##################################################################################################
##################################################################################################
## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE
## www.muktabodha.org
##
## tattvasa§grahaþ
##
## From the Aùñaprakaraõam edited by kçùõa ÷àstrã
## 
## First published in Devasàlapuri, 1928
##
## Data entered by the staff of Muktabodha
## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski
## 
##
## CSXplus transliteration
## Revision 0 December 12, 2007
##
## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute
## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY
##################################################################################################
##################################################################################################


tattvasa§grahaþ

sadyojyotiþ÷ivàcàryapraõãtaþ

aghora÷ivàcàryakçtayà ñãkayà sahitaþ

	÷ivatva§ nirmala§ yasya ÷a÷vadvi÷vavilakùaõam |
	tamaha§ sarvada§ vande ÷rãmadabhrasabhàpatim ||
	padavàkyapramàõaj¤aþ sadyojyotirguråttamaþ |
	sàkùàdiva ÷ivo'smàbhiralakùyamativaibhavaþ ||
	tattvasa§grahacandrasya prakà÷àya vitànità |
	÷rãnàràyaõakaõñhena bçhaññikà ÷aranni÷à ||
	tathàpi khinnabuddhãnৠbçhaññãkàpravistare |
	hitàya laghuñãkà'tra mayeyamuparacyate ||

	tatra tàvadatrabhavànàcàryaþ parama÷ivapraõàmapårvaka§ prakaraõakaraõa§ 
pratijànãte-

	cidacinnetàramaja§ sarvaj¤a§ ÷aïkara§ praõamyàham |
	mandamatibodhahetostattvàni vadàmi sa§kùepàt || 1 ||

	citৠbaddhàtmanàm, acitৠca bindumàyàtatkàryàõৠnetàram adhiùñhitàram, 
sàkùàtparamparayà ca ÷uddhà÷uddhajagadupàdànenàtmanৠyathàrha§ 
÷uddhà÷uddhabhogapradamityarthaþ | ata÷ca jagataþ sannive÷àdimattvena kàryatvàt 
tatkartçtaye÷varasiddhiriti bhàvaþ | etena prakçtipuruùakarme÷varavàdino'pi nirastàþ, 
prakçtikarmaõoracetanatvàt, puruùasya ca samalatvenàsvava÷atvàt | aja§ nityanirmalatvàt | 
÷arãràdiyogàtmanàpi janmanà rahitam | anena càsya nityatva§ siddham | asya hi 
jagatkarturanityatve janmàdiyogitve và'cetanatvamanavasthàna§ ca syàt | ki¤ca, sarvaj¤a§ 
malarahitatvàt sarvakartçtvàcca | ida§ càtràkåtam- nàsya j¤àna§ naiyàyikàdãnàmiva 
manaþsa§yogàdyapekùam, api tu j¤àna§ svabhàva eva | tasya ca 
j¤eyakàryàdyupàdhibhedàdaupacàrikamànantyam | yacchråyate-

	tadeka§ viùayànantyàd bhedànantya§ prapadyate |
	kartçtva§ tadabhinnatvàt tadvadevopacàrataþ || iti |
     (mç0 vi0 5|17)

	÷a§ sukham apreryatàråpa§ sarvaj¤atvasarvakartçtvàtmaka§ svasàmyamàtmanৠ
karotãti ÷aïkaraþ | anena càsya mokùapradatvamàha, lakùyapada§ caitat | tameva§bhåta§ 
bhagavanta§ praõamya kàyavàïmanobhiþ prahvãbhåya tattvàni pçthivyàdãni sa§kùepàd 
vadàmi | tattvalakùaõamasyàbhidheyamityarthaþ |

kimarthamasya pràrambho'ta àha- mandamatãti | ayamà÷ayaþ- mataïgàdyuktasya 
tattvalakùaõasyàtivistçtatvànmandamatãnৠtadavadhàraõama÷akyam, tatasteùৠsa§kùepeõa 
tattvabodhàrthamasyàrambha iti | tattvaj¤ànasya paramparayà paràparamokùasàdhanatvàt 
paramapuruùàrthàtmaka§ prayojanamapyatra såcitam | tata÷ca 
tattvaj¤ànaprakaraõayorj¤àpyaj¤àpakalakùaõastattvaj¤àna-mokùayorupàyopeyalakùaõa÷ca 
sa§bandhaþ siddhaþ | gurusa§pradàyàtmakamapi sa§bandha§ vakùyati- bhagavànugrajyotiþ 
sarvaj¤o'yamanujagràha iti | anugrahasyopalakùaõatvàt parama÷ivàt prabhçti 
àtmàntamavicchinna÷àstrasa§pradàyataþ siddhàntàrthaþ pratiùñhita iti bhàvaþ || 1 ||
	ittha§ tattvavyàkhyৠpratij¤àya vyutkrameõopaneyo'sau ÷ivàya gamana§ prati iti 
÷rãmatsvàya§bhuva÷rutesteùৠca sa§hàrakrameõaiva dãkùàyৠ÷uddhiriti såcayan 
sa§hàrakrameõaiva pa¤cabhåtàni tàvadàha-

kùitijala÷ikhipavanàmbarabhåtànyeùৠkrameõa vçttàni |
dhàraõasa§grahapàkavyåho dàna§ ca tadavakà÷asya || 2 ||

	kùitijala÷ikhipavanàmbaràõyeva bhåtànãtyarthaþ | eùৠca pçthivyàdãnৠ
dhàraõàdibhiþ kàryaiþ siddhirityàha- eùৠkrameõeti | tatra sa§graho'vaùñambhaþ, 
vyåho'vayavasa§ghaññanam, avakà÷asya àspadasya dànamàkà÷avçttiþ | tato 
avakà÷adànàtmanà kàryeõa àkà÷asiddhestadabhàvavàdina÷càrvàkàstatpratyakùavàdino 
mãmà§sakà÷ca pratikùiptàþ | na càsya naiyàyikàdibhiriva nityatvamiùyate, vakùyamàõavat 
tanmàtràkàryatvàd bhuvanàdhàratva÷rute÷ca vyåho'pi vàyukàryàõàmupalakùaõam | 
yadàhuþ- spar÷a÷abdadhçtikampaliïgo vàyuþ iti | ki¤ca- gandho raso'tha råpa§ spar÷aþ 
÷abdo mahãguõàþ pa¤ca | toyàdãnàmete pårva§ pårva§ vihàya paripàñyà || tadukta§ 
mçgendre- iti pa¤casu ÷abdo'ya§ spar÷o bhåtacatuùñaye || a÷ãtoùõo mahãvàyvoþ ÷ãtoùõau 
vàritejasoþ | bhàsvadagnau jale ÷ukla§ kùitau ÷uklàdyanekadhà || råpa§ triùu raso'mbhassu 
madhuraþ ùaóvidhaþ kùitau | gandhaþ kùitàvasurabhiþ surabhi÷ca mato budhaiþ || (vi0 12|27-
29) iti | ata evà÷rayàdanyatropalabdheràkà÷aikaguõaþ ÷abda iti yadvai÷eùikàdibhiruktam, 
yadayuktam, tasya hetoþ pratyakùàgamabàdhitatvena kàlàtyayàpadiùñatvàt | tathàhi- 
pratyakùeõàkà÷e prati÷abdaþ ÷råyate, vàyau ÷aka÷akàdiþ, agnau dhamadhamàdiþ, jale 
chalachalàdiþ, pçthivyৠkaóakaóàdiþ | ki¤ca, bheryàdyà÷rayeùvapi ÷abdà upalabhyanta 
ityàdi vistareõoktamasmàbhiþ mçgendravçttidãpikàyàmiti tata evàvadhàryam || 2 ||
	teùৠca bhåtànàmasmadàdibàhyendriyaparicchedyaguõatvàd ghañàdivat 
kàraõapårvakatvasiddhestatkàraõa§ tanmàtrapa¤caka§ siddhamityàha-

	tadbhåtasamànaguõa§ kàraõamàpåraka§ ca tasyaiva |
	tanmàtra§ bhåtasya hyaya§ vi÷eùo vi÷eùarahita§ tat || 3 ||

	tadbhåtasamànaguõa§ tanmàtra§ tasya bhåtasya kàraõamupàdànamàpåraka§ ca 
poùaka§ ca bhavatãti ÷eùaþ | yadàhuþ- akçtasya karaõa§ kçtasya parivardhana§ ca 
prakçtikarma iti | tata÷ca

gandhàdipa¤caguõàtmaka§ gandhatanmàtra§ bhåmeþ kàraõam, rasàdicaturguõaråpa§ tu 
rasatanmàtra§ jalasyetyevamanyat spaùñam | anenaiteùৠparamàõuråpatàmabhidadhànà 
naiyàyikàdayaþ pratikùiptàþ | teùàmacaitanyatve satyanekatvàd mårtatvàcca ghañàdivat 
pà§÷vàdivadvà kàryatvàvyabhicàràt | tata÷ca tanmàtràdidvàreõa màyaiva 
paramakàraõamiti vakùyàmaþ | yadyeva§ samànaguõatvàd bhåtatanmàtrayoþ ko vi÷eùo'ta 
àha- tanmàtra§ bhåtasyeti | yathàhi pçthivyàdibhåtagatà gandhàdayo guõàþ 
proktavadvi÷iùñà upalabhyante, naiva§ tatkàraõeùu tanmàtreùu | tata÷ca 
såkùmatvàdavi÷iùñaguõamàtraråpàttanmàtravargàdbhåtavargasya 
sthålatvàdvi÷iùñaguõayogitva§ vi÷eùaþ | ata evaiùৠtanmàtrasa§j¤àþ | tacchråyate- 
guõàvi÷iùñàstanmàtràstanmàtrapadayojitàþ (mç0 vi0 12|5) iti || 3 ||

	athaiùৠbhåtatanmàtràõৠkàrya÷abdavàcyatvamindriyàdhàratva§ càha-

	etatkàrya§ da÷adhà karaõairàvi÷ya kàryate ceùñàm |
	avibhutvàt karaõàni tu kàryamadhiùñhàya ceùñante || 4 ||

	etàni ca sthålasåkùmaråpeõendriyàdhàràõi sthitànãtyukta§ mataïge- tanmàtràõãha 
ghañavanmahàbhåtàni lepavat (vi0 19|21) iti || 4 ||

	atha karmendriyasiddhimàha-

vacanàdànotsargànandàgamaneùu karmakaraõàni |
÷rotraspar÷anadar÷anajihvàghràõàni buddhikaraõàni || 5 ||

	vàkkarapàyuprajananacaraõasamàkhyàni karaõàni | utsargo malavirekaþ | vàgàdãni 
karmàkùàõi vacànàdyàsu kriyàsu karaõàni siddhànãtyarthaþ | ata÷ca 
karmendriyàbhàvavàdino naiyàyikàdayaþ pratikùiptàþ, nàkaraõà kçtiþ sa§bhavati yataþ | 
nanu bhrålatotkùepàdãnàmapi kriyàtvàt karmendriyànantyaprasaïga iti cet, tanna, teùৠ
tvagindriyavat sarva÷arãravyàpakatvenà[na]bhyupagamàt, hastàdereva 
bhråkùepaõàdivyàpàrastattatsa§j¤àkçtaþ, tattadindriya÷aktãnৠtatra tatra 
vi÷eùàdhiùñhànàdityavirodhaþ | buddhãndriyàõyucyante- ÷rotraspar÷aneti | spç÷yate'neneti 
spar÷ana§ tvagindriyameva | dar÷anamapi cakùureva || 5 ||

