################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## tattvasaMgrahaH ## ## From the ASTaprakaraNam edited by kRSNa zAstrI ## ## First published in DevasAlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Harvard-Kyoto transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## tattvasaMgrahaH sadyojyotiHzivAcAryapraNItaH aghorazivAcAryakRtayA TIkayA sahitaH zivatvaM nirmalaM yasya zazvadvizvavilakSaNam | tamahaM sarvadaM vande zrImadabhrasabhApatim || padavAkyapramANajJaH sadyojyotirgurUttamaH | sAkSAdiva zivo'smAbhiralakSyamativaibhavaH || tattvasaMgrahacandrasya prakAzAya vitAnitA | zrInArAyaNakaNThena bRhaTTikA zarannizA || tathApi khinnabuddhInAM bRhaTTIkApravistare | hitAya laghuTIkA'tra mayeyamuparacyate || tatra tAvadatrabhavAnAcAryaH paramazivapraNAmapUrvakaM prakaraNakaraNaM pratijAnIte- cidacinnetAramajaM sarvajJaM zaGkaraM praNamyAham | mandamatibodhahetostattvAni vadAmi saMkSepAt || 1 || citAM baddhAtmanAm, acitAM ca bindumAyAtatkAryANAM netAram adhiSThitAram, sAkSAtparamparayA ca zuddhAzuddhajagadupAdAnenAtmanAM yathArhaM zuddhAzuddhabhogapradamityarthaH | atazca jagataH sannivezAdimattvena kAryatvAt tatkartRtayezvarasiddhiriti bhAvaH | etena prakRtipuruSakarmezvaravAdino'pi nirastAH, prakRtikarmaNoracetanatvAt, puruSasya ca samalatvenAsvavazatvAt | ajaM nityanirmalatvAt | zarIrAdiyogAtmanApi janmanA rahitam | anena cAsya nityatvaM siddham | asya hi jagatkarturanityatve janmAdiyogitve vA'cetanatvamanavasthAnaM ca syAt | kiJca, sarvajJaM malarahitatvAt sarvakartRtvAcca | idaM cAtrAkUtam- nAsya jJAnaM naiyAyikAdInAmiva manaHsaMyogAdyapekSam, api tu jJAnaM svabhAva eva | tasya ca jJeyakAryAdyupAdhibhedAdaupacArikamAnantyam | yacchrUyate- tadekaM viSayAnantyAd bhedAnantyaM prapadyate | kartRtvaM tadabhinnatvAt tadvadevopacArataH || iti | (mR0 vi0 5|17) zaM sukham apreryatArUpaM sarvajJatvasarvakartRtvAtmakaM svasAmyamAtmanAM karotIti zaGkaraH | anena cAsya mokSapradatvamAha, lakSyapadaM caitat | tamevaMbhUtaM bhagavantaM praNamya kAyavAGmanobhiH prahvIbhUya tattvAni pRthivyAdIni saMkSepAd vadAmi | tattvalakSaNamasyAbhidheyamityarthaH | kimarthamasya prArambho'ta Aha- mandamatIti | ayamAzayaH- mataGgAdyuktasya tattvalakSaNasyAtivistRtatvAnmandamatInAM tadavadhAraNamazakyam, tatasteSAM saMkSepeNa tattvabodhArthamasyArambha iti | tattvajJAnasya paramparayA parAparamokSasAdhanatvAt paramapuruSArthAtmakaM prayojanamapyatra sUcitam | tatazca tattvajJAnaprakaraNayorjJApyajJApakalakSaNastattvajJAna-mokSayorupAyopeyalakSaNazca saMbandhaH siddhaH | gurusaMpradAyAtmakamapi saMbandhaM vakSyati- bhagavAnugrajyotiH sarvajJo'yamanujagrAha iti | anugrahasyopalakSaNatvAt paramazivAt prabhRti AtmAntamavicchinnazAstrasaMpradAyataH siddhAntArthaH pratiSThita iti bhAvaH || 1 || itthaM tattvavyAkhyAM pratijJAya vyutkrameNopaneyo'sau zivAya gamanaM prati iti zrImatsvAyaMbhuvazrutesteSAM ca saMhArakrameNaiva dIkSAyAM zuddhiriti sUcayan saMhArakrameNaiva paJcabhUtAni tAvadAha- kSitijalazikhipavanAmbarabhUtAnyeSAM krameNa vRttAni | dhAraNasaMgrahapAkavyUho dAnaM ca tadavakAzasya || 2 || kSitijalazikhipavanAmbarANyeva bhUtAnItyarthaH | eSAM ca pRthivyAdInAM dhAraNAdibhiH kAryaiH siddhirityAha- eSAM krameNeti | tatra saMgraho'vaSTambhaH, vyUho'vayavasaMghaTTanam, avakAzasya Aspadasya dAnamAkAzavRttiH | tato avakAzadAnAtmanA kAryeNa AkAzasiddhestadabhAvavAdinazcArvAkAstatpratyakSavAdino mImAMsakAzca pratikSiptAH | na cAsya naiyAyikAdibhiriva nityatvamiSyate, vakSyamANavat tanmAtrAkAryatvAd bhuvanAdhAratvazrutezca vyUho'pi vAyukAryANAmupalakSaNam | yadAhuH- sparzazabdadhRtikampaliGgo vAyuH iti | kiJca- gandho raso'tha rUpaM sparzaH zabdo mahIguNAH paJca | toyAdInAmete pUrvaM pUrvaM vihAya paripATyA || taduktaM mRgendre- iti paJcasu zabdo'yaM sparzo bhUtacatuSTaye || azItoSNo mahIvAyvoH zItoSNau vAritejasoH | bhAsvadagnau jale zuklaM kSitau zuklAdyanekadhA || rUpaM triSu raso'mbhassu madhuraH SaDvidhaH kSitau | gandhaH kSitAvasurabhiH surabhizca mato budhaiH || (vi0 12|27- 29) iti | ata evAzrayAdanyatropalabdherAkAzaikaguNaH zabda iti yadvaizeSikAdibhiruktam, yadayuktam, tasya hetoH pratyakSAgamabAdhitatvena kAlAtyayApadiSTatvAt | tathAhi- pratyakSeNAkAze pratizabdaH zrUyate, vAyau zakazakAdiH, agnau dhamadhamAdiH, jale chalachalAdiH, pRthivyAM kaDakaDAdiH | kiJca, bheryAdyAzrayeSvapi zabdA upalabhyanta ityAdi vistareNoktamasmAbhiH mRgendravRttidIpikAyAmiti tata evAvadhAryam || 2 || teSAM ca bhUtAnAmasmadAdibAhyendriyaparicchedyaguNatvAd ghaTAdivat kAraNapUrvakatvasiddhestatkAraNaM tanmAtrapaJcakaM siddhamityAha- tadbhUtasamAnaguNaM kAraNamApUrakaM ca tasyaiva | tanmAtraM bhUtasya hyayaM vizeSo vizeSarahitaM tat || 3 || tadbhUtasamAnaguNaM tanmAtraM tasya bhUtasya kAraNamupAdAnamApUrakaM ca poSakaM ca bhavatIti zeSaH | yadAhuH- akRtasya karaNaM kRtasya parivardhanaM ca prakRtikarma iti | tatazca gandhAdipaJcaguNAtmakaM gandhatanmAtraM bhUmeH kAraNam, rasAdicaturguNarUpaM tu rasatanmAtraM jalasyetyevamanyat spaSTam | anenaiteSAM paramANurUpatAmabhidadhAnA naiyAyikAdayaH pratikSiptAH | teSAmacaitanyatve satyanekatvAd mUrtatvAcca ghaTAdivat pAMzvAdivadvA kAryatvAvyabhicArAt | tatazca tanmAtrAdidvAreNa mAyaiva paramakAraNamiti vakSyAmaH | yadyevaM samAnaguNatvAd bhUtatanmAtrayoH ko vizeSo'ta Aha- tanmAtraM bhUtasyeti | yathAhi pRthivyAdibhUtagatA gandhAdayo guNAH proktavadviziSTA upalabhyante, naivaM tatkAraNeSu tanmAtreSu | tatazca sUkSmatvAdaviziSTaguNamAtrarUpAttanmAtravargAdbhUtavargasya sthUlatvAdviziSTaguNayogitvaM vizeSaH | ata evaiSAM tanmAtrasaMjJAH | tacchrUyate- guNAviziSTAstanmAtrAstanmAtrapadayojitAH (mR0 vi0 12|5) iti || 3 || athaiSAM bhUtatanmAtrANAM kAryazabdavAcyatvamindriyAdhAratvaM cAha- etatkAryaM dazadhA karaNairAvizya kAryate ceSTAm | avibhutvAt karaNAni tu kAryamadhiSThAya ceSTante || 4 || etAni ca sthUlasUkSmarUpeNendriyAdhArANi sthitAnItyuktaM mataGge- tanmAtrANIha ghaTavanmahAbhUtAni lepavat (vi0 19|21) iti || 4 || atha karmendriyasiddhimAha- vacanAdAnotsargAnandAgamaneSu karmakaraNAni | zrotrasparzanadarzanajihvAghrANAni buddhikaraNAni || 5 || vAkkarapAyuprajananacaraNasamAkhyAni karaNAni | utsargo malavirekaH | vAgAdIni karmAkSANi vacAnAdyAsu kriyAsu karaNAni siddhAnItyarthaH | atazca karmendriyAbhAvavAdino naiyAyikAdayaH pratikSiptAH, nAkaraNA kRtiH saMbhavati yataH | nanu bhrUlatotkSepAdInAmapi kriyAtvAt karmendriyAnantyaprasaGga iti cet, tanna, teSAM tvagindriyavat sarvazarIravyApakatvenA[na]bhyupagamAt, hastAdereva bhrUkSepaNAdivyApArastattatsaMjJAkRtaH, tattadindriyazaktInAM tatra tatra