################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## tattvaprakaa"sa.h ## ## From the A.s.taprakara.nam edited by k.r.s.na "saastrii ## ## First published in Devasaalapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Velthius transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## tattvaprakaa"sa.h "sriikumaarak.rtayaa taatparyadiipikayaa "sriimadaghora"sivaacaaryapra.niitayaa v.rttyaa ca sahita.h | cidghana eko vyaapii nitya.h satatodita.h prabhu.h "saanta.h | jayati jagadekabiija.m sarvaanugraahaka.h "sambhu.h || 1 || taatparyadiipikaa nama.h "sarvaaya devaaya kaara.natrayahetave | nirmalaaya sadaanandacitsvaruupaaya "sambhave || "sakti.m sadaa"siva.m ce"sa.m natvaa devii.m sarasvatiim | tattvaprakaa"sataatparyadiipikaa kriyate mayaa || praaripsitasyaasya "saastrasyaavighnena parisamaaptipracayagamanaadyartha.m i.s.tadevataastuti.m karoti- ciddhana iti | nanvi.s.tadevataastutinamaskaaraade.h "saastraparisamaaptipracayagamanaadihetutaa kuto.avagamyate ? "si.s.taacaaraanumitaadaagamaaditi bruuma.h | "saastraadyaarambhe "si.s.tairi.s.tadevataastutinamaskaaraade.h kriyamaa.nasya tadi.s.taparisamaaptyaadihetutaa.m vinaa na sambhava.h | tenaasya taddhetutvam taccaagamaadevaavagamyate, anyasya pramaa.nasyaatraasambhavaat | tathaa- ma"ngalaacaarayuktaanaa.m vinipaato na vidyate iti sm.rte"sca tadavagama.h | tathaa parisamaapte.h kaadaacitkatayaa kaara.naapek.saa | taccaanyasyaasambhavaannamaskaaraadijanito dharmavi"se.sa iti kalpyate | katha.m tasya taddhetutvamiti cet, ucyate- namaskaaraadi.h kaayiko vaaciko maanaso vaa dharmavi"se.sa.m sampaadayan vighnahetubhuutamadharma.m paryasya parisamaaptyaadihetutaamadhigacchati, tasye.s.tatvaadi.s.ta - hetutvaacca dharmasyeti | katha.m tarhi kvacit k.rte namaskaare parisamaaptyabhaava iti cet, tadvaigu.nyaaditi bruuma.h | yathaa kaariiryaadau v.r.s.tyaadisaadhane.anu.sthite v.r.s.tyaadyabhaavaat tadvaigu.nyakalpanaa pratibandhakaadharmapraacuryakalpanaa vaa, evamatraapiiti na virodha.h | katha.m tarhi namaskaaraadyabhaave kvacit parisamaapti.h, kaara.naabhaave kaaryotpattyasambhavaa-diti cet, naivam | tatra vaacikanamaskaaraabhaave.api kaayikamaanasaaderanumeyatvaat, anyathaa parisamaapterasambhava iti | nanu tarhi sa evaastvatraapi, ki.m vaacikena granthapraacuryasampaadakeneti cet, naivam | vaacike prayojanaantarasambhavena tadupaadaanaat | tathaa hi - yastu vism.rtye.s.tadevataastutinamaskaaraadi.m "srava.ne pravartate, tenaapyaadya"slokatrayapaa.thamaatraadeva namaskaara.h k.rto bhavatiiti prayojanaantarasambhavaat tadupaadaanamiti na ka"scid virodha.h | athapadaartha.h - cidghana iti caitanyaghana.h, caitanyasaara.h, cinmaatra iti yaavat | athai.sa eva paramaanando.anantaro.apaaro vij~naanaghana.h ityaadi"sruute.h, aadyantarahita.m "suddha.m cidaanandamaya.m "sivam ityaadism.rte"sca bhagavata.h "sambho"scidruupatva.m siddham | tathaa "sivena suutrakartraa - caitanyamaatmaa (1|1) ityanena prathamasuutre.naatmana"scaitanyaruupatvamupavar.nitamityupapanna.m cidghana iti | eka iti | advitiiya ityartha.h | ekamevaadvitiiyam (chaa0 u0 6|3|1), ahameka.h prathamamaasa.m vartaami ca bhavi.syaami ca naanya.h ka"scinmatto vyatirikta.h (atha0 u0 1) ityaadi"srute.h | tathaa - eko rudro na dvitiiyaaya tasthe (3|2) iti "svetaa"svatare | eka eva rudro na dvitiiyaaya tasthe (tai0 sa.m0 1|8|6|1) iti traiyambakaadhyaaye | niilarudre ca - sarvo rudrastasmai rudraaya namo.astu (tai0 aa0 10|16|1) ityaadinaa.advitiiyatvapratipaadanaadupapanna.m "sivaadvitiiyatvamiti | na ca pratyak.saadipramaa.nairanekaarthaavabhaasaadanupapanna.m "sivaadvitiiyatvamiti vaacyam, ekasyaapyavasthaanabhedenaanekadhaa bhaasanopapatte.h | yathaikasyaiva m.rtpi.n.dasya gha.ta"saraavakumbhaku.dyam.rda"ngaadyaatmanaa.avasthaanabheda-va"senaanekadhaa bhaasanam, suvar.napi.n.dasyaikasyaivaa"nguliiyakarucakaka.takamu-ku.taadyavasthaanabhedava"sena, evamekasyaiva sato rudrasya gha.ta.h san pa.ta.h san kusuula.h san astiityaadi pratyak.sato.akhilaruupatayaa.avabhaasasya eka.m sad vipraa bahudhaa vadanti (.r0 1|164|46), eka.m santa.m bahudhaa kalpayanti (.r0 10|114|5) ityaadi"srutita"scaavasthaanabhedava"senaanekadhaa bhaasanamupapadyata iti na pratyak.saadivirodhasambhava.h, apauru.seyatayaa.asambhavaddo.se.na svata.hpra-maa.nabhuutena prabalena vedaraa"sinaa "sivaadvitiiyatvasya siddhatvaat, tadvipariitadurbalapratyak.saadisiddhaanekatvasya baadhyatvaacca | tathaa hi veda- vaakyaanaamapauru.seyatva.m pratipaadyate | tenaapraamaa.nyakaara.naanaama- j~naanaraagadve.saadiinaa.m vedavaakye.asambhavaadapraamaa.nyaasambhava.h | nahi "sabde svato do.sa.h sambhavati, aaptaanaaptavaakyayo.h praamaa.nyaapraamaa.nya-niyamasambhaavanaat | nahi vakt.rgatado.sadabhaavaanusaara.m vinaa svato do.sagu.naabhyaa.m praamaa.nyaapraamaa.nyayorabhyupagame tanniyama.h sambhavati, aaptyanaaptyostadakaara.natvaat | nityasya vedaraa"seranaaptak.rtatvaa-bhaavenaapraamaa.nyaasambhavaat, svata.h pramaa.natve sati tatsiddha"sivaadvitiiyatvasya prabalapramaa.nasiddhatvaanna pratyak.saadivirodhasambhava.h | na ca kartrabhaavena gu.nasyaapyabhaavaat praamaa.nyasyaapyabhaava iti vaacyam, vyutpannapadapadaarthasya tadvaakya"srava.nasamantarameva tadarthavi.sayapramotpatterupalambhaat | gu.nasadbhaava"sca na praamaa.nyakaara.nam, apraamaa.nyakaara.nabhuutado.saparihaaraarthatvaaditi | tathaa tatparavedasiddhatvaacca "sivaadvitiiyataapratipaadakasya vaakyasya tatra taatparya.m .sa.dvidhali"ngasadbhaa-vaadavagamyate | tadukta.m nyaayavidbhi.h - aadimadhyaantasa"ngaanamabhyaaso.apuurvataa phalam | arthavaadopapattii ca li"nga.m taatparyanir.naye || iti | etaani li"ngaani rudraadvitiiyataapratipaadaka"srutau santyeva | tathaa hi - "sarvo vai rudra.h (ma0 naa0 u0 10|11), puru.so vai rudra.h (ma0 naa0 u0 10|11), sarvo hye.sa rudra.h (tai0 aa0 10|16||1) ityaadimadhyaantasa"ngaanaakhya.m taatparyali"ngamupalabhyate | tathaa sarvo vai rudra.h (tai0 aa0 10|16|1), sarvo hye.sa rudra.h (tai0 aa0 10|16|1) ityasak.rdupade"saadabhyaasalak.sa.na.m ca taatparyali"nga.m siddham | tathaa - vi"sva.m bhuuta.m bhuvana.m citra.m bahudhaa jaata.m jaayamaana.m ca yat (ma0 naa0 u0 10|11), sarvo hye.sa rudra.h (tai0 aa0 10|16|1) ityaadi"srutaartha-svaruupa.m ca taatparyali"nga.m sidhyati | tathaa tameva.m vidvaanam.rta iha bhavati (tai0 aa0 3|1|3), vidyayaa vindate.am.rtam (ke0 u0 2|4), aatmaa j~naatavya.h, tarati "sokamaatmavit (chaa0 u0 7|1|3), na ca punaraavartate (chaa0 u0 8|15|1), bhuuya"scaante vi"svamaayaaniv.rtti.h ("sve0 u0 1|10), ya evaika udbhave sambhave ca ("sve0 u0 3|1), ya eta.m viduram.rtaaste bhavanti ("sve0 u0 3|1) ityaadibhi.h "sivaatmaikatvaj~naanasya phala"srava.naat tatpratipaadaka"srutiinaa.m tatra taatparyasiddhi.h | tatra ko moha.h ka.h "soka ekatvamanupa"syata.h (ii0 u0 7) iti stutyarthavaadasadbhaavaadekatve tacchrutestaatparya.m sidhyati | tathaa - ya etasminnudaramantara.m kurute, atha tasya bhaya.m bhavati, avidu.sastvatha tasya bhaya.m bhavati (tai0 u0 2|7) ityaadinindaarthavaadasadbhaavaacca tatsiddhi.h | tathaa - sarvo vai rudra.h (tai0 aa0 10|16|1) ityaadivaakyasiddha.m rudrasya sarvaatmakatva.m vaakyaantare.na puru.sa eveda.m sarva.m yadbhuuta.m yacca bhavyam ("sve0 u0 3|15; .r0 8|4|17) ityanena virudhyeta | tatra puru.so vai rudra.h (ma0 naa0 10|11) ityavirodhopapaadanaadupapattyaakhya.m ca taatparyali"nga.m sidhyati | tathaa sadeva somyedamagra aasiit (chaa0 u0 6|2|1) ityaadivaakyaantarasiddhasadadvitiiyatvavirodha.m ca pariharad rudra.h san (mahaanaa0 13|2) iti vaakyamupapaadakam | tathaa vedaahameta.m puru.sa.m mahaantam ("sve0 u0 3|7) ityaadinaa naanya.h panthaa ayanaaya vidyate ("sve0 u0 3|7) ityantena "srutivaakyena siddhamahaapuru.saadvayatvavirodha.m ca rudra.h san maha.h (mahaanaa0 13|2) iti vaakya.m pariharadupapaadakam | tena sutaraa.m rudraadvitiiyatve.asyaa.h "srutestaatparyasiddhi.h | tadetadanuvaadasiddha.m "sivaadvitiiyatvamaa"sraya.niiyam, anyathaa tadaanarthakyaaditi | taduktamaaryaakaare.na - aj~naato.artha.h phalavaanasak.rt sambhaavita"sca d.r.s.taantai.h | paurvaaparyaanugata.h "sruta.h katha.m kathyate tathaa neti || iti | tasmaanna pratyak.saadinaa durbalena baadhaavakaa"sa iti | pradhaana iti vaa, na vaa ojiiyo rudra ! tvadasti (.r0 2|33|10; tai0 aa0 4|5|7), bhii.saasmaad vaata.h pavate bhii.sodeti suurya.h | bhii.saasmaadagnicendra"sca m.rtyurdhaavati pa~ncama.h || (tai0 u0 2|7 - 8) ityaaditaittiriiyaat "svetaa"svataraacca sarvapraadhaanya.m bhagavato mahe"svarasya rudrasyaavagamyate | tathaahi - ya evaiko jaalavaanii"sata ii"saniibhi.h sarvaan lokaanii"sata ii"saniibhi.h ("sve0 u0 3|1) ityaadi | sarvasmaadadhikatva.m ye na vadanti pinaakina.h | saadhaara.na.m smarantyena.m sadaarastva.m samaavi"sa || (2|6|58-59) ityukta.m lai"nge puraa.ne | tasmaat tatpraadhaanya.m "sraddhaatavyamiti | vyaapo.asyaastiiti vyaapii, sarvagata ityartha.h | agatvaa sarvamuurtasa.myogitva.m sarvagatatva.m | agamana.m ca sarvatra sadbhaavaad gaganavaditi, aakaa"savat sarvagata"sca nitya.h ityaadi"srute.h | sa hi sarve.su bhuute.su sthaavare.su care.su ca | vasatyeko mahaaviiryo naanaabhaavasamanvita.h || ityaadism.rte"sca | na caakaa"savadevaasya ja.datvamiti vaacyam, cidruupataapratipaadaka"srutivirodhaat | athavaa vyaapitva.m sarvasvaruupatvamekatve hetutayoktam | tacca - sa ijjyoti.h sa yajamaana aasiit so maatari"svaa sa udeti suurya.h | sa candramaa.h sa p.rthvii jalaa.sa.h sa aakaa"so vi"svaa bhuvanaa vive"sa || iti muurtya.s.takapratipaadakali"ngasuukti"srutisiddham | nitya iti avinaa"siityartha.h | k.sara.m pradhaanamam.rtaak.sara.m hara.h (1|10) iti "svetaa"svatara"srute.h | kaalatrayavyaapitva.m vaa nityatva.m tadraahitya.m vaa, sarve.su kaale.svanusantataatmaa ityaadi-"srute.h, parastrikaalaadakalo hi d.r.s.ta.h (6|5) ityaadi"svetaa"svatara"srute"sca tadavagama.h | satatodita iti | satata.m sarvadaa udaya.h prakaa"so yasyaasau tathokta.h | anuditaastamitaprakaa"sa.h, svaya.mprakaa"sa ityartha.h | atraaya.m puru.sa.h svaya.mjyoti.h (b.r0 u0 4|3|9) iti "srute.h, sarvaga.h puru.sa.h para.h (2|2|17) itii"svaragiitaasm.rte"sca tadavagama.h | prabhuriti | kart.rkarmakara.naadisakalakaarakaarthavaahitvaruupaapratihatai"svarya.m prabhutvam | tacca - yathor.nanaabhi.h s.rjatyevamevaasau s.rjati (mu0 u0 1|1|7) iti "srute.h, sa.msaarahetu.h sa.msaarii mok.sahetu"sca nirv.rta.h, prajaayase janayasi janyase muhu.h ityaadism.rtita"sca siddham | kara.naadi.m vinaa sakalakaaryajanakatva.m vaa tacca- aatmaa vaa idamekamevaagra aasiinnaanyat ki~ncana mi.sat | sa iik.sata lokaannu s.rjaa iti | sa imaa|llokaanas.rjata (ai0 u0 1|1) ityaadi"srutyavagatam | ni.skriyakart.rtva.m vaa | yathaa ma.nirayaskaantasaannidhyaadupakaaraka.h | ayasa"scalatastadvacchivo.apyasyeti suuraya.h || ("si0 pu0 7|1|31|89), yathaa sannidhimaatre.na gandha.h k.sobhaaya jaayate | manaso nopakart.rtvaat tahaasau parame"svara.h || ityaadipuraa.naagamaadavagata.m tasya tatprabhutvam, "sramaadyasambhavaat | savyaapaarakart.rtvasyaaprabhutva-ruupataa ca "sramaadiyogaat | tatra hetumaaha - "saanta iti | sarvavyaapaararahita.h "sivo yata.h, ato.asau prabhuriti | athavaa jagats.r.s.tisthitidhva.msaadikarmasambandhava"saat karmava"sya"sariiraadiprasa"ngena yaa sa.msaaritvaprasaktirbhagavata.h, saa ca ni.sidhyate - "saanta iti | sarvakriyaarahitatayodaasiinasvabhaavasya parame"svarasya sarvaj~nasya na paragatakriyayaa sa.msaarasa.mbhava iti, ni.skala.m ni.skriya.m "saanta.m nirgu.na.m ta.m nira~njanam ("sve0 u0 6|19) ityaadi"srutestadavagamaat | tathaa - pa"syanti .r.sayo muktaa.h svaatmaana.m paramaarthata.h | vikaarahiina.m nirdu.hkhaanandamaatmaanamavyayam || (2|2|13) itii"svaragiitaasm.rte"sca | mukta iti vaa, tadekamajamavyakta.m nityaluptamaluptad.rk ityaadi"srute.h, aha.m brahmaavyaya.h "saanto nirmalo ni.skriyo.avyaya.h | ekaakii bhagavaan mukta.h kevala.h parame"svara.h || (ii0 gii0 2|8|2) ityaadism.rte"sca tadavagama.h | jayatiiti | sarvotkar.se.na vartata ityartha.h | yasmaat para.m naaparamasti ki~ncit ("sve0 u0 3|9), a.nora.niiyaan mahato mahiiyaan (ka.tho0 2|20) ityaadi"srutestadavagamaat | sarvendriyebhya.h parama.m mana aahurmanii.si.na.h | manasa"scaapyaha"nkaaramaha"nkaaraanmahaan para.h || mahata.h paramavyaktamavyaktaat puru.sa.h para.h | puru.saad bhagavaan praa.nastasya sarvamida.m jagat || praa.naat paratara.m vyoma vyomaatiito.agnirii"svara.h | ii"svaraanna para.m ki~ncit (ii0 gii0 2|3|18-20) ityaadism.rte"sca | svopaasakaanaa.m "srava.naadyupajaataparamaarthadar"sane j~naanaaderabhibhavaadabhibhavo vaa jayaterartha.h | tathaa sarvamaatmano va"se k.rtvaa vartata iti va"siikaaro vaa | tathaa layodaye nikhilakaaryajaala.m svaatmanyeva sviik.rtyaasta iti sviikaaro vaa | jagadekabiijamiti | jagata.h kaalaade.h kaaryajaatasya eka.m pradhaana.m biija.m kaara.nam, muulakaara.namiti yaavat | athavaa jagataameka.h kartaa ca biijamupaadaana.m ceti jagadekabiijam, nimittopaadaanabhuuta iti yaavat | yato vaa imaani bhuutaani jaayante yat prayantyabhisa.mvi"santi (tai0 u0 3|1), eko rudro m.rtyuravyaktameka.m biija.m vi"sva.m deva eka.h sa eva (ii0 gii0 2|8|16) ityaadi"srute.h, asmaaddhi jaayate sarvamatraiva praviliiyate (2|2|6) itii"svaragiitaasm.rte"sca parame"svarasya jagadupaadaanabhaavo gamyate | tathaa - dyaavaabhuumii janayan deva eka.h (.r0 10|81|3), bhuvanasya pitara.m giirbhiraabhi.h (.r0 6|49|10), sa vi"svak.rd vi"svavidaatmayoni.h ("sve0 u0 6|16) ityaadi"srute.h, sargakaale ca karoti sargam ityaadism.rte"sca tasya nimittabhaavo.avagamya iti maayaa"sariirasya parame"svarasya jagannimittatvopaadaanatve sambhavata iti na vikaaritvaadiprasa"nga.h | sarvaanugraahaka iti | sarve.saa.m cetanaanaamacetanaanaa.m caanugraha.m mok.saa (dya.m?khya.m) karotiiti tathokta.h | vak.syati ca - muktima.nuunaam ("slo0 35) iti | nanu yadi svaprayojanaarthamanugrahakara.nam, tarhi sarvaanandatvahaani.h, tatsaadhyasukhasya tadutpatte.h praagasattvaat | svaprayojanaabhaave tu prav.rttyasa.mbhava.h | tadukta.m nyaayavidbhi.h - prayojanamanuddi"sya na mando.api pravartate | yadi prayojanodde"so hiiyetaanandaruupataa || iti | naivam, karu.nayaa svabhaavato vaa prav.rttyupapatte.h | nanu yadi karu.nayaa.anugrahakara.nam, tarhi mok.samevaasau s.rjet, na sa.msaaraatmaka.m jagatsarjanam, tasyaanyaayyatvaat | tathaa hi - du.hkhadar"sanapuurvaka.m karu.nayaa pravartamaanaanaa.m taddu.hkhasa.mprahaa.naayaiva prav.rttirucitaa, na taddu.hkhasampaadanaaya | ato na yukta.m du.hkhaatmaka.m jagatsarjanam | naivam, aj~naananiv.rttyaatmakasyaapavargasya j~naanatatkaara.naadyapek.satvena jagatsarjanopapatte.h | tathaa hi - j~naana.m taavadaparok.sabhuutamapavargakaara.nam | aaparok.sya.m ca nididhyaasanenaavidyaasa.mskaaratiraskaare satyudbhavati | nididhyaasana.m ca "srava.namananaabhyaa.m "sivaatmaj~naane sa.mjaate sambhavati | te caanta.hkara.na"suddhita.h sa.mjaayete | saa kaamyaprati.siddhakarmaparihaare.na nityanaimittikakarmaanu.s.thaanaad bhavati | tadanu.s.thaana.m pa"susasyaraajarak.saadipuurvakam | ato yadida.m tat sarva.m mok.sa"se.samiti na vyartha.m jagatsarjanam | kaamanaa"srutaya"scaihikaphalaa.h citrayaa yajeta pa"sukaama.h (tai0 sa.m0 2|4|6|1) ityaadaya aihikaphalanivi.s.tacittaan vipraan vaidikamaarge pravartayitu.m prav.rttaa.h, svargaphalaa"sca tadutsukaaniti | ye ca "satrunaa"sotsukaastaan vaidikamaarge pravartayitu.m "syenaa (ci?ji) raadyabhicaarakarmavidhaya"sceti | tata"sca vihitasnaanapaapak.sayakarmaa- nu.s.thaanaanvaadhaanaagnihotraadinaa kramaat mana"s"suddhisambhave sati kaamanaaniv.rttau nityanaimittikakarmaanu.s.thaanaad aatmavividi.saaruupaanta.hkara.na"suddhyudbhave "srava.namananaabhyaa.m "sivaatmaj~naane sa.mjaate nididhyaasanaabhyaasaad avidyaatatsa.mskaaraapanayanaantara.m "sivaatmaaparok.sye sati mok.sa iti | tadukta.m mok.sadharmaadau - sarvatra vihito dharma.h svarga.h satyaphalodaya.h | bahudvaarasya dharmasya nehaasti viphalaa kriyaa || (ma0 bhaa0 12|174|2) iti | atra ye mahe"svaraniyukte "sraute smaarte vaa karma.ni pravartante, te mucyante; ye tu na pravartante, te sa.msaranti | taduktamaitareyopani.sadaadau - e.sa panthaa etatkarma tasmaanna pramaadyeta naatiiyaad na hyatyaayat puurve ye.atyaaya.mste paraababhuuvu.h (1|1|1) ityaadi | anugrahasvabhaavatvaadvaa prav.rtti.h | tadaa ca tasya kaara.naapek.sitayaa na sakalajaganmok.saprasa"nga.h | tadukta.m "sriivaayaviiye - anugrahasvabhaavatve na sarvaan mocayecchiva.h | svabhaavo.api hi bhaavaanaa.m bhaavino.arthasya kaara.nam || nahi svabhaavato.asantamartha.m kartaiva saadhayet | yathaa vikaasayatyeva ravi.h padmaani bhaanubhi.h || sama.m na vikasantyeva svasvabhaavaanurodhata.h | eva.m pakkamalaaneva mocayenna "siva.h paraan || ("si0 vaa0 1|31|55-57) ityaadi | "sambhuriti | "sa.msukha.m tasmin bhavatiiti"sambhu.h, svayamaanandaruupa ityartha.h | vij~naanamaananda.m brahma (b.r0 u0 3|9|28) ityaadi"srute.h, aanandamajamavyakta.m ni.skala.m tadudaah.rtam ityaadii"svaragiitaasm.rte"sca tadavagama.h | nanu "sivasyaanandamayatve priityaatmakasattvagu.naruupatvena sagu.natvaat pari.naamaadido.saprasa"nga.h | tathaa hi saa.mkhyaacaaryairuktam - priityapriitivi.saadaatmakaa.h prakaa"saprav.rttiniyamaarthaa.h | anyonyaabhibhavaa"srayajananamithunav.rttaya"sca gu.naa.h || (saa.m0 kaa0 12) iti | naivam | priityaananda"sabdayorbhinnaarthatvaat | tathaahi - vi.sayendriyasamprayogajanyaanityasaati"sayasukha.m priiti"sabdenocyate, satataikaruupanityanirati"sayaatmasvabhaavasukhamaananda"sabdavaacyamiti noktado.saavakaa"sa ityeke | anye tu sattvagu.ne nirmale pu.nyahetunaa vi.sayendriyasa.mprayoge.na pari.nate nityasukhameva pratibimbita.m priiti"sabdenopadi.s.tam, etasyaivaanandasyaanyaani bhuutaani maatraamupajiivanti (b.r0 u0 4|3|32) iti "srute.h sattvagu.nasya na sukhaatmataa, sukhapratibimbaa"srayatayaa sukharuupatvaabhidhaanamiti manyate || 1 || v.rtti.h "siva.m pra.namya .sa.ttri.m"sattattvaatiita.m sa"saktikam | vyaakhyaa.m tattvaprakaa"sasya sphu.taa.m laghvii.m karomyaham || advaitavaasanaavi.s.tai.h siddhaantaj~naanavarjitai.h | vyaakhyaato.atraanyathaa.anyairyat sa tato.asmaakamudyama.h || tatra taavadaacaarya.h praaripsitasya prakara.nasyaavighnaparisamaaptyartha.m sidhaanta"saastraprav.rttinimitta.m sakalatattvaatiita.m ni.skala.m parama"sivamaadyayaa.a.aryayaa stauti - cidghana iti | cicchabdenaatra j~naanakriye vak.syete | tadukta.m "sriimanm.rgendre - caitanya.m d.rkkriyaaruupam (vi0 2|5) iti | cideva ghana.m deho yasya sa cidghana.h | na tu karmakaalaadii"svaravaadinaamiva ja.da.h, acetanasya cetanaadhi.s.thaana.m vinaa prav.rttyayogaat | na caasya baindava"sariiraadyupagamoyukta.h, anii"svaratvaprasa"ngaat | tasya ca kartrantaraapek.saayaa.m svakart.rkatve.anyakart.rkatve vaa.anavasthaaprasa"ngaacca | eka.h advitiiya.h | na tvaneke"svarapak.so.api yukta.h, rathaadiinaamapyanekakart.rkaa.naamekecchaanuvartana.m vinaa.anutpatte.h | yaduktam - bahavo yatra netaara.h sarva pa.n.ditamaanina.h | tathaa mahattvamicchanti dadvyaktamavasiidati || iti | anena pravaahe"svarapak.so.api nirasta.h, ai"svaryasya svaruupavyaktilaabhaatmakatvena vinaa"saanupapatte.h | vyaapii sarvagata.h na tu k.sapa.nakaadiinaamiva "sariiraparimita.h, sa"nkocavikaasadharmii vaa, taad.r"sasyaacetanatvaanityatvaadido.saprasa"ngaat | nitya.h aadyantarahita.h | na tu bauddhaadiinaamiva k.sa.nika.h, utpattikaala eva na"syatastasya jagatkart.rkatvaasa.mbhavaat | nanu muktaatmaano.apyeva.mbhuutaa evaata aaha - satatodita.h | nityamukta.h | na tu muktaatmaana ive"svaraantaraprasaadamukta.h, anavasthaaprasa"ngaat | prabhu.h prabhavana"siila.h | na tvii"svaraantaraprerya ityartha.h | praaguktaadeva heto.h | naapyakartaa, jagatkart.rtvenaivaasya siddhe.h | "saanta.h raagadve.saadirahita.h, moho mada"sca raaga"sca vi.saada.h "so.sa eva ca | vaicitrya.m caiva har.sa"sca saptaite sahajaa malaa.h || (ma0 paa0, vi0 6|103-104) tatkaara.nasya malaaderasa.mbhavaat | ki.m punareva.mbhuutasye"svarasya sadbhaave pramaa.namiti cedata aaha- jagadekabiijamiti | jagata.h nimittakartaa | ayamabhipraaya.h - sannive"saadimattvena jagata.h kaaryatva.m buddhvaa tasya nimitta.m kaara.namii"svaraakhya.m kaaryatvena hetunaa.anumiiyate | yadyat saavayava.m tattat kaaryam, yadyat kaarya.m tattat sakart.rkamiti nyaayaat | yacchruuyate - (pau.skaraagamasya "sloko.ayamiti lu0 sa.m0, bhaa0 2, p.r0, 120 ityato.avasiiyate) vivaadaadhyaasita.m vi"sva.m vi"svavitkart.rpuurvakam | kaaryatvaadaavayo.h siddha.m kaarya.m kumbhaadika.m yathaa || iti | "sriimanmata"nge.api - nimittakaara.na.m tvii"sa.h (vi0 6|99) iti | aya.m ce"svaravaado.asmaabhirm.rgendrav.rttidiipikaayaamuktastata evaavadhaarya.h | sarvaanugraahaka.h | anugraha"scaatropalak.sa.na.m s.r.s.tyaaderapi | ata"sca s.r.s.tisthitisa.mhaaratirobhaavaanugrahaakhyai.h pa~ncabhi.h k.rtyai.h sarve.saamaatmanaa.m bhogamok.saprada ityartha.h | sarvakart.rtvaadeva caasya sarvaj~natva.m siddham, aj~naatasya kaara.naasa.mbhavaat | ukta.m ca - sarvaj~na.h sarvakart.rtvaat saadhanaa"ngaphalai.h saha | yo yajjaanaati kurute sa tadeveti susthitam || (m.r0 vi0 5|13) iti | eva.mbhuuta.h "sambhu.h parame"svaro jayati sarvotkar.se.na vartate, proktaireva hetubhiriti || 1 || nodayati yanna na"syati nirvaati na nirv.rti.m prayacchati ca | j~naanakriyaasvabhaava.m tatteja.h "saambhava.m jayati || 2 || taatparyadiipikaa asya prathama"slokasya sakala"saastraarthasa.mgraharuupatvaad etatsuucitaami.s.tadevataastutimuttara"slokena viv.r.noti | athavaa i.s.tadevataastuticchalena ni.skala.m praapya.m "sivatattvamabhidhaaya tatpraaptyupaayabhuuta.m sakalani.skalaatmaka.m tejo jyotirli"ngaadiruupe.naavasthita.m stauti - nodayatiiti | ayamartha.h - yat tejo nodayati naavirbhavatyaadityaadivat | na ca na"syati naasta.m gacchati | nirvaati na, na mucyate | aj~naanatanmuularaagadve.satatprayuktaprav.rttidharmaadharmatadva"sya- "sariirendriyaadyabhaavena sa.msaaraabhaavaat | aj~naanaabhaava"sca sarvaj~natvaat | apak.sayalak.sa.navinaa"saprati.sedho vaa nirvaa.nam, nitaraa.m vaanam apak.sayo nyuunatvam, tannaasti, satataikaruupatvaat | tacca nityatvaat | nirv.rti.m prayacchati ceti | nirv.rtirmukti.h, taa.m prayacchati pradadaati svopaasakaanaamiti | j~naanakriyaasvabhaava.m j~napt.rkart.rsvabhaava.m tacchaambhava.m "sambhorida.m "saambhava.m teja.h, itaratejonikarebhya uktai.h kaara.nairutk.r.s.tamiti | athavaa "saambhavam tejoruupa.m mantraatmaka.m vigraham, tatpraaptyupaayabhuuta.m sakalamiti yaavat | jayatiiti | sarvasmaadupari vartate ityartha.h | kuta.h ? asya vigrahasyottaravigrahavadutpattinaa"saadyabhaavaat | tacca vedamayatvaad vedasya ca nityatvaaditi || 2 || b.rtti.h eva.m dharmi"svaruupa.m "siva.m prastutya dharmasvaruupasya tatsaamarthyasya layaavasthaa.m stutivyaajena dar"sayati- nodayatiiti | utpattivinaa"sa"suunyamityanena tadyogino bauddhaj~naanaaccaitanyaatmana.h "sivatejaso vi"se.sa.m dar"sayati | yadyevam- caitanya.m d.rkkriyaaruupa.m tadasyaatmani sarvadaa (vi0 2|5) iti "sruteraatmasaamarthyaacchivasaamarthyasya (m.rgendraagamo.atra "srutitvena nirdi.s.ta.h |) ko vi"se.sa ityata aaha - nirvaati na nirv.rti.m prayacchatiiti | ayamasya pa"susaamarthyaadvi"se.so dar"sita.h, yadida.m kenaapi na macyate tattvanena paa"savimocanena praka.tiikriyata iti | ki.m tata.h ? ityata aaha - j~naanakriyaasvabhaava.m tatteja.h "saambhava.m jayatiiti | ciddharmatvaadevedamapi cidaatmakamityartha.h | yacchruuyate? - "saktirnaacetanaa cita.h (m.r0 vi0 3|4) iti || 2 || "sakto yayaa sa "sambhurbhu.mktau muktau ca pa"suga.nasyaasya | taamekaa.m cidruupaamaadyaa.m sarvaatmanaa.asmi nata.h || 3 || taatparyadiipikaa eva.m mahe"svara.m stutvaa mahe"svarii.m mahaadevavallabhaamakhilabhuvanajananii.m nityasahitaam- e.sa te rudrabhaaga.h saha svasraa.ambikayaa ta.m ju.sasva (vaa0 sa.m0 3|57; tai0 sa.m0 1|8|6|12) ityaadi"srutisiddhapuujaastutyaadisaahityapradar"sanaaya phalaaptaye ca stauti- "sakta iti | ayamartha.h- yayaa "saktyaa bhagavaan mahe"svara.h pa"suga.nasyaasya bhuktipradaane muktipradaane ca "sakta.h samartho bhavati, taa.m nato.asmiiti mahe"svariistutikartavyataa pratipaaditaa, tayaa vinaa bhagavato.anugraahakatvaasa.mbhavaat | tathaahi- "sivasya sarvagatasya kevalasya ni.skriyasyodaasiinatano.h pa"susamudaaya.m prati bhuktimuktipradaanaasa.mbhavaacchaktimata eva tatpradaanopapatti.h | ata.h "saktisahitasyaivaanugraahakatvamiti | ekaamiti | advitiiyaamityartha.h | nanu "siva eva sarvamiti puurva.m "sivaadvitiiyatva.m pratipaaditam, ata.h kathamihaadvitiiyataavaacoyuktiriti cet, sarvasyaapi vastuno deviidevaatmakatvasadbhaavenobhayaadvitiiyataavacanopapatteriti bruuma.h | tathaahi- kevalaatmaavasthaanalak.sa.nasyaapavargasya taavaccidaanandaruupatayaa deviidevaatmataa vidyate | mok.sasyaanandaruupatvaabhaave puru.saarthataa hiiyeta, sukhasyaiva mukhyapuru.saarthatvaat | na ca du.hkhaabhaavasyaapi puru.saarthatayaa.apavargasyaanandaruupatvaabhaave.api du.hkhasa.mspar"savirahe.na puru.saarthatvasa.mbhava iti vaacyam, du.hkhaabhaavasya sukhaanugu.natayaa puru.sairarthyamaanatvena mukhyapuru.saarthatvaabhaavaat | tasmaat sukhasyaiva mukhyapuru.saarthatvenaanandaruupataa.apavargasyaa"sraya.niiyaa | saa caananubhuuyamaanaa na puru.saarthataa.m bhajata iti tadanubhavo.apyaa"sraya.niiya iti sukhacidaatmako mok.sa iti tasya deviidevaatmakatvasiddhi.h | tatra paramaanandasa.mvid devii sa.mvidaanando deva iti, e.saa vidyaa hyaha.m vedya.h iti puraa.naagamaat tadavagama.h | tathaa deviimantrakalpe coktam- aadinaatha .r.si"schando devii gaayatri ucyate | devataa paramaanandasa.mvidatropadi"syate || iti | bhuvane"svariikalpe ca- bodhasvaruupavaacii sa.mvit proktaa ca devataa gurubhi.h iti | tathaa- vij~naanamaananda.m vrahma (b.r0 u0 3|9|28) ityaadi"srute"sca tadavagama.h | yaa.anubhuutirajaameyaanantaatmaanandavigrahaa | mahadaadijagan-maayaacitrabhiti.m namaami taam || ityabhiyuktavacanaacca tadavagama.h | na ca sa.mvitsukhe parasparamaatmana"sca bhinne aatmagu.naruupe iti vaacyam, cidaanandaatmaka.h "siva.h ityaadi"srutivirodhaat, bhedaabhyupagame tadgu.natvaasa.mbhavaprasa"ngaacca | nanu cidaanandayorabhede.anyatastadanubhavaasa.mbhavaat svaya.mprakaa"satayaa mok.sasa.msaarayoravi"se.saprasa"nga.h ? naivam, sa.msaaraavasthaayaa.m japaasannihitasvayamprabhaspha.tikavadaatmano.asatkalpatayaa.a.anandaanu-bhavaasa.mbhavenaavirodhaaditi | tadidam aananda.m (aananda.m brahma.no ruupa.m tatra mok.se prati.s.thitam iti praamaa.nikavacana.m yoginiih.rdayadiipikaayaa.m (3|108) d.r"syate | kulaar.nave.api (5|80) vacanamida.m vartate |) brahma.no ruupa.m tacca mok.se.abhivyajyate iti "srutisiddham | nanvastu "suddhatattvasya deviidevaatmataa | kaara.natattvasya maayaa"sabalitasya katha.m deviidevaatmateti cet, nimittopaadaanabhaavenaavasthaanaaditi bruuma.h | tadukta.m lai"nge- asyaa.s.tamuurte.h "sarvasya "sivasya g.rhamedhina.h | g.rhi.nii prak.rtirdivyaa prajaa"sca mahadaadaya.h || iti | kaaryatattvasya caata eva cidacidaatmatayaa deviidevaruupatvam | tathaa ca bhuutaanaa.m caturda"savidhaanaa.m dehadehyaatmanaa dvairuupyaad deviidevaatmataa | nanu bhuutaanaa.m katha.m deviidevaatmakatvam ? tadvibhuutitvaaditi bruuma.h | tathaa ca b.rhadaara.nyaka"sruti.h- ekaakii na ramate | sa dvitiiyamaicchat | sa haitaavaanaasa | pu.mstva.m striitva.m caapaatayat | patanaat pati.h patnii ca | saa gaurabhavat | .r.sabha itara.h | taabhyaa.m gaava.h | saa va.davaa.abhavada-"sva itara.h | taabhyaama"svaa.h (b.r0 u0 1|4|3-4) ityaadivaakyairakhilajantvaatmanaa devadevyorjagatkaara.nayoravasthaanaavabhaasaadakhilasya tadvibhuutitvasiddhi.h | maanave ca- dvidhaa k.rtvaatmano dehamardhena puru.so.abhavat | ardhena naarii tasyaa.m ca viraajamas.rjat prabhu.h || (ma0 sm.r0 1|32) pu|lli"ngamakhila.m deva.h striili"nga.m parame"svarii iti lai"ngavacanaacca tatsiddhiriti | mahe"svariimahe"svarayorbhedaabhaavenobhayaadvitiiyatvavacanam | tathaa hi- ekameva "sivatattva.m pu.mlli"ngastriili"nga-napu.msakali"nga"sabdairvyavahriyate, bhaavaanaa.m tattraividhyadar"sanenaasyaapi bhaavatayaa.anyatamaruupaprasaktau tanniyaamakaasa.mbhavaat | tathaa hi- "sivatattvasya striitvanapu.msakatvayorabhaavena gha.tasya gha.ta"sabdeneva mahe"svara"sabdena pu|lli"ngena vyavahaara.h | na ca pu.mstvasadbhaavaad gha.tasya gha.ta"sabdena vyavahaara iti vaacyam, pu.mstvasyaatyantamatraanupalambhaat | tathaapi tasya sattvaabhyupagame "sa"savi.saa.naaderapi sattvaprasa"nga.h | tathaa pu.mstvanapu.msa-katvayorapyabhaavaacchiveti striili"nga"sabdena vyavahaara.h | na ca tasya striitvasadbhaavaaditi vaacyam, "saalaamaalaadi"sabdaanaa.m tadabhaavena svaarthe v.rttyabhaavaprasa"ngaat | na ca gha.taadau striili"nga"sabdasyaapi prav.rttiprasa"nga iti vaacyam, pa"nkaja"sabdasyeva kvacideva prav.rtteri.s.tatvaat | eva.m pu.mstvastriitvayorapyabhaavaacchivatattvasya napu.msakali"ngena brahmetyanena "sabdena vyavahaara.h, na ca napu.msakatvasadbhaavaat, ku.n.damitraadi"sabdaanaa.m tadabhaavena svaarthe v.rttyabhaavaprasa"ngaat | tathaa puru.saadi"sabdaanaamitararuupaasattvaad nimittaat prav.rttirj~neyaa, laaghavasya sadbhaavaadaatmani ca pu.mstvarahite v.rttisadbhaavaacceti | tasmaanmahe"svariimahe"svarayorbhedaabhaavaadupapannamubhayaadvitiiyatvavacanamiti | tadukta.m b.r.mha.nyaam- "sivo deva.h "sivaa devii "siva.m jyotiriti tridhaa | ali"ngamapi yattattva.m li"ngabhedena kathyate || iti || bhagavataa "sriibaadaraaya.nena sanatsujaate coktam- saa prati.s.thaa tadam.rta.m lokaaste brahma tad ya"sa.h | bhuutaani jaj~nire tasmaat pralaya.m yaanti tatra ca || (ma0 bhaa0 5|44|30) iti | pu.mstvaadyabhaava"sca, naiva strii na pumaane.sa naiva caaya.m napu.msaka.h (5|10) ityaadi"svetaa"svatara"srute.h, na ca strii na pumaane.sa na caiveda.m napu.msakam ("si0 vaa0 1|5|48) ityaadi"sriivaayaviiyaagamaacca siddha.h | katha.m tarhi bhedena namaskaara iti cet, "sivopalak.sita"sakte.h "saktyupalak.sita"sivaad bhedopapatteriti bruuma.h | "sakti"saktimatorabhedaadadvitiiyatopapatti.h | na ca dharmadharmibhaavena "saktitadvatorabhedaasa.mbhava iti vaacyam, kevalabhedaabhyu-pagame.asyaaya.m dharma iti vyapade"saabhaavaprasa"ngaat | na ca sambandhasadbhaavaat tadupapattiriti vaacyam, sambandhasyaapi sambandhaantaraabhyupagame.anavasthaaprasa"ngaat | anaa"sraya.ne ca sambandhasya sarvasaadhaara.nyenaasyaayamiti vyapade"saabhaava.h | tasmaad dharmadharmi.norabhedo.abhyupagantavya iti | katha~ncid bhedasyaapi sadbhaavena bhedavyavahaaro mukhodaraadibhedavyavahaaravaditi | "siva"saktyorabhede hetumaaha- cidruupaamiti | "siva"scidghana.h, iya.m ca cidruupaa citsvaruupaa cinmaatreti na tayorbheda iti | ayamartha.h "saivarahasye cokta.h- agnyau.s.n-yavadadvaidha.m dvaidha.m ca mitha.h katha~ncana dadhaate | "sakti"sivau vastvaikya.m ma.niprabhaavad yato yuktam || iti | aadyaamiti | akhilakaara.natayaa prathamodbhuutaamityartha.h | vak.syati ca- cidacidanugrahaheto.h ("slo0 27) iti | siddhaantah.rdaye coktam- sis.rk.soraadya unme.sa.h "saktisaamyaatmako.asya ya.h | tadupaadhi.h "siva.h "saktitattvamityabhidhiiyate || iti | sarvaatmanaasmi nata iti | manasaa vaacaa karma.naa prapanno.asmiityartha.h || 3 || v.rtti.h idaanomadhikaaraavasthaayaamapi "sivasya "saktireva kaara.namityaaha - "sakta iti | "saktyaatmanaiva kara.nenaatmanaa.m bhogamok.sasiddhaye "siva.h pa~ncavidhak.rtyakara.ne "sakta.h samartho bhavati, na tadvyatiriktena kara.naantare.na | nanu dehendriyarahitasya kart.rtva.m na d.r"syate ? iti cenna, tadrahitasyaatmana.h "saktimaatraadeva svadehaspandaadau saamarthyadar"sanaat | ukta.m ca- kaara.na.m tu na "saktyanyat (m.r0 vi0 3|4) iti | ekaamityanenaasyaa icchaadibhedo vaamaadibheda"sca j~neyakaaryaadyupaadhibhedenopacaaraanna tu paramaarthata iti dar"sayati, ekaivaanekataa.m yaati "siva"saktirupaadhita.h iti "srute.h | cidruupaamityanena kaaryabhedo.api maayaadivannaasyaa.h pari.naama iti dar"sayati, tasya ja.dadharmatvaat | aadyaa.m pradhaanabhuutaam, samavetaam | anena parigraha"saktisvaruupa.m bindumaayaatmakamapyasya baahya.m "saktidvayamastiiti suucayati, upaadaana.m vinaa jagadutpattyayogaat | vak.syati caatra- kartraa vinaa na kaarya.m na tathopaadaanakara.naabhyaam ("slo0 37) iti || 3 || lokaanugrahaheto.h karu.naarasanirbhare.na cittena | tattvaprakaa"sa e.so.asmaabhi.h kriyate samaasena || 4 || taatparyadiipikaa evami.s.tadevataastutyaadinaa nirastasamastaantaraaya.h "saastrakartaa vi.sayasambandhaprayojanavacchaastra.m kartu.m pratijaaniite- lokaanugrahahetoriti | lokaanaa.m pa"suunaamanugraho.apavarga.h, tadarthamiti prayojananirde"sa.h | tadanabhidhaane "saastrasyaagraha.na.m syaaditi | tadukta.m bhagavataa bha.t.tapaadena- sarvasyaiva hi "saastrasya karma.no vaa.api kasyacit | yaavat prayojana.m nokta.m taavat tat kena