	atha kairvyàpàraireùৠsiddhirityàha-

pratyeka§ ÷abdàdiùveùàmàlocana§ vçttiþ |
iti da÷adhà karaõa§ bahiricchàsa§rambhabodhavçttyanyat || 6 ||
antaþkaraõa§ trividha§ cittàhaïkàrabuddhinirvàcyam |
utpattirahaïkàràccittabahiùkaraõabhåtayonãnàm || 7 ||

	eùৠ÷rotràdãnৠyathàkrama§ ÷abdaspar÷aråparasagandheùu viùayeùu àlocana§ 
grahaõam | pratyekamasàdhàraõa§ vçttiþ | ÷abdàdigrahaõànyathànupapattyà teùৠsiddhiriti 
bhàvaþ | ittha§

bahirda÷aprakàra§ bàhyendriya§ j¤eyamiti ÷eùaþ | antaþkaraõasiddhimàha- antaþkaraõamiti | 
bàhyakaraõàdanyadantaþkaraõa§ trividham | manobuddhyahaïkàràkhyam | teùৠca 
kramàdicchàdayo vyàpàrà ityàha- icchàsa§rambhabodhavçttãti | tatrecchà÷abdena 
sa§kalpàkhyamavadhànamekàgratàparaparyàyamucyate | tacca dçkkriyàtmakatvàd 
buddhyahaïkàrakàryàd bàhyagràhakaparàmar÷àtmano bhinnam, tayoþ pratyayaråpatvàt | ato 
yasyaitatkàrya§ tanmana iti manaþsiddhiþ | tacca manaþ saïkalpenàntareõa 
bàhyendriyàdhiùñhànena ca dvidhàdhikàrãtyukta§ mataïge- dvidhàdhikàri taccitta§ 
bhokturbhogopapàdakam | bahiþ karaõabhàvena svocitena yataþ sadà || indriyàõৠtu 
sàmarthya§ saïkalpenàtmavartinà | karotyantaþsthita§ bhåyastato'ntaþkaraõa§ manaþ || (vi0 
18|81-82) iti | mçgendre'pi- devapravartaka§ ÷ãghracàri sa§kalpadharmi ca (vi0 12|7) iti | tatra 
ca deva÷abdenendriyàõyucyante | indriyàdhiùñhàtçtva§ ca tatraiva sàdhitam- 
àtmendriyàrthanaikçùñye sarvadaivàpravçttitaþ | pravçttikàrakàstitva§ yuktito'pyavasãyate || (vi0 
12|9) iti | tata÷càvibhutvàt pratyàtmaniyatatayà'nekatvàcca kàryatva§ manasaþ | tathà 
sa§rambhaþ prayatnàtmako'haïkàrakàrya eva | yaduktam- sa§rambho'haïkçtervçttiþ (bho0 
kà0 33) iti | sa ca j¤àna÷aktyà÷rayabhåtayà 
bodhàdhyavasàyavatkriyà÷aktyà÷rayabhåtayà bhavati | ayameva pràõàdiråpasyàntarasya 
vàyoþ pravçttinimittam | yadàhuþ- preraõàkarùaõe vàyoþ prayatnena vinà kutaþ (pra0 và0 
1|54) iti | ki¤ca, gràhyaparàmar÷àtmano buddhikàryàt 
pratikùaõamanekaråpasyàtyantavilakùaõasya ekaråpasyàhamiti gràhakaparàmar÷asya yatkaraõa§ 
so'haïkàra ityahaïkàrasiddhiþ | na càya§ tattvàntaràõৠkàryaþ, teùৠsvakàryaireva 
siddheþ, kàryàntarahetutve pramàõàbhàvàt, anekatattvaparikalpanàbhàvaprasaïgàccà | eva§ 
bodho gràhyàdhyavasàyo buddhivçttiþ | tathàhi- dvividho'tra 
bodho'dhyavasàyàtmako'nadhyavasàyàtmaka÷ca | tatra yo'nadhyavasàyàtmakaþ sarvadà 
gràhakaråpeõaiva bhàsamàna àtmasvabhàva eva | yastvadhyavasàyaråpaþ sa 
utpannatvopapttyà'nityatvenàva-bhàsamàno na pu§svabhàvaþ, nityasyànityasvabhàvatvàyogàt | 
na ca nityo'sàvanubhåyate, ato'ya§ yasya svabhàvaþ sà buddhiþ | tadàhuþ- asti 
hyàlocanaj¤àna§ prathama§ nirvikalpakam | bàlamåkàdivij¤ànasadç÷a§ ÷uddhavastujam || 
tataþ para§ punarvastudharmairjàtyàdibhiryayà | buddhyà'va-sãyate sàpi pratyakùatvena 
sa§matà || (÷lo0 và0, pratyakùa0 112, 120) iti | ki¤ca, dharmàdyà÷rayatayàpi buddhisiddhiþ 
÷råyate- bhàvà buddhiguõà dharmaj¤ànavairàgyabhåtayaþ | sàttvikà vyatyayenaite 
ràgamutsçjya tàmasàþ || (mç0 vi0 10|24) iti | ayamabhipràyaþ- karmaõo 
dharmàdharmàtmano'nuùñhànaråpasya tatkùaõameva nà÷àt tajjanyo'pårvàkhyaþ 
sa§skàraþ kàlàntaraphala÷rutyanyathànupapattyà kalpyate | sa ca nàtmani sa§bhavati, 
avikàritvàt, karmaõৠca kçùyàdãnàmàtmasa§skàrakatvàdçùñeþ, api tu jaóa eva | yatra 
tàni sa§skàra§ kurvanti, sà dharmàdyaùñaguõà buddhiriti | eva§ j¤ànàdisa§skàre'pi 
vàcyam | te ca bhàvàþ siddhyàdipratyayabhedena ÷atatrayasa§khyà bhavantãtyuktamanyatra | 
ittha§ karaõavarga§ prasàdhya tatra teùৠkasmàdutpattirityàha- utpattirahaïkàràditi | tatra 
manaso buddhãndriyàõৠca sàttvikàt taijasàkhyàdahaïkàraskandhàdutpattiþ, 
karmendriyàõৠtu ràjasàd vaikàrikàkhyàt, bhåtayonãnৠca tanmàtràõৠtàmasàd 
bhåtàdisa§j¤àdeva§ trividhàdahaïkàràdeùàmutpattiþ |

yadukta§ mçgendre- ÷rotra§ tvakcakùuùã jihvà nàsà ca manasà saha | prakà÷ànvayataþ 
sàttvàstaijasa÷ca sa sàttvikaþ || vàõã pàõã bhagaþ pàyuþ pàdau ceti rajodbhavàþ | 
karmànvayàd rajobhåyàn gaõo vaikàriko'tra yaþ || ÷abdaþ spar÷a÷ca råpa§ ca raso 
gandha÷ca pa¤camaþ | guõàvi÷iùñàstanmàtràstanmàtrapadayojitàþ | 
prakà÷akarmakçdvargavailakùaõyàt tamodbhavàþ | prakà÷yatvàcca bhåtàdirahaïkàreùu 
tàmasaþ || (vi0 12|3-6) iti | ata÷ca buddhãndriyadvàreõa taijasenàhaïkàreõàtmano 
j¤àna÷aktirunmãlyate | vaikàrikeõàpi karmendriyadvàreõa kriyà÷aktirunmãlyate | tasyà 
malinatvàt tadapekùayà yataþ | eùৠca sàttvikàdivyavahàraþ sattvàdiguõabàhulyàt | 
nàmi÷ra§ pariõamata iti nyàyànna tvekajanaka§ bhavati || 6-7 ||

mahato'haïkàrasya tu mahata÷ca guõatrayàjjanma |
sattva§ rajastama÷ca prakhyàvyàpàraniyamaråpà÷ca || 8 ||

	ahaïkàrasya tu buddherjanma buddhe÷ca guõatattvàt | tadukta§ sà§khyairapi- 
prakçtermahà§stato'haïkàrastasmàd gaõa÷ca ùoóa÷akaþ (sà§0 kà0 22) iti | nanu 
vai÷eùikàdibhirniyataviùayatvàd bhautikànãndriyàõãùyante | tadayuktam, cakùuràdinà 
bhåtàntaragatasya guõasya bhåtàntaràõৠkarmasàmànyàde÷ca grahaõàt | tadukta§ 
bhogakàrikàsu- bhautikatvàcca niyame karmasàmànyayoþ sphuñam | devebhyo buddhayo na 
syuþ samavàye ca dehinàm || (÷lo0 40) iti | yadukta§ kàrakatvàvi÷eùe'pi naiùৠ
viùayaniyatasvabhàvabheda iti, tadapyutpattibhedàdikùuvikàràõৠguóakhaõóa÷arkaràdãnàmiva 
bhaviùyatãti na ki¤cidetat | atha guõatattvamàha- sattva§ rajastama iti | prakà÷apravçttiniyamàþ 
sattvàdãnৠkramàd vyàpàrà ityarthaþ | eùৠca såkùmadehadvàreõa 
samastamàyàkàryeùu vyàpakatvamasti | prakà÷àdaya÷cànyàsàmapradhànànৠ
guõavçttãnàmupalakùaõam | tathàhi- sthairyadhairyàdayo'pi sattvasya vçttayaþ, 
kraurya÷auryàdayo'pi rajasaþ, tamasastvaratimàndyàdayo'pãtyukta§ mataïgàdau || 8 ||

	nanu guõà eva prakçtiriti sà§khyàþ, tadayuktamityàha-

traya eva te guõàstviha yeùৠsa§bhåtiravyaktàt |
avibhàgo hi guõànàmàdhàre kùmàdibhàgavadava÷yam || 9 ||

	ayamabhipràyaþ- guõànàmacaitanye satyanekatvàd yato ghañàdivat kàraõapårvakatvam, 
tatasteùàmavyaktàdeva sa§bhåtirityeva÷abdo bhinnakramaþ | prakçtikàryatvameva prapa¤cayati- 
àdhàra iti | kùmàdibhàgànৠghañàdiråpàõৠyathà pçthivyàtmaka 
àdhàre'va÷yamavibhàgo bhavati, eva§ sattvàdãnàmapi guõabhàgànৠ
kasmi§÷cidàdhàre'va÷yamavibhàgo vij¤eyaþ | tatastasyàvibhàgasya ya 
àdhàrastadavyaktamityavyaktasiddhiþ | tadukta§ mçgendre- tataþ pràdhànika§ tattva§ 
kalàtattvàdajãjanat | saptagranthinidhànasya yattad gauõasya kàraõam || (vi0 10|19) iti || 9 ||