vizeSAdhiSThAnAdityavirodhaH | buddhIndriyANyucyante- zrotrasparzaneti | spRzyate'neneti sparzanaM tvagindriyameva | darzanamapi cakSureva || 5 || atha kairvyApAraireSAM siddhirityAha- pratyekaM zabdAdiSveSAmAlocanaM vRttiH | iti dazadhA karaNaM bahiricchAsaMrambhabodhavRttyanyat || 6 || antaHkaraNaM trividhaM cittAhaGkArabuddhinirvAcyam | utpattirahaGkArAccittabahiSkaraNabhUtayonInAm || 7 || eSAM zrotrAdInAM yathAkramaM zabdasparzarUparasagandheSu viSayeSu AlocanaM grahaNam | pratyekamasAdhAraNaM vRttiH | zabdAdigrahaNAnyathAnupapattyA teSAM siddhiriti bhAvaH | itthaM bahirdazaprakAraM bAhyendriyaM jJeyamiti zeSaH | antaHkaraNasiddhimAha- antaHkaraNamiti | bAhyakaraNAdanyadantaHkaraNaM trividham | manobuddhyahaGkArAkhyam | teSAM ca kramAdicchAdayo vyApArA ityAha- icchAsaMrambhabodhavRttIti | tatrecchAzabdena saMkalpAkhyamavadhAnamekAgratAparaparyAyamucyate | tacca dRkkriyAtmakatvAd buddhyahaGkArakAryAd bAhyagrAhakaparAmarzAtmano bhinnam, tayoH pratyayarUpatvAt | ato yasyaitatkAryaM tanmana iti manaHsiddhiH | tacca manaH saGkalpenAntareNa bAhyendriyAdhiSThAnena ca dvidhAdhikArItyuktaM mataGge- dvidhAdhikAri taccittaM bhokturbhogopapAdakam | bahiH karaNabhAvena svocitena yataH sadA || indriyANAM tu sAmarthyaM saGkalpenAtmavartinA | karotyantaHsthitaM bhUyastato'ntaHkaraNaM manaH || (vi0 18|81-82) iti | mRgendre'pi- devapravartakaM zIghracAri saMkalpadharmi ca (vi0 12|7) iti | tatra ca devazabdenendriyANyucyante | indriyAdhiSThAtRtvaM ca tatraiva sAdhitam- AtmendriyArthanaikRSTye sarvadaivApravRttitaH | pravRttikArakAstitvaM yuktito'pyavasIyate || (vi0 12|9) iti | tatazcAvibhutvAt pratyAtmaniyatatayA'nekatvAcca kAryatvaM manasaH | tathA saMrambhaH prayatnAtmako'haGkArakArya eva | yaduktam- saMrambho'haGkRtervRttiH (bho0 kA0 33) iti | sa ca jJAnazaktyAzrayabhUtayA bodhAdhyavasAyavatkriyAzaktyAzrayabhUtayA bhavati | ayameva prANAdirUpasyAntarasya vAyoH pravRttinimittam | yadAhuH- preraNAkarSaNe vAyoH prayatnena vinA kutaH (pra0 vA0 1|54) iti | kiJca, grAhyaparAmarzAtmano buddhikAryAt pratikSaNamanekarUpasyAtyantavilakSaNasya ekarUpasyAhamiti grAhakaparAmarzasya yatkaraNaM so'haGkAra ityahaGkArasiddhiH | na cAyaM tattvAntarANAM kAryaH, teSAM svakAryaireva siddheH, kAryAntarahetutve pramANAbhAvAt, anekatattvaparikalpanAbhAvaprasaGgAccA | evaM bodho grAhyAdhyavasAyo buddhivRttiH | tathAhi- dvividho'tra bodho'dhyavasAyAtmako'nadhyavasAyAtmakazca | tatra yo'nadhyavasAyAtmakaH sarvadA grAhakarUpeNaiva bhAsamAna AtmasvabhAva eva | yastvadhyavasAyarUpaH sa utpannatvopapttyA'nityatvenAva-bhAsamAno na puMsvabhAvaH, nityasyAnityasvabhAvatvAyogAt | na ca nityo'sAvanubhUyate, ato'yaM yasya svabhAvaH sA buddhiH | tadAhuH- asti hyAlocanajJAnaM prathamaM nirvikalpakam | bAlamUkAdivijJAnasadRzaM zuddhavastujam || tataH paraM punarvastudharmairjAtyAdibhiryayA | buddhyA'va-sIyate sApi pratyakSatvena saMmatA || (zlo0 vA0, pratyakSa0 112, 120) iti | kiJca, dharmAdyAzrayatayApi buddhisiddhiH zrUyate- bhAvA buddhiguNA dharmajJAnavairAgyabhUtayaH | sAttvikA vyatyayenaite rAgamutsRjya tAmasAH || (mR0 vi0 10|24) iti | ayamabhiprAyaH- karmaNo dharmAdharmAtmano'nuSThAnarUpasya tatkSaNameva nAzAt tajjanyo'pUrvAkhyaH saMskAraH kAlAntaraphalazrutyanyathAnupapattyA kalpyate | sa ca nAtmani saMbhavati, avikAritvAt, karmaNAM ca kRSyAdInAmAtmasaMskArakatvAdRSTeH, api tu jaDa eva | yatra tAni saMskAraM kurvanti, sA dharmAdyaSTaguNA buddhiriti | evaM jJAnAdisaMskAre'pi vAcyam | te ca bhAvAH siddhyAdipratyayabhedena zatatrayasaMkhyA bhavantItyuktamanyatra | itthaM karaNavargaM prasAdhya tatra teSAM kasmAdutpattirityAha- utpattirahaGkArAditi | tatra manaso buddhIndriyANAM ca sAttvikAt taijasAkhyAdahaGkAraskandhAdutpattiH, karmendriyANAM tu rAjasAd vaikArikAkhyAt, bhUtayonInAM ca tanmAtrANAM tAmasAd bhUtAdisaMjJAdevaM trividhAdahaGkArAdeSAmutpattiH | yaduktaM mRgendre- zrotraM tvakcakSuSI jihvA nAsA ca manasA saha | prakAzAnvayataH sAttvAstaijasazca sa sAttvikaH || vANI pANI bhagaH pAyuH pAdau ceti rajodbhavAH | karmAnvayAd rajobhUyAn gaNo vaikAriko'tra yaH || zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca paJcamaH | guNAviziSTAstanmAtrAstanmAtrapadayojitAH | prakAzakarmakRdvargavailakSaNyAt tamodbhavAH | prakAzyatvAcca bhUtAdirahaGkAreSu tAmasaH || (vi0 12|3-6) iti | atazca buddhIndriyadvAreNa taijasenAhaGkAreNAtmano jJAnazaktirunmIlyate | vaikArikeNApi karmendriyadvAreNa kriyAzaktirunmIlyate | tasyA malinatvAt tadapekSayA yataH | eSAM ca sAttvikAdivyavahAraH sattvAdiguNabAhulyAt | nAmizraM pariNamata iti nyAyAnna tvekajanakaM bhavati || 6-7 || mahato'haGkArasya tu mahatazca guNatrayAjjanma | sattvaM rajastamazca prakhyAvyApAraniyamarUpAzca || 8 || ahaGkArasya tu buddherjanma buddhezca guNatattvAt | taduktaM sAMkhyairapi- prakRtermahAMstato'haGkArastasmAd gaNazca SoDazakaH (sAM0 kA0 22) iti | nanu vaizeSikAdibhirniyataviSayatvAd bhautikAnIndriyANISyante | tadayuktam, cakSurAdinA bhUtAntaragatasya guNasya bhUtAntarANAM karmasAmAnyAdezca grahaNAt | taduktaM bhogakArikAsu- bhautikatvAcca niyame karmasAmAnyayoH sphuTam | devebhyo buddhayo na syuH samavAye ca dehinAm || (zlo0 40) iti | yaduktaM kArakatvAvizeSe'pi naiSAM viSayaniyatasvabhAvabheda iti, tadapyutpattibhedAdikSuvikArANAM guDakhaNDazarkarAdInAmiva bhaviSyatIti na kiJcidetat | atha guNatattvamAha- sattvaM rajastama iti | prakAzapravRttiniyamAH sattvAdInAM kramAd vyApArA ityarthaH | eSAM ca sUkSmadehadvAreNa samastamAyAkAryeSu vyApakatvamasti | prakAzAdayazcAnyAsAmapradhAnAnAM guNavRttInAmupalakSaNam | tathAhi- sthairyadhairyAdayo'pi sattvasya vRttayaH, krauryazauryAdayo'pi rajasaH, tamasastvaratimAndyAdayo'pItyuktaM mataGgAdau || 8 || nanu guNA eva prakRtiriti sAMkhyAH, tadayuktamityAha- traya eva te guNAstviha yeSAM saMbhUtiravyaktAt | avibhAgo hi guNAnAmAdhAre kSmAdibhAgavadavazyam || 9 || ayamabhiprAyaH- guNAnAmacaitanye satyanekatvAd yato ghaTAdivat kAraNapUrvakatvam, tatasteSAmavyaktAdeva saMbhUtirityevazabdo bhinnakramaH | prakRtikAryatvameva prapaJcayati- AdhAra iti | kSmAdibhAgAnAM ghaTAdirUpANAM yathA pRthivyAtmaka AdhAre'vazyamavibhAgo bhavati, evaM sattvAdInAmapi guNabhAgAnAM kasmiMzcidAdhAre'vazyamavibhAgo vijJeyaH | tatastasyAvibhAgasya ya AdhArastadavyaktamityavyaktasiddhiH | taduktaM mRgendre- tataH prAdhAnikaM tattvaM kalAtattvAdajIjanat | saptagranthinidhAnasya yattad gauNasya kAraNam || (vi0 10|19) iti || 9 || anantaraM rAgatattvasiddhimAha- yajjanitAbhiSvaGge bhogyAya nari kriyA sa rAgo'tra | bhogyavizeSe rAge nahi kazcid vItarAgaH syAt || 10 || nanu mataGgAdau prakRtirAgayormadhye puruSatattvaM zrUyate | tatsatyam | tasya tu cetanatvAnnityatvAcca bhuvanAdyAdhAratvenAdhvatvaM na saMbhavati | tathAhi- kalAdipaJcakayuktasya bhoktRtvena puMstvamalenAnAtmAdAvAtmA-bhimAnarUpeNa yoga iti dIkSAyAM tatsthAna eva tacchuddhyarthamAgameSu prakramitatvAdUrdhvaM puruSatattvatayA pAThaH zrUyate | atazcAcAryeNa tadvarNanamupekSitam | mAyAtattvAnantaraM tu pazusvarUpaM vakSyati | asmin nari puruSe yena janitAbhilASe bhogyavastvAdAnAya pravRttirbhavati, so'tra zaive zAstre rAgo jJeyaH | abhilASAtmanA kAryeNa rAgatattvasiddhirityarthaH | nanvavairAgyalakSaNo buddhidharma evAbhilASaheturiti sAMkhyAH, tadayuktam, vAsanArUpasyAkAryakaratvAt, tasya vA kAryakaratve buddheH sarvadA'nantavAsanAyogena puMso yugapadviruddhAnantapratipattivaizasaprasaGgAcca | pratyakSarUpasyApi bhogyatvAnnAbhilASahetutvam | nanu viSayaguNa evAbhilASaheturastu, tanna, viSayasaMnidhAnamAtrAdeva sarvasya sarAgatApattervItarAgAbhAvaprasaGgAt | tasmAd vItarAgadarzanAnyathAnupapattyA'bhilASaheturgrAhakagato rAgo'bhyupagantavyaH | etadevAha- bhogyavizeSa iti | na ca karmaiva raJjakaM bhaviSyatIti vAcyam, tasya phalajanana eva caritArthatvAt, anekatattvaparikalpanAbhAvaprasaGgAcca | nanu mAyAyA mohakasvabhAvo rAgo'stu, tanna, yato na mAyAyAH sAkSAnmohakatvam, api tu kAryadvAreNaivetyadoSaH || 10 || vItarAgazca pratyakSasiddha evetyAha- yadupahite'bhiSvaGgo mahati punastadupadhau sa no dRSTaH | tasmAnno vAcyamidaM savizeSo nAsti vItarAga iti || 11 || yena stryAdinA viSayeNopadhAne satyapi so'bhilASo na dRSTaH, tasmAt pratyakSadRSTatvAdanabhilASalakSaNaH savizeSo vItarAgo nAstIti na vAcyam || 11 || vidyAtattvasiddhimAha- karaNena yena bhogyaM karoti puruSaH pracodya mahadAdIn | bhogye bhogaM ca punaH sA vidyA tatparaM karaNam || 12 || yena karaNena buddhyahaGkArAdikaraNagrAmaM pracodya puruSo bhogyaM niSpAdayati, tasmiMzca bhogye bhogaM ca karoti, tadvidyAkhyaM karaNamAtmana iti sannikRSTatvAt paramityucyate | etaduktaM bhavati- azvena pathA dIpikayA yAtItyAdAvivAtrAnekakaraNasAdhye'pi phale vidyaiva paramaM karaNam, yatastayaiva bhogyaM jAnAtIti || 12 || kiM punaratra bhogyaM ko vA bhoga ityata Aha- buddhirviSayAkArA sukhAdirUpA samAsato bhogyam | bhogye bhogo bhoktuzcidvyaktirbhogyanirbhAsA || 13 || adhyavasitasrakcandanAdiviSayA, ata eva sukhaduHkhamohAdhyavasAyarUpA buddhireva puMsaH samAsataH saMkSepeNa bhogyam, tasyA eva sAkSAdbhogyatvAt | viSayAstu bAhyAstatsAdhanatve paramparayA bhogyA ucyante | tathAhi- bhogyaM vastu hi cittAdhiSThitaM buddhIndriyavRndaM vidyAyA viSayatvenopasthApayati | taccAhaGkAravRttyAtmaparAmarzapUrvikayA buddhyA'dhyavasitamarthaM puruSo gRhNAti | yadAhuH- (pUrvatanI (pR0 78) dvitIyA TippaNI draSTavyA |) buddhyadhyavasiramarthaM puruSazcetayati iti | buddhyAdInAM sannihitAsannihitaviSayopasthApakatvenopayogaH, na tu saMvijjanakatvena | upasthApitaviSayaM buddhyahaGkArendriyabhedaiH saha yA vivecayati, sA vidyeti vidyAsiddhiH | tatazca bhokturanusandhAtuH puruSasya, bhogye buddhyAkhye sukhAdyadhyavasAyarUpe, sukhyahaM duHkhyahamiti bhogyanirbhAsA bhogyoparaktA, cidvyaktiH savidudbhavaH, sa bhogo mantavyaH | yaduktaM svAyaMbhuve- bhogo'sya vedanA puMsaH sukhaduHkhAdilakSaNA iti | tatazcAdhyavasAyasmRtipratibhApratyayabhedabhinnA buddhirapi yayA (vi?ve) dyate, sA vidyA | tacca paraM karaNamityuktam || 13 || nanu buddhireva prakAzarUpatvAt sUryAdivad viSayAnapyadhyavasAyena prakAzayiSyati, svAtmAnamapi grAhayiSyati, tatkimanyena vidyAkhyena karaNenAta Aha- ravivat prakAzarUpo yadi nAma mahAMstathApi karmatvAt | karaNAntarasApekSaH zakto grAhayitumAtmAnam || 14 || prakAzarUpApi buddhirgrAhyatApannamAtmAnaM karaNatvena grAhayituM na kSamA, grAhyatvena ghaTAdivad bahiraGgatvAt | idaM cAtrAkUtam- prakAzarUpA api sUryAdayo na kevalAH svAtmAnaM grAhayantIti, kintu cakSurAdisApekSA eva | tataH smRtyAdirUpApi buddhirna kevalA svAtmAnaM grAhayati, api tu karaNAntarasApekSaiveti tatkaraNatvena vidyAsiddhiH || 14 || nanu prakRtireva buddhyAtmanA pariNatamAtmAnaM puruSasya bhogyatvena darzayati, puruSasya tu na kartRtvam, api tu draSTRtvame(vAtaH ? vetya)kartRtvAt tasya na karaNApekSeti punarapi vidyAnarthakyam | ata Aha- saMbandhAt karaNAdyairbhogautsukyena tatprayoktRtvAt | tacceSTAphalayogAt saMsiddhA kartRtA puMsaH || 15 || karaNairbuddhyAdibhiH, AdigrahaNAdviSayaizca saMbandhAd bhogAbhilASeNa teSAM karaNAdInAM prayoktRtvAt tacceSTAyA viSayagrahaNAtmikAyAH kriyAyAH phalena sukhAdinA yogAcca puruSasya kartRtvaM siddham | bhogyautsukyeneti pAThe bhogyavastuviSayeNAbhilASeNeti vyAkhyeyam | idaM cAtrAkUtam- prakRteracetanatvAnna puruSaM prati paramArthena pravRttiryuktA, puMsa eva tu cetanatvena karaNAdiprayoktRtvaM saMbhavati | tatastasyaiva kartRtvam, akartari karaNAdisaMbandhasya nirarthakatvAditi | na ca acetanasyApi kSIrasya gavAdervatsAdivRddhyarthaM pravRttirdRSTA, yaduktaM sAMkhyaiH- vatsavivRddhinimittaM kSIrasya yathA pravRttirajJasya | puruSavimokSanimittaM tathA pravRttiH pradhAnasya || (sAM0 kA0 57) iti vAcyam, kSIrasyApi gavAdipretitasyaiva pravRttidarzanAt pradhAnasyApi na svataH pravRttirUpapadyate yataH || 15 || kiJcAsya kartRtvAbhyupagame- vyarthaM bhoktrabhidhAnaM vyarthaM ca tataH pradhAnacaritaM vaH | nari kartRtvavihIne na ca bhoga ihAprayojake dRSTaH || 16 || yasmAt kartRtvarahite karaNAdyaprayojake vA puMsi bhogo na dRSTaH, tato bhogasyApi saMvedanarUpasya kriyAtvena bhoktuH kartRtvAnapagamAt tadanabhyupagame bhavatAM puruSe bhoktRtvakathanaM tadbhogArthamacetanasya pradhAnasya pravRttizca kalpyamAnA nirarthakatvAnna yuktetyarthaH | tataH karaNAdiprayoktRtvAd bhoktRtvAcca puMsaH kartRtvaM siddhameva | yadAhuH- (Akaro nopalabhyata iti ma0 pA0 vi0 (pR0 171, Ti0 10) draSTavyA |) pravRttau ca nivRttau ca kArakANAM ya IzvaraH | apravRttaH pravRtto vA sa kartA nAma kArakaH || iti || 16 || itthaM jJAtRtvavat kartRtvamapi puMsaH svarUpamiti pratipAditam, idAnIM tayoranAdimalAvRtatvAcchivasyeva sarvatra sarvadA na prakAza iti kenApi vyaGgyatA siddhetyAha- vyaGgyaM kartRtvamato sarvArthatvAt kadAcidutpatteH | jJAtRtvavadiha vedyA tadvyaktikarI kalA sA tu || 17 || jJAtRtvavadiheti | iha sakalAvasthAyAM jJAtRtvavat kartRtvasyApyasarvaviSayatvAt kadAcidutpadyamAnatvAcca kenApyAgantukena vyaGgyatvaM pratIyate | tatazca tadvyaJjakatayA kalAtattvasiddhirityAha- vedyA tadvyaktIti | tayorjJAtRtvakartRtvayoH, ekadezamalavidAraNena yA vyaJjikA, sA kaleti kalAsiddhiH || 17 || nanu malaruddhApi puMsaH zaktiH sRSTikAle zivazaktyA prabodhitA tiSThati, kiM kalAkhyena tattvenAta Aha- pAzaM tu vinA nezo vyaJjayati yato na sarvaviSayaM tat | doSo viSamo pathyaM vinaiva