################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## tattvaprakAzaH ## ## From the ASTaprakaraNam edited by kRSNa zAstrI ## ## First published in DevasAlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Harvard-Kyoto transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## tattvaprakAzaH zrIkumArakRtayA tAtparyadIpikayA zrImadaghorazivAcAryapraNItayA vRttyA ca sahitaH | cidghana eko vyApI nityaH satatoditaH prabhuH zAntaH | jayati jagadekabIjaM sarvAnugrAhakaH zambhuH || 1 || tAtparyadIpikA namaH zarvAya devAya kAraNatrayahetave | nirmalAya sadAnandacitsvarUpAya zambhave || zaktiM sadAzivaM cezaM natvA devIM sarasvatIm | tattvaprakAzatAtparyadIpikA kriyate mayA || prAripsitasyAsya zAstrasyAvighnena parisamAptipracayagamanAdyarthaM iSTadevatAstutiM karoti- ciddhana iti | nanviSTadevatAstutinamaskArAdeH zAstraparisamAptipracayagamanAdihetutA kuto'vagamyate ? ziSTAcArAnumitAdAgamAditi brUmaH | zAstrAdyArambhe ziSTairiSTadevatAstutinamaskArAdeH kriyamANasya tadiSTaparisamAptyAdihetutAM vinA na sambhavaH | tenAsya taddhetutvam taccAgamAdevAvagamyate, anyasya pramANasyAtrAsambhavAt | tathA- maGgalAcArayuktAnAM vinipAto na vidyate iti smRtezca tadavagamaH | tathA parisamApteH kAdAcitkatayA kAraNApekSA | taccAnyasyAsambhavAnnamaskArAdijanito dharmavizeSa iti kalpyate | kathaM tasya taddhetutvamiti cet, ucyate- namaskArAdiH kAyiko vAciko mAnaso vA dharmavizeSaM sampAdayan vighnahetubhUtamadharmaM paryasya parisamAptyAdihetutAmadhigacchati, tasyeSTatvAdiSTa - hetutvAcca dharmasyeti | kathaM tarhi kvacit kRte namaskAre parisamAptyabhAva iti cet, tadvaiguNyAditi brUmaH | yathA kArIryAdau vRSTyAdisAdhane'nuSthite vRSTyAdyabhAvAt tadvaiguNyakalpanA pratibandhakAdharmaprAcuryakalpanA vA, evamatrApIti na virodhaH | kathaM tarhi namaskArAdyabhAve kvacit parisamAptiH, kAraNAbhAve kAryotpattyasambhavA-diti cet, naivam | tatra vAcikanamaskArAbhAve'pi kAyikamAnasAderanumeyatvAt, anyathA parisamApterasambhava iti | nanu tarhi sa evAstvatrApi, kiM vAcikena granthaprAcuryasampAdakeneti cet, naivam | vAcike prayojanAntarasambhavena tadupAdAnAt | tathA hi - yastu vismRtyeSTadevatAstutinamaskArAdiM zravaNe pravartate, tenApyAdyazlokatrayapAThamAtrAdeva namaskAraH kRto bhavatIti prayojanAntarasambhavAt tadupAdAnamiti na kazcid virodhaH | athapadArthaH - cidghana iti caitanyaghanaH, caitanyasAraH, cinmAtra iti yAvat | athaiSa eva paramAnando'nantaro'pAro vijJAnaghanaH ityAdizrUteH, AdyantarahitaM zuddhaM cidAnandamayaM zivam ityAdismRtezca bhagavataH zambhozcidrUpatvaM siddham | tathA zivena sUtrakartrA - caitanyamAtmA (1|1) ityanena prathamasUtreNAtmanazcaitanyarUpatvamupavarNitamityupapannaM cidghana iti | eka iti | advitIya ityarthaH | ekamevAdvitIyam (chA0 u0 6|3|1), ahamekaH prathamamAsaM vartAmi ca bhaviSyAmi ca nAnyaH kazcinmatto vyatiriktaH (atha0 u0 1) ityAdizruteH | tathA - eko rudro na dvitIyAya tasthe (3|2) iti zvetAzvatare | eka eva rudro na dvitIyAya tasthe (tai0 