anantara§ ràgatattvasiddhimàha-

	yajjanitàbhiùvaïge bhogyàya nari kriyà sa ràgo'tra |
	bhogyavi÷eùe ràge nahi ka÷cid vãtaràgaþ syàt || 10 ||

	nanu mataïgàdau prakçtiràgayormadhye puruùatattva§ ÷råyate | tatsatyam | tasya tu 
cetanatvànnityatvàcca bhuvanàdyàdhàratvenàdhvatva§ na sa§bhavati | tathàhi- 
kalàdipa¤cakayuktasya bhoktçtvena pu§stvamalenànàtmàdàvàtmà-bhimànaråpeõa yoga iti 
dãkùàyৠtatsthàna eva tacchuddhyarthamàgameùu prakramitatvàdårdhva§ puruùatattvatayà 
pàñhaþ ÷råyate | ata÷càcàryeõa tadvarõanamupekùitam | màyàtattvànantara§ tu 
pa÷usvaråpa§ vakùyati | asmin nari puruùe yena janitàbhilàùe bhogyavastvàdànàya 
pravçttirbhavati, so'tra ÷aive ÷àstre ràgo j¤eyaþ | abhilàùàtmanà kàryeõa 
ràgatattvasiddhirityarthaþ | nanvavairàgyalakùaõo buddhidharma evàbhilàùaheturiti sà§khyàþ, 
tadayuktam, vàsanàråpasyàkàryakaratvàt, tasya và kàryakaratve buddheþ 
sarvadà'nantavàsanàyogena pu§so yugapadviruddhànantapratipattivai÷asaprasaïgàcca | 
pratyakùaråpasyàpi bhogyatvànnàbhilàùahetutvam | nanu viùayaguõa evàbhilàùaheturastu, 
tanna, viùayasa§nidhànamàtràdeva sarvasya saràgatàpattervãtaràgàbhàvaprasaïgàt | tasmàd 
vãtaràgadar÷anànyathànupapattyà'bhilàùaheturgràhakagato ràgo'bhyupagantavyaþ | etadevàha- 
bhogyavi÷eùa iti | na ca karmaiva ra¤jaka§ bhaviùyatãti vàcyam, tasya phalajanana eva 
caritàrthatvàt, anekatattvaparikalpanàbhàvaprasaïgàcca | nanu màyàyà mohakasvabhàvo 
ràgo'stu, tanna, yato na màyàyàþ sàkùànmohakatvam, api tu kàryadvàreõaivetyadoùaþ || 
10 ||

	vãtaràga÷ca pratyakùasiddha evetyàha-

	yadupahite'bhiùvaïgo mahati punastadupadhau sa no dçùñaþ |
	tasmànno vàcyamida§ savi÷eùo nàsti vãtaràga iti || 11 ||

	yena stryàdinà viùayeõopadhàne satyapi so'bhilàùo na dçùñaþ, tasmàt 
pratyakùadçùñatvàdanabhilàùalakùaõaþ savi÷eùo vãtaràgo nàstãti na vàcyam || 11 ||

	vidyàtattvasiddhimàha-

	karaõena yena bhogya§ karoti puruùaþ pracodya mahadàdãn |
	bhogye bhoga§ ca punaþ sà vidyà tatpara§ karaõam || 12 ||

	yena karaõena buddhyahaïkàràdikaraõagràma§ pracodya puruùo bhogya§ niùpàdayati, 
tasmi§÷ca bhogye bhoga§ ca karoti, tadvidyàkhya§ karaõamàtmana iti sannikçùñatvàt 
paramityucyate | etadukta§ bhavati- a÷vena pathà dãpikayà 
yàtãtyàdàvivàtrànekakaraõasàdhye'pi phale vidyaiva parama§ karaõam, yatastayaiva bhogya§ 
jànàtãti || 12 ||

ki§ punaratra bhogya§ ko và bhoga ityata àha-

	buddhirviùayàkàrà sukhàdiråpà samàsato bhogyam |
	bhogye bhogo bhoktu÷cidvyaktirbhogyanirbhàsà || 13 ||

	adhyavasitasrakcandanàdiviùayà, ata eva sukhaduþkhamohàdhyavasàyaråpà buddhireva 
pu§saþ samàsataþ sa§kùepeõa bhogyam, tasyà eva sàkùàdbhogyatvàt | viùayàstu 
bàhyàstatsàdhanatve paramparayà bhogyà ucyante | tathàhi- bhogya§ vastu hi cittàdhiùñhita§ 
buddhãndriyavçnda§ vidyàyà viùayatvenopasthàpayati | 
taccàhaïkàravçttyàtmaparàmar÷apårvikayà buddhyà'dhyavasitamartha§ puruùo gçhõàti | 
yadàhuþ- (pårvatanã (pç0 78) dvitãyà ñippaõã draùñavyà |) buddhyadhyavasiramartha§ 
puruùa÷cetayati iti | buddhyàdãnৠsannihitàsannihitaviùayopasthàpakatvenopayogaþ, na tu 
sa§vijjanakatvena | upasthàpitaviùaya§ buddhyahaïkàrendriyabhedaiþ saha yà vivecayati, sà 
vidyeti vidyàsiddhiþ | tata÷ca bhokturanusandhàtuþ puruùasya, bhogye buddhyàkhye 
sukhàdyadhyavasàyaråpe, sukhyaha§ duþkhyahamiti bhogyanirbhàsà bhogyoparaktà, cidvyaktiþ 
savidudbhavaþ, sa bhogo mantavyaþ | yadukta§ svàya§bhuve- bhogo'sya vedanà pu§saþ 
sukhaduþkhàdilakùaõà iti | tata÷càdhyavasàyasmçtipratibhàpratyayabhedabhinnà buddhirapi yayà 
(vi?ve) dyate, sà vidyà | tacca para§ karaõamityuktam || 13 ||

	nanu buddhireva prakà÷aråpatvàt såryàdivad viùayànapyadhyavasàyena 
prakà÷ayiùyati, svàtmànamapi gràhayiùyati, tatkimanyena vidyàkhyena karaõenàta àha-

ravivat prakà÷aråpo yadi nàma mahà§stathàpi karmatvàt |
karaõàntarasàpekùaþ ÷akto gràhayitumàtmànam || 14 ||

	prakà÷aråpàpi buddhirgràhyatàpannamàtmàna§ karaõatvena gràhayitu§ na kùamà, 
gràhyatvena ghañàdivad bahiraïgatvàt | ida§ càtràkåtam- prakà÷aråpà api såryàdayo na 
kevalàþ svàtmàna§ gràhayantãti, kintu cakùuràdisàpekùà eva | tataþ smçtyàdiråpàpi 
buddhirna kevalà svàtmàna§ gràhayati, api tu karaõàntarasàpekùaiveti tatkaraõatvena 
vidyàsiddhiþ || 14 ||

	nanu prakçtireva buddhyàtmanà pariõatamàtmàna§ puruùasya bhogyatvena dar÷ayati, 
puruùasya tu na kartçtvam, api tu draùñçtvame(vàtaþ ? vetya)kartçtvàt tasya na karaõàpekùeti 
punarapi vidyànarthakyam | ata àha-

	sa§bandhàt karaõàdyairbhogautsukyena tatprayoktçtvàt |
	tacceùñàphalayogàt sa§siddhà kartçtà pu§saþ || 15 ||

	karaõairbuddhyàdibhiþ, àdigrahaõàdviùayai÷ca sa§bandhàd bhogàbhilàùeõa teùৠ
karaõàdãnৠprayoktçtvàt tacceùñàyà viùayagrahaõàtmikàyàþ kriyàyàþ phalena 
sukhàdinà yogàcca puruùasya kartçtva§ siddham | bhogyautsukyeneti pàñhe 
bhogyavastuviùayeõàbhilàùeõeti vyàkhyeyam | ida§ càtràkåtam- prakçteracetanatvànna 
puruùa§ prati paramàrthena pravçttiryuktà, pu§sa eva tu

cetanatvena karaõàdiprayoktçtva§ sa§bhavati | tatastasyaiva kartçtvam, akartari 
karaõàdisa§bandhasya nirarthakatvàditi | na ca acetanasyàpi kùãrasya 
gavàdervatsàdivçddhyartha§ pravçttirdçùñà, yadukta§ sà§khyaiþ- vatsavivçddhinimitta§ kùãrasya 
yathà pravçttiraj¤asya | puruùavimokùanimitta§ tathà pravçttiþ pradhànasya || (sà§0 kà0 57) 
iti vàcyam, kùãrasyàpi gavàdipretitasyaiva pravçttidar÷anàt pradhànasyàpi na svataþ 
pravçttiråpapadyate yataþ || 15 ||

	ki¤càsya kartçtvàbhyupagame-

vyartha§ bhoktrabhidhàna§ vyartha§ ca tataþ pradhànacarita§ vaþ |
nari kartçtvavihãne na ca bhoga ihàprayojake dçùñaþ || 16 ||

	yasmàt kartçtvarahite karaõàdyaprayojake và pu§si bhogo na dçùñaþ, tato bhogasyàpi 
sa§vedanaråpasya kriyàtvena bhoktuþ kartçtvànapagamàt tadanabhyupagame bhavatৠpuruùe 
bhoktçtvakathana§ tadbhogàrthamacetanasya pradhànasya pravçtti÷ca kalpyamànà 
nirarthakatvànna yuktetyarthaþ | tataþ karaõàdiprayoktçtvàd bhoktçtvàcca pu§saþ kartçtva§ 
siddhameva | yadàhuþ- (àkaro nopalabhyata iti ma0 pà0 vi0 (pç0 171, ñi0 10) draùñavyà |) 
pravçttau ca nivçttau ca kàrakàõৠya ã÷varaþ | apravçttaþ pravçtto và sa kartà nàma 
kàrakaþ || iti || 16 ||
	ittha§ j¤àtçtvavat kartçtvamapi pu§saþ svaråpamiti pratipàditam, idàn㧠
tayoranàdimalàvçtatvàcchivasyeva sarvatra sarvadà na prakà÷a iti kenàpi vyaïgyatà 
siddhetyàha-

	vyaïgya§ kartçtvamato sarvàrthatvàt kadàcidutpatteþ |
	j¤àtçtvavadiha vedyà tadvyaktikarã kalà sà tu || 17 ||

	j¤àtçtvavadiheti | iha sakalàvasthàyৠj¤àtçtvavat kartçtvasyàpyasarvaviùayatvàt 
kadàcidutpadyamànatvàcca kenàpyàgantukena vyaïgyatva§ pratãyate | tata÷ca tadvya¤jakatayà 
kalàtattvasiddhirityàha- vedyà tadvyaktãti | tayorj¤àtçtvakartçtvayoþ, ekade÷amalavidàraõena yà 
vya¤jikà, sà kaleti kalàsiddhiþ || 17 ||

	nanu malaruddhàpi pu§saþ ÷aktiþ sçùñikàle ÷iva÷aktyà prabodhità tiùñhati, ki§ 
kalàkhyena tattvenàta àha-

	pà÷a§ tu vinà ne÷o vya¤jayati yato na sarvaviùaya§ tat |
	doùo viùamo pathya§ vinaiva no rogakartç÷aktimiva || 18 ||