no rogakartRzaktimiva || 18 || yataH saMsArAvasthAyAM puMsaH caitanyaM dRkkriyAtmakaM na sarvaviSayaM dRzyate, tataH pAzadvAreNaiva tadIzvaro'bhivyanakti, na sAkSAt | malaparipAke tu dIkSAkhyayA svazaktyA sarvaviSayaM tatprakAzayatIti vakSyAmaH | tatazca zivazaktistattvAntarAdhiSThAnenaivAtmanAM bhogadAyikA na sAkSAt, tathA sati buddhyAdInAmapyAnarthakyaprasaGgAditi bhAvaH | etadeva doSa ityAdidRSTAntopanyAsena draDhayati | yathAhi viSamo'sAmyaM prApto doSo vAtapittAdirapathyaM vinA rogasya kartRzaktima-saukhyakaraNasAmarthyaM na vyaJjayati, api tvapathyasevAvyavadhAnenaiva, vyavadhAnenaiva, tathezo'pi pAzavyavadhAnenaivAtmanAmasarvaviSayaM caitanyaM vyaJjayatItyetAvatAtra dRSTAntatA, na sarvathA sAmyena, tasya duHkhaikahetutvAdIzvarasya ca tadupakArAyaiva pravRttatvAt | etacca kalAdikAryakartRtvamIzvarasyAnantAdyadhiSThAnenetyuktaM kiraNe- zuddhe'dhvani zivaH kartA prokto'nanto'site prabhuH (vi0 3|27) iti || 18 || nanu bhogasya karmanibandhanatvAd vijJAnakevalasya ca karmAhitasya sukhaduHkhAdibhogasaMvedanAdRSTeH karmaNaiva kevalenAtmanazcaitanyavRttimIzvaraH karSatItyata Aha- na ca karmaNaiva yasmAccaritArthaM karma bhoganiSpattau | jJAne'pi ca prasaGgAt tatazca vidyAdibandhavaiyarthyam || 19 || nAtra karmaNaiva kevalenAtmacaitanyAbhivyaktiH, tasya phalajanana eva caritArthatvAt, kAryAntarahetutve pramANAbhAvAcca | tasyaiva ca kAryAntarahetutve'bhyupagamyamAne viSayagrahaNAdhyavasAyAdikArye'pi tasyaiva hetutvaM prasajyate | tatazca vidyAbuddhyAdInAmapi tattvAnAmAnarthakyaprasaGgaH | tatastattvAntarasahakRtasyaiva karmaNo bhoganimittatvamiti yathA'dhyavasAyAdikAryAnyathAnupapAyA buddhyAdayaH kalpyante, eva. puMso jJAnakriyAzaktyabhivyaktyanyathAnupapattyA kalA siddhyatIti na kazciddoSaH || 19 || atra parAzaGkA- pUrvaM kalAdiyogAdagrahaNAd dRkkriye na vidyete | vyaJjakarahite tatra hi no gRhyete na khalvasadbhAvAt || 20 || kalAditattvasaMbandha eva jJatvakartRtvayorutpatteH, tatpUrvakAlaM ca tayoradarzanAt te jJatvakartRtve tasminnAtmani tadAnIM svarUpatayA na vidyete, api tu kalAdisaMyoga evotpadyete | tato jJAnAdyAdhArataivAtmanaH siddhyati, na tu jJatvAdirUpateti pUrvaH pakSaH | siddhAntastu- vyaJjakarahita iti | ayamabhiprAyaH- jaDasvabhAvasya ghaTAderiva jJAnasamavAyAbhAvAt, anityajJAnasamavAyAbhyupagame vikArayogena tasyApyanityatvaprasaGgAt, vyaJjakasaMnidhAne jJAtRrUpasya grAhakAtmanaH svasaMvedanasiddhatvAcca nityamevAtmanazcetanAtmakatvamabhyupagantavyam | taccAtmanaH svarUpamanAdimalAvRtatvAd vyaJjakena vinA na prakAzata ityuktam | tatazca kalAdiyogAt pUrvaM vyaJjakarahitatvAt te jJatvakartRtve tatra Atmani na prakAzete, na tvasattvAt | vyaJjakAbhAvakRto hi yo'nupalambhaH sa nAbhAvasAdhakaH, api tu sati vyaJjake, bhUtanidhAnAdInAM sattve'pi vyaJjakAsannidhAne'nupalambhAt || 20 || etadevAha- upalambhake ca satyapi loke yannopalabhyate tadasat | jJAnakriye ca tadvannAsadbhUte kadAcidataH || 21 || yasya hi ghaTAdeH pradIpAdivyaJjakasadbhAve'pi nopalambhaH, tasyaivAsattvam, nAnyasyAndhakArAditirodhAnenAnupalabhyamAnasya | atazca jJAnakriye api vyaJjakAbhAvAdeva deva nopalabhyete, tasmAt kadAcidapi nAsattAM vrajata ityAha- jJAnakriye ceti | nanu janmanaH pUrvamanubhaviturjJAnAdisattAnizcayAbhAvAt saMzaya eva yuktaH ? tanna, tadaharjAtAnAmapi bAlAnAM pAnacaraNAbhighAtAdiceSTAvizeSasya prayatnapUrvakasya hitAhitasmaraNAvinAbhAvena vyavahArakAle siddhasya darzanAd janmanaH prAgapi jJatvakartRtvayoH sattvaM siddhameva yataH || 21 || etadeva dRSTAntena sAdhayati- prAkpacanavyApArAt tatsiddhiH pAcake yathA tadvat | bodhAt karaNAccANoH pUrvaM siddhe kutastacchaktiH || 22 || yathA pAcanakriyAdarzanena tatpUrvakAlaM paridRzyamAnaM pacanasAmarthyaM pAcake prAgevAstIti gamyate, na tu tatkAlamevotpadyata iti | evaM jJAnakAryayordarzanAdAtmanaste jJAnakriyAzaktI prAgeva vidyete iti nizcIyate | taduktaM zrImanmRgendre- caitanyaM dRkkRyArUpaM tadastyAtmani sarvadA | sarvatazca yato muktau zrUyate sarvatomukham || (vi0 2|5) iti | tatazca- vyaJjakasApekSatvAt tanmUlaM dRkkriyAvaraNamasti yataH | yadabhAve dRkkriyayoH sarvArthatvAdaNorna saMsaraNam || 23 || yataH saMsArAvasthAyAM jJAnakriyayorvyaJjakApekSA dRzyate, atastadapekSAyAH kAraNaM dRkkriyAcchAdanaM kimapyastItyavasIyate | yasyAbhAve muktAtmanAM jJatvakartRtvayorIzvaravat sarvaviSayakatvAt punaH saMsArayogo nAstIti zrUyate | nanu sAMkhyairnirmala evAtmAbhyupagataH, tadasat, saMsArAvasthAyAM tasya pAratantryadarzanAt, tasya cAhetukatve muktasyApi pAratantryaprasaGgAt, jJAnakriyayorvyaJjakApekSaNAcca | yacchrUyate- pAzAbhAve pAratantryaM vaktavyaM kiMnibandhanam (mR0 vi0 7|2) ityAdi || 23 || eSAM cAvyaktAdInAmutpattikramamAha- avyaktarAgavidyAH kalAsamutthAH kalA ca mAyAjA | vasudhAdyastattvagaNaH pratipuMniyataH kalAnto'yam || 24 || paryaTati karmavazato bhuvanajadeheSvayaM ca sarveSu | bhuvanAkRtayazcAnye skandhA jJeyAH kalAntAnAm || 25 || yaduktaM raurave- kalAtattvAdrAgavidye dve tattve saMbabhUvatuH | avyaktaM ca (vi0 2|15) iti | kalA ceti cazabdAt kAlaniyatI ca mAyAsamutpanne, kAlaniyatyorapi mAyodbhUtatvena bhogakriyopakArakatvena ca zruteH | tathAhi- niyatyabhAve hyanyopArjitAnyapi karmANyanye bhuJjIran, rAjaniyamAbhAve dvijAdikRSyAdiphalAnIva dasyava iti niyAmakatvena niyatiH siddhA | kAlazcApi tasyaiva bhogAvadhiniyamahetuzcirakSiprAdipratyayaliGgaH siddha evetyAdivistareNoktamasmAbhiH mRgendravRttidIpikAyAM tattvaprakAzavRttau ca | proktaM ca mRgendre- truTyAdipratyayasyArthaH kAlo mAyAsamudbhavaH | kalayannA samutthAnAnniyatyA niyataM pazum || (vi0 10|14) iti | etacca tattvadvayaM kalAdyapekSayA bahiraGgatvAdAcAryeNa vistareNa na sAdhitam, api tu cazabdena sUcitamityavirodhaH | etacca kalAditriMzattattvAtmakaM sUkSmazarIraM pratipuruSaniyatatvena teSAM bhogasAdhanamityAha- vasudhAdya iti | taduktaM mRgendre- prayoktryAdimahIprAntametadaNvarthasAdhakam (vi0 12|32) iti | ata eva dIkSAyAM sUkSmadehazuddhirmAyAtattvAdhobhAga eva sthAne kAryetyuktaM rauravAdau | nanu zrImatkAlottare- zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca paJcamam | buddhirmanastvahaGkAraH puryaSTakamudAhRtam || (17|4-5) iti zrUyate ? satyam, ata tavaitatsUtraM bhagavatA rAmakaNThena triMzattattvavAcakatayA vyAkhyAtam | yadyevaM kathamasya puryaSTakatvam, bhUtatanmAtrabuddhIndriyakarmendriyAntaHkaraNasaMjJaiH paJacabhirvargaistatkAraNena guNatattvena tadApUrakeNa ca pradhAnenabhoktrisvarUpopakArakeNa kalAdipaJcakaJcukAtmanA ca vargeNArabdhatvAdityavirodhaH | tacca sUkSmazarIraM bAhyazarIrabhede'pi sRSTerArabhya saMhArAntaM tadantarAle mokSaprAptyantaM vA ekasya ekamevetyavagantavyam | itthamasAdhAraNarU(paM?pAM) kalAditattvasRSTimuktvA''tmana eva karmAnuguNabhuvanajadehaviSayAdyAdhArabhUtAM bhuvanAtmikAM sAdhAraNIM sRSTimAha- bhuvanAkRtayazceti || 24-25 || eSAM ca tattvAnAM pratipuruSaM niyatatayA'caitanye satyanekatvAd bhuvanAdhAratvena sAvayavatvAcca kAryatvasiddhestadupAdAnaM mAyA siddhetyAha- vikRteH parato mAyA nityA vibhvI hyacetanA caikA | sargasthitivilayAnAmAdhAraH kAraNaM ca sA jagataH || 26 || upAdAnakAraNatvAt sRSTyAdInAmAdhAratvena vikRteH svakAryavargasya parataH, paThyata iti zeSaH | sA ca nityA, paramakAraNatvAt tasyApyupAdAnAbhyupagame'navasthAprasaGgAcca | vibhvI ca svakAryavyApikA | kiJcAcetanA, upAdAnatvAdeva, mRdAdInAmupAdAnAnAmacaitanyameva dRzyate yataH | ekA ca paramakAraNatvAdeva | anekatve hyacaitanye satyanekatvAd ghaTAdivat kAraNAntaraM mRgyam, atazcAnavasthA syAt | ata eva paramANavo na paramakAraNamutyuktam | nanu paramAtmaiva jagadupAdAnamiti vedAntavidaH, tadayuktam, tasyopAdAnatve tattvAdivajjaDatvaprasaGgAt, cetanAcetanakAraNatve'syApi tadrUpatvena sAMzatayA kAryatvaprasaGgAcca- yadA yadrUpiNo bhAvAstadA tadrUpeNa hetujAH iti | etacca dUSaNaM pAJcarAtrAbhyupagatAyA nArAyaNAkhyAyAH paraprakRterapi vijJeyam, nyAyasya samAnatvAt | atra sargasthitivilayAnAmAdhAra ityanena satkAryavAdadRzA mahApralaye kalAdikAryANi sUkSmarUpeNa mAyAyAmavasthitAnIti darzayati | yacchrUyate- tadAdhArANi kAryANi zaktirUpANi saMhRtau | vivRtau vyaktirUpANi vyApriyante'rthasiddhaye || (mR0 vi0 9|13) iti | eSa ca satkAryavAdo'smAbhiH mRgendravRttidIpikAyAM vistareNa sAdhitaH || 26 || itthaM zuddhAdhvAnaM pratipAdya yasyedamupakArakaM tamAha- nityaM vibhu ca malena hyanAdisaMruddhadRkkriyaM tattvam | pazvabhidhAnaM yasya hi bhogAyA'yaM tu parikaro'bhihitaH || 27 || yasya karmabhogArthaM sAdhAraNAsAdhAraNarUpo mAyIyaH parikaro'bhihitaH, tadAtmavRndamalena pazutvAkhyenAnAdyAvRtajJAnakriyatvAt pazvAkhyaM tattvamucyate | ata eva na malasya tattvAntaratvamapi tu pazutattva evAntarbhAvaH, tena vinA pazutvAyogAcca | tat tattvaM nityam, na tu bauddhAnAmiva kSaNikam, pUrvAnubhUtasmaraNadarzanAt, kSaNikatve karmAnuSThAnatatphalabhoktRtvayoranupapattezca | kiJca vibhuH, na tu kSapaNakAnAmiva zarIraparimitaH saGkocavikAsadharmI vA, tAdRzasyAcetanatvAnityatvAdidoSaprasaGgAt, karmaphalabhoktRtvena ca bhogavaicitryadarzanAt | anekatvamAtmanAmarthasiddhameva | vakSyati ca saMkrAntinirAkaraNasamaye | atra yadA kUTasthanityena malena pravAhanityena ca karmaNA'nAdisambandhasya mokSaditsAyAM zambhurmalaparipAkArthaM karmabhojanAya mAyIyena kalAdinA sambandhaM karoti, tadA'sAvAtmA sakala ityucyate, mahApralaye tu kalAdyupasaMhArAnmalakarmayuktaH pralayAkalaH, vijJAnayogAdinA karmaNo vinAzAt kevalamalayukto vijJAnakala ityAdipazubhedo'smAbhistattvaprakAzavRttau vistareNa darzitaH || 27 || ayaM ca- dhvaMsitabandhanajAlo dIkSAjJAnAkhyayA tu zivazaktyA | zuddho'dhvA tattvAnAmA prakaTIkRtadRkkriyazcANuH || 28 || tatra hyAcAryakRto niradhikaraNo vA zivasyAnugrAhyaviSayaH zAkto vyApAro dIkSocyate | tato dIkSAjJAnAdizabdavAcyatA zivazaktyA'panItamalAdipAzajAlo'ta eva prakAzitasarvArthajJAnakriyo'NurAtmA zuddhAdhvasaMjJo bhavati | yaduktaM raurave- sarvAJjanavinirmuktaM zivazaktikale sthitam | AtmatattvamidaM zuddham (vi0 4|43) iti | nanu jJAnAdevAtmanAM mokSa iti vedAntisAMkhyAdayaH, tadayuktam, malasya dravyatvAccakSuSaH paTalAderiva na jJAnamAtrAnnivRttiH saMbhavati, api tu cakSurvaidyavyApAreNeva dIkSAkhyenezvaravyApAreNaiva | yata uktaM svAyaMbhuve- dIkSaiva mocayatyUrdhvaM zaivaM dhAma nayatyapi iti || 28 || iyaM ca saMjJA'syAnugrahottaramadhikArAdinibandhanadehasaMyoga eva, na tu zivasAmyarUpaparamuktiprAptau, tadAnIM muktazivatvenaiva vyavahArAdityAha- pazyati zivaM svazaktyA dhyAyati cAsau ziveddhayA dRSTyA | yajate zambhuM mantrairUpakArAyAtmanaH pareSAM ca || 29 || asau zuddhAtmA zivasamartha(ta?)yA svazaktyAtmika(ta?)yA dRSTyA zivaM dhyAyati pazyati ca | taduktaM mokSakArikAsu- zivArkazaktidIdhityA samarthIkRtaciddRzA | zivaM zaktyAdibhiH sArdhaM pazyatyAtmA gatAvRtiH || (zlo0 111) iti | ata eva pAtaJjalAdyuktavad dyuktavad buddhyAdiviSayatvaM zivasya na saMbhavati, tasya pAzAgocaratvAt | yaduktaM tatraiva- antaHkaraNavRttiryA bodhAkhyA sA mahezvaram | na prakAzayituM zaktA pAzatvAnnigaDAdivat || (zlo0 106) iti | kiJcAsAvAtmanaH pareSAM ca upakArArthaM tameva vividhairyajJairyajati | yadukaM raurave- yajanti vividhairyajJairmantratantravizAradAH | gurutantrAdyanujJAtA dIkSAvicchinnabandhanAH || (vi0 2|21-22) iti | tatrAcAryA vidyezvarAdayazcAdhikArakSayAdAtmopakArArthaM bhogamokSadAnAdiparopakArAya ca yajanti, sadhakaH putrako vA'tmana eva bhogamokSArthamiti bhedaH || 29 || teSu madhyAnmAyAgarbhAdhikArIzvaratattvamAha- maNDalinaH zrIkaNThaH krodhAdyAH zatabhavAH savIrezAH | ete kalAdiyogAt prakaTIkRtadRkkriyAH parezena || 30 || tatra maNDalinaH aSTau kalAmastakasthAH | yaduktaM raurave- maNDalAdhipatibhyo yastattvamArgaH pratiSThitaH (vi0 4|21) iti | zrIkaNTho guNatattvanilayo'dhastanabhuvanAdezca kartA | krodhAdayazca guNamastakasthA aSTAveva zatabhavAH zatarudrA brahmANDadhArakAH | vIrezo vIrabhadraH zatarudrAdhiSThAtA | ete ca zivenaiva prakaTIkRtadRkkriyAH | tatazcArinibandhanAt kalAdiyogAdapi pazuvanna viparItajJAnayoginaH, zivena sAkSAdanugRhItatvAt | yaduktam- kalAyoge'pi no vazyAH kalAnAM pazusaGghavat (mo0 kA0 82) iti | sa tu kalAdiyogasteSAmanantakartRka eva, zuddhe'dhvani zivaH kartA prokto'nanto'site prabhuH (ki0 vi0 3|27) iti zruteH || 30 || kurvanti bhuktimuktI svagocare niyogataH puMsAm | etaccAparamantrezvaratattvaM mAyAgarbhAdhikArItyAha- mantrezatattvametad mAyAkAryAdhikAryaparam || 31 || itthaM paramamantrezAnuktvA mantrAn vaktumAha- sargAdAvaNukoTyaH saptezAnena dAritAvaraNAH | jvAlitadRkkartRtvAt tattvaM mantrAkhyametaddhi || 32 || atra ca vijJAnakevalAnaSTau bodhayAmAsa pudgalAn (mA0 vi0 1|19) iti zruteH zuddhAdhvavartitvAcca vijJAnakalAnAM madhyAt paripakvamalAnAmeva tatpAkatAratamyavazAd vidyezvaratve mantrezvaratve ca niyogaH, aparamantrezvaratve'zuddhAdhvavartitvAdapakvamalAnAM pralayAkalAnAmeveti mantavyam | mantrazabdazcAtra- (sArdhatrizatikAlottaravRttiH (pR0 4, Ti0 22) draSTavyA | zloko'yaM mRgendravRttau (kri0 1|1) ca dRzyate |) mananaM sarvaveditvaM trANaM saMsAryanugrahaH | mananatrANadharmitvAnmantra ityabhidhIyate || iti zruteH zivazaktitadanugRhIteSu ca vartate | upacArAttu vAcakazabdAnAM mantratvamiti vakSyAmaH | nirmalatvAcca prakAzitajJAnakriyA ete mananAdidharmayogAcchuddhavidyAtattvAzritatvAcca rauravAdau zaivazAstre mantratattvamityucyante | ata eva zuddhavidyAsaMyojanAt pUrvaM mayordhvasthAna