g.rhyate || ("slo0 vaa0 1|12) iti | vak.syati ca- cidanugrahastvaya.m kila ("slo0 36) iti | lokaanugrahahetore.sa tattvaprakaa"sa ityukte.h "saastraprayojanayo.h saadhyasaadhanabhaavasambandhasiddhi.h, anyathaa taadarthyaasambhavaat | tattvaani prakaa"syante pradar"syante yena "saastre.na sa tattvaprakaa"sa ityanenaasya "saastrasya vi.saya.h pratipaadita.h, tattvaanaamatra pratipaadyamaanatayaa vi.sayatvaat | nanu ca "saastraat pratipaadyamaanatattvavi.sayaj~naanamutpadyate | ata.h kathamasyaapavargasaadhanatvamiti ceducyate, tattvaj~naanasyaavaantaravyaapaaratvena "saastrasya tatsaadhanatvopapatte.h | tathaahi- "saastra"srava.naat tattvaj~naana.m "saastravi.sayamutpadyate | tasmin satyaj~naanaanyathaaj~naanayorniv.rtti.h | tatastanmuularaagaadyabhaava.h | tatastatkaaryaa pravittirnivartate | tato dharmaadharmayoranutpatti.h | puurvotpannayo.h sa.mcitayo.h diik.saakarma.naa vinaa"sa.h | arabdhakaaryayostayorasta"saravad viniyuktvaadupabhogaadeva prak.saya.h | tata.h "sariiraadyupaadhivirahaajjiivaatmana.h "sivasvabhaavasya gha.taakaa"sasya tadupaadhigha.tavinaa"se paramaakaa"sa iva parame"svare "sive layo.apavargaakhyo bhavatiiti | etadukta.m "sriikaurme (kaa"siiraajanyaasamudrite kuurmapuraa.ne "slokaardhasuucyaa.m vacanametannopalabhyate |)- gha.taakaa"samivaakaa"se sarittoyamivaar.nave | jiivo me vilaya.m yaatu "sivaakhye paramaatmani || iti | "sivadharmottare ca- jagatastattvasa.mbodhaadaj~naana.m vinivartate | aj~naanaviniv.rttau ca raagaadii- naamasambhava.h || raagaadyupa"samaat pu.msaa.m pu.nyapaapaparik.saya.h | tatk.sayaacca "sariire.na na puna.h samprayujyate || a"sariira.m ca sa.mkle"sai.h sarvaireva na baadhyate | kle"samukta.h prasannaatmaa mukta ityabhidhiiyate || ityaadi | tasmaat "saastraat tattvaj~naanadvaare.naapavargo bhavatiiti siddham | nanu ca yadyasmaadeva "saastraat tattvaj~naanotpatti.h, tarhi "saastrakar- tustattvaj~naanaabhaavaprasa"nga.h, praak"saastraabhaavaat | na ca "saastraka-ra.naanantara.m tacchrava.naat tasya tattvaj~naanamiti vaacyam, tajj~naanaa-bhaave tattvapratipaadaka"saastrakart.rtvasyaivaasambhavaat | nahyaj~naate.arthe "sabdaprayogo gha.tata iti | naitadevam, kira.namaaparame"svaraadi.su tattvaanaa.m pratipaaditatvena tacchrava.naat tasya tattvaj~naanopapatte.h | na caasmadaadiinaamapi tathaa tattvaj~naanopapatteranaarambha.niiyamida.m "saastramiti vaacyam, asmadaadiinaa.m tathaavidhapraj~naasaamarthyaa-bhaavena viprakiir.natayaa vistare.na ca pratipaadyamaanatattvavi.sayaj~naa-nasyaa"sakyasampaadanatvaat | atha tattvaj~naanasyaapavargasaadhanatve samutpannatattvaj~naanaastvanantarameva mucyanta iti "saastrakara.natad-vyaakhyaanaadyasambhavaad asmadaadiinaa.m tattvaj~naanaasambhava.h | atha "saastrakartaa tadarthamavati.s.thata eveti cet, na tarhi tattvaj~naanamapavarge saadhanam, tajj~naanasadbhaave.apyapavargaabhaavaaditi | nai.sa do.sa.h, "sivaatmaj~naanasyaaparok.sabhuutasyaapavargajanakatvaabhyupagamaat | tathaa hi- "sraute tattvaj~naane sa.mjaate.api na bhavatyapavarga.h, nididhyaasanasambha-vasya j~naanaaparok.syasya tadaaniimabhaavaat | "sraute hi tattvaj~naane sa.mjaate mananasaapek.sapunarnididhyaasanasa.mbhava.m "sivaatmaikatvavi.sayamaparo-k.saj~naana.m dehaadivi.sayaaparok.sabhuutaaj~naananirasanaatmakamapavarga-mupajanayati, (taccaa?a) parok.sabhramasya parok.saj~naanena niv.rttyasa.mbha-vaat | sa codiicyaamudita aaditya ityaparok.sadigbhramasya tadudayapuurvaka-puurvadiktvaanumaanena niv.rttyadar"sanaadanugamyate | puna"scaabhyaasa-va"saadaparok.saj~naanodbhave niv.rttidar"sanaacceti | tathaa hi "srutaya.h "sruti"sirasi vartamaanaa ekamevaarthamupapaadayanti | tathaa ca- are aatmaa dra.s.tavya.h (b.r0 u0 2|4|5) iti nirdvaare.naapavarga-saadhana.m "sivaatmadar"sanameva vihitam | tadupaayatvena "srava.namananani-didhyaasanaani vidhiiyante- "srotavyo mantavyo nididhyaasitavya.h (b.r0 u0 2|4|5) iti | tena na "srava.namaatrajanita.m vij~naanamapavargasaadhanam, kintu nididhyaasanasambhava.m "sivaatmadar"sanamiti gamyate | e.saa.m "srava.naa-diinaa.m sadvaare.na nirdvaare.na caatmadar"sana.m pratya"ngatvam, "srotavya.h "srutivaakyebhyo mantavya"scopapattibhi.h | j~naatvaa ca satata.m dhyeya.h iti, ete dar"sanahetava.h iti siddha.m ca | ato na "saastrakara.natadvyaakhyaanaadya-sa.mbhava.h, tattvaj~naaninaa.m yaavadaaparok.syamavasthaanaabhyupagamaaditi | na ca "sariiraadivyatiriktaatmaasattvenaadhikaaryabhaavaat svargaapavargaphalada-mida.m "saastramanaarambha.niiyamiti vaacyam, "sariiraadivyatiriktasya nityasya jiivaatmana.h sadbhaavasya vak.syamaa.natvaat | na ca mok.satatsaadhanaprati- paadaka"saastraantarasambhaavanaadanaarambha.niiyamida.m "saastramiti vaacyam, "saastraantaraa.naa.m "sivatattvaapratipaadakaanaam- yadaa carmavadaa-kaa"sa.m ve.s.tayi.syanti maanavaa.h | tadaa "sivamavij~naaya du.hkhasyaanto bhavi.syati || ("sve0 u0 6|20) ityaara.navaakyena "svetaa"svatare.naapavargahetutaa-pratik.sepaacchivapratipaadakaanaa.m cetaratattvavyaav.rttyaatmaka"sivaj~naana-vidhaayakavaakyairapavargahetutaa pratik.siptaa | tathaa hi- dvividhamiha "sivaj~naanamapavargakaara.nam- itaravyaav.rttyaa, svaruupata"sceti, "srutism.rtyostathaa vidhaanaat | aatmaa j~naatavya.h prak.rtito vivektavya.h, anyadeva tadviditaad atho aviditaat (keno0 1|4) ityaadyaa.h "srutaya itaravyaav.rttyaa, satya.m j~naanamanantam (tai0 u0 2|1) aanandam (tai0 u0 3|6), praj~naana.m brahma (ai0 u0 5|3) ityaadaya.h svaruupato.api vij~naana.m pratipaadayanti | naaya.m p.rthvii na salila.m na teja.h pavano nabha.h | na praa.no na mano.avyakta.m na "sabda.h spar"sa eva vaa || na ruuparasagandhaa"sca naaha.mkartaa na vaagapi | na paa.nipaadau no paayurna copastha.m dvijottamaa.h || na kartaa na ca bhoktaa vaa na ca prak.rtipuuru.sau | na maayaa naiva ca praa.na"scaitanya.m paramaarthata.h || (ii0 gii0 2|3|7-9) ityaadyaa.h sm.rtaya itaravyaav.rttyaa, aatmaaya.m kevala.h svaccha.h "saanta.h suuk.sma.h sanaatana.h | asti sarvaantara.h saak.sii cinmaatrastamasa.h para.h || (ii0 gii0 2|2|4) ityaadyaa.h svaruupata.h "sivaatmaj~naana.m pratipaadayantiityubhayathaa vij~naanasyaa"sraya.niiyatvaat | tathaavidha-vij~naanasaadhanamida.m "saastramaarambha.niiyamiti siddham | karu.naarasanirbhare.na citteneti | karu.naayaa.h sa.mjaato rasa.h karu.naarasa.h anujigh.rk.saa | athavaa karu.naa caasau rasa"sceti | tena nirbhara.m vi"s.r"nkhala.m yat tat karu.naarasanirbharam, tena | cittena manasaa | na khyaatilaabhapuujaartha.m "saastrakara.nam, kintu kevala.m karu.naanunnamaanasairasmaabhi.h kriyata ityartha.h | aatmani guru.su bahuvacanavidhaanaadasmaabhiriti bahuvacana-nirde"sa.h | samaaseneti "saivaagame.su viprakiir.natayaa vistare.na coktaanaa.m tattvaanaa.m mandabuddhyanugrahaartha.m samaasena sa.m"sle.sa.nena, sa.mk.sepe.na vetyartha.h || 4 || v.rtti.h adhunaa prakara.ne pratipaadyamartha.m pratijaaniite- loketi | tattvaanaa.m p.rthivyaadi"sivaantatattvaanaa.m tatkartu.h "sivasya tadupakaaryaa.naa.m caatmanaa.m prakaa"sa.h kriyata ityartha.h || 4 || "saivaagame.su mukhya.m patipa"supaa"saa iti kramaat tritayam | tatra pati.h "siva ukta.h pa"savo hya.navo.arthapa~ncaka.m paa"sa.h || 5 || taatparyadiipikaa tattvaprakaa"sa.h kriyata ityuktam | tatredamaa"sa"nkate- kaani taani tattvaani, kiyanti ceti | ekaadi.sa.ttri.m"saanta.m bahubhiraacaaryairbahudhaa tattvaanaa.m pratipaaditatvaadaa"sa"nkaasamudbhava.h | taamaa"sa"nkaamapanetu-maaha- "saiveti | ayamabhipraaya.h- ekaadi.sa.ttri.m"saante.su tattvapak.savi"se.se.su sarve.svapi mukhyatvaadanabhyupagame do.saprasa"ngaacca patipa"supaa"saa-tmakatraividhyamaa"sraya.niiyam | tathaa hi- pa"so.h sa.msaari.no.anabhyupagame dharmaadharmajanmamara.nasukhadu.hkhaanubhavalak.sa.nasya sa.msaarasya tanniv.rttilak.sa.nasya caa"srayaabhaavaadasattvam, tatpratipaadaka"srutism.rtiiti-haasapuraa.naade"sca nirvi.sayatayaa.apraamaa.nyaprasa"nga"sca syaat | tathaa paa"saanaa.m sa.msaarahetubhuutaanaa.m malakarmamaayaakhyaanaamabhaave "sariiraaderabhaave svarganarakagamanajanmamara.naaderabhaavaprasa"nga.h, aatmano ni.skriyasya tadakhilaasa.mbhavaat | tathaa patyu.h parame"svarasyaa-bhaave jagats.r.s.tisthitidhva.msadharmaadharmabandhamok.savicaaraaderasa.m-bhava.h, jiivaanaamasarvaj~naanaa.m "sariirarahitaanaa.m tadasa.mbhavaat | tasmaat tattvatraividhya.m sarve.svapi pak.savi"se.se.svabhyupeyamiti | nanu tattvaikatvadvitvapak.sayostadaa"sraya.namupaadhibhedak.rtabhedasadbhaavaaditi bruuma.h | tathaahi- ekameva jalatattvamupaadhiva"saat tara"ngaphenabudbudaat-manaa.apracyutasvabhaava.m yathaa traividhyabhaagavagamyate, tathaa.aya.m "sivo.apyapracyutasvasvabhaavastraividhya.m patipa"supaa"saatmakamanubhavati | tadukta.m "saivarahasye- anubhavati hi pa"subhaava.m "siva evaa.navatirohitaatma-gu.na.h | so.api malo ya.h ka"scana "saktilava.h sarvathaa "saarva.h || iti | prak.rtipuru.saatmanaa dvaividhye prak.rtitadupahitaanupahitaatmanaa traividhyasambhava iti .sa.ttri.m"saante.su catu.s.tayaadi.su cetaratattvaanaama-traivaantarbhaavaat tattraividhyopapatti.h | tathaahi- patyau "suddhaanaa.m tattvaanaamantarbhaava.h | maayaakaaryaa.naa.m "suddhaa"suddhaanaa.m pa"saavantarbhaava.h | avyaktaadip.rthivyantaanaa.m kevalaa"suddhaanaa.m paa"sa iti | tadukta.m "saivarahasye- patyau "sivasvabhaavaa.h sarve sarvaatmanaa prakaa"sante | kecana paa"se.su pa"su.su caantardadhate nirava"se.sam || iti | ata evaasya tritayasya mukhyatvam, anye.saamatraivaantarbhaavaat | athavaa kramaanmukhyatvamiti | nanu kathametadavagamyata ityata aaha- "saivaagame.sviti | te ca- kaamika.m yogaja.m cintya.m kaara.na.m tvajita.m param | diipta.m suuk.sma.m sahasra.m ca a.m"sumaan suprabhedakam || vijaya.m caiva ni.h"svaasa.m svaayambhuvamata.h param || viira.m ca raurava.m caiva muku.ta.m vimala.m tathaa || candraj~naana.m ca bimba.m ca prodgiita.m lalita.m tathaa | siddha.m santaanasarvokta.m paarame"svarameva ca || kira.na.m vaatula.m caiva tva.s.taavi.m"satisa.mhitaa.h | muulabhedamiti khyaatamasa.mkhyamupabhedaka.m || iti | e.suuktatvaaditi | tathaa hi paarame"svare taavat- paa"sya.h paa"sayitaa paa"saastrayametad vyavasthitam (vi0 6|2) iti | kira.ne ca- pa"supaa"sapatij~naanavicaarapratipaadakam | kira.naakhya.m mahat tantram (vi0 1|13) ityaadi | "sriivaayaviiye ca- aja.da.m ca ja.da.m caiva niyant.r ca tayorapi | pa"su.h paa"sa.h pati"sceti kathyate tritaya.m kramaat || ("si0 vaa0 1|5|12) "saiveti "sivapra.niitatvavi"se.sa.nenaagamaanaa.m praamaa.nya.m suucitam | tathaahi- "sivasya sarvaj~natayaa j~naanaanyathaaj~naanaraagadve.saadera-praamaa.nyavaakyaracanaahetorabhaavaat tadracitaanaamaagamaa-naa.m siddhyatyeva praamaa.nyam | nahi sarvaj~nasyaaj~naana.m sa.mbhavatii- tyaj~naanaadapramaa.navaakyaracaneti vaktu.m "sakyate | aj~naanaabhaavaa-deva tanmuularaagadve.saaderabhaavaat tanmuulaapramaa.navaakyaracanaa-sambhava.h | tasmaat k.sii.nado.satayaaptena mahe"svare.na racitaanaa.m praamaa.nyasadbhaavaat taduktaprameyatathaatvamabhyupeyamiti | tadukta.m "sivadharmottaraadau- vidhivaakyamida.m "saiva.m naarthavaada.h "sivaatmakam | lokaanugrahakartaa ya.h sa m.r.saartha.m katha.m vadet || sarvaj~naparipuur.natvaadanyathaa kena hetunaa | bruuyaad vaakya.m "siva.h "saanta.h sarvado.savivarjita.h || yad yathaavasthita.m vastu gu.nado.sai.h svabhaavata.h | yaavatphala.m ca yat pu.nya.m sarvaj~nastat tathaa vadet || raagaaj~naanaadibhirdo.sairgrastatvaadan.rta.m vadet | te ce"svare na vidyante bruuyaat sa kathamanyathaa || apaastaa"se.sado.se.na sarvaj~nena "sivena yat | pra.niitamamala.m vaakya.m tat pramaa.na.m na sa.m"saya.h || tasmaadii"svara-vaakyaani "sraddheyaani vipa"scitaa | yathaartha.m pu.nyapaape.su tada"sraddho vrajatyadha.h || iti | nanvii"svarapra.niitataagamaanaa.m kuto.avagamyate ? tadaagamaireveti cet, tadetaretaraa"srayataa | athaagamasya pramaa.nabhuutasyaaptakartrape-k.saayaa.m tadanyasyaatiindriyaarthadar"sina.h kart.rtvaasa.mbhavaacca sarve-"svarasya sarvakartu.h sarvaj~nasyaagamakart.rtva.m ni"sciiyata iti cet, naivam | aagamapraamaa.nyaani"scayaadeva.m kalpanaanupapatte.h | tathaa aaptaanta-raapra.niitatve pramaa.naabhaavaadatiindriyaarthadar"sina.h kart.rtvaavirodhaa-cca na "sivapra.niitatvavi"se.sa.nasyaarthavattvamiti | naitadevam, aagamasya pratipattisaamarthyaatmakaat pramaa.naantaraat praamaa.nyasiddhe.h | tathaa hi- dvividho hyaagama.h, d.r.s.taartho.ad.r.s.taartha"sceti | tatra d.r.s.taarthaanaa.m citraayaagavidhaayakavaakyasad.r"saanaa.m taduktakar-maanu.s.thaanena taduktaphalasa.mbhavadar"sanaat praamaa.nyamanumaaya tatkarturatiindriyaarthadar"sitvena paramaaptatvani"scaye.anye.saamad.r.s.taar- thaanaamapi tatkart.rkatayaa d.r.s.taarthavaakyavat praamaa.nyamanumiiyata iti | na ca puujaajapaadivi"si.s.takarma.naa.m vi"si.s.tatattatphalasaadhanataama-dhyak.sato.avagacchannaagamakartaa bhavedasarvaj~na.h, etaddar"sino hyad.r"syatastvantaraabhaavaat | na caanumaanaadimamarthamupalabhya tatra vaakyaracaneti vaacyam, vyaaptigraha.nali"ngaaderasambhavaat | anumaana.m hi li"ngali"ngino.h pratyak.sato vyaaptigraha.ne sati li"ngamaatradar"sanaadupajaayamaana.m li"ngivij~naanamaaha | tathaahi- pratyak.sato mahaanasaadau dhuumaagnyor-li"ngali"nginoravinaabhaave g.rhiite de"saantare parvataadau dhuumadar"sanaadagnyanumaana.m pravartamaana.m d.r.s.tam | tadatra phalakarma.no.h saadhyasaadhanabhaavasya li"ngali"ngino.h pratyak.satayaa li"ngaanupalambhaacca vyaaptigraha.naasa.mbhavaannaanumaanasa.mbhava ityanumaanamuulataa naagamaanaam | naapyaagamaantaramuulataa, tasyaapi pauru.seyatvenaagamaantaramuulataabhyupagame.anavasthaaprasa"ngaat | na ca vedavyatiriktamapauru.seya.m vaakya.m pa"syaama.h, yena tanmuulataa kalpyeta | tasmaannaagamaantaramuulataa aagamaanaam | na ca yoginaamatiindriyaarthadar"sinaamaagamakart.rtvamiti vaacyam, te.saa.m mahe"svaraprasaadaapek.sasarvaj~natayaa tadupaayadiik.saapuurvakapuujaadyaavedakaagamaanaa.m sadbhaavasya praagevaa"sraya.niiyatvaat, jagatkartu.h "sivaadanyasyaagamakart.rtvakalpa-naanaa.m gauravaapaataacca sa evaagamaanaamapi karteti kalpyate | na ca parasparaviruddhadharmapratipaadakaagamaanaamekaaptakartrabhyupagamaa- sa.mbhavaadanekaaptakartrabhyupagamaprasa"nga iti vaacyam, var.naa"sra-maadyadhikaaribhedava"sena vedyasya caikasyaiva "sivasya karu.naanidhervi-ruddhadharmopade"sopapatteriti netaretaraa"srayatvaadido.sa.h | na ca lokapari-grahe syaadanyonyaa"srayatvamiti vaacyam, tasya praamaa.nyaparij~naana-muulatvaabhaavaat | tathaahi- prathama.m taavadaagamaan viracayya brahmaa.na.m svasuta.m mahe"svaro graahayaamaama | tata.h svasutaan brahmaa, tataste.api svasutaaniti vedaparigrahavadaagamaparigrahopapatterno-ktado.saavakaa"sa.h | nanu "sivapra.niitatayaa.a.agamapraamaa.nya.m puurvamupavar.nitam | samprati pratipattisaamarthyaaditi puurvaaparavirodha iti cenna, utpattij~napt-yapek.sayaa ubhayorapyupapatte.h | tathaahi- "sivapra.niitatayaagamaanaa.m praamaa.nyamupajaata.m tatpratipattisaamarthyenaavagamyata iti na ka"scidvi-rodha.h | vedamuulatvaadvaa.a.agamapraamaa.nyam | tadaaniimapi "sivapra.nii- tatvaadaagamapraamaa.nya.m dra.dhayati, "sivad.r.s.tasya vedaarthasyaabaadh-yatvaaditi | sa caagamo dvedhaa- pratyak.sa"srutimuulo.anumeya"srutimuula"s-ceti | tatra pratyak.sa"srutimuulaanaamaagamaanaa.m pratyak.sa"srutimuulavat praamaa.nyam, anumeya"srutimuulaanaama.s.takaadi"srutimuulavadityaaga-me.su pratipaadyamaanaanaamarthaanaa.m "sruti.suupalambhaat tanmuulataa-gamaanaamavagamyate | tathaahi- rudro.ava"sya.m ya.s.tavya.h iti "srutivaak-yaad rudrayaagakartavyataa.avabhaasate | tatra kara.naadika.m mantraarthavaa-daavagatamaagamai.h pratipaadyata iti tanmuulataagamaanaam | tathaahi- tamu.s.tuhi ya.h svi.su.h sudhanvaa ya.h (.r0 5|42|11) ityatra puujaastutinamas-kaaraade rudragocarasya mahatsaukhyanaamakaapavarga.m prati hetutaa.ava-gamyate | antaricchanti (.r0 8|72|3) ityatra dhyaanajapau rudravi.sayau kartavyaavityavagamyate | yaj~na.m rudraaya mii.dhu.se (.r0 1|122|1) ityatra paanta.m paaniiya.m somaakhyamandhohavii rudraaya haradhvamityavagam-yate | eva.m "satarudriiyaniilarudrasuukta"svetaa"svatare"saavaasyaatharva"si- rastacchikhaaraudrasuuktaara.naadi.svaagamapratipaadyamaanaanaamarthaa-naa.m sadbhaavo dra.s.tavya iti | atra prayogaa.h- vivaadapada.m tantra"saastra.m pramaa.nam, yathaartha-tvaat, sampratipannavaakyavat | tathaa tantra"saastra.m