirmanastvaha"nkaara.h purya.s.takamudaah.rtam || (17|4-5) iti "sruuyate ? satyam, ata tavaitatsuutra.m bhagavataa raamaka.n.thena tri.m"sattattvavaacakatayaa vyaakhyaatam | yadyeva.m kathamasya purya.s.takatvam, bhuutatanmaatrabuddhiindriyakarmendriyaanta.hkara.nasa.mj~nai.h pa~nacabhirvargaistatkaara.nena gu.natattvena tadaapuurake.na ca pradhaanenabhoktrisvaruupopakaarake.na kalaadipa~ncaka~ncukaatmanaa ca varge.naarabdhatvaadityavirodha.h | tacca suuk.sma"sariira.m baahya"sariirabhede.api s.r.s.teraarabhya sa.mhaaraanta.m tadantaraale mok.sapraaptyanta.m vaa ekasya ekamevetyavagantavyam | itthamasaadhaara.naruu(pa.m?paa.m) kalaaditattvas.r.s.timuktvaa.a.atmana eva karmaanugu.nabhuvanajadehavi.sayaadyaadhaarabhuutaa.m bhuvanaatmikaa.m saadhaara.nii.m s.r.s.timaaha- bhuvanaak.rtaya"sceti || 24-25 || e.saa.m ca tattvaanaa.m pratipuru.sa.m niyatatayaa.acaitanye satyanekatvaad bhuvanaadhaaratvena saavayavatvaacca kaaryatvasiddhestadupaadaana.m maayaa siddhetyaaha- vik.rte.h parato maayaa nityaa vibhvii hyacetanaa caikaa | sargasthitivilayaanaamaadhaara.h kaara.na.m ca saa jagata.h || 26 || upaadaanakaara.natvaat s.r.s.tyaadiinaamaadhaaratvena vik.rte.h svakaaryavargasya parata.h, pa.thyata iti "se.sa.h | saa ca nityaa, paramakaara.natvaat tasyaapyupaadaanaabhyupagame.anavasthaaprasa"ngaacca | vibhvii ca svakaaryavyaapikaa | ki~ncaacetanaa, upaadaanatvaadeva, m.rdaadiinaamupaadaanaanaamacaitanyameva d.r"syate yata.h | ekaa ca paramakaara.natvaadeva | anekatve hyacaitanye satyanekatvaad gha.taadivat kaara.naantara.m m.rgyam, ata"scaanavasthaa syaat | ata eva paramaa.navo na paramakaara.namutyuktam | nanu paramaatmaiva jagadupaadaanamiti vedaantavida.h, tadayuktam, tasyopaadaanatve tattvaadivajja.datvaprasa"ngaat, cetanaacetanakaara.natve.asyaapi tadruupatvena saa.m"satayaa kaaryatvaprasa"ngaacca- yadaa yadruupi.no bhaavaastadaa tadruupe.na hetujaa.h iti | etacca duu.sa.na.m paa~ncaraatraabhyupagataayaa naaraaya.naakhyaayaa.h paraprak.rterapi vij~neyam, nyaayasya samaanatvaat | atra sargasthitivilayaanaamaadhaara ityanena satkaaryavaadad.r"saa mahaapralaye kalaadikaaryaa.ni suuk.smaruupe.na maayaayaamavasthitaaniiti dar"sayati | yacchruuyate- tadaadhaaraa.ni kaaryaa.ni "saktiruupaa.ni sa.mh.rtau | viv.rtau vyaktiruupaa.ni vyaapriyante.arthasiddhaye || (m.r0 vi0 9|13) iti | e.sa ca satkaaryavaado.asmaabhi.h m.rgendrav.rttidiipikaayaa.m vistare.na saadhita.h || 26 || ittha.m "suddhaadhvaana.m pratipaadya yasyedamupakaaraka.m tamaaha- nitya.m vibhu ca malena hyanaadisa.mruddhad.rkkriya.m tattvam | pa"svabhidhaana.m yasya hi bhogaayaa.aya.m tu parikaro.abhihita.h || 27 || yasya karmabhogaartha.m saadhaara.naasaadhaara.naruupo maayiiya.h parikaro.abhihita.h, tadaatmav.rndamalena pa"sutvaakhyenaanaadyaav.rtaj~naanakriyatvaat pa"svaakhya.m tattvamucyate | ata eva na malasya tattvaantaratvamapi tu pa"sutattva evaantarbhaava.h, tena vinaa pa"sutvaayogaacca | tat tattva.m nityam, na tu bauddhaanaamiva k.sa.nikam, puurvaanubhuutasmara.nadar"sanaat, k.sa.nikatve karmaanu.s.thaanatatphalabhokt.rtvayoranupapatte"sca | ki~nca vibhu.h, na tu k.sapa.nakaanaamiva "sariiraparimita.h sa"nkocavikaasadharmii vaa, taad.r"sasyaacetanatvaanityatvaadido.saprasa"ngaat, karmaphalabhokt.rtvena ca bhogavaicitryadar"sanaat | anekatvamaatmanaamarthasiddhameva | vak.syati ca sa.mkraantiniraakara.nasamaye | atra yadaa kuu.tasthanityena malena pravaahanityena ca karma.naa.anaadisambandhasya mok.saditsaayaa.m "sambhurmalaparipaakaartha.m karmabhojanaaya maayiiyena kalaadinaa sambandha.m karoti, tadaa.asaavaatmaa sakala ityucyate, mahaapralaye tu kalaadyupasa.mhaaraanmalakarmayukta.h pralayaakala.h, vij~naanayogaadinaa karma.no vinaa"saat kevalamalayukto vij~naanakala ityaadipa"subhedo.asmaabhistattvaprakaa"sav.rttau vistare.na dar"sita.h || 27 || aya.m ca- dhva.msitabandhanajaalo