	yataþ sa§sàràvasthàyৠpu§saþ caitanya§ dçkkriyàtmaka§ na sarvaviùaya§ 
dç÷yate, tataþ pà÷advàreõaiva tadã÷varo'bhivyanakti, na sàkùàt | malaparipàke tu 
dãkùàkhyayà sva÷aktyà sarvaviùaya§ tatprakà÷ayatãti vakùyàmaþ | tata÷ca 
÷iva÷aktistattvàntaràdhiùñhànenaivàtmanৠbhogadàyikà na sàkùàt, tathà sati 
buddhyàdãnàmapyànarthakyaprasaïgàditi bhàvaþ | etadeva doùa ityàdidçùñàntopanyàsena 
draóhayati | yathàhi viùamo'sàmya§ pràpto doùo vàtapittàdirapathya§ vinà rogasya 
kartç÷aktima-saukhyakaraõasàmarthya§ na vya¤jayati, api tvapathyasevàvyavadhànenaiva,

vyavadhànenaiva, tathe÷o'pi pà÷avyavadhànenaivàtmanàmasarvaviùaya§ caitanya§ 
vya¤jayatãtyetàvatàtra dçùñàntatà, na sarvathà sàmyena, tasya duþkhaikahetutvàdã÷varasya 
ca tadupakàràyaiva pravçttatvàt | etacca 
kalàdikàryakartçtvamã÷varasyànantàdyadhiùñhànenetyukta§ kiraõe- ÷uddhe'dhvani ÷ivaþ kartà 
prokto'nanto'site prabhuþ (vi0 3|27) iti || 18 ||

	nanu bhogasya karmanibandhanatvàd vij¤ànakevalasya ca karmàhitasya 
sukhaduþkhàdibhogasa§vedanàdçùñeþ karmaõaiva kevalenàtmana÷caitanyavçttimã÷varaþ 
karùatãtyata àha-

na ca karmaõaiva yasmàccaritàrtha§ karma bhoganiùpattau |
j¤àne'pi ca prasaïgàt tata÷ca vidyàdibandhavaiyarthyam || 19 ||

	nàtra karmaõaiva kevalenàtmacaitanyàbhivyaktiþ, tasya phalajanana eva caritàrthatvàt, 
kàryàntarahetutve pramàõàbhàvàcca | tasyaiva ca kàryàntarahetutve'bhyupagamyamàne 
viùayagrahaõàdhyavasàyàdikàrye'pi tasyaiva hetutva§ prasajyate | tata÷ca 
vidyàbuddhyàdãnàmapi tattvànàmànarthakyaprasaïgaþ | tatastattvàntarasahakçtasyaiva karmaõo 
bhoganimittatvamiti yathà'dhyavasàyàdikàryànyathànupapàyà buddhyàdayaþ kalpyante, eva. 
pu§so j¤ànakriyà÷aktyabhivyaktyanyathànupapattyà kalà siddhyatãti na ka÷ciddoùaþ || 19 ||

	atra parà÷aïkà-

	pårva§ kalàdiyogàdagrahaõàd dçkkriye na vidyete |
	vya¤jakarahite tatra hi no gçhyete na khalvasadbhàvàt || 20 ||

	kalàditattvasa§bandha eva j¤atvakartçtvayorutpatteþ, tatpårvakàla§ ca tayoradar÷anàt te 
j¤atvakartçtve tasminnàtmani tadàn㧠svaråpatayà na vidyete, api tu kalàdisa§yoga 
evotpadyete | tato j¤ànàdyàdhàrataivàtmanaþ siddhyati, na tu j¤atvàdiråpateti pårvaþ 
pakùaþ | siddhàntastu- vya¤jakarahita iti | ayamabhipràyaþ- jaóasvabhàvasya ghañàderiva 
j¤ànasamavàyàbhàvàt, anityaj¤ànasamavàyàbhyupagame vikàrayogena 
tasyàpyanityatvaprasaïgàt, vya¤jakasa§nidhàne j¤àtçråpasya gràhakàtmanaþ 
svasa§vedanasiddhatvàcca nityamevàtmana÷cetanàtmakatvamabhyupagantavyam | taccàtmanaþ 
svaråpamanàdimalàvçtatvàd vya¤jakena vinà na prakà÷ata ityuktam | tata÷ca kalàdiyogàt 
pårva§ vya¤jakarahitatvàt te j¤atvakartçtve tatra àtmani na prakà÷ete, na tvasattvàt | 
vya¤jakàbhàvakçto hi yo'nupalambhaþ sa nàbhàvasàdhakaþ, api tu sati vya¤jake, 
bhåtanidhànàdãnৠsattve'pi vya¤jakàsannidhàne'nupalambhàt || 20 ||

	etadevàha-

	upalambhake ca satyapi loke yannopalabhyate tadasat |
	j¤ànakriye ca tadvannàsadbhåte kadàcidataþ || 21 ||

	yasya hi ghañàdeþ pradãpàdivya¤jakasadbhàve'pi nopalambhaþ, tasyaivàsattvam, 
nànyasyàndhakàràditirodhànenànupalabhyamànasya | ata÷ca j¤ànakriye api 
vya¤jakàbhàvàdeva

deva nopalabhyete, tasmàt kadàcidapi nàsattৠvrajata ityàha- j¤ànakriye ceti | nanu 
janmanaþ pårvamanubhaviturj¤ànàdisattàni÷cayàbhàvàt sa§÷aya eva yuktaþ ? tanna, 
tadaharjàtànàmapi bàlànৠpànacaraõàbhighàtàdiceùñàvi÷eùasya prayatnapårvakasya 
hitàhitasmaraõàvinàbhàvena vyavahàrakàle siddhasya dar÷anàd janmanaþ pràgapi 
j¤atvakartçtvayoþ sattva§ siddhameva yataþ || 21 ||

etadeva dçùñàntena sàdhayati-

pràkpacanavyàpàràt tatsiddhiþ pàcake yathà tadvat |
bodhàt karaõàccàõoþ pårva§ siddhe kutastacchaktiþ || 22 ||

	yathà pàcanakriyàdar÷anena tatpårvakàla§ paridç÷yamàna§ pacanasàmarthya§ 
pàcake pràgevàstãti gamyate, na tu tatkàlamevotpadyata iti | eva§ 
j¤ànakàryayordar÷anàdàtmanaste j¤ànakriyà÷aktã pràgeva vidyete iti ni÷cãyate | tadukta§ 
÷rãmanmçgendre- caitanya§ dçkkçyàråpa§ tadastyàtmani sarvadà | sarvata÷ca yato muktau 
÷råyate sarvatomukham || (vi0 2|5) iti |

tata÷ca-

vya¤jakasàpekùatvàt tanmåla§ dçkkriyàvaraõamasti yataþ |
yadabhàve dçkkriyayoþ sarvàrthatvàdaõorna sa§saraõam || 23 ||

	yataþ sa§sàràvasthàyৠj¤ànakriyayorvya¤jakàpekùà dç÷yate, atastadapekùàyàþ 
kàraõa§ dçkkriyàcchàdana§ kimapyastãtyavasãyate | yasyàbhàve muktàtmanৠ
j¤atvakartçtvayorã÷varavat sarvaviùayakatvàt punaþ sa§sàrayogo nàstãti ÷råyate | nanu 
sà§khyairnirmala evàtmàbhyupagataþ, tadasat, sa§sàràvasthàyৠtasya 
pàratantryadar÷anàt, tasya càhetukatve muktasyàpi pàratantryaprasaïgàt, 
j¤ànakriyayorvya¤jakàpekùaõàcca | yacchråyate- pà÷àbhàve pàratantrya§ vaktavya§ 
ki§nibandhanam (mç0 vi0 7|2) ityàdi || 23 ||

eùৠcàvyaktàdãnàmutpattikramamàha-

avyaktaràgavidyàþ kalàsamutthàþ kalà ca màyàjà |
vasudhàdyastattvagaõaþ pratipu§niyataþ kalànto'yam || 24 ||
paryañati karmava÷ato bhuvanajadeheùvaya§ ca sarveùu |
bhuvanàkçtaya÷cànye skandhà j¤eyàþ kalàntànàm || 25 ||

	yadukta§ raurave- kalàtattvàdràgavidye dve tattve sa§babhåvatuþ | avyakta§ ca (vi0 
2|15) iti | kalà ceti ca÷abdàt kàlaniyatã ca màyàsamutpanne, kàlaniyatyorapi 
màyodbhåtatvena bhogakriyopakàrakatvena ca ÷ruteþ | tathàhi- niyatyabhàve hyanyopàrjitànyapi 
karmàõyanye bhu¤jãran, ràjaniyamàbhàve dvijàdikçùyàdiphalànãva dasyava iti niyàmakatvena 
niyatiþ siddhà | kàla÷càpi tasyaiva bhogàvadhiniyamahetu÷cirakùipràdipratyayaliïgaþ 

siddha evetyàdivistareõoktamasmàbhiþ mçgendravçttidãpikàyৠtattvaprakà÷avçttau ca | prokta§ 
ca mçgendre- truñyàdipratyayasyàrthaþ kàlo màyàsamudbhavaþ | kalayannà 
samutthànànniyatyà niyata§ pa÷um || (vi0 10|14) iti | etacca tattvadvaya§ kalàdyapekùayà 
bahiraïgatvàdàcàryeõa vistareõa na sàdhitam, api tu ca÷abdena såcitamityavirodhaþ | etacca 
kalàditri§÷attattvàtmaka§ såkùma÷arãra§ pratipuruùaniyatatvena teùৠbhogasàdhanamityàha- 
vasudhàdya iti | tadukta§ mçgendre- prayoktryàdimahãpràntametadaõvarthasàdhakam (vi0 12|32) 
iti | ata eva dãkùàyৠsåkùmadeha÷uddhirmàyàtattvàdhobhàga eva sthàne kàryetyukta§ 
rauravàdau | nanu ÷rãmatkàlottare- ÷abdaþ spar÷a÷ca råpa§ ca raso gandha÷ca pa¤camam | 
buddhirmanastvahaïkàraþ puryaùñakamudàhçtam || (17|4-5) iti ÷råyate ? satyam, ata 
tavaitatsåtra§ bhagavatà ràmakaõñhena tri§÷attattvavàcakatayà vyàkhyàtam | yadyeva§ 
kathamasya puryaùñakatvam, bhåtatanmàtrabuddhãndriyakarmendriyàntaþkaraõasa§j¤aiþ 
pa¤acabhirvargaistatkàraõena guõatattvena tadàpårakeõa ca 
pradhànenabhoktrisvaråpopakàrakeõa kalàdipa¤caka¤cukàtmanà ca 
vargeõàrabdhatvàdityavirodhaþ | tacca såkùma÷arãra§ bàhya÷arãrabhede'pi sçùñeràrabhya 
sa§hàrànta§ tadantaràle mokùapràptyanta§ và ekasya ekamevetyavagantavyam | 
itthamasàdhàraõarå(pa§?pà§) kalàditattvasçùñimuktvà''tmana eva 
karmànuguõabhuvanajadehaviùayàdyàdhàrabhåtৠbhuvanàtmikৠsàdhàraõ㧠
sçùñimàha- bhuvanàkçtaya÷ceti || 24-25 ||