pramaa.nam, aaptok-tatvaat, yadyadaaptokta.m tattatpramaa.nam, yathaa puraa.naadi, tathedamaap-toktam, tasmaat pramaa.nam | tathaagamaa.h "sivapra.niitaa.h, tadanyaajanya-kaaryatvaat, tadyat tadanyaajanyakaarya.m tattacchivapra.niitam, yathaa prapa~nca.h, tathaa caite, tasmaacchiva pra.niitaa.h | tantra"saastra.m kaaryam, vedaanyavaakyatvaat, yadyad vedavyatirikta.m vaakya.m tattajjanya.m d.r.s.tama, yathaa bhaarataadi | na ca prapa~ncasya "sivapra.niitatvaasiddhe.h saadhyavikalo d.r.s.taanta iti vaacyam, tasyopari.s.taa-dupapaadyamaanatvaat | tathaa tantra"saastra.m pramaa.nam, vedamuulatvaat, manvaadism.rtivat | tad vedamuula.m ca, taduktaarthapratipaadakatvaat, manvaadism.rtivaditi | atha "saastramapramaa.nam, anaaptak.rtatvaat, sampratipannavaditi pratyanumaanabaadhaado.saprasa"nga iti cet, naivam, vikalpaanupapatte.h | tathaahi- anaaptak.rtatvaadityasya ko.artha.h ? yadyaaptenaak.rtatvam, aahosvidanaaptena k.rtatvam | yadyaadya.h pak.sa.h, tarhi vedavaakyairvyabhicaara.h, te.saa.m pramaa.nabhuutaanaamevaaptenaak.rtatva-heto.h sadbhaavaat | asiddha"scaaya.m hetu.h, aaptak.rtatvasya saadhitatvaat | yadyuttara.h pak.sa.h, tadaa caaptak.rtatvaadevaasiddhataa | na caanaaptaracitaa aagamaa.h, vedaviruddhatvaat, bauddhaadyaagamavaditi sadhayitu.m "sakyatvaannaasiddhateti vaacyam, vedaarthapratipaadakatayaa vedamuulaa-naamaagamaanaa.m vedaviruddhatvasyaapyasiddhatvaat | tasmaacchaivaaga- me.suuktatraividhyaadika.m maarka.nyeyaagastyaraamadadhiicaadisakala"si.s-.tajanai.h parig.rhiitatvaaccaadara.niiyamiti | patipa"supaa"saa iti | pati"sca pa"sava"sca paa"saa"sceti tathoktaa.h | ke ta ityaakaa"nk.saayaamaaha- tatra pati.h "siva ukta.h pa"savo hya.navo.arthapa~ncaka.m paa"sa iti | tatra te.saa.m madhye pa"suunaa.m paalanaat pati"sabdena "siva ukto.abhihita.h | pa"savo hya.nava.h a.nutvasampaadakamalaadi-sambandhina.h | "sivasvabhaavaa jiivaa.h pa"savo na catu.spaada eva, dvipadaa.m ca pa"sutva"srava.naat | tathaahi- etaavanto vai pa"savo dvipaada"scatu.spaada"sca | yo vaamindraavaru.naa dvipaatsu pa"su.su yo vaa catu.spaatsu pa"su.su (tai0 sa.m0 2|3|13|1) ityaadi"srute.h | te.saamii"svaratvaad bhagavata.h "sivasya pa"supatitvam, ye.saamii"se pa"supati.h pa"suunaa.m catu.spadaamuta ca dvipadaam (tai0 sa.m0 3|1|4|1) iti "srute.h | lai"ngoparibhaage ca - brahmaadyaa.h sthaavaraantaa"sca devadevasya dhiimata.h | pa"sava.h parikiirtyante sa.msaarava"savartina.h || te.saa.m patitvaad bhagavaan rudra.h pa"supati.h sm.rta.h | (li0 pu0 2|9|11- 12) iti | nanu kena kaara.nena jiivaatmanaa.m "sivasvabhaavaanaa.m malaadipaa"sasambandha iti ceducyate- malapaa"sasambandhaat karmapaa"sasambandha.h | tatsambandhaan- maayaapaa"sasambandha.h | malapaa"sasambandhasya asya tvanaaditvaanna kaara.naapek.seti | tadukta.m kira.ne- anaadimalasambandhaanmalinatvama.nau sthitam | anaadimalamuktatvaannirmalatva.m sthita.m "sive | aadimattva.m yadaa siddha.m nimitta.m kathyate tadaa | iid.rgruupa.m sm.rta.m taabhyaa.m "suddhaa"suddha.m yathaarthata.h | vi"suddha.h spha.tikastasmaat taamra.m taavat sakaalikam || yathaasminna nimitta.m syaat tathaa na syaacchivaatmano.h || (vio 3|3-5) iti | nanu tarhi pa"suunaa.m "sivatvaabhaavaprasa"nga iti cet, naivam, te.saa.m "sivasvabhaavatve "srutyaadipramaa.nasadbhaavasya vak.syamaa.natvaat | ata eva paa"sabaddhatvaat pa"sutvam | tena ki~ncit kart.rtvaadinaa.a.nutvam, na paramaa.nuvadavasthaanaat te.saamavyaapakatvena, tadasa.mbhavaaditi | arthapa~ncaka.m paa"sa iti | arthaanaa.m malakarmasuuk.smasthuulamaayaa- paa"saanugraahaka"siva"saktiinaa.m pa~ncakamarthapa~ncakam, tatpaa"saakhya.m tattvamiti | taduktam- mala.m karma ca maayaa ca maayotthamakhila.m jagat | tirodhaanakarii "saktirarthapa~ncakamucyate || iti | nanvarthapa~ncaka.m paa"sa itiiha pratipaaditam, "saastraantare tu paa"saanaa.m traividhyamuktamiti virodha.h | tathaa hi "saivarahasye taavat- sahajamanaadi mala.m syaat paa"se.su tri.svapi pradhaanatamam | karma ca maayaa ca male sati paa"satayaa pravartete || iti | prayogama~njaryaa.m ca- paa"saastrayo nigalayanti iti | naivam, ii"svara"sakte.h paa"saanugraahitayaiva paa"satvaabhidhaanaanmaayaapaa"sasya sthuula-suuk.smaatmanaa dvaividhyena ca pa~ncadhaa bhedaabhidhaanaaditi | adhvapa~ncaka.m paa"sa iti kecit pa.thanti | tadaadhvanaa.m .sa.n.naa.m tattvavar.namantrabhuvanapadakalaanaa.m pa~ncakamadhvapa~ncaka.m paa"sa iti | tadukta.m siddhaantah.rdaye- "siva.h pa"supati.h prokta.h pa"savo hya.navo mataa.h | te paa"sabaddhaa.h pa"sava.h paa"sa.h syaadadhvapa~ncakam || adhvaanastattvabhuvanakalaar.napadamantrakaa.h | yairamii puru.saa baddhaa.h sa.msaranti bhavaad bhavam || malaadijaa.h .sa.dadhvaanastattvaadyaaste ca pa~ncadhaa | niv.rttyaadivibhaagena tadukta.m hyadhvapa~ncakam || iti | gurudevapaddhatau ca- athaadhvanaa.m kramaade.saa.m vyaapti.h samya"n nigadyate | p.rthviitattva.m k.savar.na"sca mantrau h.rdayasadyakau || kaalaagnirapi ku.smaa.n.dahaa.takau brahmavai.s.nave | raudra.m ca bhuvanaanyantarbrahmaa.n.dasya bhavanti .sa.t || a.n.daad bahi.h "sata.m rudraa da"sadik.su vyavasthitaa.h | kapaalii"so hyajo buddho vajradeha.h pramardana.h || vibhuutiravyaya.h "saastaa pinaakii trida"saadhipa.h | praacyaa.m di"si | agnii rudro hutaa"sa"sca pi"ngala.h khaadako hara.h | jvalano dahano babhrurbhasmaanta"sca k.sayaatmaka.h || aagneyyaa.m di"si | yamo m.rtyurharo dhaataa vidhaataa ca tathaapara.h | kartaa caiva ca sa.myoktaa niyoktaa dharma eva ca || tadvad dharmapatistatra da"samo dak.si.ne sthitaa.h | nir.rtirmaara.no hantaa kruurad.r.s.tirbhayaanaka.h | uurdhvake"so viruupaak.so dhuumralohitada.m.s.tri.na.h || nair.rtyaam | balo hyatibala"scaiva paa"sahasto mahaabala.h | "sveto.atha jayabhadra"sca diirghahasto balaantaka.h || vaaru.nyaa.m meghanaada"sca sunaada"sca prakiirtita.h | "siighro vaayurvaayuvega.h suuk.smastiik.s.na.h k.sayaantaka.h || pa~ncaantaka.h pa~nca"sikha.h kapardii meghavaahana.h | vaayavyaam | nidhii"so ruupavaan dhanya.h saumyadeho ja.taadhara.h || lak.smiidharo ratnadhara.h "sriidhara"sca prasaadhana.h | prakaamo da"sama"sceti kauberyaa.m di"si sa.msthitaa.h || vidyaadhipe"sasarvaj~naa j~naanabhug vedapaaraga.h | sure"sa"sarvajye.s.thaa"sca bhuutapaalo balipriya.h || ai"saanyaam | vi.so vi.sadharo.ananta.h krodhano maarutaa"sana.h | nyagrodhodumbarii"sa"sca pha.niindro vajrada.m.s.tri.nau || adhobhaage | "sambhurvibhurga.naadhyak.sastriyak.sastrida"se"svara.h | sa.mvaaha"sca vivaaha"sca nabholipsustrilocana.h || te.saamupari rudraa.naa.m viirabhadro vyavasthita.h | bhadrakaalyaa"sca bhuvanamevama.s.taadhika.m "satam || bhuvanaani kramoktaani rudraa.naa.m svaakhyayaa p.rthak | mantraavasaanikapandaanmahaadevapadaavadhi || vilomata.h padaani syura.s.taavi.m"satisa.mkhyayaa | ityadhvapa~ncaka.m .sa.s.thyaa niv.rttikalayaa samam || vyaapta.m sa.mcintaniiya.m syaadadhva.sa.tka.m vibhaagata.h | aapo.agnirvaayuraakaa"so gandha"sca rasaruupake || spar"sa.h "sabda"sca vaakpaa.nii paadapaayubhagaani ca | "srotra.m tvak cak.su.sii jihvaa ghraa.na"scetiindriyaa.ni ca || mano.aha"nkaarabuddhyantamanta.hkara.nakatrayam | sarve.saa.m trigu.naa.atha syaat prak.rti.h kaara.na.m paraa || trayovi.m"satitattvaani vilomaaditi sa.mkhyayaa | haadi.taantaastato var.naastrayovi.m"satisa.mkhyakaa.h || "sira"sca vaamadevaakhyo mantrau tadvat puraa.ni tu | .sa.tpa~ncaa"sat krame.na syuramare"saadinaamabhi.h || amare"sa.m prabhaasa.m ca naimi.sa.m pu.skaraa.sa.dhii | .di.n.dimu.n.dirbhaarabhuutiritya.s.taavambutattvake || hari"scandra"sca "srii"sailo jalpii"saamraatake"svarau | madhyame"so mahaakaala.h kedaaro bhairavastathaa || bhuvanaa.s.takamityetat tejastattve vyavasthitam | gayaa caiva kuruk.setra.m nokhala.m kanakhala.m tathaa || vimale"so.a.t.tahaasa"sca mahendra.m bhiimake"svaram | itya.s.tau bhuvanaani syurvaayutattvagataani tu || vastraapado rudrako.tiravimukto mahaalaya.h | gokar.no bhadrakar.na"sca svar.naak.sa.h sthaa.nurityapi || bhuvanaa.s.takamaakaa"sasa.mj~natattve vyavasthitam | chagala.n.do dvira.n.da"sca maarko goma.n.dale"svara.h || kaala~njara.m daaruvana.m "sa"nkukar.na.m sthale"svaram | praarabhya gandhatanmaatramaha"nkaaraantamadhvani || sthitaani bhuvanaanya.s.taavetaani tu yathaakramam | pai"saaca.m raak.sasa.m yaak.sa.m gaandharva.m caindrasomyake || praaje"sa.m braahmamityetad devayonya.s.taka.m dhiyi | ak.rta.m ca k.rta.m caiva bhairava.m braahmavai.s.nave || kaumaaramauma.m "sriika.n.thamiti yonya.s.taka.m sm.rtam | gu.naprak.rtitattve tu sthirametat tu bhauvanam || a.s.takai.h saptabhistveva.m .sa.tpa~ncaa"sad yathaakramam | bhuvanaani sthitaanyeva.m padaanyapyekavi.m"sati.h || mahe"svaraakhyaat praarabhya syaadaruupinpadaavadhi | eva.m pa~ncavidhaadhvaa syaat prati.s.thaakalayaa samam || .sa.s.thyaa vyaapta.m vicintya.m syaat .so.dhaadhvavyaaptiriid.r"sii | atha vidyaakalaayaa.m tu puru.so raaga eva ca || a"suddhavidyaa ca kalaa niyati.h kaala eva ca | maayaa ca sapta tattvaani var.nasaptakasa.myutam || ~nakaaraadi ghakaaraanta.m "sikhaaghorau ca mantrakau | vaamaadibhuvanaani syu.h saptavi.m"satisa.mkhyayaa || vaamo bhiimastathaivogro bhava"sce"saana eva ca | ekaviira"sca puru.sa.h .sa.dete bhuvane"svaraa.h || praca.n.domaapati"scaajo hyananta"scaikarudraka.h | raagatattve sthita.m tvetad bhuvanaanaa.m tu pa~ncakam || krodhaca.n.daava"suddhaayaa.m vidyaayaa.m tu vyavasthitau | niyatyaa.m jyotisa.mvartau tata.h suukarasa.mj~nita.h || pa~ncaantakaikaviirau ca "sivada"sca kalaagataa.h | mahaadevo vaamadeva udbhava"scaikapi"ngala.h || ekanetrastathe"saano bhuvane"sastata.h para.h | a"ngu.s.thamaatra iti caapya.s.taavete sthale"svaraa.h || kaalatattve ca maayaayaa.m bhauvanii saptavi.m"sati.h | vyaapinniti samaarabhya dhyaanaahaarapadaavadhi || padaanaa.m vi.m"sati"scaatra syaad vidyaakalayaa.akhilam | vyaapta.m sa~ncintayedeva.m .sa.dvidhaadhvavyavasthiti.h || atha "saantikalaayaa.m syaacchuddhavidye"svaraavadhi | sadaa"siva"sca tattvaani trii.ni tasyaa.m sthitaani hi || var.naastraya.h syurgakhakaa mantrau kavacapuuru.sau | a.s.taada"saiva bhuvanaanyatra vaamaadisa.mj~nayaa || vaamaa jye.s.thaa ca raudrii ca kaalii kalavikaari.nii | balavikara.nii caiva balapramathinii tathaa || sarvabhuutadamanyekaa navamii tu manonmanii | "suddhavidyaahvaye tattve sthitaanyevamanukramaat || anante"sa"sca suuk.sma"sca tata"scaapi "sivottama.h | ekanetra"scaikarudrastrimuurtistu tathaa.apara.h || "sriika.n.tha"sca "sikha.n.dii ca bhuvanaanii"svaraahvayam | sadaa"sivaakhya.m bhuvana.m sthita.m tattve sadaa"sive || padaanyekaada"saa.atraiva nityayogina aadita.h | vyomavyaapipadaantaani sthitaanyeva.m tu pa~ncadhaa || .sa.s.thyaa tu "saantikalayaa vyaaptaanyeva.m vicak.sa.nai.h | .sa.dvidhaadhvamayii vyaaptirboddhavyaa krama"so bhavet || tathaiva "saantyatiitaayaa.m "sivatattva.m vyavasthitam | var.naa.h .so.da"sa sargaadyaa.h svaraa.h syuste vilomata.h || astre"saanau tathaa muulamantraa mantraa bhavanti hi | niv.rttyaadiini bhuvanaanyatra pa~ncada"saiva hi || niv.rtti"sca prati.s.thaa ca vidyaa "saantistathaiva ca | "saantyatiiteti hi kalaa.h syurbindau bhuvanaani hi || indhikaa diipikaa rocirmocikaa cordhvagaa tathaa | bhuvanaaniiti pa~nca syustaani naadakalaa.h khalu || vyaapinii vyomaruupaa caapyanantaa caapyanaathayaa | anaa"sritaa ceti kalaa.h "saktaa.h syurbhuvanaanyapi || mantraadya.m pra.nava.m yat tad vilomenaantaka.m tu tat | padameka.m bhavedevamadhvaaya.m pa~ncadhodita.h || "saantyatiitakalaavyaapta.m vidyaadityadhvanaa.m kramaat | .sa.dvidhaa vyaaptiruddi.s.taa "saivaagamavinir.nayaat || .sa.dadhvaj~naanavaan mucyenmocayecca bhavaar.navaat | ekatraadhvaa .sa.dvidhaikaada"sa syu- rmantraastveka.m caapya"siiti.h padaani | .sa.dtri.m"saccaapyatra tattvaani var.naa.h pa~ncaa"sat syu.h pa~ncasa.mkhyaa kaleti || atha padoddhaara.h- praakpada.m pra.nava.m tat syaadekavar.na.m "sivaatmakam | vyomavyaapi caturthyanta.m dvitiiya.m pa~ncavar.nakam || t.rtiiya.m vyomaruupaaya pa~ncaar.namapara.m tathaa | sarvavyaapi caturthyanta.m "sivaayetyatha pa~ncamam || tryak.sara.m ca vijaaniiyaat pa~ncaa"ngaani "sivasya tu | anantaayetyanantasya vaacaka.m caturak.saram || anaathaayeti suuk.smasya pada.m syaaccaturak.saram | anaa"sritaaya pa~ncaar.na.m pada.m "sivatamasya tu || dhruvaayeti pada.m tryar.namekanetrasya kiirtitam | "saa"svataayaikarudrasya pada.m syaaccaturak.saram || yogapii.thasa.msthitaaya caa.s.taar.na.m tu trimuurtina.h | "sriika.n.thasya pada.m nityayogine pa~ncavar.nakam || dhyaanaahaaraaya pa~ncaar.na.m padametacchikha.n.dina.h | nama.h "sivaayeti pada.m .sa.dvar.na.m pra.navaadikam || sarvaprabhu"scaturthyanta.m pa~ncaar.na.m padasantatau | "sivaaya padamanyacca caturthyanta.m trivar.nakam || padamii"saanamuurdhaaya .sa.dvar.na.m munisattama | tadii"saanasya boddhavya.m saptaar.na.m puru.sasya tu || syaat tatpuru.savaktraaya aghorah.rdayaaya ca | saptaar.na.m bahuruupasya tadvad vaamasya kiirtitam || syaad vaamadevaguhyaaya sadyasyaapyatha kathyate | sadyojaatamuurtayeti saptavar.namudiiritam || pra.navaadi prayoktavya.m pa~ncaar.na.m ca namo nama.h | guhyaatiguhyaaya pada.m .sa.dvar.na.m dvyar.naka.m param || goptrepada.m caturvar.na.m maata"nge nidhanaaya tat | akaarapuurva.m pa~ncaar.na.m candraj~naane prakiirtitam || sarvavidyaadhipaayeti pada.m syaat saptavar.nakam | sarvayogaadhipuurva.m tu gataayetya.s.tavar.nakam || jyotiiruupaaya pa~ncaar.na.m padametat su"sobhanam | parame"svarapuurva.m tu paraayetya.s.tavar.nakam || acetanaacetaneti saptavar.na.m pada.m vidu.h | vyominvyomi.m"scaturvar.na.m vyaapinvyaapi.mstathaa padam || aruupi.m"sca dvirabhyasya .sa.dvar.na.m padamiiritam | prathameti dvirabhyasta.m .sa.dvar.namapara.m tathaa || tejastena iti prokta.m caturvar.na.m pada.m vibho.h | jyotirjyoti.h pada.m tadvad vij~neya.m caturak.saram || tryar.na.m padamaruupaakhya.m tathaanagnepada.m "subham | trivar.na.m syaadadhuumaakhyamabhasmaakhya.m tathaa padam || anaade tryar.namuddi.s.ta.m naatraya.m dhuutraya.m tathaa | .obhuustad dvyak.sara.m j~neyamo.mbhuva"sca triyak.saram || .o svo var.nadvaya.m caanidhanaakhya.m caturak.saram | nidhanaakhya.m trivar.na.m syaat pa~ncaar.na.m nidhanodbhavam || dvyak.sara.m syaacchivapada.m dvyar.na.m "sarvapada.m vibho.h | paramaatma.m"scaturva.na.m mahe"svarapada.m tathaa || caturva.na.m samuddi.s.ta.m mahaadevapada.m hi yat | sadbhaave"svarasa.mj~na.m tu pa~ncaar.na.m munisattama || mahaateja iti prokta.m pada.m var.nacatu.s.tayam | pada.m pa~ncaar.namuddi.s.ta.m yogaadhipatisa.mj~nakam || mu~nca mu~nca caturvar.na.m .sa.dvar.na.m pramathaatmakam | "sarva"sarvapada.m caatra boddhavya.m caturak.saram || bhavayugma.m tathaa tadvad bhavodbhavapada.m puna.h | padama.s.taak.sara.m caanyat sarvabhuutasukhapradam || sarvasaannidhyapuurva.m tu karaanta.m saptavar.nakam | padama.s.taak.sara.m brahmavi.s.nurudraparamparam || anarcita.m dvirabhyastama.s.taar.ne padamucyate | asa.msk.rtapada.m tadvat puurvasthitapada.m tathaa || saak.si.mstu ruupade tadvaccaturvar.na.m dviruktita.h | .sa.t pata"ngapade var.naa"scatvaara.h pi"ngasa.mj~nake || tadvajj~naanapada.m "sabdasuuk.smaakhye caturak.sare | dvyak.sara.m syaacchivapada.m tathaa "sarvapada.m vibho.h || tryak.sara.m sarvadapada.m pra.navaadi namo nama.h | pa~ncavar.na.m "sivaayeti triyak.saramudiiritam || natiyugma.m pa~ncavar.na.m sataara.m padamuttamam || iti || 5 || v.rtti.h taanyeva prakaa"saanyuddi"sati- "saivaagame.sviti | padaarthaanaamiti "se.sa.h | tadukta.m tantralak.sa.ne- tripadaartha.m catu.spaada.m mahaatantram (m.r0 vi0 2|2) iti | ata"sca te.svevaanye.saa.m vastuunaamantarbhaava iti lak.sa.nena dar"sayati- tatra patiriti | tatra te.su tripadaarthe.su madhye patipadaartha.h "siva ityukta.h | "siva"sabdenaatra jaatyekavacanena "sivatvayoginaa.m mantramantra"svaramantramahe"svaramu- ktaatma"sakti"sivaanaa.m savaacakaanaa.m "sivatvapraaptisaadhanena diik.saadinopaayakalaapena saha patipadaar-the sa.mgraha.h kathyate | a.nava"scaatmaana.h preryaa.h | anena ca pa"sutva-yoginaa.m vij~naanakalaadibhedabhinnaanaa.m baddhaatmanaa.m pa"supadaa-rthatvamucyate | arthapa~ncakamityanena malarodha"saktikarmamaayaabinda-va.h procyante | tataste.saa.m pa~ncaanaa.m bindumaayodbhuutai.h "suddhaa-"suddharuupaistattvabhuvanabhuutabhaavai.h saha paa"sapadaarthe sa.mgra-ha.h | nanu kathamekasyaa