eva malavicchittirdIkSAyAM kAryeti guravaH || 32 || athaiSAmanugrahakaraNatvamAha- jagati kRte tatrArdhaM mantrANAM zivasamAhRtAn puMsaH | anugRhya yAti hi vinA dezikamUrti prayuktamIzena || 33 || tatra teSu saptakoTisaMkhyeSvaNuSu madhyAdardhaM gurvadhikaraNamanapekSyaivezvareNa prayuktaM sat zivasamAhRtAn zivenaivAnugrahazaktyA viSayIkRtAn puMso'nugRhya sRSTyanantarameva yAtIti, anugrahamiti zeSaH | yaduktaM mRgendre- prayoktRdehasApekSaM tadardhamakhile'dhvani | kRtvAdhikAraM sthityante zivaM vizati sezvaram || vinAdhikaraNenAnyat pradhAnavikRteradhaH | kRtvA'dhikAramIzeSTamapaiti (vi0 4|7-8) iti | teSu madhyAd viziSTamalapAkavantaH sRSTyanantarameva mokSabhAjaH, anye saMhArakAla evetyarthaH || 33 || ata evAnyasyArdhasya vyApAramAha- zivakRtamaNDalamantrairyuktaM cAnyat prayuktamIzena | dezikadehasthena tu dIkSAkhyena prayogeNa || 34 || viSavannikRntati pazoH sahasA malakarmayonikAryANi | ArAdhitaM tu siddhIryacchati vividhAzca sAdhakendrebhyaH || 35 || zivena pazvanugrahArthamutpAditairmahAmaNDalavidyAGgAdimaNDalaisteSu pUjyatayA zrutairmantraizca sahitamanyadardhamAcAryamUrtisthenezena prayuktaM sat pazormalakarmamAyAkAryANi viSamiva sahasA nikRntati | ata eva sakalasyaiva gurvadhikaraNazivAnugrahaH, tasyaiva bandhatrayayogAt | malazcAtra eka evAnekAtmAvArakAnekazaktiyukto nityo vyApakazca | yacchrUyate- tadekaM sarvabhUtAnAmanAdi nibiDaM mahat | pratyAtmasthasvakAlAntApAyizaktisamUhavat || (mR0 vi0 7|8) iti | tatazca yasyAH zakteH pAkaH, tasyA eva dIkSayA rodha iti malaikye yugapat sarvamokSaprasaGgo'pi parihRtaH | karma ca dharmAdharmAtmakaM puruSaniyataM pravAhAnAdi | yonistu mAyA, tatkAryANi ca sAdhAraNAsAdhAraNarUpANi karmanimittatvAdAgantukAnyapi pravAhAnAdInyeva, bIjAGkuravadanAditvenaiva karmazarIraprabandhasya siddheH | etAni ca malAdIni dIkSAkhyena mantrakaraNenezvaravyApAreNa nivartante, yathA mantrapUrvikayA kriyayA viSanivRttirdRzyate | atazca mantrANAmanugrAhakakaraNatvam, vidyezvarANAM tu parAparANAmAcAryavat tatkartRtvamiti bhedaH | kiJcaita(danya?)darthamArAdhyamAnaM sAdhakebhyo bhogAbhilASibhyo vividhAH siddhIH prayacchati | yaduktaM raurave (raurave nopalabhyate vacanametaditi ma0 pA0 vi0 (pR0 26, Ti0 7) draSTavyA |)- dIkSApUtA gaNapatigurormaNDale janmavantaH siddhA mantraistaruNadinakRnmaNDalodbhAsidehAH | bhuktvA bhogAn suciramamarastrInikAyairupetAH srastotkaNThAH zivapadaparaizvaryabhAjo bhavanti || iti || 35 || nanu dIkSayA bandhanivRttirAtmano jAteti kathamavagamyate ? ata Aha- zuddhiM vrajati tulAyAM dIkSAto brahma(ha?he)tyato mukhyAt | pratyayato jAnIyAd bandhanavigamaM viSakSayavat || 36 || iha yaddIkSAyAM mahApAtakayogino'pyapetapAtakatvaM dRSTam | tathAhi zrImatkAlottarAdyuktavanmantralabdhadhaTAropaNena tasya gauravaM parIkSya pazcAdudghAtamantroccAraNAdipUrvaM tacchuddhiM kRtvA punardhaTAropaNe tasya lAghavamutpadyamAnaM dRzyate | etaccopalakSaNaM nirbIjakaraNAdInAM pratyayAntarANAm | tato'smAd dRzyamAnAt pratyayAdahituNDikakriyayA viSaharaNavad dIkSAkhyayA kriyayAHbandhanApagamaH siddha iti jJAtavyam | tata eva ca dRSTArtheSu viSabhUtarasavAdAdiSu tadAgamasya phalavattvaM dRSTvA tadvadevAdRSTasyApi tacchAstrasya satyatvamanumIyata iti zivasya paramAptatvaM siddham | yaduktam- (AyurvedAcca gaNitAditi mRgendravRtti(vi0 1|1)sthaH pAThaH |) viSAdyabhAvasaMdRSTermantravAdAcca sasvarAt | rasopaniSadATopAdAptaH sa parigRhyate || iti || 36 || nanvevaM ced dIkSayaiva samastapApakSayAt tatkSaNameva zarIrapAtaprasaGgo'ta Aha- eSyatphalakRtidAhAd dIkSitamAtrasya patati no piNDaH | bhavati ca kAcid dIkSA yA hantyapi vartamAnaphalam || 37 || eSyatphalAnAmeva karmaNAM sadyonirvANadIkSayA dAhAdArabdhakAryasya karmaNopasthApitatvAcca dIkSottarakAlaM zarIrasthitiraviruddhA | yaduktaM kiraNe- anekabhavikaM karma dagdhaM bIjamivANubhiH | bhaviSyadapi saMruddhaM yenedaM taddhi bhogataH || (vi0 6|19) iti | atyantamalaparipAke tu sadyonirvANadIkSayA tasyApi kSaya ityAha- bhavati ceti | tatrApi saMskAravazAt kiJcitkAlaM sthitiH saMbhavatyeva | yadAhuH- tiSThati saMskAravazAccakrabhramivad dhRtazarIraH (sAM0 kA0 67) iti || 37 || idAnIM bhaviSyadapi saMruddhamiti jJApakoktaM vizeSayati- kRtamapi phalAya na syAd dIkSoparyUSaroptabIjamiva | balavadvizeSazAstravyatikarajAtaM vihAya karmaikam || 38 || dIkSottarakAlaM vihitatvenAnuSThIyamAnamiSTApUrtAdirUpaM karma dIkSayaiva ruddhazaktitvAnna punaH zarIrayogAdiphalajanakam | vizeSazAstrasiddhaM sAdhakenAnuSThIyamAnaM tu mantrArAdhanAdi karma phaladameva | yaduktaM sUkSmasvAyaMbhuve- yo yatrAbhilaSedbhogAn sa tatraiva niyojitaH | siddhibhAGmantrasAmarthyAt iti | kiJca, mumukSorapi vizeSazAstravihitA[na]nuSThAne tanniSiddhAnuSThAne cAkRtaprAyazcittasya pratyavAyayogaH zrUyate- (samayollaGghanAditi tatratyaH pAThaH |) AjJAvilaGghanAt proktaM kravyAdatvaM zataM samAH (sA0 kA0 25|2) iti | tadvihitatvAdeva ca sAmAnyazAstrasiddho'pi varNAzramAcAro'nuSTheya eva | yacchrUyate- (mRgendravRttidIpikAyAM (vi 1|1) zrImadbhArgavavacanatayA smaryate |) iti varNAzramAcArAn manasApi na laGghayet || yo yasminnAzrame tiSThan prApto dIkSAM zivAtmikAm | sa tasminneva saMtiSThan zivadharmaM ca pAlayet || iti || 38 || nanu samayollaGghanAdipratyavAyayuktasyAkRtaprAyazcittasya mokSo vA na vA'ta Aha- tasmAdapyakRtavidhiH kiJcitkAlaM pizAcavararAjaH | bhrAntyA vimalAtmA'sau vrajati hi samatAM parezena || 39 || atra ca dIkSottarakAlaM snAnArcanAdisamayAnuSThAnenArabdhakAryapAzakSayaH pratyahamapacayena kriyate | tataH sApekSadIkSAbhAjAM zaktAnAM samayAcAravizeSo'nuSTheyaH | bAlizAnAM ca nirapekSadIkSAbhAjAM guruzuzrUSAzivArcanAdi yAvacchakyamanuSTheyam, ata eva tadanuSThAnena dIkSAniSpattiranumIyate | tatazca yasya malaparipAkabalena tIvratarazaktipAtanam, na dIkSAvaikalyam, nApi samayollaGghanAdi, tasya dehapAtAntaraM mokSaH | yasya tu malaparipAkamAndyAnmandatarAdizaktipAtasya dIkSottaraM daivAnmAnuSAt pratibalAt samayollaGghanaM samurpadyate, so'nanuSThitasamayAcAro'kRtaprAyazcittavidhizca pizAcarAjAtmakaM samayollaGghanaphalaM kAmyaphalamivAnubhUya punarvimalAtmA parazivasAmyaM mokSarUpaM prApnoti | yaduktam- prAyazcittavizuddhasya matiH zuddhA prakIrtitA iti | yasya tu dRSTArthatayA kRtrimagurubhaktyAdinA kRtadIkSitasya buddhipUrvameva samayAnanuSThAnaM na tasya sA niSpannA, guruzca prAyazcittI bhavati | yacchrUyate- tatra mithyAprayuktA'NuH prAyazcittI bhaved guruH (mR0 kri0 8|242) iti, AtmadIkSAM guruH kuryAdvyabhicAriNi dIkSitaH iti ca || 39 || itthaM prAsaGgikadIkSAphalaM pratipAdya prakRte mantrAnantaraM mantrezvarAnAha- mantrAdisargapUrvaM tvaSTau devena dAritAvaraNAH | aNavaH