	eùৠca tattvànৠpratipuruùa§ niyatatayà'caitanye satyanekatvàd 
bhuvanàdhàratvena sàvayavatvàcca kàryatvasiddhestadupàdàna§ màyà siddhetyàha-

vikçteþ parato màyà nityà vibhvã hyacetanà caikà |
sargasthitivilayànàmàdhàraþ kàraõa§ ca sà jagataþ || 26 ||

	upàdànakàraõatvàt sçùñyàdãnàmàdhàratvena vikçteþ svakàryavargasya parataþ, 
pañhyata iti ÷eùaþ | sà ca nityà, paramakàraõatvàt 
tasyàpyupàdànàbhyupagame'navasthàprasaïgàcca | vibhvã ca svakàryavyàpikà | 
ki¤càcetanà, upàdànatvàdeva, mçdàdãnàmupàdànànàmacaitanyameva dç÷yate yataþ | 
ekà ca paramakàraõatvàdeva | anekatve hyacaitanye satyanekatvàd ghañàdivat kàraõàntara§ 
mçgyam, ata÷cànavasthà syàt | ata eva paramàõavo na paramakàraõamutyuktam | nanu 
paramàtmaiva jagadupàdànamiti vedàntavidaþ, tadayuktam, tasyopàdànatve 
tattvàdivajjaóatvaprasaïgàt, cetanàcetanakàraõatve'syàpi tadråpatvena sà§÷atayà 
kàryatvaprasaïgàcca- yadà yadråpiõo bhàvàstadà tadråpeõa hetujàþ iti | etacca 
dåùaõa§ pà¤caràtràbhyupagatàyà nàràyaõàkhyàyàþ paraprakçterapi vij¤eyam, 
nyàyasya samànatvàt | atra sargasthitivilayànàmàdhàra ityanena satkàryavàdadç÷à 
mahàpralaye kalàdikàryàõi såkùmaråpeõa màyàyàmavasthitànãti dar÷ayati | yacchråyate- 
tadàdhàràõi kàryàõi ÷aktiråpàõi sa§hçtau | vivçtau vyaktiråpàõi vyàpriyante'rthasiddhaye 
|| (mç0 vi0 9|13) iti | eùa ca satkàryavàdo'smàbhiþ mçgendravçttidãpikàyৠvistareõa 
sàdhitaþ || 26 ||

	ittha§ ÷uddhàdhvàna§ pratipàdya yasyedamupakàraka§ tamàha-

nitya§ vibhu ca malena hyanàdisa§ruddhadçkkriya§ tattvam |
pa÷vabhidhàna§ yasya hi bhogàyà'ya§ tu parikaro'bhihitaþ || 27 ||

	yasya karmabhogàrtha§ sàdhàraõàsàdhàraõaråpo màyãyaþ parikaro'bhihitaþ, 
tadàtmavçndamalena pa÷utvàkhyenànàdyàvçtaj¤ànakriyatvàt pa÷vàkhya§ tattvamucyate | ata 
eva na malasya tattvàntaratvamapi tu pa÷utattva evàntarbhàvaþ, tena vinà pa÷utvàyogàcca | 
tat tattva§ nityam, na tu bauddhànàmiva kùaõikam, pårvànubhåtasmaraõadar÷anàt, 
kùaõikatve karmànuùñhànatatphalabhoktçtvayoranupapatte÷ca | ki¤ca vibhuþ, na tu 
kùapaõakànàmiva ÷arãraparimitaþ saïkocavikàsadharmã và, 
tàdç÷asyàcetanatvànityatvàdidoùaprasaïgàt, karmaphalabhoktçtvena ca bhogavaicitryadar÷anàt | 
anekatvamàtmanàmarthasiddhameva | vakùyati ca sa§kràntiniràkaraõasamaye | atra yadà 
kåñasthanityena malena pravàhanityena ca karmaõà'nàdisambandhasya mokùaditsàyৠ
÷ambhurmalaparipàkàrtha§ karmabhojanàya màyãyena kalàdinà sambandha§ karoti, 
tadà'sàvàtmà sakala ityucyate, mahàpralaye tu kalàdyupasa§hàrànmalakarmayuktaþ 
pralayàkalaþ, vij¤ànayogàdinà karmaõo vinà÷àt kevalamalayukto vij¤ànakala 
ityàdipa÷ubhedo'smàbhistattvaprakà÷avçttau vistareõa dar÷itaþ || 27 ||

aya§ ca-

dhva§sitabandhanajàlo dãkùàj¤ànàkhyayà tu ÷iva÷aktyà |
÷uddho'dhvà tattvànàmà prakañãkçtadçkkriya÷càõuþ || 28 ||

	tatra hyàcàryakçto niradhikaraõo và ÷ivasyànugràhyaviùayaþ ÷àkto vyàpàro 
dãkùocyate | tato dãkùàj¤ànàdi÷abdavàcyatà ÷iva÷aktyà'panãtamalàdipà÷ajàlo'ta eva 
prakà÷itasarvàrthaj¤ànakriyo'õuràtmà ÷uddhàdhvasa§j¤o bhavati | yadukta§ raurave- 
sarvà¤janavinirmukta§ ÷iva÷aktikale sthitam | àtmatattvamida§ ÷uddham (vi0 4|43) iti | nanu 
j¤ànàdevàtmanৠmokùa iti vedàntisà§khyàdayaþ, tadayuktam, malasya 
dravyatvàccakùuùaþ pañalàderiva na j¤ànamàtrànnivçttiþ sa§bhavati, api tu 
cakùurvaidyavyàpàreõeva dãkùàkhyene÷varavyàpàreõaiva | yata ukta§ svàya§bhuve- dãkùaiva 
mocayatyårdhva§ ÷aiva§ dhàma nayatyapi iti || 28 ||

	iya§ ca sa§j¤à'syànugrahottaramadhikàràdinibandhanadehasa§yoga eva, na tu  
÷ivasàmyaråpaparamuktipràptau, tadàn㧠mukta÷ivatvenaiva vyavahàràdityàha-

pa÷yati ÷iva§ sva÷aktyà dhyàyati càsau ÷iveddhayà dçùñyà |
yajate ÷ambhu§ mantrairåpakàràyàtmanaþ pareùৠca || 29 ||

	asau ÷uddhàtmà ÷ivasamartha(ta?)yà sva÷aktyàtmika(ta?)yà dçùñyà ÷iva§ dhyàyati 
pa÷yati ca | tadukta§ mokùakàrikàsu- ÷ivàrka÷aktidãdhityà samarthãkçtaciddç÷à | ÷iva§ 
÷aktyàdibhiþ sàrdha§ pa÷yatyàtmà gatàvçtiþ || (÷lo0 111) iti | ata eva pàta¤jalàdyuktavad

dyuktavad buddhyàdiviùayatva§ ÷ivasya na sa§bhavati, tasya pà÷àgocaratvàt | yadukta§ 
tatraiva- antaþkaraõavçttiryà bodhàkhyà sà mahe÷varam | na prakà÷ayitu§ ÷aktà 
pà÷atvànnigaóàdivat || (÷lo0 106) iti | ki¤càsàvàtmanaþ pareùৠca upakàràrtha§ 
tameva vividhairyaj¤airyajati | yaduka§ raurave- yajanti vividhairyaj¤airmantratantravi÷àradàþ | 
gurutantràdyanuj¤àtà dãkùàvicchinnabandhanàþ || (vi0 2|21-22) iti | tatràcàryà 
vidye÷varàdaya÷càdhikàrakùayàdàtmopakàràrtha§ bhogamokùadànàdiparopakàràya ca 
yajanti, sadhakaþ putrako và'tmana eva bhogamokùàrthamiti bhedaþ || 29 ||

	teùu madhyànmàyàgarbhàdhikàrã÷varatattvamàha-

maõóalinaþ ÷rãkaõñhaþ krodhàdyàþ ÷atabhavàþ savãre÷àþ |
ete kalàdiyogàt prakañãkçtadçkkriyàþ pare÷ena || 30 ||

	tatra maõóalinaþ aùñau kalàmastakasthàþ | yadukta§ raurave- maõóalàdhipatibhyo 
yastattvamàrgaþ pratiùñhitaþ (vi0 4|21) iti | ÷rãkaõñho guõatattvanilayo'dhastanabhuvanàde÷ca 
kartà | krodhàdaya÷ca guõamastakasthà aùñàveva ÷atabhavàþ ÷atarudrà 
brahmàõóadhàrakàþ | vãre÷o vãrabhadraþ ÷atarudràdhiùñhàtà | ete ca ÷ivenaiva 
prakañãkçtadçkkriyàþ | tata÷càrinibandhanàt kalàdiyogàdapi pa÷uvanna viparãtaj¤ànayoginaþ, 
÷ivena sàkùàdanugçhãtatvàt | yaduktam- kalàyoge'pi no va÷yàþ kalànৠpa÷usaïghavat 
(mo0 kà0 82) iti | sa tu kalàdiyogasteùàmanantakartçka eva, ÷uddhe'dhvani ÷ivaþ kartà 
prokto'nanto'site prabhuþ (ki0 vi0 3|27) iti ÷ruteþ || 30 ||

	kurvanti bhuktimuktã svagocare niyogataþ pu§sàm |

	etaccàparamantre÷varatattva§ màyàgarbhàdhikàrãtyàha-
	
	mantre÷atattvametad màyàkàryàdhikàryaparam || 31 ||

	ittha§ paramamantre÷ànuktvà mantràn vaktumàha-

	sargàdàvaõukoñyaþ sapte÷ànena dàritàvaraõàþ |
	jvàlitadçkkartçtvàt tattva§ mantràkhyametaddhi || 32 ||

	atra ca vij¤ànakevalànaùñau bodhayàmàsa pudgalàn (mà0 vi0 1|19) iti ÷ruteþ 
÷uddhàdhvavartitvàcca vij¤ànakalànৠmadhyàt paripakvamalànàmeva 
tatpàkatàratamyava÷àd vidye÷varatve mantre÷varatve ca niyogaþ, 
aparamantre÷varatve'÷uddhàdhvavartitvàdapakvamalànৠpralayàkalànàmeveti mantavyam | 
mantra÷abda÷càtra- (sàrdhatri÷atikàlottaravçttiþ (pç0 4, ñi0 22) draùñavyà | ÷loko'ya§ 
mçgendravçttau (kri0 1|1) ca dç÷yate |) manana§ sarvaveditva§ tràõa§ sa§sàryanugrahaþ | 
mananatràõadharmitvànmantra ityabhidhãyate || iti ÷ruteþ ÷iva÷aktitadanugçhãteùu ca vartate | 
upacàràttu vàcaka÷abdànৠmantratvamiti vakùyàmaþ | nirmalatvàcca prakà÷itaj¤ànakriyà 
ete mananàdidharmayogàcchuddhavidyàtattvà÷ritatvàcca rauravàdau ÷aiva÷àstre 
mantratattvamityucyante |

ata eva ÷uddhavidyàsa§yojanàt pårva§ mayordhvasthàna eva malavicchittirdãkùàyৠkàryeti 
guravaþ || 32 ||

	athaiùàmanugrahakaraõatvamàha-

jagati kçte tatràrdha§ mantràõৠ÷ivasamàhçtàn pu§saþ |
anugçhya yàti hi vinà de÷ikamårti prayuktamã÷ena || 33 ||

	tatra teùu saptakoñisa§khyeùvaõuùu madhyàdardha§ 
gurvadhikaraõamanapekùyaive÷vareõa prayukta§ sat ÷ivasamàhçtàn ÷ivenaivànugraha÷aktyà 
viùayãkçtàn pu§so'nugçhya sçùñyanantarameva yàtãti, anugrahamiti ÷eùaþ | yadukta§ 
mçgendre- prayoktçdehasàpekùa§ tadardhamakhile'dhvani | kçtvàdhikàra§ sthityante ÷iva§ 
vi÷ati se÷varam || vinàdhikaraõenànyat pradhànavikçteradhaþ | kçtvà'dhikàramã÷eùñamapaiti 
(vi0 4|7-8) iti | teùu madhyàd vi÷iùñamalapàkavantaþ sçùñyanantarameva mokùabhàjaþ, anye 
sa§hàrakàla evetyarthaþ || 33 ||

	ata evànyasyàrdhasya vyàpàramàha-

÷ivakçtamaõóalamantrairyukta§ cànyat prayuktamã÷ena |
de÷ikadehasthena tu dãkùàkhyena prayogeõa || 34 ||
viùavannikçntati pa÷oþ sahasà malakarmayonikàryàõi |
àràdhita§ tu siddhãryacchati vividhà÷ca sàdhakendrebhyaþ || 35 ||