eva "siva"sakte.h patipadaarthe paa"sapadaarthe ca sa.mgraha ucyate ? satyam, paramaarthata.h patipadaartha eva "sakterantar-bhaava.h | paa"satva.m tu tasyaa.h paa"sadharmaanuvartanenopacaaraat | tadukta.m "sriimanm.rgendre- taasaa.m maahe"svarii "sakti.h sarvaanugraahi-kaa "sivaa | dharmaanuvartanaadeva paa"sa ityupacaryate || (vi0 7|11) iti || 5 || muktaatmaano.api "sivaa.h kintvete tatprasaadato muktaa.h | so.anaadimukta eko vij~neya.h pa~ncamantratanu.h || 6 || taatparyadiipikaa nanu pa"suunaa.m "sivasvabhaavatayaa pativyatirekaasambhavaat (tattad ? katha.m tad) dvaividhyaprasa"nga ityaa"sa"nkyaaha- mukteti | ayamabhipraaya.h- muktaatmanaameva "sivasvabhaavatvam | kintu te.saamapi mukte.h praag na "sivaatmataa, taamraade.h svar.nasvabhaavaa- cchaadakakaalimaakalpamalaadipaa"sapracchaadita"sivasvabhaavatayaa pa"su-tvaat | ata eva te tatprasaadato muktaa.h | sa "sivastvanaadimukta.h | eka iti | eka eva nityamukta ityartha.h, kaalatraye.api malaadisambandharahitatvaat | tadukta.m "sriivaayaviiye- anaadimalasa.m"sle.sapraagabhaavaat svabhaavata.h | atyantapari"suddhaatmetyato.aya.m "siva ucyate || iti | ("si0 vaa0 1|32|29) pa~ncamantratanuriti | naadabindupadavar.navaakyaatmanaa pa~ncaat-makasakalamantra"sariira ityartha.h | mantrasvaruupa iti vaa | tasyo.s.niglomaa-ni tvag gaayatrii tri.s.tummaa.msamanu.s.tup snaayurasthi jagatii pa"nktirmaj-jaa praa.no b.rhatii (ai0 u0 1|6|1) ityaadi"srutervaidikaadimantraa.naa.m dhaatumayatvapratipaadanaacchivasya mantra"sariiratvaavagama.h | athavaa pra.navavedacatu.skaatmanaa pa~ncaatmakamantratanuriti | tadukta.m lai"ngaadau- o"nkaararuupam.rgvaktra.m saamajihvaasamanvitam | yajurvedamahaagriivamatharvo.s.thamaja.m vibhum || (1|1|30-21) iti | biijabindunaada"sakti"saantaatmanaa pa~ncaatmakapra.navatanuriti vaa, omiti brahma, omityatho yo.asau tapati ityaadi"srute.h | pa~ncaak.saratanuriti vaa, niv.rttyaadipa~ncatattvatanuriti vaa, pa~ncabrahmatanuriti vaa | tadukta.m li"ngodbhave- atha (aadya.m "slokadvaya.m li"ngapuraa.ne (1|17|89-90) d.r"syate |) d.r.s.tvaa kalaavar.nam.rgyajussaamaruupi.nam | ii"saanamii"samaku.ta.m puru.saakhya.m puraatanam || aghorah.rdaya.m h.rdya.m vaamaguhya.m sadaa"sivam | sadya.hpaada.m mahaadeva.m mahaayogiindrabhuu.sa.nam || ni.skala.m suuk.smamavyakta.m sakala.m ca mahe"svaram | sargaprati.s.thaasa.mhaaraliilaartha.m li"ngaruupi.nam || pradhaana.m li"ngamaakhyaata.m li"ngii ca parame"svara.h | ityaadi | paarame"svare ca- pa~ncamantratanu.h "sriimaan sakala.h paripa.thyate |..... yogayogii"svara.h svaamii svatantra.h pa"supaa"sahaa || (vi0 3|18, 19) ii"saanamuurdhaa pu.mvaktro hyaghorah.rdaya.h prabhu.h | ucyate vaamaguhyo.aya.m sadyomuurtirmahe"svara.h || eva.m mantraastu pa~ncaite yairnibaddhaa tanu.h "sivaa | ityaadi | (vi0 4|14-15, 30) tasmaadeva.m vij~neya.m vi"se.se.na bhedena pa"subhyo j~neya.h "siva iti | na ca parame"svaravaacakasya vedamantraadervaacyaad bhedasadbhaavena tasya vedamayatvaabhaava iti vaacyam, tayorbhede vaacyavaacakaniyamaa-bhaavaprasa"ngaat | na ca sambandhaat tanniyama.h, sambandhasya samban-dhaantaraa"sraya.naadanavasthaadido.sasyoktatvaat | na ca vaacakatva"saktirni- yaamiketi vaacyam, tasyaa"sca vaacyaad bhedasadbhaave.anya"saktivadaniyaa-makatvaat | "saktervaacyaasaadhaara.nyamapyabhedavyatirikta.m na sa.mbhavatiiti vaacyavaacakayorevaabhedo.abhyupagantavya.h, kimanayaa "saktikalpanayaa | na ca vaacyavaacakabhaavasya bhinnani.s.thatayaa tayora-bhedo.asa.mbhava iti vaacyam, gu.nagu.nibhedavad bhedasyaapyatra sadbhaavaat | na ca bhedaabhedayorvidhiprati.sedharuupatvena virodhaadeka- traasambhava.h, vaacyavaacakabhaavaanyathaanupapattipramaa.nasiddhatvaat | tathaa gha.to.aya.m pa.to.aya.m "sabdo.ayamiti vaacakasa.mp.rktaarthaprati-bhaasaad gha.ta"sabdo.ayamityasa.mp.rkta"sabdapratibhaasaacca "sabdaartha-yoraikyamaa"sraya.niiyam | ata eva tattvaadivaacakamantravinyaasaat tattvaadisaannidhyamiti sarvamavadaatam || 6 || v.rtti.h astu tarhi muktaanaa.m paa"sasa.msargarahitatvaacchivatvam, vidye"sva-raadiinaa.m tu baindava"sariirayoge.api katha.m pa"sutvaabhaavo.ata aaha- muktaatmeti | muktaatmaana.h sa.mpraapta"sivasaamyaa.h | api"sabdaad vidye"svaraa-daya"sca "sivaa eva, pa"sutvaakhyena malena virahaat | tadyoginaa.m hi pa"sut-vam, pa"su.h pa"sutvasa.myogaat iti "srute.h | ata e.saa.m "sivatvena sarvaj~na-tvaadinaa yogaat "sivatvameva | baindava"sariirayogastu adhikaaramalaa.m-"saava"se.sato.adhikaaranibandhana eva | ata eva maayottiir.natvaad malarahita-tvaacca vidyaavidye"svarapraapteraparamuktitvam | katha.m punarmantre"sva-raa.naa.m kalaadiyoge.api "sivatvam, saak.saat "sivaanug.rhiitatvena sarvaj~na-tvaadinaa yogaanmalarahitatvaacca | kalaadiinaa.m yogastu maayaagarbhaadhi-kaaramalaa.m"saava"se.sato.adhikaaranibandhanatvena, te.saamaava"syakat-vaacca | yaduktam- kalaayoge.api no va"syaa.h kalaanaa.m pa"susa.mghavat (mo0 kaa0 82) iti | yadyeva.m "sivatve samaane.api muktaatmaadibhyo.asya parame"svarasya ko vi"se.so.ata aaha- kintvete tatprasaadato muktaa iti | ete puurvoktaa vidye"svaraadaya.h, tasya parame"svarasya prasaadata.h | so.anaa-dimukta iti | anaadimukta.h svabhaavasiddhanityanirmalanirati"sayaartha-j~naanakriyaa"saktiyukta ityartha.h | nanu ii"svarasyaapi pa~ncavaktra.h tripa~ncad.rk ityaadinaa.a.agame.su "sariirendriyayoga.h "sruuyata ityata aaha- pa~ncamantratanu.h | ayamabhipraaya.h- dhyaanaarthameve"svarasya pa~ncavaktraadyaakaara.h "sruuyate, niraakaare dhyaanapuujaadyayogaat | yadaahu.h- aakaaravaa.mstva.m niyamaadupaasyo na vastvanaakaaramupaiti buddhi.h iti | "sriimatpau.skare.api- saadhakasya tu lak.syaartha.m tasya ruupamudaah.rtam iti | "sriimanm.rgendre.api- vapu.so.avidyamaanatvaad yad yat k.rtya.m karoti sa.h | tatra tatraasya tatkart.rvapu.saa.anuk.rta.m vapu.h || (m.r0 kri0 3|41) iti | ata.h pa~ncamantraatmikaa.h pa~ncak.rtyopayoginya ii"saanaadyaa.h "saktaya eva "sariirakaarya kurvaa.naastanurityupacaaraad-ucyante | taduktam- tadvapu.h pa~ncabhirmantrai.h pa~ncak.rtyopayogibhi.h | ii"satatpuru.saaghoravaamaajairmastakaadikam || (m.r0 vi0 3|8-9) iti || 6 || pa~ncavidha.m tatk.rtya.m s.r.s.tisthitisa.mh.rtitirobhaavaa.h | tadvadanugrahakara.na.m prokta.m satatoditasyaasya || 7 || taatparyadiipikaa nanu patisadbhaave praamaa.naabhaavaat tattvatraividhyaasa.mbhava ityaa"sa"nkyaaha- pa~nceti | ayamartha.h- sargasthitisa.mhaaratirobhaavaanugrahaatmanaa pa~ncavidha.m pa~ncaprakaara.m tatk.rtya.m mahe"svarakaarya.m tasmin pramaa.nam, tasyaiva kartu.m "sakyatvaaditi | na caanyo jiivo maayaa vaa jagats.r.s.tyaadika.m kartu.m "saknoti, pa"sorupaadaanopakara.naviniyoga- kramaj~naanaabhaavaat, maayaayaa"scaacetanatayaa tadasambhavaaditi | sa sarga.h pa~ncavidha.h, bhaavatattvabhuvanabhuutapratyayaatmas.rjyasya pa~ncavidhatvaat | tadukta.m "saivarahasye- bhogena pari.namayitu.m karmaa.ni gh.r.naanidhi.h pati.h s.rjati | bhaava.m tattva.m bhuvana.m bhuuta.m praatyayikamapi sargam || iti | vistarata upari.s.taadupapaadyate | sthiti.h paalanam | sa.mh.rtirvinaa-"sa.h, sve.su sve.svasaadhaara.nakaara.ne.su kaaryasya laya.h, suuk.smaruupe.naavasthaanamiti yaavat | aatmanaa.m paa"sai.h pracchaadana.m tirobhaava.h | anugrahakara.na.m mok.saadi | nanu viruddhamidamukta.m paa"sairaatmapracchaadanadvaare.na sa.msaarahetutvam, aatmapracchaadanamalaadipaa"sanirasanenaapavarga-pradaana.m ceti cet, naivam, vi.sayabhedenaanayoravirodhaat | ye.saa.m saadhanacatu.s.tayasa.mpatti.h, taan pratyanugrahakara.nam | ye.saa.m tannaasti, taan prati sa.msaarahetutvamiti | prokta.m satatoditasyaasyeti | kartraa vinaa kaaryotpattyasa.mbhavaad anyasya kart.rtvaasambhavaaccaasya mahe"svarasya satatoditasya svaya.mprakaa"sacaitanyamaatrasya paripuur.na-sya nirvyaapaarasyodaasiinasyaapi saak.si.na.h parame"svarasya s.r.s.tyaadi.su kart.rtva.m proktam, abhihitamityartha.h | taduktam- yathaa hyavikriyo vahnirjalata.n.dulavikriyaam | tathaa karotyudaasiina.h "sambhurmaayaadivikriyaam || iti || 7 || v.rtti.h ata evaaha- pa~ncavidhamiti | etatk.rtyapa~ncaka.m "suddhaadhvavi.saye saak.saacchivakart.rkam, a"suddhaadhvavi.saye tvanantaadidvaare.netyuktam | tathaa "sriimatkira.ne- "suddhe.adhvani "siva.h kartaa prokto.ananto.asite prabhu.h (vi0 3|27) iti | tatra "sivasya saak.saat s.r.s.tirbindvaatmakaadupaadaanaacchuddhatattvabhuvanaadyutpaadana-puurvaka.m tadbhu?vanavaasinaa.m vidyaavidye"svaraa.naa.m ca baindava"sariirayojanam, naadaadikrame.na vidyotpaadana.m ca | anantaadi- dvaaraa tu maayaadyupaadaanaada"suddhatattvabhuvanaadyutpaadana-puurvaka.m pa"susa.mghaanaa.m suuk.sme.na taattvika"sariire.na svakarmaanugu.nabhauvana"sariire.na ca yojanam, mantre"svaraa.naam- adhikaaranibandha"sariirotpaadana.m ca | sthiti.h sva"saktyaa niruddhasya sarvasya jagata.h svavi.saye.avasthaapanam | sa.mh.rtistu "suddhaa"suddhayo.h kaaryavargayorbindumaayayorupasa.mhaara.h | tirobhaava"sca paa"saanugraha.nenaatmanaa.m yathaanugu.nabhogabhojanam | anugraho.api paa"satirodhaanenaatmanaa.m paraaparamok.sadaanamiti | nanu- s.r.s.tisa.mrak.sa.naadaanabhaavaanugrahakaari.na.h (1|15) iti "sriimadrauravaadi"srutervidyaavidye"saanaamapi pa~ncak.rtyaadhikaaritvaat katha.m satatoditasyaasyeti niyama.h ? ucyate- te.saamapi "sivaprera.nayaiva pa~ncavidhak.rtyakart.rtvaat tathoktamityavirodha.h || 7 || pa"savastrividhaa j~neyaa vij~naanapralayakevalau sakala.h | malayuktastatraadyo malakarmayuto dvitiiya.h syaat || 8 || taatparyadiipikaa evamudde"sakrame.na patitattvasya lak.sa.na.m pariik.saa.m ca k.rtvaa.anantarapraaptapa"sutattvanir.nayaarthamaaha- pa"sava ityaadi | paa"saa.h kathyante, tairye baddhaaste pa"sava iti | atha "sariiraadivyatiriktasyehalokaparalokasa.mcaari.na.h sa.msaaryaatmana.h pa"so.h sadbhaave pramaa.naabhaavaadaa"srayaasiddhamida.m pa"sulak.sa.namiti cet, naivam, "sariiravyatiriktasya nityasyaatmano jaatism.rtyaadibhi.h pramaa.nai.h sadbhaavaavagamaat | tathaa hi puurvajanmani nihita.m nidhyaadikamaparasmin janmani mayedamatra nihita.m puurvamityupaadiiyamaanamupalabhyate | ato dehaatiriktasyaikasya nityasya nidhivinyaasakartu.h pa"so.h sadbhaava.h, anyathaa tadupaadaanaasambhavaat | na caanyanihitamanyenopaadiiyata iti vaacyam, anyaanubhuute.anyasya smara.naasambhavena tatpuurvakopaadaa-naasambhavaat | na caasau bhraantimuuleti vaacyam, baadhakaabhaavaat, pratyak.satastadupalambhena sa.mvaadata.h praamaa.nyasiddhe"sceti | tathaa yonimanye prapadyante (ka0 u0 5|7) ityaadyaagamaacca puurva"sariiraparit-yaagena "sariiraantarapraapterupalambhaat "sariiravyatiriktaatmasiddhi.h | na ca praa.na aatmaa, vaayuruupatvaad baahyavaayuvat, mama praa.naa iti praa.naatmanormama vastramitivad bhedopalam-bhaacca | aarhataikade"siiyoktamindriyaatmatva.m tattadindriyaanubhuutaar-the.su tattadindriyavinaa"se.api sm.rtidar"sanaat pratyastam, anyaanubhuute.a-nyasya smara.naasa.mbhavaat | tathaa niyatavi.sayagraahakaa.naamindri-yaa.naamaniyatavi.sayaavagantraatmatvaasambhavaat | tacca yo.aha.m cak.su.saa ruupamanvabhavam, so.ahamidaanii.m "srotre.na "sabdamanubhavaamiityanu- sandhaanasiddhamiti | naapi mana aatmaa, kara.natvaat ku.thaaravat, tathaa parimitatvaat kaaryatvaacca gha.taadivat | tathaatmani siddhe yugapadindriyaar-the.su yugapajj~naanaanutpattyaa manasa.h puna.h sadbhaavasiddhernaatmaa mana iti | tathaanta.hkara.nav.rttiruupabuddhyaatmatva.m bauddhe.h kalpita.m smara.naasa.mbhavaprasa"ngena nirasaniiyam | tathaahi- puurvabuddhyanu-bhuute.arthe buddhyantarasyaanyatvenaanubhavaabhaavaat smara.naasa.mbha-va.h | na caananubhuute.arthe sm.rti.h sa.mbhavati, anupalambhaat | na ca saa buddhiravati.s.thata eveti vaacyam, buddhe.h pratik.sa.navinaa"sasya sarvavaadisammatatvaat | ekasantaanatvena vaasanaanugamaat tadupapattiriti cenna, vaasanaasantaanayorapi k.sa.nikatve puurvoktado.saapaataat | tathaa tayor-j~naanaadavyatireke.na parihaara.h | ak.sa.nikatve vyatireke ca svasiddhaanta-virodha.h | tadukta.m nyaayavidbhi.h- athaapi nitya.m paramaarthasanta.m santaananaamaanamupai.si bhaavam | utti.s.tha bhik.so ! phalitaastavaa"saa.h so.aya.m samaapta.h k.sa.nabha"ngavaada.h || iti | vi.sayaananda aatmaa, ananyaarthatvaad atyantapriyabuddhivi.sayatvaa-cceti kecit | tadapi vi.sayendriyamanobuddhyaatmasa.mbandhenotpadyamaa-na.m buddhikalpamityupek.sa.niiyameveti | tasmaad buddhiindriya"sariirebhyo vyatirikta aatmaa paa"sabaddhatvaat pa"suriti siddham | tadukta.m "sriivaaya- viiye- buddhiindriya"sariirebhyo vyatirikto vibhurdhruva.h | astyeva kalpitaatmeti hetustatra sudurgama.h || buddhiindriya"sariiraa.naa.m naatmataa sadbhiri.syate | sm.rteraniyataj~naanaadayaaddehavedanaat || ityaadi | ("si0 pu0 vaa0 1|5|43-44) tadeva.m pratipaaditaanaa.m pa"suunaa.m vibhaagamaaha- trividhaa j~neyaa iti | triprakaaraa j~naatavyaa ityartha.h | kathamityata aaha- vij~naana-pralayaakalaa.h sakalaa iti | te.saa.m te.saa.m krame.na lak.sa.namaaha- malayukta.h malapaa"sasa.mbaddha.h | tatra te.saa.m madhye | aadyo vij~naa-nakala.h | malakarmayuta.h malakarmaatmakapaa"sadvaya-sambaddho dvitiiya.h || 8 || v.rtti.h ittha.m patipadaarthabhedamuktvaa pa"supadaarthabhedamaaha- pa"sava iti | tatreti te.saa.m madhye, aadya.h vij~naanakevalaakhyo varga.h | vij~naanayogasa.mnyaasairbhogaadvaa karma.na.h k.sayaat (pa0 mo0 kaa0 55) iti karmak.sayata.h karmabhogaarthasya kalaadibandhasyaapyabhaavaat kevala.m malamaatrayukta.h syaat | dvitiiyastu pralayakevalaakhyo varga.h pralaye kalaaderupasa.mhaaraat malakarmayukto bhavati || 8 || malamaayaakarmayuta.h sakalaste.su dvidhaa bhavedaadya.h | aadya.h samaaptakalu.so.asamaaptakalu.so dvitiiya.h syaat || 9 || taatparyadiipikaa sakala iti sakalalak.sa.napuurvaka.m vij~naanakalavibhaagamaaha- maleti | mala"sca maayaa ca karma ca malamaayaakarmaa.ni, tairyukta.h sambandha.h sakala iti | te.su tri.su, aadyo vij~naanakalo dvividho bhavati- samaaptakalu.so.asamaaptakalu.sa"sceti | tatraadya.h prathama.h, a.nuunaa.m prathamatvaat | samaaptakalu.sa iti | mala"sakti.h kaalu.syam, tat samaapta.m na.s.ta.m yasya sa samaaptakalu.sa.h | asamaaptakalu.so dvitiiya.h | tenaasau pracchannaj~naanakriyaa"saktirbhavatiiti || 9 || v.rtti.h sakalastu bandhatrayayukta.h | tatra ca maayaayaa.h saak.saat sa.mban-dhaabhaavaad maayaa"sabdena tatkaaryabhuutaa.h kalaadaya.h kathyante | tadyuktatvaadeva caasya sakalatvam | ata"sca vij~naanaadinaa karmak.saye.api ki~ncitkaala.m sa.mskaarava"sena "sariirasthiti.h sa.mbhavatiiti malamaayaayu-kte.api sakalabheda.h "saastre.su "sruuyate | ukta.m ca saa.mkhyai.h- samyagj~naanadhigamaaddharmaadiinaamakaara.napraaptau | ti.s.thati sa.mskaarava"saaccakrabhramivaddh.rta"sariira.h || (saa.m0 kaa0 67) iti | ki~nca, te.sviti | aadyo vij~naanakevala.h punardvidhaa bhidyate | kau tau bhedaavityata aaha- aadya iti | malasya dravyatve sati ja.datvaaccak.su.sa.h pa.talaaderiva paaka.h sa.mbhavatiiti | aadyo vij~naanakevala.h pakvamalaapa-kvamalabhedena dvividho bhavatiiti bhaava.h || 9 || aadyaananug.rhya "sivo vidye"satve niyojayatya.s.tau | mantraa.m"sca karotyaparaan te coktaa.h ko.taya.h sapta || 10 || taatparyadiipikaa nanu vij~naanakalasya dvividhasyaapi malapaa"sasambandhasadbhaa-vaat tanniv.rttyaatmaka.m na "sivasaayujyam, naapi svarganarakamadhya-sthaane.su devaadibhedenaavasthaanam, diik.sayaa karmavinaa"se sati "srava.naadinaa.anaatmanyaatmabuddhirapaak.rtaavidyaak.rtamaayaa- sambandhaabhaavaat | ata.h kutraasyaavasthaanamityaa"sa"nkyaaha- aadyaaniti | aadyaan samaaptakalu.saan vij~naanakalaan anuh.rhya diik.saa- puurvaka"srava.namananaabhyaa.m parok.saj~naanapradaanaatmakamanu-graha.m k.rtvaa | naaparok.saj~naanapradaanaatmakam, tasya nididhyaasana-madhye karmak.sayaantaraayanipaatenotpaataasa.mbhavaat | vidye"satve vidye"svarapade"satve muktikalpe niyojayatya.s.tau vij~naanakalaan | itaraan mantraan mantradevataaruupaan karoti bhagavaan "siva iti | tadukta.m siddhaantah.rdaye- vidye"svaraan karotya.s.taavii"so.anyaan manudevataa.h iti | kati mantraa ityaakaa"nk.saayaamaaha- te coktaa.h ko.taya.h sapteti | te ca mahaamantraa.h saptako.tisa.mkhyayaa sa.mkhyaataa iti || 10 || v.rtti.h tayostu- aadyaaniti | aadyaan pakvamalaan paakataaratamyaapek.sayaa- .adhikaarayogyaananug.rhya malaapohanena sarvaj~natvaadinaa yuktaan baindava"sariirayogina"sca k.rtvaa te.su vi"si.s.tamalapaakavato.a.s.tau vidye-"satve yojayati | ananta- suuk.sma- "sivottama- ekanetra- ekarudra- trimuurti- "sriika.n.tha"sikha.n.disa.mj~naan pa~ncak.rtyaadhikaari.na.h "suddhaadhvaa- dhi.s.thaat.Rnii"svaratattvanivaasina"sca karotiityartha.h | aparaa.mstu saptako-.tisa.mkhyaataan mantraananugrahakaara.nabhuutaan vidyaatattvanivaasina"sca karotiityartha.h | te.su caardha.m sakalavi.saye gurvadhikara.nasya "sivasyaanu-grahakarma.ni kara.natvena sthitvaa mahaapralaye mok.sa.m yaati | anyat tvardha.m niradhikara.nasya "sivasya vij~naanakalaadivi.saye mantre"svara- maayaagarbhaadhikaarivi.saye ca kara.natva.m praapyaadhikaaravairaagyaat s.r.s.tyanantaramevaapaav.rtta.m bhavati | tadukta.m "sriimanm.rgendre- prayokt.rdehasaapek.sa.m tadardhamakhile.adhvani | k.rtvaadhikaara.m sthityante "siva.m vi"sati se"svaram || vinaadhikara.nenaanyat pradhaanavik.rteradha.h | k.rtvaa.adhikaaramii"se.s.tamupaiti svaadhvasa.mh.rtau || (vi0 4|78) iti | te tvatraatyantamalapaakavanto.adhikaaraanapek.saastaan pare pade yojayati | ye tvapakvamalaaste.saa.m malapaakaanta.m vij~naanakalatvamevetyukta.m "sriimadrauravaadau || 10 || pralayaakale.su ye.saa.m pakve malakarma.nii vrajantyanye | purya.s.takadehayutaa yoni.su nikhilaasu karmava"saat || 11 || syaat purya.s.takamanta.hkara.na.m dhiikarmakara.naani | kaa.m"scidanuh.rhya vitarati bhuvanapatitva.m mahe"svaraste.saam ("sriikumaaravyaakhyaayaa.m "slokasya puurvottaraardhayorvaipariitya.m d.r"syate |) || 12 || "se.saa bhavanti sakalaa.h kalaadiyogaadaharmukhe kaale | "satama.s.taada"sa te.saa.m kurute svayameva mantre"saan || 13 || taatparyadiipikaa idaanii.m pralayaakalasakalayo.h svaruupanir.nayaartha.m "slokatraya-maaha- pralayaakale.sviti | ayamabhipraaya.h- prakar.se.na laya.m gata.m kalaadidharaantatattvaat-maka.m "sariira.m ye.saa.m te pralayaakalaa.h | pralayaavasthaayaa.m malakarmamaatrapaa"sasambaddhaa aatmaana iti yaavat | te.su ye.saa.m mala"sca karma ca malakarma.nii pakve paripaaka.m gate, j~naanaagninaa saahacaryaat, te.saa.m mahe"svaro bhuvanapatitva.m vitarati | tebhya.h prayacchati, dadaatiityartha.h | te.saa.m te.svapi kaa.m"scit pakvakarmakaananug.rhya ga.ne"saan karoti | kaa.m"scit pakvamalaan mantratantre"svaraan karoti dra.s.t.rtveneti | kati mantre"svaraa ityaakaa"nk.saayaa.m "satama.s.taada"seti | svayameveti | brahmaadisahaayaantaramanapek.syaiveti | tadukta.m lai"nge- naadhikaan na ca hiinaa.mstaan maanasaanaatmana.h samaan | sahasra.m hi sahasraa.naamas.rjat k.rttivaasasaam || ityaadi | ebhyo.anye ye pakvamalakarmaa.na.h "se.saa.h "si.s.taaste sakalaa bhavanti, kalaaditattvayogaat | aharmukhe kaala iti | s.r.s.tikaale sarvametat karoti bhagavaan mahe"svara iti | purya.s.takadehayutaasta eva nikhilaasu yoni.su devamanu.syatiryagaadi.su vrajanti carantiityartha.h | nanvaatmanaa.m vyaapakatvaadamuurtatvaacca katha.m nikhilayonigamanaagamanasa.mbhava ityaa"sa"nkyaaha- purya.s.takadehayutaa iti | suuk.sma"sariirasya purya.s.takaa-khyasya jiivopaadhe.h sa.mbhavaat tadanusaare.na pa"sorapi k.setraj~nasya gamanaagamane sa.mbhavata eva | yathaa gha.taakaa"sasya tadupaadhibhuuta-gha.tagamanaagamanaabhyaa.m gamanaagamane, tathaatraapyupaadhidhar-maa.naa.m gamanaadiinaamupahite k.setraj~ne sa.mbhava upapadyata eveti | karmava"saaditi | karmaanuruupe.netyartha.h | nanu jiivopaadhibhuuta.m purya.s.taka.m kimityaa"sa"nkyaaha- syaat purya.s.takamanta.hkara.na.m dhiikarmakara.naaniiti | puri sthuula"sariire vartamaana.m yada.s.taka.m tat purya.s.takam | tat kimityata aaha- anta.hkara.na.m dhiimakarmakara.naaniiti | buddhyaha"nkaaramanaa.m-syanta.hkara.nam, dhiya.h karma vyaapaaro vi.saya- ni"scayo dhiikarma, tatkara.naani tannimittaani "sabdaadiini ca purya.s.takamiti kecit | taduktam- "sabda.h spar"sa"sca ruupa.m ca raso gandha"sca pa~ncama.h | mano buddhiraha"nkaara.h purya.s.takamudiiritam || (kaalo0 17|4-5) guravastu dhiikarma ca kara.naani ca dhiikarmakara.naaniiti bruvate | tatraa.s.takatva.m "sabdaspar"saruuparasagandhabuddhiindriyakarmendri-yaanta.hkara.naatmanaa vibhaagaad bhavati | pare karmendriyabuddhiindri-yaanta.hkara.nacatu.s.taya- praa.naadipa~ncaka- tanmaatraapa~ncaka- kaamakarmaavi-dyaatmanaa.s.tavidha.m purya.s.takamityaahu.h | tathaa coktam- karmendriyaa.ni khalu pa~nca tathaaparaa.ni buddhiindriyaa.ni mana-aadicatu.s.taya.m ca | praa.naadipa~ncakamatho viyadaadika.m ca kaama"sca karma ca tama.h punara.s.tamii puu.h || iti || 11-13 || v.rtti.h pralayaakale.su madhye ye.saa.m mala.h padvastatpaakava"saadeva karmaapi samasta.m pakva.m te vrajantiiti, mok.samiti "se.sa.h | malaparipaa-kasya "saktipaatadvaare.na mok.sahetutvaat | yadukta.m "sriimanm.rgendre- tama"s"saktyadhikaarasya niv.rttestatparicyutau | vyanati d.rkkriyaanantya.m jagadbandhura.no.h "siva.h || (vi0 5|1) iti | "sriimatsvaaya.mbhuve.api- k.sii.ne tasmin dhiyaa saa syaatpara.m ni.h"sreyasa.m prati (32|17) iti | anye tvapakvamalaa.h purya.s.takadeha-yutaa.h santa.h karmava"sena tadbhogaartha.m nikhilaasu yoni.su bhuvanaja"sariiraatmikaasu vrajantiiti puurvakriyaanu.sa"ngo.atraapi kartavya.h | 'ete' iti paa.thaapek.saayaa.m purya.s.takadehayutaa yoni.su vrajan-tiiti vyaacak.sate | te.saa.m prokta.h "srutivirodha.h, pakvamalaanaamapi puna.h sa.msaarayogaadanirmok.saprasa"nga"sca do.sa.h || 11 || atha ki.m tatpurya.s.takamityata aaha- syaaditi | tatra purya.s.taka.m naama pratipuru.sa.m niyata.h sargaadaarabhya kalpaanta.m mok.saanta.m vaa.avasthita.h p.rthivyaadikalaantatri.m"sattattvaa-tmako.asaadhaara.naruupa.h suuk.smadeha.h | yacchruuyate- prayoktryaadimahiipraantametada.nvarthasaadhakam | pratyaatmaniyatam..... (m.r0 vi0 12|32-33) iti | tattvasa.mgrahe.api- vasudhaadyastattvaga.na.h pratipu.mniyata.h kalaanto.ayam | parya.tati karmava"sato bhuvanajadehe.svaya.m ca sarve.su || ("slo0 24-25) iti | ata"scaayamartha.h- anta.hkara.na"sabdena manobuddhyaha"nkaaravaa-cinaa.anyaanyapi pu.mso bhogakriyaayaamantara"ngaani kalaakaalaniyativid-yaaraagaprak.rtigu.naakhyaani sapta tattvaanyupalak.syante | dhiikarma"sabde-na buddheradhyavasitatayaa graahyaa.ni p.rthivyaadyaakaa"saantaani pa~nca-bhuutaani tatkaara.naani ca "sabdaadiini pa~ncatanmaatraanyucyante | kara.na-"sabdena buddhiindriyaa.ni karmendriyaa.ni (ca) dar"sayati | nanu- "sabda.h spar"sa"sca ruupa.m ca raso gandha"sca pa~ncama.h | buddhirmanastvaha"nkaara.h purya.s.takamudaah.rtam || (17|4-5) iti "sriimatkaalottare "sruuyate | satyam- ata eva tatsuutra.m tatrabhavataa raamaka.n.thena tri.m"sattattvaparatayaa vyaakhyaatam | katha.m punarasya purya.s.takatvam ? bhuutatanmaatrabuddhiindriyakarmendriyaanta.hkara.na-sa.mj~nai.h pa~ncabhirvargaistatkaara.nena gu.nena tadaapuurake.na pradhaa-nena kalaadipa~ncaka~ncukaatmanaa varge.naarabdhatvaadityavirodha.h | atha te.su purya.s.takayukte.su madhye kaa.m"scidanug.rhya mahe"svara.h, mantra-mahe"svara ityartha.h | guhyaatiguhyaguhyatarapavitrasthaa.nvaakhyapa~ncaa-.s.takaadiinaa.m bhuvanapatiinaamanantaniyuktatvenaiva "srute.h, saa~njanat-vaacca | anug.rhyeti | svaadhikaaraanta.m praka.tiik.rtaj~naanakriyaana.nimaa-diyogina"sca kaa.m"scid vi"si.s.tapu.nyavata.h k.rtvetyartha.h || 12 || anatipakvamalatvena sa.msaarayogibhya"sca ye "se.saa.h pakvamalaa.h santo.api tatpaakamaandyaanmaayaagarbhaadhikaarayogyaaste.api sargapraara-mbhe.adhikaaranibandhanena kalaadinaa yogaat sakalaa bhavanti | tadyoge.api te malarahitatvaat "se.saa ityuktaa.h | kriyantaste kena niyuktaa ityata aaha- "satama.s.taada"seti | te.saama.s.taada"saadhika"sata.m svayameva "sivo hyapa-niitamalaan k.rtvaa mantre"sapade yojayati | na tu te.anantaniyuktaa ityartha.h | kalaadiyogastu te.saamanantakart.rka eva, ananto.asite prabhu.h (ki0 vi0 3|27) ityuktatvaat || 13 || tatraa.s.tau ma.n.dalina.h krodhaadyaastatsamaa"sca viire"sa.h | "sriika.n.tha.h "satarudraa.h "satamitya.s.taada"saabhyadhikam || 14 || taatparyadiipikaa "satama.s.taada"sa mantre"svaraa ityuktam | ke ta ityaakaa"nk.saayaa-maaha- tatraa.s.tau iti | tatra mantre"svaraa.naa.m madhye.a.s.tau ma.n.dalina.h, krodhaadyaa.h tatsamaa.h, a.s.taavityartha.h | "si.s.taa viire"saadaya iti | etadukta.m siddhaantah.rdaye- trividhaaste ca vij~naanakalaa"sca pralayaakalaa.h | sakalaa"sceti te.svaadyaa malamaatrayutaa.h pare || malakarmayutaa maayaamalakarmasamaayutaa.h | sakalaa iti te.svaadyaa dvividhaa.h pakvakalma.saa.h || apakvakalma.saa"sceti atraadyaananug.rhya tu | vidye"svaraan karotya.s.taavii"so.anyaan manudevataa.h || dvyekapakvadvipakvaa.h syu"scaturdhaa pralayaakalaa.h | pakvobhayaan puraadhii"saan ga.ne"saan pakvakarmagaan || rudraan pakvamalaananyaana.s.taada"sa"sataadhikaan | sakalastva.s.tadhaa tridvyekapakvaa"sca tryapakvakaa.h || hira.nyagarbha.h + + + sanakaadyaa"sca yogina.h | aacaaryaa.m"scaiva devaa.m"sca kramaat te.svakarot prabhu.h || ityaadi | "saivarahasye ca- vij~naanakalasa.mj~na.h pralayaakalasa.mj~nako.atha sakalaakhya.h | trividho.aya.m puru.sa.h syaadekottarabandhasa.mbandhaat || vij~naanakalasa.mj~naan samaaptakalu.saan karoti vidye"saan | a.s.taavanug.rhya "sivo mantraanapi saptako.tibhidaan || pralayaakalaa"sca kecid bhuvane"saa.h pakvakalu.sakarmaa.na.h | karmava"saadava"si.s.taa nikhilaasvapi yoni.su caranti || sakalaa.h kalaadiyogaat s.r.s.tida"saayaa.m ta eva nirdi.s.taa.h | "satama.s.taada"sa te.svapi mantraa.naamii"sitaara.h syu.h || "satarudraa.h krodhaadikama.s.tama"ngu.s.thamaatrapuurvamapi | viire"sa"sriika.n.thau mantre"satvena vartante || ityaadi || 14 || v.rtti.h taaneva vibhajati- tatraa.s.tau iti | atra ma.n.dalino.a.s.tau kalaamastakavaasino gahane"saadaya.h krodhaadaya"sca gu.namastakasthaa a.s.taaveva | viire"so viirabhadra.h "sataru-draadhi.s.thaataa | "sriika.n.tho gu.natattvanilayo.adhastanabhuvanaa-de"sca kartaa | "satarudraastu brahmaa.n.dadhaarakaa iti || 14 || paripakvamalaa ye taanutsaadanahetu"saktipaatena | yojayati pare tattve sa diik.sayaa.a.acaaryamuurtistha.h || 15 || taatparyadiipikaa nanveva.m sa.msarataa.m pa"suunaa.m tarhi mok.samaarge.avataaro na syaadityaa"sa"nkyaaha- paripakvamalaa ye taaniti | dvividhaa hi parame"svarasya "sakti.h, bandhakarii mocikaa ceti | tayo-raadyaa.anaadikaalameva prav.rttaa pa"suun paa"sajaalairbadhnaati | tasyaa.m kaalava"saat karmasaamyena virodhaaduparatavyaapaaraaya.m mocikaa "sakti.h svapatanakaalamanve.sayantii mahe"svare vartamaanaa te.su pa"su.su nipatati | tata"sca sa.msaarotsaadanahetubhuuta"saktyaa.m nipatitaayaa.m bhagavaanaacaaryamuurtimaasthaaya diik.saa.m k.rtvaa malaadipaaka.m vidhaaya parame"svaratattve sa.myojayatiiti naasa.mpaadyo mok.samaarge.avataara iti | taduktam- same karma.ni sa.mjaate kaalaantarava"saat puna.h || tiivra"saktinipaatena guru.naa diik.sito yadaa | sarvaj~na.h sa "sivoyadvat ki~ncijj~natvavivarjita.h || "sivatvavyaktisampuur.na.h sa.msaarii na punastadaa | ityaadi | (ki0 vi0 1|20-22) "saktidvaya.m ca bhagavataa.avadhuutapaadenoktam- badhnaati kaacidapi "saktiralupta"sakte.h k.setraj~namapratihataa tava paa"sajaalai.h | j~naanaasinaa ca vinik.rtya gu.naana"se.saa- nanyaa krotyabhimukha.m puru.sa.m vimuktau || iti || 15 || (bha0 sto0 17) v.rtti.h atha tribandhanabaddhe.su sakale.su madhye sa.h "siva.h | parita.h samantaadaadhikyena pakvamalaan sakalaan tirodhaana"saktyupasa.mhaare-.naanugraha"saktyaa paa"sanirodhanaadikyaa sp.r.s.taan gurumadhi.s.thaaya diik.sayaa pare pade "sivasaamyaruupe yojayati | mandamalapaakaa.mstu mandataraadi"saktipaatena vidve"svaraadipade yojayati | yacchruyate- rudramantrapatii"saanapadabhaajo bhavanti te | sthitau yaananug.rh.naati gurumaasthaaya cidvata.h || (m.r0 vi0 5|3) iti | yo yatraabhila.sed bhogaan sa tatraiva niyojita.h | siddhibhaa"nmantrasaamarthyaat (sa.mpuur.na.h "sloka.h saardhatri"saktikaalottarav.rttau (1|5) samuddh.rta.h |) (svaaa0 39|2) iti ca | ata eva vij~naanapralayakevalayorniradhikara.na eva "sivasyaanugraha.h siddha.h | ata eva malasya dravyatvaaccak.su.sa.h pa.talaaderiva diik.saakhye-naive"svaravyaapaare.na niv.rtti.h, na tu j~naanamaatraaditi bhaava.h || 15 || baddhaan "se.saanakhilaan viniyukte bhogamuktaye pu.msa.h | tatkarma.naamanugamaadityeva.m kiirtitaa.h pa"sava.h || 16 || taatparyadiipikaa itaraviniyogapuurvamupasa.mharati- baddhaan iti | suuk.smadehena ca purya.s.takaakhyena baddhaan "se.saan sakalaan bhogamuktaye vi.sayabhuktyartha.m viniyu"nkte devaadisthaane.su sthuulade-hena sa.myojayatiityartha iti || 16 || v.rtti.h aparipakvamalaa.mstu- baddhaan iti | e.sa ca praaguktaanuvaada.h | atha pa"supadaarthamupasa.mharati- ityeva.m kiirtitaa.h pa"sava iti || 16 || paa"saa"scaturvidhaa.h syu.h pu.mso malakarmajau matau prathamau | maayiiyatirodhaayaka"siva"saktisamudbhavau caanyau || 17 || taatparyadiipikaa idaaniimavasarapraaptaanaa.m lak.sa.napariik.saarthamaaha- paa"saa iti | pa"suunaa.m bandhakaa.h paa"saa.h | te ca caturvidhaa.h catu.sprakaa-raa.h syu.h | pu.msa.h puru.sasya pa"so.h | te.su prathamau aadyau | malakarma-sa.mj~nakau malakarmaakhyau | tatraapi mala.h prathama.h paa"sa.h, tatpuurvakatvaat karmaadiinaam | sa tu j~naanapraagabhaava ityeke | pare timirasad.r"so ja.daatmako bhaavaruupo j~naananivartya iti | guravastu avidyaasa.mskaaraatmaka ityaahu.h | tadukta.m j~naana.m bandha.h (1|2) iti "sivasuutravaarttikak.rtaa- aha.m mamedamiti yajj~naana.m bhedaprathaatmakam || "sabdaanuvedhato jaata.m maayiiya.m malakaara.nam | kira.ne ca- malo.aj~naana.m pa"sutva.m ca tiraskaarakarastama.h | avidyaa hyaak.rtirmuurcchaa paryaayaastasya vaacakaa.h || (vi0 2|20-21) iti | dvitiiya.h karmaakhya.h paa"sa.h | maayiiyo maayaajanya.h suuk.smas- thuulaatmaka"sariiraadiruupa.h | sa t.rtiiya.h | tirodhaayaka"siva"saktisamud-bhavastatsvaruupa"scaturtha iti | bandhasya sa.msaarasya janmamara.naadilak.sa.nasya bandhakaabhaave.asa.mbhavaat paa"sasadbhaavasiddhi.h | bandhastu "srutyaadipramaa.nasiddha iti | nanu maayaakaaryatvaad malakarma.normaayaayaa.m prav.rttaayaa.m tayorudbha.h, prathamabhuutayostayorudbhave maayaayaa.h prav.rttiriti itaretaraa"srayaprasa"nga iti cenna, biijaa"nkuravadanaaditvena tatparihaaropapatteriti || 17 || v.rtti.h atha paa"sapadaarthabhedamaaha- paa"saa iti | nanu praagarthapa~ncaka.m paa"sa ityuktam | atra te.saa.m caturvidhat-voktirviruddheti cenna, bindormahaamaayaatmana.h paramuktyapek.sayaa paa"satve.api tadyogasya vidye"svaraadipadapraaptihetutvenaaparamuktitvaa-datra paa"satvenaanupaadaanamityavirodha.h | ata evaaha- pu.msa iti | pu.mst-vamalayogina.h, sakalasyetyartha.h | ata eve "suddhaadhvavaasinaamanantaa-diinaa.m mahaamaayaarodha"saktyaatmakameva paa"sadvaya.m vidyate | tacca maayaadivanna mohakam, api tu bodhakameveti sarva.m susthitam | nanu yannaadaakhya.m para.m biija.m sarvabhuute.svavasthitam (saa0 kaa0 1|5) iti "srute.h sakalasyaapi bindukaaryayoga.h ? satyam, sarvaj~natvaadyavinaabhuutena baindava"sariiraadinaa.asya yogo naastiityevamuktam | ke te ityaaha- malakarmajau matau prathamaaviti | malakarmaruupaavevaatra malakarmajaaviti kaaryakaara.nayorabhedenopa-caaraaducyete, tayorevaanantarasuutre lak.sa.nasya vak.syamaa.natvaat, tattatkaaryakaara.nayoraavara.nabhogabhojanayo.h phalaruupatayaa paa"satvena prasiddhe"sca | eva.m maayeyatirodhaayaka"siva"saktisamud-bhavaavityatraapi dra.s.tavyam | prathamaavanaadisiddhau | tatra mala.h pu.mso.anaadi k.rtvaa j~naanakriyaavaaraka.h | karmaapi pravaahaanaadi, biijaa"nkuraadinyaayena karmaja"sariirasantaanasyaapyanaaditvena sthite.h | maayeyastu kalaadiraagantuka.h paa"sa.h, karmasadbhaava eva tasya sadbhaavaat, tadabhaave.api pralayakevalino malakarmayogaacca | "siva"saktestu paa"saadhi.s.thaanenaatmani tirodhaayakatvaadupacaare.na paa"satvamuktam, vak.syaama"sca || 17 || eko hyaneka"saktird.rkkriyayo"schaadako mala.h pu.msaam | tu.sakambukavajj~neyastaamraa"sritakaalimaavad vaa || 18 || taatparyadiipikaa prathamoddi.s.tasya malasya lak.sa.namaaha- eka iti | eko.aneka"saktiriti malasya lak.sa.nam | kaarmamaayiiyayoranekatvaat tanniv.rttyarthamuktameka iti | tirodhaayaka"sakterapi paa"satve satyekatvaad malatvaprasa"nga iti tanniv.rttyarthamaneka"saktiriti padam | nanvavidyaasa.m-skaararuupataayaa.m malasyaanekatvaadayuktameko mala iti, iti cenna, jalanidhinimagnaanantanadiijalavade.saamapyanantaanaa.m sa.msargaadevaikatvopapatterityeke | anye tu jaatyapek.sayaikatvavacanam, avaantaraanekajaatisadbhaavaanmaayaakarma.noranekatvam, tadabhaavaad vaasanaayaa ekatvamiti bruvate | tathaa j~naanaabhaavaruupataayaa.m ca jaatyapek.sayaivaikatvavacanam | anyathaa kasyacijj~naanodaye sati j~naanapraagabhaavaniv.rtte.h sakalajaganmok.saprasa"ngaaditi | bhaavaatmakatve mukhyamevaikatvavacanam | ekasya j~naanodaye.api niv.rttyaniv.rttyostamovadupapattermalasyaaneka"saktitvaaccaikasya j~naanodaye ta.m pratyeva pracchaadana"saktervinaa"saaditare.saamapa-vargaabhaava.h sa.mbhavatyeva | tasmaadeko.aneka"saktirmala iti | tadukta.m kira.ne- vibhorapi malasyaasya tacchakte.h kriyate vadha.h | upaayaacchaktisa.mrodha.h kasmi.m"scit kriyate male || "sivaj~naana.m tathaa tasya "saktisa.mrodhakaarakam | yathaagnerdaahikaa "saktirmantre.naa"su nirudhyate || tadvat tacchaktisa.mrodha.h (vi0 2|28-30) ityaadi | d.rkkriyayo"schaadako mala.h pu.msaa.m tu.sakambukavajj~neya iti | yathaa tu.sakambukau ta.n.dulena sahaikiibhuutau muulaa"nkuraadyutpatte.h kaara.nam, tathaa malo.api pa"suunaa.m svaruupabhuutaj~naanakriyaapra-cchaadakatvena karmamaayaadimuulaa"nkuraadyutpattikaara.natayaatmanaa sahaikiibhuutasti.s.thatiiti | tadukta.m kira.ne- mala"scicchaadako naijo vi"suddhi.h "sivataa svata.h iti | taamraa"sritakaalimaavad veti | yathaa taamraa"sritaa kaalimaa sahajaa-tasya svaruupabhuutasvar.nataa.m pracchaadya taamrataamabhivyajya caavati.s.thate, tathaa malo.apyaatmano j~naanakriyaatmaka.m svaruupa.m pracchaadya pa"sutva.m caabhivya~njayannavati.s.thata iti | nanu malasya sahajatve tatk.saye tadvato.api vinaa"saprasa"nga iti cetm naivam, taamraa"sritakaalimaavinaa"se tatsvaruupaavinaa"savat sahajamalavinaa"se.apyaatmasvaruupaavinaa"sopapatte.h | taduktam- sahajaa kaalimaa taamre tatk.sayaanna ca tatk.saya.h || k.sayastaamrasya yadvat syaat puru.sasya malak.saya.h | yathaa ta.n.dulakambuuke prak.sii.ne na ca tatk.saya.h || ityaadi || 18 || (ki0 vi0 2|31-32) v.rtti.h tatra malak.sa.namaaha- eka iti | eka eva mala.h, ja.datve sati nityatvaajja.daanaamanekaanaa.m gha.taadivadanityatva.m syaat | yadyeva.m malasyaikatvaadekasya mok.saartha.m tasya nirodhe sarvamok.saprasa"nga.h | ata aaha- aneka"saktiriti | anekaatmaavaara-kaaneka"saktiyukta.h, ata ekasyaa.h "sakte.h paripaakena tirodhaanena tadaavaaryasyaiva mok.sa.h | tu.sakambukavaditi | yathaa ta.n.dulataamrayoranaadyaavaarakatvena sahaja.m tu.saadi kaalimaa vaa pa"scaatpaakena rasa"saktyaa nivartate, eva.m malo.apyaatmano.anaadyaavaaraka.h paakava"saaddiik.sayaa nivartate | yadi vaa yathaa "saalyaadestu.saadya"nkurotpattau nimittam, evamaatmano mala.h "sariiraadyutpattau nimittam | yathaa vaa taamrasya kaalimaa rasa"saktyaa nivartate, tathaa mala.h "siva"saktyaa nivartata ityetaavadaatmano d.r.s.taanta.h, na tu sarvasaamyeneti || 18 || karmaanaadi prokta.m dharmaadharmaatmaka.m vicitra.m ca | maayaa ca vasturuupaa muula.m vi"svasya nityaa saa || 19 || taatparyadiipikaa malaanantara.m karmamaayaatmaka.m paa"sadvayamuttara"slokapuur-vaaparaardhaabhyaa.m niruupayati- karmaanaadiiti | karmaanaadi pravaaharuupe.na, na caikasyaiva karma.na.h sarvadaavas-thaanena | tathaa sati bhaavaruupasya karma.no.anaaditvenaatmavannitya-tayaa.anirmok.saprasa"ngaat | nahi karmaavinaa"se sa.msaaraniv.rtti.h sa.mbhavati | ityeva.m prokta.m tattvaj~nai.h | dharmaadharmaatmakamiti dharmaadharmaruupe.na dvividhamiti | vicitra.m ceti vividhaphalahetutvaad vicitramityartha.h | tathaahi- sukhaasaadhaara.nakaara.na.m dharma.h, du.hkhaasaadhaara.nakaara.namadharma ityeke | anye tu codanaalak.sa.no-.artho dharma.h, tallak.sa.no.anartho.adharma iti bruvate | apare dharma.h puru.sagu.na.h kartu.h priyahitamok.sahetu.h, tadvipariito.adharma iti | ahi.msaalak.sa.no dharma iti kecit | caityavandanaadilak.sa.no dharma iti bauddhaa.h | pare paropakaaralak.sa.no dharma iti | tatraantya.m trayamanupapannam, pramaa.naabhaavaat | na ca bauddhaadyaagamaa.h pramaa.nam, te.saa.m pauru.seyatayaa muulapramaa.naabhaave praamaa.nyaabhaavaat | na cai.saa.m muulapramaa.na.m ki~ncidu-palabhyate, pratyak.saaderdharma prati praamaa.nyaasa.mbhavasyoktatvaat | na copakaaralak.sa.nasya dharmatvam, braahma.naa dihi.msaaderapi tacchatruupakaaraadinaa dharmatvaprasa"ngaat | naapi hi.msaayaa adharmatvam, vriihyavaghaatadu.s.tanigrahaagnii.somiiyapa"suhi.msaadera-dharmatvaprasa"ngaaditi | sa dharmastrividha.h, nityanaimittikakaamyaatmanaa tasya bhedaat | tatra yaavajjiivamagnihotra.m juhuyaat, yaavajjiiva.m dar"sapuur.namaa-saabhyaa.m yajeta, yaavajjiiva.m jyoti.s.tomena yejeta ityevamaadivaakyair-niyamena vihitaa nityaa.h | nimittaadupajaayamaanaa naimittikaa.h | tadyathaa- vai"svaanara.m dvaada"sakapaala.m nirvapet putre jaate (tai0 sa.m0 2.2.5.3) a.s.takaa kartavyaa ityevamaadivihitaa jaate.s.tyaadaya.h | kaamanaapuurva-kaa.h kaamyaa.h, agnihotra.m juhuyaat svargakaama.h (mai0 u0 6|36), dar"sapuur.namaasaabhyaa.m svargakaamo yajeta, jyoti.s.tomena svargakaamo yajet (aapa0 "srau0 10|2|1) ityevamaadivaakyavihitaa.h | te dvividhaa.h- savidyaa.h kevalaa"sceti | savidyaa ii"svarasmara.napuurvakaa.h | itaraastadrahitaa iti | eva.mlak.sa.no dharmo dvividha.h- i.s.ta.h puurta"sceti | tatre.s.to vaidika.h, puurtastaantrika iti | prati.siddho.adharma.h | tadyathaa- braahma.no na hantavya, suraa.m na pibet, na "sa"nkhena pibet toyam ityaadivaakyani.siddhaa braahma.nahi.msaa-daya.h | apare tvadharma"sca trividha ityaahu.h- nityaakara.nam, naimittikaa-kara.nam, prati.siddhakara.na.m ceti | nityanaimittikaabhyaa.m pratyavaayaparihaara.h, kaamyaat svargaadipraapti.h | adharmaannarakaadigamanamiti | etadukta.m siddhaantah.rdaye- kriyaayaa.h suuk.smaruupa.m hi karmaahurdvividha.m ca tat | i.s.ta.m puurta.m ca tatre.s.ta.m vaidika.m taantrika.m tathaa || puurtamityucyate sadbhistat punastrividha.m matam | dharmo.adharmastathaa citramiti dharmo vidhe.h padam || sa punastrividha.h kaamyanityanaimittikaatmanaa | ni.siddho.adharma itaraccitra.m kaamya.m punardvidhaa || savidya.m kevala.m ceti vidyaa ce"svaracintanam | pratyavaayahatirvaa syaadupaattaduritak.saya.h || nityanaimittikaabhyaa.m syaadadharmaannaarakii gati.h | arvaaciinaa manu.syaattu paa.saa.naantaa sudustaraa || kaamyaat svargagatistasmaaduurdhvaa brahmaavasaanikaa | savidyaa devayaanena punaraav.rttivarjitaa || kevalaa pit.ryaanena gati.h sa.msara.naatmikaa | dharmaadharmaakhyayo.h saamye maanu.sya.m labhate pumaan || karma.no.h sarvagaamii syaaccitraacitraphalodaya.h | karmaakhyo.aya.m mahaapaa"so durmocastena jantava.h || itastata.h samaak.r.sya niiyante pa"savo yathaa | ityaadi | eva.m malakarmava"saad mahe"svarecchayaa maayaa pu.nyaapu.nya-phalaanubhavaaya stristhaane.su devaadi"sariirendriyavi.sayaatmanaa puna.h puna.h pari.namate | taduktam- malaat kart.rtvabhokt.rtve kart.rtvaat karma karma.na.h | bhogastadaak.sepava"saanmaayaabandhastatastanu.h || bhogaadhikara.na.m bhogyaa lokaa"sca kara.naani ca | indriyaa.niiti jaayante bhogasiddhyai tato mala.h || abhilaa.saatmaka"sceti biijaa"nkuraphalaadivat | anaadi.h paa"sajaalo.a.nuun badhnaati bhavacakrake || ityaadi | vicitra.m cetyanena karmasadbhaave pramaa.namapyuktam | tathaahi - ii"svaradaridraadibhedabhinna.m vicitra.m jagad vicitrakaara.na.m vinaa na sa.mbhavati | tacca na d.r.s.tamupalabhyata ityad.r.s.takaara.nakalpaneti tatsiddhi.h | tadukta.m maata"nge- jagata.h suprasiddhe dve dharmaadharmau tu karma.nii | anaadikaalasa.mruu.dhe taabhyaa.m pu.m vaasita.h sadaa || (vi0 8|98) ityaadi | tasyaa maayaayaa"sca lak.sa.namaaha- vi"svasya muulamiti | vi"svsya vyaktajaatasya kalaadermuulabhuutaa upaadaanabhuutaa saa maayeti | taduktam- kalaadiinaa.m tattvaanaamaviveko maayaa ("si0 suu0 3|3) iti | lak.sanapadenaiva tasyaa.m pramaa.namapyuktam | tathaahi- vi"sva.m jagad ekopaadaanajanyam, ekaakaaratvaat, yadyadekaakaara.m tattadekopaadaana-janyam, tathaa gha.takumbham.rda"nga"saraavaku.dyavalmiikaadaya ekaakaaraa ekam.rdupaadaanajanyaa.h, tathedamapi ja.datvaadinaikaakaaram, tasmaadekopaadaanajanyamiti | yadatra sakalakalaadyavaniparyantatattvajaa- taavivekaatmakamupaadaanam, saa maayeti tatsiddhi.h | vistare.naitadupari.s.taadupapaadayi.syaama.h | maayaa"sabdavaacyatayaa tasyaaparamaarthatva"sa"nkaa syaaditi tanniv.rttyarthamaaha- vasturuupeti | saa maayaa vasturuupaa paramaarthabhuutaa vi"svamuulatvaadii"svaravaditi | nityaa ca saa maayaa | vi"svamuulatvaadii"svaravadeveti | anityatve tasyaa muulaantaraa-bhyupagame vi"svamuulatvaabhaavaat | na ca maayaa mahe"svaramaayaa-vyatiriktaanaameva muulamiti vi"svamuulatvaabhaavastasyaa iti vaacyam, janyasyaiva muulaapek.satvaadajanyatvamuulatvaabhaave virodhaabhaavaa-diti | na ca parame"svarasya vi"svamuulatve pramaa.naabhaavaat saadhanahiinamudaahara.namiti vaacyam, tasya vi"svamuulatva"srava.naat | tathaahi- yato vaa imaani bhuutaani jaayante (tai0 u0 3|1), sa imaa|llokaanas.rjata (ai0 u0 1|2), aatmana aakaa"sa.h sambhuuta.h (tai0 u0 2|1) ityaadibhirvedavaakyai.h parame"svarasya jaganmuulatvamavagamyate | tato na saadhanavikalamudaahara.namiti | tathaa paramar.si.naa vedavyaasena suutrak.rtaa parame"svarasya vi"svamuulatva.m janmaadyasya yata.h (bra0 suu0 1|1|2), "saastrayonitvaat (bra0 suu0 1|1|3) iti suutradvayenopavar.nitam-iti | nanu tarhi na maayaayaa vi"svamuula-tvam, parame"svarasyaiva vi"svamuulatvaaditi cet, naivam, parasparas.r.s.tayoreva maayaamahe"svarayorvi"svamuulatvenobhayorapi tadupapatte.h | tathaahi- maayaa taavanna parame"svaraanadhi.s.thitaa ja.daa jagadupaadaana.m bhavati, mahe"svara"sca cetano.api na maayaa.m vinaa vi"svamuulataa.m bhajate nirvyaapaarodaasiinamaatratvaaditi tayo.h sa.ms.r.s.tayoreva jaganmuulatvam, aya.hpi.n.daagnyoriva kaaryakaara.naadiiti | maayaa ceti ca"sabdena maayaakaaryasya vi"svasya vasturuupatvamupavar.nitam | na ca prapa~ncasya mithyaatvaadetadanupa-pannamiti vaacyam, tatra pramaa.naabhaavaat | nanu vimata.h prapa~nco mithyaa, d.r"syatvaat, yad yad d.r"sya.m tattanmithyaa yathaa "suktirajatam, tathaayamapi d.r"sya.h, tasmaanmithyetyanumaanaat prapa~ncamithyaatva-siddhiriti cet, naivam, "suktirajatasya tadvyatiriktasyeda.m rajatamiti bhraanti-gocarasyaaparamaarthabhuutasya sadbhaave pramaa.naabhaavaat | nanu vimata.m rajataj~naana.m rajatavi.sayam, rajataj~naanatvaat, samyagrajata- j~naanavadityanumaanaat tatra "suktau rajatasadbhaava.h siddha.h | naasau sat, tadaanii.m bhraantatvabaadhyatvayorasambhavaat, samyagrajatavat | naapyasat, "sa"savi.saa.na iva khyaatibaadhayorasa.mbhavaprasa"ngaat | naapi sadasat, viruddhatvaaditi siddha.m tasya sadasadvilak.sa.natvam | tadevaaniruupitaruupatva.m mithyaatva.m ceti | taduktam- sattve na bhraantibaadhau staa.m naasattve khyaatibaadhakau | sadasadbhyaamanirvaacyaa.avidyaa vedyai.h saha bhramaa || iti | tadetadasaaram, alaukikasya rajatasya paramaarthabhuutasya tatra prati-bhaasaat | tathaa hi- dvividha.m hi rajata.m laukikamalaukika.m ceti | tatra laukika.m valayakara.naadisamartham, alaukikamatra pratibhaasamaana.m tadasamartham | tasya dvitvaadisaamyena paramaarthatvaanna mithyaatvam | na ca neda.m rajatamiti j~naanenaasyaa baadha.h, apek.sitalaukikarajata- vivekakhyaapakatvenaasyaabaadhakatvaat | athaalaukikarajataavabodhe laukikarajataarthinastatra prav.rttyabhaavaprasa"nga iti cenna, alaukikasyaapi laukikabhedaa-graha.nena prav.rttyupapatte.h | athavaa.alaukikasya laukika-taa.m manyamaanastatra pravartata iti | tathaanirvacaniiyarajataavabodhe ca prav.rttyasambhavaad bhavataa ca maduktamaargaanusaara aa"sraya.niiya eva | ato naanirvacaniiyaa- paramaartharajatasadbhaava iti d.r.s.taantaabhaavaanna prapa~ncamithyaatvasiddhi.h | nanu bhedaagraha.nasya pravartakatve naalaukikarajatakalpanaa sa.mgacchate, "suktirajatayoreva g.rhyamaa.nasmaryamaa.nayorbhedaagraha-.naad rajataarthinastatra prav.rttyupapatte.h kalpanaagauravaprasa"ngaat | tathaahi- ida.m rajatamityatra idamanubhava.h purovarti"suktivi.saya.h | rajatamiti tu sad.r"sadar"sanasamudbuddhasa.mskaaraja.m de"saantaragata-rajatavi.saya.m smara.nam | tatraanubhuuyamaanasmaryamaa.nayo.h "suktirajatayorbhedaagraha.naadeva rajataarthina.h purovartini "suktirajate prav.rttyupapa-tternaalaukikarajatakalpanamupapannamiti | tatra ca na mithyaabhuuta.m ki~ncidastiiti prapa~ncamithyaatvaanumaanasya d.r.s.taantaabhaavaadapraamaa.nyamiti | naivam, tacchabdollekhana"suunya-tayaa rajataj~naanasya sm.rtiruupatvaasa.mbhavaat | tasmaadatraalaukika.m rajata.m bhaasata iti | naitadevam, alaukikarajatagraha.nasya pravartakatvaa-nupapatte.h | na caalaukikasya laukikataa.m manyamaana.h pravartata iti vaacyam, anyathaakhyaativaa-daprasa"ngaat | na ca laukikabhedaagraha.naat prav.rtti.h, svar.nabhedaagraha-.nena tadarthinastatra prav.rttiprasa"ngaat | na ca g.rhyamaa.nayorbhedaagraha-.na.m pravartakamiti svar.naagraha.nena tadarthinastatra prav.rttyabhaava iti vaacyam, laukikarajatasyaapyag.rhya-maa.natayaa tadarthinastatra prav.rttyasa.mbhavaat | na caanena rajataj~naa-nena tasyaapi graha.namiti vaacyam, de"saantarasthatayendriyagocaratvaa-sa.mbhavaat | na ceda.m sm.rtyanubhavaatmaka.m purovartide"saantaragata-rajatadvayavi.saya.m vij~naanadvayamiti vaacyam, indriyasa.mprayogajanya-tvaat tacchabdollekha"suunyatvaacca rajata-j~naanasya sm.rtitvaasa.mbhavaat | tasmaadatra bhaasamaana.m rajatamasaditi "suunyavaadino mithyaatva.m caasadvi.sayatvamiti prapa~ncamithyaatvaanumaanaat prapa~ncasyaapyasat-tvamiti | naitadevam, asadrajataavabodhe rajataarthinastatra prav.rttyanupa-patte.h | athaasadrajatasya sadrajatabhedaagrahaat tadabhedagrahaadvaa prav.rttyupapattiriti cet, naivam, rajata"suktyoreva bhedaagraha.naadabheda-graha.naadvaa prav.rttyupapattau tadvyatiriktaasadrajatakalpanaasa.mbhavaat | tasmaadatra rajataj~naana.m svagata.m rajataakaara.m bahi.h "suktimastake prakaa"sayatiityaatmakhyaativaadina.h | asata.h khyaanaa-yogaat sata"sca de"saantarasthatvaadarajatasya rajatadhiigocaratvaasa.mbha-vaacca j~naanagatarajataakaarasya baahyatayaa.avabhaaso bhrama iti | jaagrajj~naanaani ca svaakaaravyatiriktaartha"suunyaani, j~naanatvaat, svapnaj~naanavaditi j~naanaadvaitavaadii | j~naanamaatra.m sarva.m tadanyaasattvasyaanenaanumaanenaavagatatvaaditi | naivam, asyaanumaa-nasya pak.sahetud.r.s.taantaadigraahakaj~naanai.h svavyatiriktaarthavadbhir- vyabhicaaraat | te.saamagraahyatve.a.syaanumaanasyaa"srayaasiddhisva- ruupaasiddhidharmyasiddhad.r.s.taantatvaadido.saprasa"nga.h | na ca svapnaj~naanaanaa.m svaakaaragraahakatvam, vij~naanaana.m saakaaratve pramaa.naabhaavaat | na ca niilaj~naana.m piitaj~naanamityaadipratikarma-vyavasthaanyathaanupapattyaa tajj~naanaanaa.m niilapiitaadyaakaaravattva- siddhi.h, niilapiitaade.h karmakaarakatayaa pramaa.nyaat | tasmaat svaakaara.m bahiiruupatayaa na khyaapayanti bhraantaya ityaatmakhyaatya-sa.mbhava.h | ki.m tarhi bhraantij~naanaanaa.m bhraantatvam, anaadiv.rddha-vyavahaaraavagatasvavi.sayaparityaagena vi.sayaantaropasarpa.namiti bruuma.h | tatra ca pramaa.na.m neda.m rajatam, api tu "suktiketi baadhakapratyayaanantaramida.m "sukti"sakala.m rajataruupe.na mayaa pratyaakalitamityabaadhyamaana.m pratyabhij~naatmaka.m pratyak.samupa-labhyata iti | tadvipariitaanirvacaniiyaalaukikakhyaatyasatkhyaatyaatmakhyaa-tyaadipratipaadakaanaa.m pramaa.naanaamagnyanu.s.natvapratipaadakak.rta-katvaanumaanavadapraamaa.nyamiti | tadukta.m nyaayavidbhi.h- vij~naanaanaa.m yathaarthatva.m sarve.saa.m keciduucire | tadasaadhvanyathaakhyaatirmaanasyaamiiyate dhiyaa || iti | tathaa anumaanaadapyanyathaakhyaatiratraavagamyate | tathaa hi- vimataa rajataarthinaa.m purovartini "sukti"sakale prav.rtti.h svagocare rajata-j~naanapuurvikaa, rajataaditsaadhiinaprav.rttitvaat, samyagrajataprav.rttiva-diti | "sukti"sakala.m vaa rajataj~naanavi.saya.h, rajataaditsaadhiinaprav.rtti- vi.sayatvaat, samyagrajatavaditi | tathaa neda.m rajatam, api tu "suktiketi baadhakapratyaya"sca pak.saantare.su nopapadyate, "suktau rajataruupataa-praaptyabhaavaat | prakaaraantare.na baadhakapratyayaprasa"nga"sca- neda.m sadrajatam, api tvasadrajatamiti | naatra sadrajatamasti, api tvanyatreti vaanirvacaniiyakhyaatipak.se | naatra valayakara.nasamartha.m rajatamastyapi tvanyatreti, neda.m valayakara.nasamartha.m rajatamapi tvalaukikamiti vaa praabhaakaraikade"siiyamiimaa.msakapak.se | neda.m sadrajatamapi tvasadra-jatamiti, naatra sadrajatamastyapi tvanyatreti vaa.asatkhyaatipak.se | naatra rajatamastyapi tvaantaramityaatmakhyaatipak.se | rajataad bhinnamida.m "sukti"sakalamiti bhedagraha.napak.se bhavediti | tasmaadanyathaakhyaati-vyatiriktakhyaatiinaamasa.mbhava iti | rajataarthiprav.rttyasa.mbhavaacca khyaatyantaraasa.mbhava.h | anantavastubhedaagraha.nasadbhaavaat purovartini tadarthinaa.m prav.rttiprasa"nga.h | na ca g.rhyamaa.nayorbhedaa-graha.naat prav.rtti.h, gha.tapa.tayorg.rhyamaa.nayostadaanii.m bhedagraha.naabhaavena gha.taarthina.h pa.te prav.rttiprasa"ngaat | na ca dharmipratiyogigraha.navelaayaa.m tadabhedagraha.nopapatti.h, ubhaya-graha.napuurvakatvaad bhedaprav.rtteriti | atha bhedasya svaruupatvaat svaruupagraha.nena bhedasyaapi g.rhiitatvaad bhedaagraha.naabhaavenaapra-v.rttiriti cet ? na tarhi rajataarthina.h purovartini "sukti"sakale prav.rtti.h, svayamprakaa"samaanayorgraha.nasmara.nayorida.m rajatamiti j~naanayor-g.rhyamaa.nasmaryamaa.nayo"sca "suktirajatayo.h svaruupaagraha.nena bhedaagraha.naasa.mbhavaat | ki~nca, bhedaagraha.nasya pravartakatve "sabdaarthasambandhagraha.naasa.mbhavaprasa"nga.h | tathaahi- gaamaanayeti prayojakavaakya"srava.nasamanantara.m prayojyav.rddhaprav.rttimupalabhamaano baala evamavagacchati- asya gamanakriyaahetu.h prayatno jaata iti, svaatmani gamanaadikriyaayaa.h prayatnapuurvakatvadar"sanaat | prayatnakaara.natvenecchaa.m gamanaanu-mitaprayatnenaanuminoti, icchaakaara.natvena ce.s.tasaadhanaj~naana-kaara.natvena ca prayojaka-v.rddhavaakya.m j~naanapuurvakaalavarti, tatkaara.navastvantaraabhaavaat | tata aniiyamaanamarthamupalabhamaano.a-yamarthasamudaayo.anena "sabdasamudaayaadavagata iti jaanaati | pa"scaadaavaapodvaapaabhyaa.m vi"se.sato.adhyavasyati- asyaarthavi"se.sa-syaaya.m "sabdavi"se.so vaacaka.h, asya padavi"se.sasyaayamarthavi"se.so vaacya iti vaa | atraagraha.nasya j~naanapraagabhaavaruupatayaa.a"sabda-janyatvaacchabda"saktikalpanaanavakaa"sa.h, j~naanadvaare.necchaaprayat-naavutpaadya "sabdasya pravartakatvaaditi candradvitva"sa"nkhapiitimaadi- bhramaadi.su na bhedagraha.nasa.mbhava iti | tasmaanna bhedaagraha.naat prav.rtti.h, api tvanyathaagraha.naaditi bruuma.h | nanu "saivai.h "saastre anyathaakhyaatiraa"sriiyata iti kuto.avagatam, bhuuta-"suddhitantre uktatvaat | tathaahi- anyathaakhyaamupaa"sritya saa.mkhyavacchiva"saasanam | yaa anirvacaniiyeti tathaa siddhaantavaadata.h || vedaantavaadinaa.m d.r.s.timaa"srita.m vai.s.nava.m matam | iti | saa.mkhyaamiti ca se"svarasaa.mkhya.m vivak.sitam, itarasyaakhyaati-vaaditvaat | tathaa (pyu?