diik.saaj~naanaakhyayaa tu "siva"saktyaa | "suddho.adhvaa tattvaanaamaa praka.tiik.rtad.rkkriya"scaa.nu.h || 28 || tatra hyaacaaryak.rto niradhikara.no vaa "sivasyaanugraahyavi.saya.h "saakto vyaapaaro diik.socyate | tato diik.saaj~naanaadi"sabdavaacyataa "siva"saktyaa.apaniitamalaadipaa"sajaalo.ata eva prakaa"sitasarvaarthaj~naanakriyo.a.nuraatmaa "suddhaadhvasa.mj~no bhavati | yadukta.m raurave- sarvaa~njanavinirmukta.m "siva"saktikale sthitam | aatmatattvamida.m "suddham (vi0 4|43) iti | nanu j~naanaadevaatmanaa.m mok.sa iti vedaantisaa.mkhyaadaya.h, tadayuktam, malasya dravyatvaaccak.su.sa.h pa.talaaderiva na j~naanamaatraanniv.rtti.h sa.mbhavati, api tu cak.survaidyavyaapaare.neva diik.saakhyene"svaravyaapaare.naiva | yata ukta.m svaaya.mbhuve- diik.saiva mocayatyuurdhva.m "saiva.m dhaama nayatyapi iti || 28 || iya.m ca sa.mj~naa.asyaanugrahottaramadhikaaraadinibandhanadehasa.myoga eva, na tu "sivasaamyaruupaparamuktipraaptau, tadaanii.m mukta"sivatvenaiva vyavahaaraadityaaha- pa"syati "siva.m sva"saktyaa dhyaayati caasau "siveddhayaa d.r.s.tyaa | yajate "sambhu.m mantrairuupakaaraayaatmana.h pare.saa.m ca || 29 || asau "suddhaatmaa "sivasamartha(ta?)yaa sva"saktyaatmika(ta?)yaa d.r.s.tyaa "siva.m dhyaayati pa"syati ca | tadukta.m mok.sakaarikaasu- "sivaarka"saktidiidhityaa samarthiik.rtacidd.r"saa | "siva.m "saktyaadibhi.h saardha.m pa"syatyaatmaa gataav.rti.h || ("slo0 111) iti | ata eva paata~njalaadyuktavad dyuktavad buddhyaadivi.sayatva.m "sivasya na sa.mbhavati, tasya paa"saagocaratvaat | yadukta.m tatraiva- anta.hkara.nav.rttiryaa bodhaakhyaa saa mahe"svaram | na prakaa"sayitu.m "saktaa paa"satvaanniga.daadivat || ("slo0 106) iti | ki~ncaasaavaatmana.h pare.saa.m ca upakaaraartha.m tameva vividhairyaj~nairyajati | yaduka.m raurave- yajanti vividhairyaj~nairmantratantravi"saaradaa.h | gurutantraadyanuj~naataa diik.saavicchinnabandhanaa.h || (vi0 2|21-22) iti | tatraacaaryaa vidye"svaraadaya"scaadhikaarak.sayaadaatmopakaaraartha.m bhogamok.sadaanaadiparopakaaraaya ca yajanti, sadhaka.h putrako vaa.atmana eva bhogamok.saarthamiti bheda.h || 29 || te.su madhyaanmaayaagarbhaadhikaarii"svaratattvamaaha- ma.n.dalina.h "sriika.n.tha.h krodhaadyaa.h "satabhavaa.h saviire"saa.h | ete kalaadiyogaat praka.tiik.rtad.rkkriyaa.h pare"sena || 30 || tatra ma.n.dalina.h a.s.tau kalaamastakasthaa.h | yadukta.m raurave- ma.n.dalaadhipatibhyo yastattvamaarga.h prati.s.thita.h (vi0 4|21) iti | "sriika.n.tho gu.natattvanilayo.adhastanabhuvanaade"sca kartaa | krodhaadaya"sca gu.namastakasthaa a.s.taaveva "satabhavaa.h "satarudraa brahmaa.n.dadhaarakaa.h | viire"so viirabhadra.h "satarudraadhi.s.thaataa | ete ca "sivenaiva praka.tiik.rtad.rkkriyaa.h | tata"scaarinibandhanaat kalaadiyogaadapi pa"suvanna vipariitaj~naanayogina.h, "sivena saak.saadanug.rhiitatvaat | yaduktam- kalaayoge.api no va"syaa.h kalaanaa.m pa"susa"nghavat (mo0 kaa0 82) iti | sa tu kalaadiyogaste.saamanantakart.rka eva, "suddhe.adhvani "siva.h kartaa prokto.ananto.asite prabhu.h (ki0 vi0 3|27) iti "srute.h || 30 || kurvanti bhuktimuktii svagocare niyogata.h pu.msaam | etaccaaparamantre"svaratattva.m maayaagarbhaadhikaariityaaha- mantre"satattvametad maayaakaaryaadhikaaryaparam || 31 || ittha.m paramamantre"saanuktvaa mantraan vaktumaaha- sargaadaava.nuko.tya.h sapte"saanena daaritaavara.naa.h | jvaalitad.rkkart.rtvaat tattva.m mantraakhyametaddhi || 32 || atra ca vij~naanakevalaana.s.tau bodhayaamaasa pudgalaan (maa0 vi0 1|19) iti "srute.h "suddhaadhvavartitvaacca vij~naanakalaanaa.m madhyaat paripakvamalaanaameva tatpaakataaratamyava"saad vidye"svaratve mantre"svaratve ca niyoga.h, aparamantre"svaratve.a"suddhaadhvavartitvaadapakvamalaanaa.m pralayaakalaanaameveti mantavyam | mantra"sabda"scaatra- (saardhatri"satikaalottarav.rtti.h (p.r0 4, .ti0 22) dra.s.tavyaa | "sloko.aya.m m.rgendrav.rttau (kri0 1|1) ca d.r"syate |) manana.m sarvaveditva.m traa.na.m sa.msaaryanugraha.h | mananatraa.nadharmitvaanmantra ityabhidhiiyate || iti "srute.h "siva"saktitadanug.rhiite.su ca vartate | upacaaraattu vaacaka"sabdaanaa.m mantratvamiti vak.syaama.h | nirmalatvaacca prakaa"sitaj~naanakriyaa ete mananaadidharmayogaacchuddhavidyaatattvaa"sritatvaacca rauravaadau "saiva"saastre mantratattvamityucyante | ata eva "suddhavidyaasa.myojanaat puurva.m mayordhvasthaana eva malavicchittirdiik.saayaa.m kaaryeti gurava.h || 32 || athai.saamanugrahakara.natvamaaha- jagati k.rte tatraardha.m mantraa.naa.m "sivasamaah.rtaan pu.msa.h | anug.rhya yaati hi vinaa de"sikamuurti prayuktamii"sena || 33 || tatra te.su saptako.tisa.mkhye.sva.nu.su madhyaadardha.m gurvadhikara.namanapek.syaive"svare.na prayukta.m sat "sivasamaah.rtaan "sivenaivaanugraha"saktyaa vi.sayiik.rtaan pu.mso.anug.rhya s.r.s.tyanantarameva yaatiiti, anugrahamiti "se.sa.h | yadukta.m m.rgendre- prayokt.rdehasaapek.sa.m tadardhamakhile.adhvani | k.rtvaadhikaara.m sthityante "siva.m vi"sati se"svaram || vinaadhikara.nenaanyat pradhaanavik.rteradha.h | k.rtvaa.adhikaaramii"se.s.tamapaiti (vi0 4|7-8) iti | te.su madhyaad vi"si.s.tamalapaakavanta.h s.r.s.tyanantarameva mok.sabhaaja.h, anye sa.mhaarakaala evetyartha.h || 33 || ata evaanyasyaardhasya vyaapaaramaaha- "sivak.rtama.n.dalamantrairyukta.m caanyat prayuktamii"sena | de"sikadehasthena tu diik.saakhyena prayoge.na || 34 || vi.savannik.rntati pa"so.h sahasaa malakarmayonikaaryaa.ni | aaraadhita.m tu siddhiiryacchati vividhaa"sca saadhakendrebhya.h || 35 || "sivena pa"svanugrahaarthamutpaaditairmahaama.n.dalavidyaa"ngaadima.n.dalaiste.su puujyatayaa "srutairmantrai"sca sahitamanyadardhamaacaaryamuurtisthene"sena prayukta.m sat pa"sormalakarmamaayaakaaryaa.ni vi.samiva sahasaa nik.rntati | ata eva sakalasyaiva gurvadhikara.na"sivaanugraha.h, tasyaiva bandhatrayayogaat | mala"scaatra eka evaanekaatmaavaarakaaneka"saktiyukto nityo vyaapaka"sca | yacchruuyate- tadeka.m sarvabhuutaanaamanaadi nibi.da.m mahat | pratyaatmasthasvakaalaantaapaayi"saktisamuuhavat || (m.r0 vi0 7|8) iti | tata"sca yasyaa.h "sakte.h paaka.h, tasyaa eva diik.sayaa rodha iti malaikye yugapat sarvamok.saprasa"ngo.api parih.rta.h | karma ca dharmaadharmaatmaka.m puru.saniyata.m pravaahaanaadi | yonistu maayaa, tatkaaryaa.ni ca saadhaara.naasaadhaara.naruupaa.ni karmanimittatvaadaagantukaanyapi pravaahaanaadiinyeva, biijaa"nkuravadanaaditvenaiva karma"sariiraprabandhasya siddhe.h | etaani ca malaadiini diik.saakhyena mantrakara.nene"svaravyaapaare.na nivartante, yathaa mantrapuurvikayaa kriyayaa vi.saniv.rttird.r"syate | ata"sca mantraa.naamanugraahakakara.natvam, vidye"svaraa.naa.m tu paraaparaa.naamaacaaryavat tatkart.rtvamiti bheda.h | ki~ncaita(danya?)darthamaaraadhyamaana.m saadhakebhyo bhogaabhilaa.sibhyo vividhaa.h siddhii.h prayacchati | yadukta.m raurave (raurave nopalabhyate vacanametaditi ma0 paa0 vi0 (p.r0 26, .ti0 7) dra.s.tavyaa |)- diik.saapuutaa ga.napatigurorma.n.dale janmavanta.h siddhaa mantraistaru.nadinak.rnma.n.dalodbhaasidehaa.h | bhuktvaa bhogaan suciramamarastriinikaayairupetaa.h srastotka.n.thaa.h "sivapadaparai"svaryabhaajo bhavanti || iti || 35 || nanu diik.sayaa bandhaniv.rttiraatmano jaateti kathamavagamyate ? ata aaha- "suddhi.m vrajati tulaayaa.m diik.saato brahma(ha?he)tyato mukhyaat | pratyayato jaaniiyaad bandhanavigama.m vi.sak.sayavat || 36 || iha yaddiik.saayaa.m mahaapaatakayogino.apyapetapaatakatva.m d.r.s.tam | tathaahi "sriimatkaalottaraadyuktavanmantralabdhadha.taaropa.nena tasya gaurava.m pariik.sya pa"scaadudghaatamantroccaara.naadipuurva.m tacchuddhi.m k.rtvaa punardha.taaropa.ne tasya laaghavamutpadyamaana.m d.r"syate | etaccopalak.sa.na.m nirbiijakara.naadiinaa.m pratyayaantaraa.naam | tato.asmaad d.r"syamaanaat pratyayaadahitu.n.dikakriyayaa vi.sahara.navad diik.saakhyayaa kriyayaa.hbandhanaapagama.h siddha iti j~naatavyam | tata eva ca d.r.s.taarthe.su vi.sabhuutarasavaadaadi.su tadaagamasya phalavattva.m d.r.s.tvaa tadvadevaad.r.s.tasyaapi tacchaastrasya satyatvamanumiiyata iti "sivasya paramaaptatva.m siddham | yaduktam- (aayurvedaacca ga.nitaaditi m.rgendrav.rtti(vi0 1|1)stha.h paa.tha.h |) vi.saadyabhaavasa.md.r.s.termantravaadaacca sasvaraat | rasopani.sadaa.topaadaapta.h sa parig.rhyate || iti || 36 || nanveva.m ced diik.sayaiva samastapaapak.sayaat tatk.sa.nameva "sariirapaataprasa"ngo.ata aaha- e.syatphalak.rtidaahaad diik.sitamaatrasya patati no pi.n.da.h | bhavati ca kaacid diik.saa yaa hantyapi vartamaanaphalam || 37 || e.syatphalaanaameva karma.naa.m sadyonirvaa.nadiik.sayaa daahaadaarabdhakaaryasya karma.nopasthaapitatvaacca diik.sottarakaala.m "sariirasthitiraviruddhaa | yadukta.m kira.ne- anekabhavika.m karma dagdha.m biijamivaa.nubhi.h | bhavi.syadapi sa.mruddha.m yeneda.m taddhi bhogata.h || (vi0 6|19) iti | atyantamalaparipaake tu sadyonirvaa.nadiik.sayaa tasyaapi k.saya ityaaha- bhavati ceti | tatraapi sa.mskaarava"saat ki~ncitkaala.m sthiti.h sa.mbhavatyeva | yadaahu.h- ti.s.thati sa.mskaarava"saaccakrabhramivad dh.rta"sariira.h (saa.m0 kaa0 67) iti || 37 || idaanii.m bhavi.syadapi sa.mruddhamiti j~naapakokta.m vi"se.sayati- k.rtamapi phalaaya na syaad diik.soparyuu.saroptabiijamiva | balavadvi"se.sa"saastravyatikarajaata.m vihaaya karmaikam || 38 || diik.sottarakaala.m vihitatvenaanu.s.thiiyamaanami.s.taapuurtaadiruupa.m karma diik.sayaiva ruddha"saktitvaanna puna.h "sariirayogaadiphalajanakam | vi"se.sa"saastrasiddha.m saadhakenaanu.s.thiiyamaana.m tu mantraaraadhanaadi karma phaladameva | yadukta.m suuk.smasvaaya.mbhuve- yo yatraabhila.sedbhogaan sa tatraiva niyojita.h | siddhibhaa"nmantrasaamarthyaat iti | ki~nca, mumuk.sorapi vi"se.sa"saastravihitaa[na]nu.s.thaane tanni.siddhaanu.s.thaane caak.rtapraaya"scittasya pratyavaayayoga.h "sruuyate- (samayolla"nghanaaditi tatratya.h paa.tha.h |) aaj~naavila"nghanaat prokta.m kravyaadatva.m "sata.m samaa.h (saa0 kaa0 25|2) iti | tadvihitatvaadeva ca saamaanya"saastrasiddho.api var.naa"sramaacaaro.anu.s.theya eva | yacchruuyate- (m.rgendrav.rttidiipikaayaa.m (vi 1|1) "sriimadbhaargavavacanatayaa smaryate |) iti var.naa"sramaacaaraan manasaapi na la"nghayet || yo yasminnaa"srame ti.s.than praapto diik.saa.m "sivaatmikaam | sa tasminneva sa.mti.s.than "sivadharma.m ca paalayet || iti || 38 || nanu samayolla"nghanaadipratyavaayayuktasyaak.rtapraaya"scittasya mok.so vaa na vaa.ata aaha- tasmaadapyak.rtavidhi.h ki~ncitkaala.m pi"saacavararaaja.h | bhraantyaa vimalaatmaa.asau vrajati hi samataa.m pare"sena || 39 || atra ca diik.sottarakaala.m snaanaarcanaadisamayaanu.s.thaanenaarabdhakaaryapaa"sak.saya.h pratyahamapacayena kriyate | tata.h saapek.sadiik.saabhaajaa.m "saktaanaa.m samayaacaaravi"se.so.anu.s.theya.h | baali"saanaa.m ca nirapek.sadiik.saabhaajaa.m guru"su"sruu.saa"sivaarcanaadi yaavacchakyamanu.s.theyam, ata eva tadanu.s.thaanena diik.saani.spattiranumiiyate | tata"sca yasya malaparipaakabalena tiivratara"saktipaatanam, na diik.saavaikalyam, naapi samayolla"nghanaadi, tasya dehapaataantara.m mok.sa.h | yasya tu malaparipaakamaandyaanmandataraadi"saktipaatasya diik.sottara.m daivaanmaanu.saat pratibalaat samayolla"nghana.m samurpadyate, so.ananu.s.thitasamayaacaaro.ak.rtapraaya"scittavidhi"sca pi"saacaraajaatmaka.m samayolla"nghanaphala.m kaamyaphalamivaanubhuuya punarvimalaatmaa para"sivasaamya.m mok.saruupa.m praapnoti | yaduktam- praaya"scittavi"suddhasya mati.h "suddhaa prakiirtitaa iti | yasya tu d.r.s.taarthatayaa k.rtrimagurubhaktyaadinaa k.rtadiik.sitasya buddhipuurvameva samayaananu.s.thaana.m na tasya saa ni.spannaa, guru"sca