	÷ivena pa÷vanugrahàrthamutpàditairmahàmaõóalavidyàïgàdimaõóalaisteùu påjyatayà 
÷rutairmantrai÷ca sahitamanyadardhamàcàryamårtisthene÷ena prayukta§ sat 
pa÷ormalakarmamàyàkàryàõi viùamiva sahasà nikçntati | ata eva sakalasyaiva 
gurvadhikaraõa÷ivànugrahaþ, tasyaiva bandhatrayayogàt | mala÷càtra eka 
evànekàtmàvàrakàneka÷aktiyukto nityo vyàpaka÷ca | yacchråyate- tadeka§ 
sarvabhåtànàmanàdi nibióa§ mahat | pratyàtmasthasvakàlàntàpàyi÷aktisamåhavat || (mç0 
vi0 7|8) iti | tata÷ca yasyàþ ÷akteþ pàkaþ, tasyà eva dãkùayà rodha iti malaikye yugapat 
sarvamokùaprasaïgo'pi parihçtaþ | karma ca dharmàdharmàtmaka§ puruùaniyata§ 
pravàhànàdi | yonistu màyà, tatkàryàõi ca sàdhàraõàsàdhàraõaråpàõi 
karmanimittatvàdàgantukànyapi pravàhànàdãnyeva, bãjàïkuravadanàditvenaiva 
karma÷arãraprabandhasya siddheþ | etàni ca malàdãni dãkùàkhyena 
mantrakaraõene÷varavyàpàreõa nivartante, yathà mantrapårvikayà kriyayà viùanivçttirdç÷yate | 
ata÷ca mantràõàmanugràhakakaraõatvam, vidye÷varàõৠtu paràparàõàmàcàryavat 
tatkartçtvamiti bhedaþ | ki¤caita(danya?)darthamàràdhyamàna§ sàdhakebhyo bhogàbhilàùibhyo 
vividhàþ siddhãþ prayacchati | yadukta§ raurave (raurave nopalabhyate vacanametaditi ma0 pà0 
vi0 (pç0 26, ñi0 7) draùñavyà |)- 

	dãkùàpåtà gaõapatigurormaõóale janmavantaþ
	siddhà mantraistaruõadinakçnmaõóalodbhàsidehàþ |
	bhuktvà bhogàn suciramamarastrãnikàyairupetàþ
	srastotkaõñhàþ ÷ivapadaparai÷varyabhàjo bhavanti || iti || 35 ||

     nanu dãkùayà bandhanivçttiràtmano jàteti kathamavagamyate ? ata àha-
     
÷uddhi§ vrajati tulàyৠdãkùàto brahma(ha?he)tyato mukhyàt |
pratyayato jànãyàd bandhanavigama§ viùakùayavat || 36 ||
     
     iha yaddãkùàyৠmahàpàtakayogino'pyapetapàtakatva§ dçùñam | tathàhi 
÷rãmatkàlottaràdyuktavanmantralabdhadhañàropaõena tasya gaurava§ parãkùya 
pa÷càdudghàtamantroccàraõàdipårva§ tacchuddhi§ kçtvà punardhañàropaõe tasya 
làghavamutpadyamàna§ dç÷yate | etaccopalakùaõa§ nirbãjakaraõàdãnৠpratyayàntaràõàm 
| tato'smàd dç÷yamànàt pratyayàdahituõóikakriyayà viùaharaõavad dãkùàkhyayà 
kriyayàþbandhanàpagamaþ siddha iti j¤àtavyam | tata eva ca dçùñàrtheùu 
viùabhåtarasavàdàdiùu tadàgamasya phalavattva§ dçùñvà tadvadevàdçùñasyàpi tacchàstrasya 
satyatvamanumãyata iti ÷ivasya paramàptatva§ siddham | yaduktam- (àyurvedàcca gaõitàditi 
mçgendravçtti(vi0 1|1)sthaþ pàñhaþ |) viùàdyabhàvasa§dçùñermantravàdàcca sasvaràt | 
rasopaniùadàñopàdàptaþ sa parigçhyate || iti || 36 ||
     
     nanveva§ ced dãkùayaiva samastapàpakùayàt tatkùaõameva ÷arãrapàtaprasaïgo'ta 
àha-
     
     eùyatphalakçtidàhàd dãkùitamàtrasya patati no piõóaþ |
     bhavati ca kàcid dãkùà yà hantyapi vartamànaphalam || 37 ||
     
     eùyatphalànàmeva karmaõৠsadyonirvàõadãkùayà dàhàdàrabdhakàryasya 
karmaõopasthàpitatvàcca dãkùottarakàla§ ÷arãrasthitiraviruddhà | yadukta§ kiraõe- 
anekabhavika§ karma dagdha§ bãjamivàõubhiþ | bhaviùyadapi sa§ruddha§ yeneda§ taddhi 
bhogataþ || (vi0 6|19) iti | atyantamalaparipàke tu sadyonirvàõadãkùayà tasyàpi kùaya ityàha- 
bhavati ceti | tatràpi sa§skàrava÷àt ki¤citkàla§ sthitiþ sa§bhavatyeva | yadàhuþ- tiùñhati 
sa§skàrava÷àccakrabhramivad dhçta÷arãraþ (sà§0 kà0 67) iti || 37 ||
     
     idàn㧠bhaviùyadapi sa§ruddhamiti j¤àpakokta§ vi÷eùayati-
     
kçtamapi phalàya na syàd dãkùoparyåùaroptabãjamiva |
balavadvi÷eùa÷àstravyatikarajàta§ vihàya karmaikam || 38 ||
     
     dãkùottarakàla§ vihitatvenànuùñhãyamànamiùñàpårtàdiråpa§ karma dãkùayaiva 
ruddha÷aktitvànna punaþ ÷arãrayogàdiphalajanakam | vi÷eùa÷àstrasiddha§ 
sàdhakenànuùñhãyamàna§ tu mantràràdhanàdi karma phaladameva | yadukta§ 
såkùmasvàya§bhuve- yo yatràbhilaùedbhogàn sa tatraiva niyojitaþ | 
siddhibhàïmantrasàmarthyàt iti | ki¤ca, mumukùorapi vi÷eùa÷àstravihità[na]nuùñhàne 
tanniùiddhànuùñhàne càkçtapràya÷cittasya pratyavàyayogaþ ÷råyate- (samayollaïghanàditi 
tatratyaþ pàñhaþ |) àj¤àvilaïghanàt prokta§ kravyàdatva§ ÷ata§ samàþ (sà0 kà0 25|2) 
iti | tadvihitatvàdeva ca sàmànya÷àstrasiddho'pi varõà÷ramàcàro'nuùñheya eva | 
yacchråyate- (mçgendravçttidãpikàyৠ(vi 1|1) ÷rãmadbhàrgavavacanatayà smaryate |) iti 
varõà÷ramàcàràn manasàpi na

laïghayet || yo yasminnà÷rame tiùñhan pràpto dãkùৠ÷ivàtmikàm | sa tasminneva 
sa§tiùñhan ÷ivadharma§ ca pàlayet || iti || 38 ||

	nanu samayollaïghanàdipratyavàyayuktasyàkçtapràya÷cittasya mokùo và na và'ta 
àha-

tasmàdapyakçtavidhiþ ki¤citkàla§ pi÷àcavararàjaþ |
bhràntyà vimalàtmà'sau vrajati hi samatৠpare÷ena || 39 ||

	atra ca dãkùottarakàla§ snànàrcanàdisamayànuùñhànenàrabdhakàryapà÷akùayaþ 
pratyahamapacayena kriyate | tataþ sàpekùadãkùàbhàjৠ÷aktànৠ
samayàcàravi÷eùo'nuùñheyaþ | bàli÷ànৠca nirapekùadãkùàbhàjৠ
guru÷u÷råùà÷ivàrcanàdi yàvacchakyamanuùñheyam, ata eva tadanuùñhànena 
dãkùàniùpattiranumãyate | tata÷ca yasya malaparipàkabalena tãvratara÷aktipàtanam, na 
dãkùàvaikalyam, nàpi samayollaïghanàdi, tasya dehapàtàntara§ mokùaþ | yasya tu 
malaparipàkamàndyànmandataràdi÷aktipàtasya dãkùottara§ daivànmànuùàt pratibalàt 
samayollaïghana§ samurpadyate, so'nanuùñhitasamayàcàro'kçtapràya÷cittavidhi÷ca 
pi÷àcaràjàtmaka§ samayollaïghanaphala§ kàmyaphalamivànubhåya punarvimalàtmà 
para÷ivasàmya§ mokùaråpa§ pràpnoti | yaduktam- pràya÷cittavi÷uddhasya matiþ ÷uddhà 
prakãrtità iti | yasya tu dçùñàrthatayà kçtrimagurubhaktyàdinà kçtadãkùitasya buddhipårvameva 
samayànanuùñhàna§ na tasya sà niùpannà, guru÷ca pràya÷cittã bhavati | yacchråyate- tatra 
mithyàprayuktà'õuþ pràya÷cittã bhaved guruþ (mç0 kri0 8|242) iti, àtmadãkùৠguruþ 
kuryàdvyabhicàriõi dãkùitaþ iti ca || 39 ||

	ittha§ pràsaïgikadãkùàphala§ pratipàdya prakçte mantrànantara§ mantre÷varànàha-

	mantràdisargapårva§ tvaùñau devena dàritàvaraõàþ |
	aõavaþ kçtasarvàrthaj¤ànavyàpàrasàmarthyàþ || 40 ||