saM0 1|8|6|1) iti traiyambakAdhyAye | nIlarudre ca - sarvo rudrastasmai rudrAya namo'stu (tai0 A0 10|16|1) ityAdinA'dvitIyatvapratipAdanAdupapannaM zivAdvitIyatvamiti | na ca pratyakSAdipramANairanekArthAvabhAsAdanupapannaM zivAdvitIyatvamiti vAcyam, ekasyApyavasthAnabhedenAnekadhA bhAsanopapatteH | yathaikasyaiva mRtpiNDasya ghaTazarAvakumbhakuDyamRdaGgAdyAtmanA'vasthAnabheda-vazenAnekadhA bhAsanam, suvarNapiNDasyaikasyaivAGgulIyakarucakakaTakamu-kuTAdyavasthAnabhedavazena, evamekasyaiva sato rudrasya ghaTaH san paTaH san kusUlaH san astItyAdi pratyakSato'khilarUpatayA'vabhAsasya ekaM sad viprA bahudhA vadanti (R0 1|164|46), ekaM santaM bahudhA kalpayanti (R0 10|114|5) ityAdizrutitazcAvasthAnabhedavazenAnekadhA bhAsanamupapadyata iti na pratyakSAdivirodhasambhavaH, apauruSeyatayA'sambhavaddoSeNa svataHpra-mANabhUtena prabalena vedarAzinA zivAdvitIyatvasya siddhatvAt, tadviparItadurbalapratyakSAdisiddhAnekatvasya bAdhyatvAcca | tathA hi veda- vAkyAnAmapauruSeyatvaM pratipAdyate | tenAprAmANyakAraNAnAma- jJAnarAgadveSAdInAM vedavAkye'sambhavAdaprAmANyAsambhavaH | nahi zabde svato doSaH sambhavati, AptAnAptavAkyayoH prAmANyAprAmANya-niyamasambhAvanAt | nahi vaktRgatadoSadabhAvAnusAraM vinA svato doSaguNAbhyAM prAmANyAprAmANyayorabhyupagame tanniyamaH sambhavati, AptyanAptyostadakAraNatvAt | nityasya vedarAzeranAptakRtatvA-bhAvenAprAmANyAsambhavAt, svataH pramANatve sati tatsiddhazivAdvitIyatvasya prabalapramANasiddhatvAnna pratyakSAdivirodhasambhavaH | na ca kartrabhAvena guNasyApyabhAvAt prAmANyasyApyabhAva iti vAcyam, vyutpannapadapadArthasya tadvAkyazravaNasamantarameva tadarthaviSayapramotpatterupalambhAt | guNasadbhAvazca na prAmANyakAraNam, aprAmANyakAraNabhUtadoSaparihArArthatvAditi | tathA tatparavedasiddhatvAcca zivAdvitIyatApratipAdakasya vAkyasya tatra tAtparyaM SaDvidhaliGgasadbhA-vAdavagamyate | taduktaM nyAyavidbhiH - AdimadhyAntasaGgAnamabhyAso'pUrvatA phalam | arthavAdopapattI ca liGgaM tAtparyanirNaye || iti | etAni liGgAni rudrAdvitIyatApratipAdakazrutau santyeva | tathA hi - zarvo vai rudraH (ma0 nA0 u0 10|11), puruSo vai rudraH (ma0 nA0 u0 10|11), sarvo hyeSa rudraH (tai0 A0 10|16||1) ityAdimadhyAntasaGgAnAkhyaM tAtparyaliGgamupalabhyate | tathA sarvo vai rudraH (tai0 A0 10|16|1), sarvo hyeSa rudraH (tai0 A0 10|16|1) ityasakRdupadezAdabhyAsalakSaNaM ca tAtparyaliGgaM siddham | tathA - vizvaM bhUtaM bhuvanaM citraM bahudhA jAtaM jAyamAnaM ca yat (ma0 nA0 u0 10|11), sarvo hyeSa rudraH (tai0 A0 10|16|1) ityAdizrutArtha-svarUpaM ca tAtparyaliGgaM sidhyati | tathA tamevaM vidvAnamRta iha bhavati (tai0 A0 3|1|3), vidyayA vindate'mRtam (ke0 u0 2|4), AtmA jJAtavyaH, tarati zokamAtmavit (chA0 u0 7|1|3), na ca punarAvartate (chA0 u0 8|15|1), bhUyazcAnte vizvamAyAnivRttiH (zve0 u0 1|10), ya evaika udbhave sambhave ca (zve0 u0 3|1), ya etaM viduramRtAste bhavanti (zve0 u0 3|1) ityAdibhiH zivAtmaikatvajJAnasya phalazravaNAt tatpratipAdakazrutInAM tatra tAtparyasiddhiH | tatra ko mohaH kaH zoka ekatvamanupazyataH (I0 u0 7) iti stutyarthavAdasadbhAvAdekatve tacchrutestAtparyaM sidhyati | tathA - ya etasminnudaramantaraM kurute, atha tasya bhayaM bhavati, aviduSastvatha tasya bhayaM bhavati (tai0 u0 2|7) ityAdinindArthavAdasadbhAvAcca tatsiddhiH | tathA - sarvo vai rudraH (tai0 A0 10|16|1) ityAdivAkyasiddhaM rudrasya sarvAtmakatvaM vAkyAntareNa puruSa evedaM sarvaM yadbhUtaM yacca bhavyam (zve0 u0 3|15; R0 8|4|17) ityanena virudhyeta | tatra puruSo vai rudraH (ma0 nA0 10|11) ityavirodhopapAdanAdupapattyAkhyaM ca tAtparyaliGgaM sidhyati | tathA sadeva somyedamagra AsIt (chA0 u0 6|2|1) ityAdivAkyAntarasiddhasadadvitIyatvavirodhaM ca pariharad rudraH san (mahAnA0 13|2) iti vAkyamupapAdakam | tathA vedAhametaM puruSaM mahAntam (zve0 u0 3|7) ityAdinA nAnyaH panthA ayanAya vidyate (zve0 u0 3|7) ityantena zrutivAkyena siddhamahApuruSAdvayatvavirodhaM ca rudraH san mahaH (mahAnA0 13|2) iti vAkyaM pariharadupapAdakam | tena sutarAM rudrAdvitIyatve'syAH zrutestAtparyasiddhiH | tadetadanuvAdasiddhaM zivAdvitIyatvamAzrayaNIyam, anyathA tadAnarthakyAditi | taduktamAryAkAreNa - ajJAto'rthaH phalavAnasakRt sambhAvitazca dRSTAntaiH | paurvAparyAnugataH zrutaH kathaM kathyate tathA neti || iti | tasmAnna pratyakSAdinA durbalena bAdhAvakAza iti | pradhAna iti vA, na vA ojIyo rudra ! tvadasti (R0 2|33|10; tai0 A0 4|5|7), bhISAsmAd vAtaH pavate bhISodeti sUryaH | bhISAsmAdagnicendrazca mRtyurdhAvati paJcamaH || (tai0 u0 2|7 - 8) ityAditaittirIyAt zvetAzvatarAcca sarvaprAdhAnyaM bhagavato mahezvarasya rudrasyAvagamyate | tathAhi - ya evaiko jAlavAnIzata IzanIbhiH sarvAn lokAnIzata IzanIbhiH (zve0 u0 3|1) ityAdi | sarvasmAdadhikatvaM ye na vadanti pinAkinaH | sAdhAraNaM smarantyenaM sadArastvaM samAviza || (2|6|58-59) ityuktaM laiGge purANe | tasmAt tatprAdhAnyaM zraddhAtavyamiti | vyApo'syAstIti vyApI, sarvagata ityarthaH | agatvA sarvamUrtasaMyogitvaM sarvagatatvaM | agamanaM ca sarvatra sadbhAvAd gaganavaditi, AkAzavat sarvagatazca nityaH ityAdizruteH | sa hi sarveSu bhUteSu sthAvareSu careSu ca | vasatyeko mahAvIryo nAnAbhAvasamanvitaH || ityAdismRtezca | na cAkAzavadevAsya jaDatvamiti vAcyam, cidrUpatApratipAdakazrutivirodhAt | athavA vyApitvaM sarvasvarUpatvamekatve hetutayoktam | tacca - sa ijjyotiH sa yajamAna AsIt so mAtarizvA sa udeti sUryaH | sa candramAH sa pRthvI jalASaH sa AkAzo vizvA bhuvanA viveza || iti mUrtyaSTakapratipAdakaliGgasUktizrutisiddham | nitya iti avinAzItyarthaH | kSaraM pradhAnamamRtAkSaraM haraH (1|10) iti zvetAzvatarazruteH | kAlatrayavyApitvaM vA nityatvaM tadrAhityaM vA, sarveSu kAleSvanusantatAtmA ityAdi-zruteH, parastrikAlAdakalo hi dRSTaH (6|5) ityAdizvetAzvatarazrutezca tadavagamaH | satatodita iti | satataM sarvadA udayaH prakAzo yasyAsau tathoktaH | anuditAstamitaprakAzaH, svayaMprakAza ityarthaH | atrAyaM puruSaH svayaMjyotiH (bR0 u0 4|3|9) iti zruteH, sarvagaH puruSaH paraH (2|2|17) itIzvaragItAsmRtezca tadavagamaH | prabhuriti | kartRkarmakaraNAdisakalakArakArthavAhitvarUpApratihataizvaryaM prabhutvam | tacca - yathorNanAbhiH sRjatyevamevAsau sRjati (mu0 u0 1|1|7) iti zruteH, saMsArahetuH saMsArI mokSahetuzca nirvRtaH, prajAyase janayasi janyase muhuH ityAdismRtitazca siddham | karaNAdiM vinA sakalakAryajanakatvaM vA tacca- AtmA vA idamekamevAgra AsInnAnyat kiJcana miSat | sa IkSata lokAnnu sRjA iti | sa imA|llokAnasRjata (ai0 u0 1|1) ityAdizrutyavagatam | niSkriyakartRtvaM vA | yathA maNirayaskAntasAnnidhyAdupakArakaH | ayasazcalatastadvacchivo'pyasyeti sUrayaH || (zi0 pu0 7|1|31|89), yathA sannidhimAtreNa gandhaH kSobhAya jAyate | manaso nopakartRtvAt tahAsau paramezvaraH || ityAdipurANAgamAdavagataM tasya tatprabhutvam, zramAdyasambhavAt | savyApArakartRtvasyAprabhutva-rUpatA ca zramAdiyogAt | tatra hetumAha - zAnta iti | sarvavyApArarahitaH zivo yataH, ato'sau prabhuriti | athavA jagatsRSTisthitidhvaMsAdikarmasambandhavazAt karmavazyazarIrAdiprasaGgena yA saMsAritvaprasaktirbhagavataH, sA ca niSidhyate - zAnta iti | sarvakriyArahitatayodAsInasvabhAvasya paramezvarasya sarvajJasya na paragatakriyayA saMsArasaMbhava iti, niSkalaM niSkriyaM zAntaM nirguNaM taM niraJjanam (zve0 u0 6|19) ityAdizrutestadavagamAt | tathA - pazyanti RSayo muktAH svAtmAnaM paramArthataH | vikArahInaM nirduHkhAnandamAtmAnamavyayam || (2|2|13) itIzvaragItAsmRtezca | mukta iti vA, tadekamajamavyaktaM nityaluptamaluptadRk ityAdizruteH, ahaM brahmAvyayaH zAnto nirmalo niSkriyo'vyayaH | ekAkI bhagavAn muktaH kevalaH paramezvaraH || (I0 gI0 2|8|2) ityAdismRtezca tadavagamaH | jayatIti | sarvotkarSeNa vartata ityarthaH | yasmAt paraM nAparamasti kiJcit (zve0 u0 3|9), aNoraNIyAn mahato mahIyAn (kaTho0 2|20) ityAdizrutestadavagamAt | sarvendriyebhyaH paramaM mana AhurmanISiNaH | manasazcApyahaGkAramahaGkArAnmahAn paraH || mahataH paramavyaktamavyaktAt puruSaH paraH | puruSAd bhagavAn prANastasya sarvamidaM jagat || prANAt parataraM vyoma vyomAtIto'gnirIzvaraH | IzvarAnna paraM kiJcit (I0 gI0 2|3|18-20) ityAdismRtezca | svopAsakAnAM zravaNAdyupajAtaparamArthadarzane jJAnAderabhibhavAdabhibhavo vA jayaterarthaH | tathA sarvamAtmano vaze kRtvA vartata iti vazIkAro vA | tathA layodaye nikhilakAryajAlaM svAtmanyeva svIkRtyAsta iti svIkAro vA | jagadekabIjamiti | jagataH kAlAdeH kAryajAtasya ekaM pradhAnaM bIjaM kAraNam, mUlakAraNamiti yAvat | athavA jagatAmekaH kartA ca bIjamupAdAnaM ceti jagadekabIjam, nimittopAdAnabhUta iti yAvat | yato vA imAni bhUtAni jAyante yat prayantyabhisaMvizanti (tai0 u0 3|1), eko rudro mRtyuravyaktamekaM bIjaM vizvaM deva ekaH sa eva (I0 gI0 2|8|16) ityAdizruteH, asmAddhi jAyate sarvamatraiva pravilIyate (2|2|6) itIzvaragItAsmRtezca paramezvarasya jagadupAdAnabhAvo gamyate | tathA - dyAvAbhUmI janayan deva ekaH (R0 10|81|3), bhuvanasya pitaraM gIrbhirAbhiH (R0 6|49|10), sa vizvakRd vizvavidAtmayoniH (zve0 u0 6|16) ityAdizruteH, sargakAle ca karoti sargam ityAdismRtezca tasya nimittabhAvo'vagamya