praaya"scittii bhavati | yacchruuyate- tatra mithyaaprayuktaa.a.nu.h praaya"scittii bhaved guru.h (m.r0 kri0 8|242) iti, aatmadiik.saa.m guru.h kuryaadvyabhicaari.ni diik.sita.h iti ca || 39 || ittha.m praasa"ngikadiik.saaphala.m pratipaadya prak.rte mantraanantara.m mantre"svaraanaaha- mantraadisargapuurva.m tva.s.tau devena daaritaavara.naa.h | a.nava.h k.rtasarvaarthaj~naanavyaapaarasaamarthyaa.h || 40 || mantraadis.r.s.te.h praagevaa.s.taava.navo vij~naanakalaa.h "sivenaapaniitamalaa.h sarvavi.sayaj~naanakriyaa"sca sampannaa.h | yadukta.m m.rgendre- tatraadau kevalaa.nuunaa.m yogyaanaa.m kurute.a.s.takam | vaamaadi"saktibhiryukta.m saptako.tiparicchadam || (vi0 4|2) iti || 40 || ke te ? ki~nca kurvantiityata aaha- te.anante"sapramukhaa.h patibhaavaat prerayanti mantraadiin | sargasthitilayamuktii.h kurvanti harecchayaa nunnaa.h || 41 || te caanantasuuk.sma"sivottamaikanetraikarudratrimuurti"sriika.n.tha-"sikha.n.disa.mj~naa mantramahe"svaratvena mantraadiin prerayanti | ki~nca, sargaadicatu.s.taya.m tadavinaabhuuta.m bhojanaatmaka.m tirobhaava.m ca kurvanti | yadukta.m raurave- sthitisa.mrak.sa.naadaanabhaavaanugrahakaari.na.h (vi0 1|15) iti | pa~ncak.rtyaadhikaaritve.api nai.saa.m "sivasaamyamityaaha- harecchayaa nunnaa iti | adhikaaramalayogena preryatvaacchivaapek.sayai.saa.m kalayaa nyuuna.m kart.rtvam, mantramantre"svaraa.naa.m tu tato.api nyuunam | ata evaanantasya sarvotk.r.s.tatva.m "sruuyate- te.saamananta"saktiinaamananta.h parame"svara.h (rau0 vi0 2|12) iti | sarvaj~natva.m tu sarve.saa.m samaanameva, vi"se.saa"srava.naat | e.saa.m ca sarve.saa.m mahaapralaye.adhikaaraviraamaanmuktirityukta.m rauravaadau- ananta.h paramaste.saa.m mahataa.m cakravartinaam | vihita.m sarvakart.rtvakaara.na.m parama.m padam || (vi0 2|13) iti || 41 || eva.m ce"svaratattvaa"sritaa mantramahe"svaratvenocyanta ityaaha- mantre"satattvametat parama.navo.adhvadvaye ca tatpataya.h | abhidhaayakamanuli"ngaa hyabhidhaana.m no nirarthaka.m yasmaat || 42 || adhvadvayo "suddhaa"suddhaatmake mananatraa.nayogino.a.navastatpataya"sca mantre"svaraa mantramahe"svaraa ucyante | anenaa"suddhaadhvavartina.h saa~njanaa api mantraa.h sa.mbhavantiiti dar"sayati | yaduktam- (saardhatri"satikaalottarav.rtti.h (p.r0 146, .ti0 7) dra.s.tavyaa |) anye praadhaanikaa mantraa brahmavi.s.nvaadaya.h pare | saa~njanaaste.a.n.damadhyasthaa.h saattvaraajasataamasaa.h || iti | ata"sca vaacaka"sabdaanaamacetanatvena mananatraa.nadharmaasa.mbhavaadabhidhaayakatvenopacaaraanmantra-"sabdavaacyatvamityaaha- abhidhaayaketi | gha.tapa.taadyabhidhaana"sabdo vaacyaarthani.s.tha eva d.r"syate, tasmaadanantaadyabhidhaayaka"sabdaatmakairmantrairli"ngabhuutairabhidheyaaste mantre"svaraadyaatmaanastajjapaadinaa phalapradaataara.h siddhaa.h | etena "sabdamaatrameva devateti ye miimaa.msakaa manyante te pratik.siptaa.h, acetanasya cetanaadhi.s.thaanaadeva kaaryakaratvaat | ata"sca pratimaadaaviva mantraatmake "sabde.abhivyaktaa.h "sivaadivaacyamantraa eva phaladaa ityavagantavyam || 42 || atra ca "sabdasya racanaavattvena gha.taadivat kaaryatvaacchabdaarthasa.mbandhasyaapi nityatvaayogena saa"nketikatvaat sarvaj~na eve"svarastatsa"nketakartetyaaha- vidyaavidye"saanaa.m saamaanyavi"se.sadharmavicchambhu.h | mantraanakarod yasmaadarthavidabhidhaanak.rd d.r.s.ta.h || 43 || yasmaat putraadyarthaanaa.m tattadarthavideva pitraadirloke.abhidhaanak.rd d.r.s.ta.h, tasmaanmantre"svaraatmanaamapi vaacakaan mantraan "sambhurevaakaar.siit | sa eva te.saa.m saamaanyavi"se.salak.sa.naj~no yata.h | saamaanyalak.sa.na.m te.saa.m nityatvavyaapakatvaadi, vi"se.salak.sa.na.m tu malaava"se.satastattatpadayojyatvamityavagantavyam | atra mantraadyaatmaka"sabdopaadaanatayaa vidye"svaraadiinaa.m dehendriyaadyaadhaarabhuuta"suddhaadhvabhuvanopaadaanatvena ku.n.dalinyaakhyaa mahaamaayaa siddhaa | yadukta.m