	mantràdisçùñeþ pràgevàùñàvaõavo vij¤ànakalàþ ÷ivenàpanãtamalàþ 
sarvaviùayaj¤ànakriyà÷ca sampannàþ | yadukta§ mçgendre- tatràdau kevalàõånৠ
yogyànৠkurute'ùñakam | vàmàdi÷aktibhiryukta§ saptakoñiparicchadam || (vi0 4|2) iti || 40 ||

	ke te ? ki¤ca kurvantãtyata àha-

	te'nante÷apramukhàþ patibhàvàt prerayanti mantràdãn |
	sargasthitilayamuktãþ kurvanti harecchayà nunnàþ || 41 ||

	te cànantasåkùma÷ivottamaikanetraikarudratrimårti÷rãkaõñha-÷ikhaõóisa§j¤à 
mantramahe÷varatvena mantràdãn prerayanti | ki¤ca, sargàdicatuùñaya§ tadavinàbhåta§ 
bhojanàtmaka§ tirobhàva§ ca kurvanti | yadukta§ raurave- 
sthitisa§rakùaõàdànabhàvànugrahakàriõaþ (vi0 1|15) iti | pa¤cakçtyàdhikàritve'pi naiùৠ
÷ivasàmyamityàha- harecchayà nunnà iti | adhikàramalayogena preryatvàcchivàpekùayaiùৠ
kalayà nyåna§ kartçtvam, mantramantre÷varàõৠtu tato'pi nyånam | ata evànantasya 
sarvotkçùñatva§ ÷råyate- teùàmananta÷aktãnàmanantaþ parame÷varaþ (rau0 vi0 2|12) iti |

sarvaj¤atva§ tu sarveùৠsamànameva, vi÷eùà÷ravaõàt | eùৠca sarveùৠ
mahàpralaye'dhikàraviràmànmuktirityukta§ rauravàdau- anantaþ paramasteùৠmahatৠ
cakravartinàm | vihita§ sarvakartçtvakàraõa§ parama§ padam || (vi0 2|13) iti || 41 ||

	eva§ ce÷varatattvà÷rità mantramahe÷varatvenocyanta ityàha-

mantre÷atattvametat paramaõavo'dhvadvaye ca tatpatayaþ |
abhidhàyakamanuliïgà hyabhidhàna§ no nirarthaka§ yasmàt || 42 ||

	adhvadvayo ÷uddhà÷uddhàtmake mananatràõayogino'õavastatpataya÷ca mantre÷varà 
mantramahe÷varà ucyante | anenà÷uddhàdhvavartinaþ sà¤janà api mantràþ sa§bhavantãti 
dar÷ayati | yaduktam- (sàrdhatri÷atikàlottaravçttiþ (pç0 146, ñi0 7) draùñavyà |) anye 
pràdhànikà mantrà brahmaviùõvàdayaþ pare | sà¤janàste'õóamadhyasthàþ 
sàttvaràjasatàmasàþ || iti | ata÷ca vàcaka÷abdànàmacetanatvena 
mananatràõadharmàsa§bhavàdabhidhàyakatvenopacàrànmantra-÷abdavàcyatvamityàha- 
abhidhàyaketi | ghañapañàdyabhidhàna÷abdo vàcyàrthaniùñha eva dç÷yate, 
tasmàdanantàdyabhidhàyaka÷abdàtmakairmantrairliïgabhåtairabhidheyàste 
mantre÷varàdyàtmànastajjapàdinà phalapradàtàraþ siddhàþ | etena ÷abdamàtrameva devateti 
ye mãmà§sakà manyante te pratikùiptàþ, acetanasya cetanàdhiùñhànàdeva kàryakaratvàt | 
ata÷ca pratimàdàviva mantràtmake ÷abde'bhivyaktàþ ÷ivàdivàcyamantrà eva phaladà 
ityavagantavyam || 42 ||

	atra ca ÷abdasya racanàvattvena ghañàdivat kàryatvàcchabdàrthasa§bandhasyàpi 
nityatvàyogena sàïketikatvàt sarvaj¤a eve÷varastatsaïketakartetyàha-

	vidyàvidye÷ànৠsàmànyavi÷eùadharmavicchambhuþ |
	mantrànakarod yasmàdarthavidabhidhànakçd dçùñaþ || 43 ||

	yasmàt putràdyarthànৠtattadarthavideva pitràdirloke'bhidhànakçd dçùñaþ, 
tasmànmantre÷varàtmanàmapi vàcakàn mantràn ÷ambhurevàkàrùãt | sa eva teùৠ
sàmànyavi÷eùalakùaõaj¤o yataþ | sàmànyalakùaõa§ teùৠnityatvavyàpakatvàdi, 
vi÷eùalakùaõa§ tu malàva÷eùatastattatpadayojyatvamityavagantavyam | atra 
mantràdyàtmaka÷abdopàdànatayà vidye÷varàdãnৠ
dehendriyàdyàdhàrabhåta÷uddhàdhvabhuvanopàdànatvena kuõóalinyàkhyà mahàmàyà 
siddhà | yadukta§ rauravàdau- màyopari mahàmàyà (vi0 4|28) iti | mçgendre'pi- ÷akternàdo 
bhaved bindurakùara§ màtçkà tataþ (kri0 1|2) iti, ÷uddhàdhvanyapi màyàyàþ parasyàþ 
(mç0 vi0 13|5) iti ca | eùa ca vedye÷varasadà÷ivàdi÷uddhatattvabhedastatkàraõabhåtaparabindu-
siddhiprakàra÷ca mataïgàdau vistareõoktaþ, sàdhita÷ca ratnatrayollekhinyàmasmàbhiriti tata 
evàvadhàryam || 43 ||

     athaiùৠvidye÷varàdãnৠsvasvàdhiùñheyopàdhibhedabhinnàbhyৠ
÷akti÷ivàbhyৠsa§hatiråpatvamàgameùu ÷råyata ityàha-
     
     aõu÷akti÷a§bhyupakùà vidyàvidye÷vareùu vidvadbhiþ |
     ekaþ ÷ivo'vikàrã tacchakti÷càpyato na yogyau tau || 44 ||
     bahudhà sthàtu§ yadvà caitanyavinàkçtau vikàritvàt |
     atha ÷ambhureka eva hi yogãva bhavedanekamårtisthaþ || 45 ||
     
     gãtàyৠ÷råyate- anugrahàya lokasya ÷ivo mantra iti ÷rutiþ | yà tvanugràhikà 
÷aktiþ sà mantratvamihàgatà || iti, caturvi§÷atiràkhyàtà mantràõàmã÷varàþ paràþ | 
àõavàþ ÷àmbhavàþ ÷àktàstathànyà mantrakoñayaþ || aõóasyàdhàrakà hyeva§ 
vãrabhadrapurassaràþ | iti ca | eùu càõupakùasya proktavanmukhya eva bhedaþ | 
÷ambhu÷aktipakùayostu tadadhiùñhànava÷àdaupacàrika ityàha- ekaþ ÷iva iti | atraika eva ÷ivo 
jagatkartà sarvànugràhaka÷ca, tasyaivànàdimuktatvàt | ukta§ ca rauravàdau- ÷ivatattva§ 
para§ hyekam (vi0 2|4) iti | ÷rutirapyàha- eka eva rudro na dvitãyàya tasthe (atha0 u0 2|7) iti | 
na càneke÷varatve jagatkàryasiddhiþ, anekakartçkàõৠ
rathàdãnàmapyekasthapatãcchànuvartana§ vinà'nutpatteþ | yadàhuþ- bahavo yatra netàraþ 
sarve paõóitamàninaþ | sarve mahattvamicchanti tadvyaktamavasãdati || iti | anena 
pravàhe÷varapakùo'pi nirastaþ, ai÷varyasya svaråpavyaktilàbhàtmakatvena vinà÷ànupapatteþ | 
sa càvikàrã, nityatvàccetanatvàcca | tacchakti÷ca tàdç÷yeva, taddharmatvàt | nahi 
nityasyànityadharmayogaþ, dharmadharmiõoravyatirekeõa dharmiõo'pyanityatvaprasaïgàt | atastau 
÷akti÷ivàvanantàdibhedena bahudhà sthàtu§ yuktau | yadvà 
tayoranekadhà'vasthànamabhyupagamyate, tadà vikàritvànmàyàdivadacetanau prasajyete | 
tayo÷càcetanatva§ na yuktam, cetanatvenaiva ÷ravaõàt, acetanasya cetanàdhiùñhàna§ vinà 
pariõàmàdyayogàcca | tasmàdaupacàrika eva tayorbhedaþ | yacchråyate- adhikàrã sa bhogã 
ca layã syàdupacàrataþ iti, tathà- kintu yaþ patibhedo'smin sa ÷àstre ÷aktibhedavat | 
kçtyabhedopacàreõa tadbhedasthànabhedajaþ || (mç0 vi0 13|164-165) iti ca | atra 
parà÷aïkàmàha- atha ÷ambhuriti || 44-45 ||
     eko'pi ÷ivo yogivadanekadehàdhiùñhànena sadà÷ivànantàdisa§j¤àbheda§ labhata iti 
cet, taccàyuktamityàha-
     
÷aktirmårtistasya hi sà caikà nàpyaya§ mukhyaþ |
bahavaþ ÷reyobhàjaþ puruùàsteùৠca dçkkriyotkarùaþ || 46 ||
vya¤jakabhedotkarùàd dçùño'tastadbhavo mukhyaþ |
     
     yasmàcchivasya nirmalatvena paramàrthatvena baindavàdidehàyogàcchaktireva dehakàrya§ 
kurvàõopacàreõa mårtirucyate | sà caikaivetyuktam | tasmàdã÷ànàdistadbhedo'pi na vàstava 
eveti yoginàmiva ÷arãrabhedo'pyasya na mukhya eva | nanu- pa¤cavaktrastripa¤cadçk

ityàdinà ÷ivasyàpi ÷arãrabhedaþ ÷råyate, satyam, so'pi dhyànàrthameva ÷råyate | 
yadukta§ pauùkare- sàdhakasya tu lakùyàrtha§ tasya råpamudàhçtam iti | aõupakùabhedastu 
mukhya evetyàha- bahavaþ ÷reya iti | atra hi bhogabhedàjjananamaraõabhedàcca 
bhogamokùàrtha§ tvete ÷reyobhàjaþ puruùà bahava eva dç÷yante | teùৠca 
vya¤jaka÷arãrendriyàdisa§bhavàdutkarùaþ, uttarottara§ j¤ànàkriyotkarùa÷ca dç÷yate | 
tasmàdeùàmapi vidyàvidye÷varàõৠproktavacchivànugrahabhedena tattadadhikàrabhedàd 
bhuvanabhedàcca tatsa§bhavo bhedo vàstava eva || 46 ||

	tata÷ca-

kurute'rtha§ ÷iva÷aktã tànadhiruhyeha tadgatàd bhedàt || 47 ||
bhinne iva lakùyete guõato jàtita÷ca tannàma |