kRtasarvArthajJAnavyApArasAmarthyAH || 40 || mantrAdisRSTeH prAgevASTAvaNavo vijJAnakalAH zivenApanItamalAH sarvaviSayajJAnakriyAzca sampannAH | yaduktaM mRgendre- tatrAdau kevalANUnAM yogyAnAM kurute'STakam | vAmAdizaktibhiryuktaM saptakoTiparicchadam || (vi0 4|2) iti || 40 || ke te ? kiJca kurvantItyata Aha- te'nantezapramukhAH patibhAvAt prerayanti mantrAdIn | sargasthitilayamuktIH kurvanti harecchayA nunnAH || 41 || te cAnantasUkSmazivottamaikanetraikarudratrimUrtizrIkaNTha-zikhaNDisaMjJA mantramahezvaratvena mantrAdIn prerayanti | kiJca, sargAdicatuSTayaM tadavinAbhUtaM bhojanAtmakaM tirobhAvaM ca kurvanti | yaduktaM raurave- sthitisaMrakSaNAdAnabhAvAnugrahakAriNaH (vi0 1|15) iti | paJcakRtyAdhikAritve'pi naiSAM zivasAmyamityAha- harecchayA nunnA iti | adhikAramalayogena preryatvAcchivApekSayaiSAM kalayA nyUnaM kartRtvam, mantramantrezvarANAM tu tato'pi nyUnam | ata evAnantasya sarvotkRSTatvaM zrUyate- teSAmanantazaktInAmanantaH paramezvaraH (rau0 vi0 2|12) iti | sarvajJatvaM tu sarveSAM samAnameva, vizeSAzravaNAt | eSAM ca sarveSAM mahApralaye'dhikAravirAmAnmuktirityuktaM rauravAdau- anantaH paramasteSAM mahatAM cakravartinAm | vihitaM sarvakartRtvakAraNaM paramaM padam || (vi0 2|13) iti || 41 || evaM cezvaratattvAzritA mantramahezvaratvenocyanta ityAha- mantrezatattvametat paramaNavo'dhvadvaye ca tatpatayaH | abhidhAyakamanuliGgA hyabhidhAnaM no nirarthakaM yasmAt || 42 || adhvadvayo zuddhAzuddhAtmake mananatrANayogino'Navastatpatayazca mantrezvarA mantramahezvarA ucyante | anenAzuddhAdhvavartinaH sAJjanA api mantrAH saMbhavantIti darzayati | yaduktam- (sArdhatrizatikAlottaravRttiH (pR0 146, Ti0 7) draSTavyA |) anye prAdhAnikA mantrA brahmaviSNvAdayaH pare | sAJjanAste'NDamadhyasthAH sAttvarAjasatAmasAH || iti | atazca vAcakazabdAnAmacetanatvena mananatrANadharmAsaMbhavAdabhidhAyakatvenopacArAnmantra-zabdavAcyatvamityAha- abhidhAyaketi | ghaTapaTAdyabhidhAnazabdo vAcyArthaniSTha eva dRzyate, tasmAdanantAdyabhidhAyakazabdAtmakairmantrairliGgabhUtairabhidheyAste mantrezvarAdyAtmAnastajjapAdinA phalapradAtAraH siddhAH | etena zabdamAtrameva devateti ye mImAMsakA manyante te pratikSiptAH, acetanasya cetanAdhiSThAnAdeva kAryakaratvAt | atazca pratimAdAviva mantrAtmake zabde'bhivyaktAH zivAdivAcyamantrA eva phaladA ityavagantavyam || 42 || atra ca zabdasya racanAvattvena ghaTAdivat kAryatvAcchabdArthasaMbandhasyApi nityatvAyogena sAGketikatvAt sarvajJa evezvarastatsaGketakartetyAha- vidyAvidyezAnAM sAmAnyavizeSadharmavicchambhuH | mantrAnakarod yasmAdarthavidabhidhAnakRd dRSTaH || 43 || yasmAt putrAdyarthAnAM tattadarthavideva pitrAdirloke'bhidhAnakRd dRSTaH, tasmAnmantrezvarAtmanAmapi vAcakAn mantrAn zambhurevAkArSIt | sa eva teSAM sAmAnyavizeSalakSaNajJo yataH | sAmAnyalakSaNaM teSAM nityatvavyApakatvAdi, vizeSalakSaNaM tu malAvazeSatastattatpadayojyatvamityavagantavyam | atra mantrAdyAtmakazabdopAdAnatayA vidyezvarAdInAM dehendriyAdyAdhArabhUtazuddhAdhvabhuvanopAdAnatvena kuNDalinyAkhyA mahAmAyA siddhA | yaduktaM rauravAdau- mAyopari mahAmAyA (vi0 4|28) iti | mRgendre'pi- zakternAdo bhaved bindurakSaraM mAtRkA tataH (kri0 1|2) iti, zuddhAdhvanyapi mAyAyAH parasyAH (mR0 vi0 13|5) iti ca | eSa ca vedyezvarasadAzivAdizuddhatattvabhedastatkAraNabhUtaparabindu- siddhiprakArazca mataGgAdau vistareNoktaH, sAdhitazca ratnatrayollekhinyAmasmAbhiriti tata evAvadhAryam || 43 || athaiSAM vidyezvarAdInAM svasvAdhiSTheyopAdhibhedabhinnAbhyAM zaktizivAbhyAM saMhatirUpatvamAgameSu zrUyata ityAha- aNuzaktizaMbhyupakSA vidyAvidyezvareSu vidvadbhiH | ekaH zivo'vikArI tacchaktizcApyato na yogyau tau || 44 || bahudhA sthAtuM yadvA caitanyavinAkRtau vikAritvAt | atha zambhureka eva hi yogIva bhavedanekamUrtisthaH || 45 || gItAyAM zrUyate- anugrahAya lokasya zivo mantra iti zrutiH | yA tvanugrAhikA zaktiH sA mantratvamihAgatA || iti, caturviMzatirAkhyAtA mantrANAmIzvarAH parAH | ANavAH zAmbhavAH zAktAstathAnyA mantrakoTayaH || aNDasyAdhArakA hyevaM vIrabhadrapurassarAH | iti ca | eSu cANupakSasya proktavanmukhya eva bhedaH | zambhuzaktipakSayostu tadadhiSThAnavazAdaupacArika ityAha- ekaH ziva iti | atraika eva zivo jagatkartA sarvAnugrAhakazca, tasyaivAnAdimuktatvAt | uktaM ca rauravAdau- zivatattvaM paraM hyekam (vi0 2|4) iti | zrutirapyAha- eka eva rudro na dvitIyAya tasthe (atha0 u0 2|7) iti | na cAnekezvaratve jagatkAryasiddhiH, anekakartRkANAM rathAdInAmapyekasthapatIcchAnuvartanaM vinA'nutpatteH | yadAhuH- bahavo yatra netAraH sarve paNDitamAninaH | sarve mahattvamicchanti tadvyaktamavasIdati || iti | anena pravAhezvarapakSo'pi nirastaH, aizvaryasya svarUpavyaktilAbhAtmakatvena vinAzAnupapatteH | sa cAvikArI, nityatvAccetanatvAcca | tacchaktizca tAdRzyeva, taddharmatvAt | nahi nityasyAnityadharmayogaH, dharmadharmiNoravyatirekeNa dharmiNo'pyanityatvaprasaGgAt | atastau zaktizivAvanantAdibhedena bahudhA sthAtuM yuktau | yadvA tayoranekadhA'vasthAnamabhyupagamyate, tadA vikAritvAnmAyAdivadacetanau prasajyete | tayozcAcetanatvaM na yuktam, cetanatvenaiva zravaNAt, acetanasya cetanAdhiSThAnaM vinA pariNAmAdyayogAcca | tasmAdaupacArika eva tayorbhedaH | yacchrUyate- adhikArI sa bhogI ca layI syAdupacArataH iti, tathA- kintu yaH patibhedo'smin sa zAstre zaktibhedavat | kRtyabhedopacAreNa tadbhedasthAnabhedajaH || (mR0 vi0 13|164-165) iti ca | atra parAzaGkAmAha- atha zambhuriti || 44-45 || eko'pi zivo yogivadanekadehAdhiSThAnena sadAzivAnantAdisaMjJAbhedaM labhata iti cet, taccAyuktamityAha- zaktirmUrtistasya hi sA caikA nApyayaM mukhyaH | bahavaH zreyobhAjaH puruSAsteSAM ca dRkkriyotkarSaH || 46 || vyaJjakabhedotkarSAd dRSTo'tastadbhavo mukhyaH | yasmAcchivasya nirmalatvena paramArthatvena baindavAdidehAyogAcchaktireva dehakAryaM kurvANopacAreNa mUrtirucyate | sA caikaivetyuktam | tasmAdIzAnAdistadbhedo'pi na vAstava eveti yoginAmiva zarIrabhedo'pyasya na mukhya eva | nanu- paJcavaktrastripaJcadRk ityAdinA zivasyApi zarIrabhedaH zrUyate, satyam, so'pi dhyAnArthameva zrUyate | yaduktaM pauSkare- sAdhakasya tu lakSyArthaM tasya rUpamudAhRtam iti | aNupakSabhedastu mukhya evetyAha- bahavaH zreya iti | atra hi bhogabhedAjjananamaraNabhedAcca bhogamokSArthaM tvete zreyobhAjaH puruSA bahava eva dRzyante | teSAM ca vyaJjakazarIrendriyAdisaMbhavAdutkarSaH, uttarottaraM jJAnAkriyotkarSazca dRzyate | tasmAdeSAmapi vidyAvidyezvarANAM proktavacchivAnugrahabhedena tattadadhikArabhedAd bhuvanabhedAcca tatsaMbhavo bhedo vAstava eva || 46 || tatazca- kurute'rthaM zivazaktI tAnadhiruhyeha tadgatAd bhedAt || 47 || bhinne iva lakSyete guNato jAtitazca tannAma | yasmAt