rauravaadau- maayopari mahaamaayaa (vi0 4|28) iti | m.rgendre.api- "sakternaado bhaved bindurak.sara.m maat.rkaa tata.h (kri0 1|2) iti, "suddhaadhvanyapi maayaayaa.h parasyaa.h (m.r0 vi0 13|5) iti ca | e.sa ca vedye"svarasadaa"sivaadi"suddhatattvabhedastatkaara.nabhuutaparabindu- siddhiprakaara"sca mata"ngaadau vistare.nokta.h, saadhita"sca ratnatrayollekhinyaamasmaabhiriti tata evaavadhaaryam || 43 || athai.saa.m vidye"svaraadiinaa.m svasvaadhi.s.theyopaadhibhedabhinnaabhyaa.m "sakti"sivaabhyaa.m sa.mhatiruupatvamaagame.su "sruuyata ityaaha- a.nu"sakti"sa.mbhyupak.saa vidyaavidye"svare.su vidvadbhi.h | eka.h "sivo.avikaarii tacchakti"scaapyato na yogyau tau || 44 || bahudhaa sthaatu.m yadvaa caitanyavinaak.rtau vikaaritvaat | atha "sambhureka eva hi yogiiva bhavedanekamuurtistha.h || 45 || giitaayaa.m "sruuyate- anugrahaaya lokasya "sivo mantra iti "sruti.h | yaa tvanugraahikaa "sakti.h saa mantratvamihaagataa || iti, caturvi.m"satiraakhyaataa mantraa.naamii"svaraa.h paraa.h | aa.navaa.h "saambhavaa.h "saaktaastathaanyaa mantrako.taya.h || a.n.dasyaadhaarakaa hyeva.m viirabhadrapurassaraa.h | iti ca | e.su caa.nupak.sasya proktavanmukhya eva bheda.h | "sambhu"saktipak.sayostu tadadhi.s.thaanava"saadaupacaarika ityaaha- eka.h "siva iti | atraika eva "sivo jagatkartaa sarvaanugraahaka"sca, tasyaivaanaadimuktatvaat | ukta.m ca rauravaadau- "sivatattva.m para.m hyekam (vi0 2|4) iti | "srutirapyaaha- eka eva rudro na dvitiiyaaya tasthe (atha0 u0 2|7) iti | na caaneke"svaratve jagatkaaryasiddhi.h, anekakart.rkaa.naa.m rathaadiinaamapyekasthapatiicchaanuvartana.m vinaa.anutpatte.h | yadaahu.h- bahavo yatra netaara.h sarve pa.n.ditamaanina.h | sarve mahattvamicchanti tadvyaktamavasiidati || iti | anena pravaahe"svarapak.so.api nirasta.h, ai"svaryasya svaruupavyaktilaabhaatmakatvena vinaa"saanupapatte.h | sa caavikaarii, nityatvaaccetanatvaacca | tacchakti"sca taad.r"syeva, taddharmatvaat | nahi nityasyaanityadharmayoga.h, dharmadharmi.noravyatireke.na dharmi.no.apyanityatvaprasa"ngaat | atastau "sakti"sivaavanantaadibhedena bahudhaa sthaatu.m yuktau | yadvaa tayoranekadhaa.avasthaanamabhyupagamyate, tadaa vikaaritvaanmaayaadivadacetanau prasajyete | tayo"scaacetanatva.m na yuktam, cetanatvenaiva "srava.naat, acetanasya cetanaadhi.s.thaana.m vinaa pari.naamaadyayogaacca | tasmaadaupacaarika eva tayorbheda.h | yacchruuyate- adhikaarii sa bhogii ca layii syaadupacaarata.h iti, tathaa- kintu ya.h patibhedo.asmin sa "saastre "saktibhedavat | k.rtyabhedopacaare.na tadbhedasthaanabhedaja.h || (m.r0 vi0 13|164-165) iti ca | atra paraa"sa"nkaamaaha- atha "sambhuriti || 44-45 || eko.api "sivo yogivadanekadehaadhi.s.thaanena sadaa"sivaanantaadisa.mj~naabheda.m labhata iti cet, taccaayuktamityaaha- "saktirmuurtistasya hi saa caikaa naapyaya.m mukhya.h | bahava.h "sreyobhaaja.h puru.saaste.saa.m ca d.rkkriyotkar.sa.h || 46 || vya~njakabhedotkar.saad d.r.s.to.atastadbhavo mukhya.h | yasmaacchivasya nirmalatvena paramaarthatvena baindavaadidehaayogaacchaktireva dehakaarya.m kurvaa.nopacaare.na muurtirucyate | saa caikaivetyuktam | tasmaadii"saanaadistadbhedo.api na vaastava eveti yoginaamiva "sariirabhedo.apyasya na mukhya eva | nanu- pa~ncavaktrastripa~ncad.rk ityaadinaa "sivasyaapi "sariirabheda.h "sruuyate, satyam, so.api dhyaanaarthameva "sruuyate | yadukta.m pau.skare- saadhakasya tu lak.syaartha.m tasya ruupamudaah.rtam iti | a.nupak.sabhedastu mukhya evetyaaha- bahava.h "sreya iti | atra hi bhogabhedaajjananamara.nabhedaacca bhogamok.saartha.m tvete "sreyobhaaja.h puru.saa bahava eva d.r"syante | te.saa.m ca vya~njaka"sariirendriyaadisa.mbhavaadutkar.sa.h, uttarottara.m j~naanaakriyotkar.sa"sca d.r"syate | tasmaade.saamapi vidyaavidye"svaraa.naa.m proktavacchivaanugrahabhedena tattadadhikaarabhedaad bhuvanabhedaacca tatsa.mbhavo bhedo vaastava eva || 46 || tata"sca- kurute.artha.m "siva"saktii taanadhiruhyeha tadgataad bhedaat || 47 || bhinne iva lak.syete gu.nato jaatita"sca tannaama | yasmaat taanadhi.s.thaaya "siva"saktii puru.saartha.m saadhayata.h, tatastadbhedena te api bhinne iva bhavata.h | sa ca sa"saktika.h "sivastadgatak.rtyabhedayogena gau.nyaa v.rttyaa tattatsa.mj~naavaan bhavati || 47 || ata.h "siva eva sarvaanugraahaka ityaaha- nityasvabhaavavimala.h sarvaj~na.h sarvak.rcce"sa.h || 48 || avihata"sakti.h "sambhu.h suh.rdeka.h sarvapuru.saa.naam | atra ca "saktidvitaya.m bodhadhyaanaadisiddhaye gaditam || 49 || muurtistadvaa.m"sceti le"saadukti"sca "sakti"saktimato.h | atra "saastre bhogamok.sasidhyartha.m j~neyatayaa ca sakalani.skalaakhya.m "sakti"saktimatsaj~na.m vaa tattvadvayamuktam | tayo"sca "sakti"saktimatormuurtimuurtimattvenoktirj~neyaa | etadukta.m bhavati- adhikaaraavasthaayaa.m kaaryabhedaada.s.tatri.m"satkalaabhedabhinnaa "saktirevaasya muurti.h | tadyogaadeva caasau sakala.h procyate | uparatavyaapaaratayaa yukto ni.skala iti || 48-49 || taa.m ca- muurtimadhi.s.thaaya hara.h puru.saa.naa.m parahitaikad.rk "sambhu.h || 50 || kurute tu bhuktimuktii ruddhabalatvaat svato.asamarthaanaam | dhyeyaakaaraabhivyaktaa.m "saktiruupaa.m muurtimadhi.s.thaaya parahitaikadar"sii "sambhurmalaav.rtasaamarthyatvena svabhogamok.saaya svayamasamarthaanaa.m pu.msaa.m bhogamok.sau kurute | sa ca paa"saan pa"subhyo harati, taa.m"sca bhogaartha.m vaa haratiiti hara.h kathyate | yaduktam- (netratantrodyote.api (1|3) uddh.rto d.r"syate.aya.m "slokaardha.h |) harati pa"subhya.h paa"saan pu.mso.apyuurdhva.m pada.m tatastu hara.h iti | prayoga"scaatra- puru.saa bhogaartha.m mok.saartha.m vaa na svaya.m pravartitu.m "saktaa.h, baddhatvenaasvatantratvaat, me.saadibaddhapa"suvat | paa"saa"sca na puru.saartha.m svaya.m pravartante nivartante vaa, ja.datvaadrajjvaadivat | ato yaste.saa.m bhogamok.sahetu.h, sa.h "siva eva siddha.h || 50 || atra ca- vidyaavidye"satva.m caaparamukti.h pareha "sivasamataa || 51 || vidyaadipadaanaa.m paramuktyapek.sayaa preryatve.api maayottiir.natvaannirmalatvaacca na puna.h sa.msaarayoga ityaparamuktitvam | "sivasaamya.m tu paramok.sa eva || 51 || tata"sca- sarvavyaaptyarhatvaannaama vyaapsyanti mantraadyaa.h | patyaa vya~njita"sakti.h puru.so.ato jaayate.asya patisamataa || 52 || vya~njakamanukurvantii puurva.m d.r.s.taa ca "saktira.no.h | praag d.r.s.tatvaacchakterno sa.mkraantirna jaativaccaikaa || 53 || mantraadaya.h paramuktyarhatvaanmuktasa.mj~naabhaaja ityartha.h | nanu sa.msaaraavasthaayaa.m puru.sasya ki~ncijj~natvadar"sanaanmuktaavapi taad.r"sa evaata aaha- patyaa vya~njiteti | sarvaj~nena sarvasaamarthyayuktena ca "sivena yato.asau pumaan vya~njita"saktistato.asya tatsaamya.m bhavatyeva | tathaahi- sa.msaaraavasthaayaamabhivya~njakabalaanusaare.na ke.saa.mcidaj~naanaadiyogo.anye.saa.m ca j~naanaadyutkar.so d.r"syate | ata eve"svaragu.nasa.mkraantimok.savaado.apyayukta ityaaha- praagd.r.s.tatvaaditi | puru.se praaj~ne j~naanaadi"sakterd.r.s.tatvaadamuurtasya gu.nasa.mkraantyayogaat tatsa.mkraantau d.r.s.taadar"sanaacca sa.mkraantipak.so.ayukta.h | e.sa ca sa.mkraantyaadimok.saniraasaprakaarastatrabhavataa aacaarye.na- nodaahara.nasadbhaavo gu.nasa.mkraantisaadhane || vij~naanamupade"saattu taad.rganyat prajaayate | diipaantara samutpatti.h pradiipaadindhanaantare | amuurtasya ca sa.mkraantau na loko na pariik.saka.h || (pa0 kaa0 13-22) ityaadibhi.h kaarikaabhi.h "sriimadrauravav.rttau vistare.na saadhita.h | saa ca "sivasaamyaruupaa muktirna gotvaadijaativadekaa, api tu bhinnaiva pratipuru.sagataa, saad.r"syavyatireke.na jaaterasa.mbhavaadityapi tatraiva saadhitam, puru.saa.naa.m proktavadanekatvaadekamok.se sarvamok.saprasa"ngaacca || 52-53 || paramaatmalayaakhyo.api mok.so na sa.mbhavatiityaaha- asak.rt p.rthagupalabdhaa.h puru.saastenaapi