	yasmàt tànadhiùñhàya ÷iva÷aktã puruùàrtha§ sàdhayataþ, tatastadbhedena te api 
bhinne iva bhavataþ | sa ca sa÷aktikaþ ÷ivastadgatakçtyabhedayogena gauõyà vçttyà 
tattatsa§j¤àvàn bhavati || 47 ||

	ataþ ÷iva eva sarvànugràhaka ityàha-

	nityasvabhàvavimalaþ sarvaj¤aþ sarvakçcce÷aþ || 48 ||
	avihata÷aktiþ ÷ambhuþ suhçdekaþ sarvapuruùàõàm |
	atra ca ÷aktidvitaya§ bodhadhyànàdisiddhaye gaditam || 49 ||
	mårtistadvà§÷ceti le÷àdukti÷ca ÷akti÷aktimatoþ |

	atra ÷àstre bhogamokùasidhyartha§ j¤eyatayà ca sakalaniùkalàkhya§ 
÷akti÷aktimatsaj¤a§ và tattvadvayamuktam | tayo÷ca ÷akti÷aktimatormårtimårtimattvenoktirj¤eyà 
| etadukta§ bhavati- adhikàràvasthàyৠkàryabhedàdaùñatri§÷atkalàbhedabhinnà 
÷aktirevàsya mårtiþ | tadyogàdeva càsau sakalaþ procyate | uparatavyàpàratayà yukto 
niùkala iti || 48-49 ||

	tৠca-

mårtimadhiùñhàya haraþ puruùàõৠparahitaikadçk ÷ambhuþ || 50 ||
kurute tu bhuktimuktã ruddhabalatvàt svato'samarthànàm |

	dhyeyàkàràbhivyaktৠ÷aktiråpৠmårtimadhiùñhàya parahitaikadar÷ã 
÷ambhurmalàvçtasàmarthyatvena svabhogamokùàya svayamasamarthànৠpu§sৠ
bhogamokùau kurute | sa ca pà÷àn pa÷ubhyo harati, tà§÷ca bhogàrtha§ và haratãti haraþ 
kathyate | yaduktam- (netratantrodyote'pi (1|3) uddhçto dç÷yate'ya§ ÷lokàrdhaþ |) harati 
pa÷ubhyaþ pà÷àn pu§so'pyårdhva§ pada§ tatastu haraþ iti | prayoga÷càtra- puruùà 
bhogàrtha§ mokùàrtha§ và na svaya§ pravartitu§ ÷aktàþ, baddhatvenàsvatantratvàt, 
meùàdibaddhapa÷uvat | pà÷à÷ca na puruùàrtha§ svaya§ pravartante nivartante và, 
jaóatvàdrajjvàdivat | ato yasteùৠbhogamokùahetuþ, saþ ÷iva eva siddhaþ || 50 ||

atra ca-

	vidyàvidye÷atva§ càparamuktiþ pareha ÷ivasamatà || 51 ||

	vidyàdipadànৠparamuktyapekùayà preryatve'pi màyottãrõatvànnirmalatvàcca na 
punaþ sa§sàrayoga ityaparamuktitvam | ÷ivasàmya§ tu paramokùa eva || 51 ||

	tata÷ca-

sarvavyàptyarhatvànnàma vyàpsyanti mantràdyàþ |
patyà vya¤jita÷aktiþ puruùo'to jàyate'sya patisamatà || 52 ||
vya¤jakamanukurvantã pårva§ dçùñà ca ÷aktiraõoþ |
pràg dçùñatvàcchakterno sa§kràntirna jàtivaccaikà || 53 ||

	mantràdayaþ paramuktyarhatvànmuktasa§j¤àbhàja ityarthaþ | nanu 
sa§sàràvasthàyৠpuruùasya ki¤cijj¤atvadar÷anànmuktàvapi tàdç÷a evàta àha- patyà 
vya¤jiteti | sarvaj¤ena sarvasàmarthyayuktena ca ÷ivena yato'sau pumàn vya¤jita÷aktistato'sya 
tatsàmya§ bhavatyeva | tathàhi- sa§sàràvasthàyàmabhivya¤jakabalànusàreõa 
keùà§cidaj¤ànàdiyogo'nyeùৠca j¤ànàdyutkarùo dç÷yate | ata 
eve÷varaguõasa§kràntimokùavàdo'pyayukta ityàha- pràgdçùñatvàditi | puruùe pràj¤e 
j¤ànàdi÷akterdçùñatvàdamårtasya guõasa§kràntyayogàt tatsa§kràntau dçùñàdar÷anàcca 
sa§kràntipakùo'yuktaþ | eùa ca sa§kràntyàdimokùaniràsaprakàrastatrabhavatà àcàryeõa- 
nodàharaõasadbhàvo guõasa§kràntisàdhane || vij¤ànamupade÷àttu tàdçganyat prajàyate | 
dãpàntara samutpattiþ pradãpàdindhanàntare | amårtasya ca sa§kràntau na loko na parãkùakaþ 
|| (pa0 kà0 13-22) ityàdibhiþ kàrikàbhiþ ÷rãmadrauravavçttau vistareõa sàdhitaþ | sà ca 
÷ivasàmyaråpà muktirna gotvàdijàtivadekà, api tu bhinnaiva pratipuruùagatà, 
sàdç÷yavyatirekeõa jàterasa§bhavàdityapi tatraiva sàdhitam, puruùàõৠ
proktavadanekatvàdekamokùe sarvamokùaprasaïgàcca || 52-53 ||

	paramàtmalayàkhyo'pi mokùo na sa§bhavatãtyàha-

asakçt pçthagupalabdhàþ puruùàstenàpi na tvaikyam |
na ca nà÷aþ pu§÷aktyormuktau yasmàt tayoranàditvam || 54 ||

	muktàviti vakùyamàõenànvayaþ | muktau naiyàyikàdyupagatasa§vidabhàvo'pyayuktaþ, 
÷akti÷aktimato÷cidråpatayà nityatvena ca sàdhanàdityàha- na ca nà÷a iti || 54 ||

	ata evànàditvena nityatvànmokùanimittabhåtasya ÷ivasya ÷aktyàtmanastadai÷varyasya và 
nà÷o na sa§bhavati | tata÷ca tannà÷ena mukte tadai÷varyorpattiriti 
yatpravàhe÷varavàdibhirucyate, tadayuktamityàha-

	nàpi ca ÷ivasya ÷akterathavà'bhàvo nimittasya |

	eùৠca-

	apçthakkçtya guõatvàdupalabdhiþ procyate vi÷eùa÷ca || 55 ||

	÷ivasya muktàtmanৠca samànaguõatvàdapçthagekaråpaivopalabdhiþ sarvaviùayo 
j¤ànàdiprakà÷aþ procyate | ki§ punarebhyaþ ÷ivasya vi÷eùa ityàha- vi÷eùa iti || 55 ||

	mukteùu ÷ivàjjàta§ màhàtmyamanàdimadhyàntam |

	teùu muktàtmasvanàdimadhyàntamapi màhàtmya§ sarvaj¤atvasarvakar-
tçtvàtmakamanàdimalàvçtattvàcchivànnimittabhåtàdabhivyaktam | 
÷ivastvanàdisiddhasarvaj¤atvasarvakartçtva[yukta] ityayamasyaiùৠca vi÷eùaþ || 56 ||

ittha§ sakalavaraprada àràdhyaþ ÷ambhureva tattvavidà || 56 ||
tasmi§stuùñe siddhirmukti÷ca parà bhavet pu§saþ |

	taduktamatharva÷ikhàyàm- ÷iva eko dhyeyaþ ÷ivaïkaraþ sarvamanyat parityajya (2 ka0) 
iti | ata÷ca sarvànugràhakatvàt sarvakartçtvàcca tadàgamasya ÷aivàkhyasyaiva pràmàõyam, 
àgamàntaràõৠbauddhàdãnàmanyeùàmasarvaj¤apraõãtatvena parasparavirodhàt | yadahuþ 
(ratnakãrtinibandhàvalyৠsarvaj¤asiddhau (pç0 5) (kumàrila) bhaññavacanatvenoddhçto'ya§ 
÷loka iti ma0 pà0 vi0 (pç0 67, ñi0 18) draùñavyam |)- sugato yadi sarvaj¤aþ kapilo neti kà 
pramà | athobhàvapi sarvaj¤au matibhedaþ katha§ tayoþ || iti | nanu ÷aivasyàpi 
àgamàntaravirodhàdapramàõyam, tanna, virodhàbhàvàt | tathàhi- 
sarvà'nyàgamapràpyasthànapradar÷anapårva§ tadanadhigatàrthaprakà÷akatvàdasya 
pràmàõyamanivàryameva | yadàhuþ- anadhigatàrthagantç pramàõam iti | ki¤ca, (pårvatanã 
129 pçùñhasthà tçtãyà ñippaõã draùñavyà |) iti varõà÷ramàcàràn manasàpi na laïghayet 
ityàdibhirvarõà÷ramàcàràbhyanuj¤ànena vedàvirodhàd vedavitparigrahaõàccàsya 
matàntaràõàmiva na pàùaõóitvam | tathà puràõetihàsayoþ ÷vetopamanyuprabhçtãnৠ
maharùãõàmatrànuùñhàna§ ÷råyate, mahàbhàrate ca naranàràyaõayora÷vatthàmna÷ca | 
àbhyৠliïge'rcite devastvayà'rcàyৠyuge yuge iti suvarõàkùe ca viùõostadàràdhanàt 
prasàda÷ca | api ca- nànyat priyataro loke mama kçùõa bhaviùyati ityàdi ràmàyaõe ca | 
kàrtavãryàdismçtiùu ca pratiùñhàpårvako dharmaþ- pakveùñakàcita§ samyag yaþ karoti 
÷ivàlayam ityàdi | såtre ca- mokùa§ vinirdi÷et iti ca | atharva÷iraþsu 
÷vetà÷vataràdiùåpaniùatsu liïgà'rcanàdi ÷råyate | tato nàsyàvigànatà, na ca 
vicchinnamålatà, na ca kai÷cideva parigrahaþ | atastadvàkya§ sarvapramàõàbàdhitatvàt 
sarvotkçùñatvàcca gràhyameva | ukta§ ca mokùakàrikàsu- na cànyena pramàõena 
sa§ruddhastasya gocaraþ | ÷rotriyairapyato gràhya§ tatphalàdhikasàdhanam || (÷lo0 146) iti || 
57 ||

	atha keneda§ prakaraõa§ kçtamityàha-

ityavadat tattvàni tu sadyojyotiþ suvçttikçt || 57 ||

|| iti tattvasa§grahaþ samàptaþ ||

suvçttiþ sadvçttiriti rauravavçtternàma, tatkartreda§ nirmitamityarthaþ || 57 ||

÷rãmatkheñakanandanàrkakiraõaiþ sadvçttivàkyàtmakai-
	rdhvastàj¤ànatama÷cayena guruõà'dhoràdinà ÷ambhunà |
tattvaj¤ànabubhutsubhirbudhavaraiþ sa§pràrthitenàdaràt
		tattvànàmatisa§grahasya vivçtirlaghvã sphuña§ nirmità ||

|| ityaghora÷ivàcàryaviracità tattvasa§grahañãkà samàptà ||