tAnadhiSThAya zivazaktI puruSArthaM sAdhayataH, tatastadbhedena te api bhinne iva bhavataH | sa ca sazaktikaH zivastadgatakRtyabhedayogena gauNyA vRttyA tattatsaMjJAvAn bhavati || 47 || ataH ziva eva sarvAnugrAhaka ityAha- nityasvabhAvavimalaH sarvajJaH sarvakRccezaH || 48 || avihatazaktiH zambhuH suhRdekaH sarvapuruSANAm | atra ca zaktidvitayaM bodhadhyAnAdisiddhaye gaditam || 49 || mUrtistadvAMzceti lezAduktizca zaktizaktimatoH | atra zAstre bhogamokSasidhyarthaM jJeyatayA ca sakalaniSkalAkhyaM zaktizaktimatsajJaM vA tattvadvayamuktam | tayozca zaktizaktimatormUrtimUrtimattvenoktirjJeyA | etaduktaM bhavati- adhikArAvasthAyAM kAryabhedAdaSTatriMzatkalAbhedabhinnA zaktirevAsya mUrtiH | tadyogAdeva cAsau sakalaH procyate | uparatavyApAratayA yukto niSkala iti || 48-49 || tAM ca- mUrtimadhiSThAya haraH puruSANAM parahitaikadRk zambhuH || 50 || kurute tu bhuktimuktI ruddhabalatvAt svato'samarthAnAm | dhyeyAkArAbhivyaktAM zaktirUpAM mUrtimadhiSThAya parahitaikadarzI zambhurmalAvRtasAmarthyatvena svabhogamokSAya svayamasamarthAnAM puMsAM bhogamokSau kurute | sa ca pAzAn pazubhyo harati, tAMzca bhogArthaM vA haratIti haraH kathyate | yaduktam- (netratantrodyote'pi (1|3) uddhRto dRzyate'yaM zlokArdhaH |) harati pazubhyaH pAzAn puMso'pyUrdhvaM padaM tatastu haraH iti | prayogazcAtra- puruSA bhogArthaM mokSArthaM vA na svayaM pravartituM zaktAH, baddhatvenAsvatantratvAt, meSAdibaddhapazuvat | pAzAzca na puruSArthaM svayaM pravartante nivartante vA, jaDatvAdrajjvAdivat | ato yasteSAM bhogamokSahetuH, saH ziva eva siddhaH || 50 || atra ca- vidyAvidyezatvaM cAparamuktiH pareha zivasamatA || 51 || vidyAdipadAnAM paramuktyapekSayA preryatve'pi mAyottIrNatvAnnirmalatvAcca na punaH saMsArayoga ityaparamuktitvam | zivasAmyaM tu paramokSa eva || 51 || tatazca- sarvavyAptyarhatvAnnAma vyApsyanti mantrAdyAH | patyA vyaJjitazaktiH puruSo'to jAyate'sya patisamatA || 52 || vyaJjakamanukurvantI pUrvaM dRSTA ca zaktiraNoH | prAg dRSTatvAcchakterno saMkrAntirna jAtivaccaikA || 53 || mantrAdayaH paramuktyarhatvAnmuktasaMjJAbhAja ityarthaH | nanu saMsArAvasthAyAM puruSasya kiJcijjJatvadarzanAnmuktAvapi tAdRza evAta Aha- patyA vyaJjiteti | sarvajJena sarvasAmarthyayuktena ca zivena yato'sau pumAn vyaJjitazaktistato'sya tatsAmyaM bhavatyeva | tathAhi- saMsArAvasthAyAmabhivyaJjakabalAnusAreNa keSAMcidajJAnAdiyogo'nyeSAM ca jJAnAdyutkarSo dRzyate | ata evezvaraguNasaMkrAntimokSavAdo'pyayukta ityAha- prAgdRSTatvAditi | puruSe prAjJe jJAnAdizakterdRSTatvAdamUrtasya guNasaMkrAntyayogAt tatsaMkrAntau dRSTAdarzanAcca saMkrAntipakSo'yuktaH | eSa ca saMkrAntyAdimokSanirAsaprakArastatrabhavatA AcAryeNa- nodAharaNasadbhAvo guNasaMkrAntisAdhane || vijJAnamupadezAttu tAdRganyat prajAyate | dIpAntara samutpattiH pradIpAdindhanAntare | amUrtasya ca saMkrAntau na loko na parIkSakaH || (pa0 kA0 13-22) ityAdibhiH kArikAbhiH zrImadrauravavRttau vistareNa sAdhitaH | sA ca zivasAmyarUpA muktirna gotvAdijAtivadekA, api tu bhinnaiva pratipuruSagatA, sAdRzyavyatirekeNa jAterasaMbhavAdityapi tatraiva sAdhitam, puruSANAM proktavadanekatvAdekamokSe sarvamokSaprasaGgAcca || 52-53 || paramAtmalayAkhyo'pi mokSo na saMbhavatItyAha- asakRt pRthagupalabdhAH puruSAstenApi na tvaikyam | na ca nAzaH puMzaktyormuktau yasmAt tayoranAditvam || 54 || muktAviti vakSyamANenAnvayaH | muktau naiyAyikAdyupagatasaMvidabhAvo'pyayuktaH, zaktizaktimatozcidrUpatayA nityatvena ca sAdhanAdityAha- na ca nAza iti || 54 || ata evAnAditvena nityatvAnmokSanimittabhUtasya zivasya zaktyAtmanastadaizvaryasya vA nAzo na saMbhavati | tatazca tannAzena mukte tadaizvaryorpattiriti yatpravAhezvaravAdibhirucyate, tadayuktamityAha- nApi ca zivasya zakterathavA'bhAvo nimittasya | eSAM ca- apRthakkRtya guNatvAdupalabdhiH procyate vizeSazca || 55 || zivasya muktAtmanAM ca samAnaguNatvAdapRthagekarUpaivopalabdhiH sarvaviSayo jJAnAdiprakAzaH procyate | kiM punarebhyaH zivasya vizeSa ityAha- vizeSa iti || 55 || mukteSu zivAjjAtaM mAhAtmyamanAdimadhyAntam | teSu muktAtmasvanAdimadhyAntamapi mAhAtmyaM sarvajJatvasarvakar- tRtvAtmakamanAdimalAvRtattvAcchivAnnimittabhUtAdabhivyaktam | zivastvanAdisiddhasarvajJatvasarvakartRtva[yukta] ityayamasyaiSAM ca vizeSaH || 56 || itthaM sakalavaraprada ArAdhyaH zambhureva tattvavidA || 56 || tasmiMstuSTe siddhirmuktizca parA bhavet puMsaH | taduktamatharvazikhAyAm- ziva eko dhyeyaH zivaGkaraH sarvamanyat parityajya (2 ka0) iti | atazca sarvAnugrAhakatvAt sarvakartRtvAcca tadAgamasya zaivAkhyasyaiva prAmANyam, AgamAntarANAM bauddhAdInAmanyeSAmasarvajJapraNItatvena parasparavirodhAt | yadahuH (ratnakIrtinibandhAvalyAM sarvajJasiddhau (pR0 5) (kumArila) bhaTTavacanatvenoddhRto'yaM zloka iti ma0 pA0 vi0 (pR0 67, Ti0 18) draSTavyam |)- sugato yadi sarvajJaH kapilo neti kA pramA | athobhAvapi sarvajJau matibhedaH kathaM tayoH || iti | nanu zaivasyApi AgamAntaravirodhAdapramANyam, tanna, virodhAbhAvAt | tathAhi- sarvA'nyAgamaprApyasthAnapradarzanapUrvaM tadanadhigatArthaprakAzakatvAdasya prAmANyamanivAryameva | yadAhuH- anadhigatArthagantR pramANam iti | kiJca, (pUrvatanI 129 pRSThasthA tRtIyA TippaNI draSTavyA |) iti varNAzramAcArAn manasApi na laGghayet ityAdibhirvarNAzramAcArAbhyanujJAnena vedAvirodhAd vedavitparigrahaNAccAsya matAntarANAmiva na pASaNDitvam | tathA purANetihAsayoH zvetopamanyuprabhRtInAM maharSINAmatrAnuSThAnaM zrUyate, mahAbhArate ca naranArAyaNayorazvatthAmnazca | AbhyAM liGge'rcite devastvayA'rcAyAM yuge yuge iti suvarNAkSe ca viSNostadArAdhanAt prasAdazca | api ca- nAnyat priyataro loke mama kRSNa bhaviSyati ityAdi rAmAyaNe ca | kArtavIryAdismRtiSu ca pratiSThApUrvako dharmaH- pakveSTakAcitaM samyag yaH karoti zivAlayam ityAdi | sUtre ca- mokSaM vinirdizet iti ca | atharvaziraHsu zvetAzvatarAdiSUpaniSatsu liGgA'rcanAdi zrUyate | tato nAsyAvigAnatA, na ca vicchinnamUlatA, na ca kaizcideva parigrahaH | atastadvAkyaM sarvapramANAbAdhitatvAt sarvotkRSTatvAcca grAhyameva | uktaM ca mokSakArikAsu- na cAnyena pramANena saMruddhastasya gocaraH | zrotriyairapyato grAhyaM tatphalAdhikasAdhanam || (zlo0 146) iti || 57 || atha kenedaM prakaraNaM kRtamityAha- ityavadat tattvAni tu sadyojyotiH suvRttikRt || 57 || || iti tattvasaMgrahaH samAptaH || suvRttiH sadvRttiriti rauravavRtternAma, tatkartredaM nirmitamityarthaH || 57 || zrImatkheTakanandanArkakiraNaiH sadvRttivAkyAtmakai- rdhvastAjJAnatamazcayena guruNA'dhorAdinA zambhunA | tattvajJAnabubhutsubhirbudhavaraiH saMprArthitenAdarAt tattvAnAmatisaMgrahasya vivRtirlaghvI sphuTaM nirmitA || || ityaghorazivAcAryaviracitA tattvasaMgrahaTIkA samAptA ||