- hyu) kta.m saa.mkhyaacaaryai.h- viparyayo mithyaa-j~naanamatadruupaprati.s.tham (yo0 suu0 1|8) iti suutre.naanyathaakhyaatipratipaadanaat | tasmaacchuktyavidyaasamud-bhatasya "suktyadhi.s.thitasya "suktivyatiriktasyaadhi.s.thaanayaathaatmya-j~naananivartyasya mithyaabhuutasya rajatasyaabhaavaat prapa~ncamithyaa-tvaanumaana.m dharmyasiddhadu.s.taantatayaa na praamaa.nyasampada-madhigacchatiiti | tathaatmano.api svata.h siddhasya "srutipramaa.nad.r"sya-tvaad hetorvyabhicaara.h | ki~nca, prapa~ncasya dharmi.no d.r"syatvena hetunaa yathaa saadhyate, tathaa d.r"syatvasya hetormithyaatvasya saadhyadharmasya mithyaatva.m yadyanenaivaanumaanena saadhyeta, tadaa heto.h pak.saikade"satayaa pak.se v.rttyabhaavaadani"scitapak.sav.rttirasiddha ityasiddhatvam, prapa~ncamithyaatvasya dharmi.no.anyatra prapa~ncavada-siddheraa"srayaikade"saasiddhatva.m ca prasajyate | taddvayasya mithyaatvaasaadhane tatra vartamaanatvaad d.r"syatvasya vyabhicaara.h | pramaa.naantare.na tanmithyaatvasaadhane tanmithyaatvasya mithyaatvaa-saadhanaat tatra dvayorvyabhicaara.h | tasyaapi mithyaatvasaadhane.anti-masya mithyaatvasya mithyaatvaasaadhanaat (tatra dvayorvyabhicaara.h | tasyaapi mithyaatvaasaadhane.antimasya mithyaatvasya mithyaatvaasaadha- naat ?) tatra vartamaanatayaa hetorvyabhicaa-ra.h | tathaa mithyaatva.m yadyasattva.m tadaa san gha.ta.h san pa.ta ityaadipratyak.sabaadha.h | prapa~ncasya dharmi.no mithyaatvasya dharmasya hetord.r"syatvasya "suktirajatasya d.r.s.taantasya ca "sa"savi.saa.nakalpatvenaa"srayaa- siddhyaadido.saprasa"nga.h | te.saa.m sadbhaave hetorvyabhicaara.h | ityubha-yathaa "suunyavaadinaa.m na vaade.adhikaara.h | taduktam- adhikaaro.anupaayatvaanna vaade "suunyavaadina.h ("slo. vaa., niraa0 129) iti | yadi j~naananivartyatvam, tadaa ca pratyak.saadivirodha.h, pratyak.saa-dinaa mudgaraprahaaraadinivartyatvopalambhena kaaryakalpyaj~naananivar-tanayogyataayaa asa.mbhavaat | na ca kalpako.ti"satasahasravartinaa.m padaarthaanaa.m kaara.naantaravina.s.taanaamaj~naanaadavinaa"so gha.tata iti | yadi sadasadvilak.sa.natva.m mithyaatvam, tadaapi pratyak.saadi-virodha.h, pratyak.saadinaa padaarthaanaa.m sattvaasattvayorupalambhaat | tathaa viruddhatvaacca sadasattvavadekasya padaarthasya na sadasadvai-lak.sa.nyopapatti.h | de"sakaalabhedena tvarthaanaa.m sadasattvayorupapatti.h | ubhayavailak.sa.nya.m tu na katha~ncidupapadyata iti | atha baadhyatvamiti cedastu | baadhyatva.m yadi naa"sitvam, tadaa.m"se siddhasaadhyataa.m"se dharmigraahakapramaa.nabaadhaa ca | kaalaadyavaniparyantatattvaanaa.m tatkaaryaa-.naa.m ca vinaa"sitvasya siddhatvaat, maayaayaa.h svagraahakapramaa.nena nityatvasya siddhatvaacceti vi"svakaaryakalaapasya kaara.naapek.saayaa.m tanmuulatayaa maayaasadbhaavasiddhi.h | atastasyaa nityatvam, vi"svakaaryakaara.natayaakaaryatvenaanityatvaasambhavaat, tasyaa"sca kaara.naantarakal- panaayaamanavasthaaprasa"ngaacca | nityatva.m kasyacidaa"sraya.niiyam | tat kalpanaagauravaparihaaraaya prathamabhuu-taayaa maayaayaa evaabhyupagatamiti dharmigraahake.naiva pramaa.nena tannityatvamapi siddhamapi na dharmigraahakapramaa.navirodha.h | na caanena tasya baadhaasa.mbhava.h, asya tanmuulatayaa tadabhaave maayaa-sadbhaavaseddheraa"srayaasiddhido.sa- prasa"ngaat | atha baadhaatmaka-bodhavi.sayatva.m baadhyatvam, tasya (tacca) "suktirajjvaadaavupajaatara-jatasarpaadij~naane.apyastiiti na saadhyahiinamudaahara.nam | tathaa hi- anaadisiddhasvavi.sayarajataadiparityaagena vi.sayaantare "suktyaadaavupasarpa.naad mithyeda.m mamotpanna.m rajataadij~naanamiti baadhaatmakabodhavi.sayataa rajataadij~naanaanaamupalabhyate | tadd.r.s.taantabalaat prapa~ncasyaapi bodhaatmakabodhavi.sayatva.m saadhyata iti na ka"scid do.sa iti cet, naivam, siddhasaadhyataaprasa"ngaat | tathaa hi- sarvo vai rudra.h (ma0 naa0 10|11) ityaadi"srute.h vicaaratastu rudrasya sthuulametacca-raacaram ityaadism.rte"sca "sariira"sariiriruupatayaa sarvasya rudraatmaka-tvaavagamaat sarve.saamapi padaarthaanaa.m rudraatmakatvaavabhaasasya bhramaruupatvam | tena naaya.m prapa~nco.a"sivaatmaka.h, kintu rudraatmaka eveti baadhaatmakabodhavi.sayatvasya siddhatvaat siddhasaadhyataaprasa"nga iti | athaa"sivaatmataagocaraa ye pratyayaa.h prapa~ncavi.sayaaste.saa.m mithyaatvamanyathaakhyaatiruupatva.m saadhyata iti cet, tarhi siddha.m na.h samiihitam, prapa~ncasatyatvaavirodhaat | nahi rajjau sarpaj~naanotpaadena rajjusatyatva.m virudhyata iti | tasmaad yuktamukta.m maayaa ca vasturuupeti | aparamaarthaat paramaarthavastuutpaadaasambhavaacceti | apare punarmaayaa ca vasturuupetyetad vaakyamanyathaa vyaacacak.sire | tathaahi- maayaa vasturuupaa "sivaruupaa, tatkaarya.m ca jagacchivaruupam, "sivaad bhinnasya kasyacidasa.mbhavaat | tathaahi- j~naanasvabhaava evaayamaatmaa "sivo maayaatatkaaryaatmanaa.avabhaa-sate | tata.h sa eva tadubhayamiti | na ca tathaa sati "sivasya pari.naamitvamiti caacyam, vivartavaadaa"sraya.naat | apracyutasvasvabhaavasya vastuno.a-nyathaabhaavo vivarta.h | yathaa rajjo.h sarpatvam | nahi rajjau sarpabhaava-kaale pari.naamaadi d.r.s.tamiti mahe"svarasyaapi jagadruupatve tadvadeva pari.naamaadikaasa.mbhava iti "siva eva maayaatatkaaryaatmanaa bhaasata iti | taduktamii"svaragiitaayaam- sa eva muulaprak.rti.h pradhaana.h puru.so.api ca | vikaaraa mahadaadiini devadeva.h sanaatana.h || (7|31) iti | nahi rajataaderanyatra vidyamaanasya "suktikaadau bhramadar"sanaa-dasya prapa~ncasyaanyatraasa.mbhavaad bhramaruupatvaasa.mbhava iti vaacyam, puurvadar"sanamaatrasya bhramahetusa.mskaarahetutayaa prayojaka-tvenaanyatra vidyamaanatayaa.aprayojakatvaat | tasmaat puurva-puurvadivasajanmakalpaadi.svanubhuutasyottarottaradivasajanmakalpaadi.su bhramasa.mbhava iti na ka"scid do.sa.h | tadukta.m "satakakaare.na- sarvavikalpavihiina.m "suddha.m "saanta.m vyayodayavihiinam | yat paratattva.m tasmin vibhaati .sa.ttri.m"sadaatma jagat || darpa.nabimbe yadvannagaragraamaadi citramavibhaagi | bhaati vibhaagenaiva ca paraspara.m darpa.naadapi ca || vimalataraparama"saambhavabodhaat tadvad vibhaaga"suunyamapi | anyonya.m ca tato.api ca vibhaktamaabhaati "sivaruupam || iti || 19 || (pa0 saa0 11-13) v.rtti.h karma.no.anaaditva.m pravaahaanaaditayetyuktam | vaicitrya.m ca saadhanabhedaat | saadhana.m ca kartraadivi"se.sa.h, vicitrabhogabhedaat-makaphaladar"sanaacca | maayaa ca taavad vasturuupaa | na tu vedaantavaa-dinaamivaasatyaruupaa | vi"svasya kalaade.h saadhaara.nasya, bhuvanaa-dyaatmano.asaadhaara.nasya, suuk.smadehaatmana ubhayaruupasya, bhuvanaja"sariiraatmana"scaa"suddhasya sarvasya jagato muulamupaadaa-nam, upaadaana.m vinaa kaaryaanutpatte.h | saa ca nityaa, paramakaara.na-tvaat, anityatve tvanavasthaaprasa"ngaacca | ata evaikaa saa j~neyaa | e.sa ca nyaaya.h "suddhaadhvopaadaanabhuutasya bindorapi samaana.h | nanu tatra udde"sasuutre maayeya.h paa"satvenoddi.s.ta.h, atra maayaayaa lak.sa.namuktamiti virodha iti cet, satyam | maayaayaa.h svato bandhakatvaabhaavaat tatra tatkaaryamuddi.s.tam | atra tu tasya kaara.naadhii-natvaat kaara.nasya lak.sa.namuktam | kaaryasya tu vist.rtatvaat pa"scaallak.sa- .namabhidhaasyata ityavirodha.h || 19 || paa"saanugraahitvaat puru.satirodhaayikaa vibho.h "sakti.h | paa"satvenaabhihitaa paa"saa"sca caturvidhaastvevam || 20 || taatparyadiipikaa idaanii.m "saktiga.na.m niruupayati- paa"seti | malakarmamaayaakaaryaa.naa.m paa"saanaamacetanatayaa parame"sva-ra"saktyaave"sa.m vinaa pa"subandhanasaamarthyaabhaavaat svaave"sena paa"saanugraha.m svakaarye pravartana.m kurvatii puru.satirodhaayikaa puru.saacchaadikaa vibho.h parame"svarasya "sakti.h paa"satayoktaa tattvaj~nairiti | paa"saa"sca caturvidhaastvevamityupasa.mharati | evamuktena prakaare.na paa"saa"scaturvidhaa ityartha.h | nanvarthapa~ncaka.m paa"sa ityupakramya paa"saa"scaturvidhaa ityupasa.mhaare puurvaaparavirodha iti cennaivam, sthuulasuuk.smavibhaagenoktaayaa maayaayaa ekatvavivak.sayaa caaturvidhyaabhidhaanaaditi | paa"saa"sca caturvidhaastvevamityupasa.mhaara-vaakyasthena ca"sabdena "saastraarthopasa.mhaaro dyotita.h | eva.m trividha.m tattvamiti || 20 || iti tattvaprakaa"sataatparyadiipikaayaa.m patipa"supaa"saatmakavicaa-ra.h prathama.h pariccheda.h || v.rtti.h ittha.m saak.saat paa"satrayamuktvaa "sakterupacaare.na paa"satvamiti dar"sayannuktaarthamupasa.mharati- paa"seti || 20 || "suddhaani pa~ncatattvaanyaadya.m te.su smaranti "sivatattvam | "saktisadaa"sivatattve ii"svaravidyaakhyatattve ca || 21 || pu.mso j~nakart.rtaartha.m maayaatastattvapa~ncaka.m bhavati | kaalo niyati"sca tathaa kalaa ca vidyaa ca raaga"sca || 22 || avyakta.m maayaato gu.natattva.m tadanu buddhyaha"nkaarau | cetodhiikarmendriyatanmaatraa.nyanu ca pa~ncabhuutaani || 23 || taatparyadiipikaa atha dvitiiya.h pariccheda.h atha sa.mk.sepe.noktaanaa.m patipa"supaa"saanaa.m vistaaramupadi"sati- "suddhaaniiti | atraadya.m pa~ncaka.m "sivasvaruupatvaacchuddham, madhyama.m saptaka.m "suddhaa"suddham, pa"suruupatvaat | kathamatra saptakatva-mityata aaha- pu.mso j~nakart.rtaartha.m maayaatastattvapa~ncaka.m bhavati | puru.sasya j~naanaartha.m kart.rtvaartha.m ca maayaata.h tattvapa~ncaka-mutpadyate | tena kaara.nabhuutaa maayaa, kaaryabhuuta.m pa~ncakam, tadupahita.h puru.sa.h saptama iti saptakatvam | tadukta.m "saivarahasye- maayaa kaalo niyati.h kalaa ca vidyaabhilaa.sak.rt puru.sa.h | kl.rptaani saptadhaiva.m "suddhaa"suddhaani tattvaani || iti | "si.s.ta.m kevalaa"suddhamavyaktaadip.rthivyantam | avyaktasya maayaata udbhava.h, avyaktaad gu.natattvasya, gu.natattvaad buddhe.h, buddhi-tattvaadaha"nkaarasya, aha"nkaaraad manobuddhiindriyakarmendriya-tanmaatraa.naamudbhava.h, tanmaatrebhya aakaa"saadip.rthivyantaanaamiti || 1-3 || v.rtti.h ittha.m sakalavi.saya.m paa"satrayamubhayavi.sayaa.m tirodhaana-"sakti.m coktvaa mayottiir.navi.saya.m "suddhaadhvasvaruupa.m paa"samaaha- "suddhaaniiti | "suddhaani "suddhatattvaani | ki.m taani nityaani, utaanityaani ? nityatve s.r.s.tivirodha.h, anityatve ki.m te.saamupaadaanamityata aaha- te.su madhye "sivatattva.m bindvaatmakam aadya.m pradhaanamupaadaana.m smaranti puurvaacaaryaa.h | paramopaadaanatvenaiva caasya maayaavan- nityatva.m siddhamityuktam | ata"scaanyaani catvaari taani tatkaaryaa.niiti bhaava.h | taduktam- maayopari mahaamaayaa (rau0 sa.m0 4|28) iti | idamatraakuutam- vidyaaditattvaanaa.m vicitrabhuvanaadisannive"saadimat-tvena "srute.h kaarya-tvaavyabhicaaraat tattattvavaasinaa.m ca "sariiraadi-yogaat tatkaara.na.m mahaamaayaatmaka.m siddhamiti | yaduktam- upaadaana.m "sariiraa.naa.m vidyaavidye"svaraatmanaam iti | ki~nca, naadaadidvaare.na mantratantraadyut- paadakatvamapyasyaa.h "sruuyate- "sakternaado bhaved bindurak.sara.m maat.rkaa tata.h (m.r0 kri0 1|2) ityaadi | ittha.m bindvaatmaka.m "sivatattva.m prasaadhya tatkaaryaa.ni catvaari taani kinnaamaaniityata aaha- "saktisadaa"si-veti || 21 || eva.m "suddhaani tattvaani sa.mkhyaato naamata"scoktvaa.atho.a"su-ddhaanyapi tathaivoddi"sati- pu.msa iti | pu.mso baddhaatmano.aj~nakart.rtaarthamaj~natvakart.rtvasiddhyai maayaata.h saak.saat paaramparye.na ca kaalaaditattvapa~ncaka.m bhavati | pa~ncaka~ncukayuktasyaasya bhokt.rtvena pu.mstvamlayogaat puru.satat-tvaakhyaa bhavatiiti vak.syati || 22 || ki.m ca- avyaktamiti | dhiikarmendriyeti, buddhiindriyakarmendriyaa.niityartha.h | avyaktaa-diini pa~ncavi.m"satitattvaani maayaata.h paaramparye.notpannaaniiti vak.syaama.h | atra lak.sa.noktyavasare.na, ete.saa.m ca || 23 || puru.sasya bhogaheto.h pradhaanato vi.m"satirbhavet tryadhikaa | yasmaat prak.rtigu.naanaa.m naatyanta.m vastuto bheda.h || 24 || taatparyadiipikaa kimarthame.saamutpaada.h k.rto bhagavataa mahe"svare.netyaa"sa"nk-yaaha- puru.sasyeti | puru.sasya pa"so.h svak.rtapu.nyaapu.nyaphalabhuutasukhadu.hkhaanu-bhavaarthame.saamutpatti.h | bhogastu bhogaayatana.m bhuutaatmaka.m "sariiram, bhogasaadhanaaniindriyaa.ni, bhogyaan "sabdaadivi.sayaan vinaa na sa.mbhavatiiti bhogaarthame.saa.m janmeti siddham | avyaktagu.natattva- yoratyantabhedaabhaavaanna ca tattvaadhikyamiti | etadukta.m "saivarahasye- avyaktabuddhyaha"nk.rtimanaa.msi catvaari "sabdamaatraadyam | "srotraadya.m vaagaadya.m viyadaadya.m pa~ncaka.m ca p.rthak || tattvacaturvi.m"satika.m trigu.naatmatayaiva kevalaa"suddham | iti || 4 || v.rtti.h sarve.saa.m cai.saa.m kutra kutropayoga.h ? ki~nca, pradhaanaat saak.saajjaataani kaani ? tattvaantaravyavadhaanena jaataani kaaniiti sarva.m dar"sayi.syaama.h | nanu avyakta.m maayaata.h ("slo0 23) ityaadinaa prak.rtyadhastanatattvaanaa.m caturvi.m"sateruktatvaat kathamatra tryadhikaa vi.m"sati-rucyate ? ata aaha- yasmaat prak.rtigu.naanaamiti | gu.naanaameva prak.rtitvena saa.mkhyairabhyupagamaat tanniraasaaya te.saamacaitanye satyanekatvaad gha.taadiinaamiva kaara.naantare.na bhavitavyamiti prak.rtisiddhirasmaabhirucyate | tata.h kaaryakaara.nayorabhedavivak.sa- yaivamuktamityavirodha.h || 24 || vyaapakameka.m nitya.m kaara.namakhilasya tattvajaatasya | j~naanakriyaasvabhaava.m "sivatattva.m jagaduraacaaryaa.h || 25 || taatparyadiipikaa prathamoddi.s.ta.m "sivatattva.m lak.sayati- vyaapakamiti | vyaapaka.m vyaapta.m sarvagatamityartha.h | ekamadvitiiya.m sarva- bhuutasvaruupe.naavasthitamityartha.h | nityam ana"svaram | akhilatattva-jaatasya kaalaadip.rthivyantasya kaara.namutpaadakam | j~naanakriyaasva-bhaavamiti | j~naanamaatra.m kriyaa vyaapaara.h saak.sitva.m svabhaavo yasya tattvasya tat "sivatattvamiti tallak.sa.nam | jagaduraahu.h | aacaaryaa aagamavida iti | athavaa svavyatiriktamasti cet tadakhila.m vyaapnotiiti vyaapakamityuktam | svasamaanaasamaanapuru.saantaraabhaavaadekatvam | vyaaptyekatve caakaa"sasyaapi sta iti tanniv.rttyartha.m nityapadopaadaanam | vyaaptinityatvaikatvaani pa"sorapi vidyanta iti tanniv.rttyartha.m kaara.nama-khilasya tattvajaatasyeti padam | maayaayaa"sca vyaapakanityatvaikatvaakhila- kaara.natvasadbhaavaat tanniv.rttyartha.m j~naana