na tvaikyam | na ca naa"sa.h pu.m"saktyormuktau yasmaat tayoranaaditvam || 54 || muktaaviti vak.syamaa.nenaanvaya.h | muktau naiyaayikaadyupagatasa.mvidabhaavo.apyayukta.h, "sakti"saktimato"scidruupatayaa nityatvena ca saadhanaadityaaha- na ca naa"sa iti || 54 || ata evaanaaditvena nityatvaanmok.sanimittabhuutasya "sivasya "saktyaatmanastadai"svaryasya vaa naa"so na sa.mbhavati | tata"sca tannaa"sena mukte tadai"svaryorpattiriti yatpravaahe"svaravaadibhirucyate, tadayuktamityaaha- naapi ca "sivasya "sakterathavaa.abhaavo nimittasya | e.saa.m ca- ap.rthakk.rtya gu.natvaadupalabdhi.h procyate vi"se.sa"sca || 55 || "sivasya muktaatmanaa.m ca samaanagu.natvaadap.rthagekaruupaivopalabdhi.h sarvavi.sayo j~naanaadiprakaa"sa.h procyate | ki.m punarebhya.h "sivasya vi"se.sa ityaaha- vi"se.sa iti || 55 || mukte.su "sivaajjaata.m maahaatmyamanaadimadhyaantam | te.su muktaatmasvanaadimadhyaantamapi maahaatmya.m sarvaj~natvasarvakar- t.rtvaatmakamanaadimalaav.rtattvaacchivaannimittabhuutaadabhivyaktam | "sivastvanaadisiddhasarvaj~natvasarvakart.rtva[yukta] ityayamasyai.saa.m ca vi"se.sa.h || 56 || ittha.m sakalavaraprada aaraadhya.h "sambhureva tattvavidaa || 56 || tasmi.mstu.s.te siddhirmukti"sca paraa bhavet pu.msa.h | taduktamatharva"sikhaayaam- "siva eko dhyeya.h "siva"nkara.h sarvamanyat parityajya (2 ka0) iti | ata"sca sarvaanugraahakatvaat sarvakart.rtvaacca tadaagamasya "saivaakhyasyaiva praamaa.nyam, aagamaantaraa.naa.m bauddhaadiinaamanye.saamasarvaj~napra.niitatvena parasparavirodhaat | yadahu.h (ratnakiirtinibandhaavalyaa.m sarvaj~nasiddhau (p.r0 5) (kumaarila) bha.t.tavacanatvenoddh.rto.aya.m "sloka iti ma0 paa0 vi0 (p.r0 67, .ti0 18) dra.s.tavyam |)- sugato yadi sarvaj~na.h kapilo neti kaa pramaa | athobhaavapi sarvaj~nau matibheda.h katha.m tayo.h || iti | nanu "saivasyaapi aagamaantaravirodhaadapramaa.nyam, tanna, virodhaabhaavaat | tathaahi- sarvaa.anyaagamapraapyasthaanapradar"sanapuurva.m tadanadhigataarthaprakaa"sakatvaadasya praamaa.nyamanivaaryameva | yadaahu.h- anadhigataarthagant.r pramaa.nam iti | ki~nca, (puurvatanii 129 p.r.s.thasthaa t.rtiiyaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) iti var.naa"sramaacaaraan manasaapi na la"nghayet ityaadibhirvar.naa"sramaacaaraabhyanuj~naanena vedaavirodhaad vedavitparigraha.naaccaasya mataantaraa.naamiva na paa.sa.n.ditvam | tathaa puraa.netihaasayo.h "svetopamanyuprabh.rtiinaa.m mahar.sii.naamatraanu.s.thaana.m "sruuyate, mahaabhaarate ca naranaaraaya.nayora"svatthaamna"sca | aabhyaa.m li"nge.arcite devastvayaa.arcaayaa.m yuge yuge iti suvar.naak.se ca vi.s.nostadaaraadhanaat prasaada"sca | api ca- naanyat priyataro loke mama k.r.s.na bhavi.syati ityaadi raamaaya.ne ca | kaartaviiryaadism.rti.su ca prati.s.thaapuurvako dharma.h- pakve.s.takaacita.m samyag ya.h karoti "sivaalayam ityaadi | suutre ca- mok.sa.m vinirdi"set iti ca | atharva"sira.hsu "svetaa"svataraadi.suupani.satsu li"ngaa.arcanaadi "sruuyate | tato naasyaavigaanataa, na ca vicchinnamuulataa, na ca kai"scideva parigraha.h | atastadvaakya.m sarvapramaa.naabaadhitatvaat sarvotk.r.s.tatvaacca graahyameva | ukta.m ca mok.sakaarikaasu- na caanyena pramaa.nena sa.mruddhastasya gocara.h | "srotriyairapyato graahya.m tatphalaadhikasaadhanam || ("slo0 146) iti || 57 || atha keneda.m prakara.na.m k.rtamityaaha- ityavadat tattvaani tu sadyojyoti.h suv.rttik.rt || 57 || || iti tattvasa.mgraha.h samaapta.h || suv.rtti.h sadv.rttiriti rauravav.rtternaama, tatkartreda.m nirmitamityartha.h || 57 || "sriimatkhe.takanandanaarkakira.nai.h sadv.rttivaakyaatmakai- rdhvastaaj~naanatama"scayena guru.naa.adhoraadinaa "sambhunaa | tattvaj~naanabubhutsubhirbudhavarai.h sa.mpraarthitenaadaraat tattvaanaamatisa.mgrahasya viv.rtirlaghvii sphu.ta.m nirmitaa || || ityaghora"sivaacaaryaviracitaa tattvasa.mgraha.tiikaa samaaptaa ||