iti mAyAzarIrasya paramezvarasya jagannimittatvopAdAnatve sambhavata iti na vikAritvAdiprasaGgaH | sarvAnugrAhaka iti | sarveSAM cetanAnAmacetanAnAM cAnugrahaM mokSA (dyaM?khyaM) karotIti tathoktaH | vakSyati ca - muktimaNUnAm (zlo0 35) iti | nanu yadi svaprayojanArthamanugrahakaraNam, tarhi sarvAnandatvahAniH, tatsAdhyasukhasya tadutpatteH prAgasattvAt | svaprayojanAbhAve tu pravRttyasaMbhavaH | taduktaM nyAyavidbhiH - prayojanamanuddizya na mando'pi pravartate | yadi prayojanoddezo hIyetAnandarUpatA || iti | naivam, karuNayA svabhAvato vA pravRttyupapatteH | nanu yadi karuNayA'nugrahakaraNam, tarhi mokSamevAsau sRjet, na saMsArAtmakaM jagatsarjanam, tasyAnyAyyatvAt | tathA hi - duHkhadarzanapUrvakaM karuNayA pravartamAnAnAM tadduHkhasaMprahANAyaiva pravRttirucitA, na tadduHkhasampAdanAya | ato na yuktaM duHkhAtmakaM jagatsarjanam | naivam, ajJAnanivRttyAtmakasyApavargasya jJAnatatkAraNAdyapekSatvena jagatsarjanopapatteH | tathA hi - jJAnaM tAvadaparokSabhUtamapavargakAraNam | AparokSyaM ca nididhyAsanenAvidyAsaMskAratiraskAre satyudbhavati | nididhyAsanaM ca zravaNamananAbhyAM zivAtmajJAne saMjAte sambhavati | te cAntaHkaraNazuddhitaH saMjAyete | sA kAmyapratiSiddhakarmaparihAreNa nityanaimittikakarmAnuSThAnAd bhavati | tadanuSThAnaM pazusasyarAjarakSAdipUrvakam | ato yadidaM tat sarvaM mokSazeSamiti na vyarthaM jagatsarjanam | kAmanAzrutayazcaihikaphalAH citrayA yajeta pazukAmaH (tai0 saM0 2|4|6|1) ityAdaya aihikaphalaniviSTacittAn viprAn vaidikamArge pravartayituM pravRttAH, svargaphalAzca tadutsukAniti | ye ca zatrunAzotsukAstAn vaidikamArge pravartayituM zyenA (ci?ji) rAdyabhicArakarmavidhayazceti | tatazca vihitasnAnapApakSayakarmA- nuSThAnAnvAdhAnAgnihotrAdinA kramAt manazzuddhisambhave sati kAmanAnivRttau nityanaimittikakarmAnuSThAnAd AtmavividiSArUpAntaHkaraNazuddhyudbhave zravaNamananAbhyAM zivAtmajJAne saMjAte nididhyAsanAbhyAsAd avidyAtatsaMskArApanayanAntaraM zivAtmAparokSye sati mokSa iti | taduktaM mokSadharmAdau - sarvatra vihito dharmaH svargaH satyaphalodayaH | bahudvArasya dharmasya nehAsti viphalA kriyA || (ma0 bhA0 12|174|2) iti | atra ye mahezvaraniyukte zraute smArte vA karmaNi pravartante, te mucyante; ye tu na pravartante, te saMsaranti | taduktamaitareyopaniSadAdau - eSa panthA etatkarma tasmAnna pramAdyeta nAtIyAd na hyatyAyat pUrve ye'tyAyaMste parAbabhUvuH (1|1|1) ityAdi | anugrahasvabhAvatvAdvA pravRttiH | tadA ca tasya kAraNApekSitayA na sakalajaganmokSaprasaGgaH | taduktaM zrIvAyavIye - anugrahasvabhAvatve na sarvAn mocayecchivaH | svabhAvo'pi hi bhAvAnAM bhAvino'rthasya kAraNam || nahi svabhAvato'santamarthaM kartaiva sAdhayet | yathA vikAsayatyeva raviH padmAni bhAnubhiH || samaM na vikasantyeva svasvabhAvAnurodhataH | evaM pakkamalAneva mocayenna zivaH parAn || (zi0 vA0 1|31|55-57) ityAdi | zambhuriti | zaMsukhaM tasmin bhavatItizambhuH, svayamAnandarUpa ityarthaH | vijJAnamAnandaM brahma (bR0 u0 3|9|28) ityAdizruteH, AnandamajamavyaktaM niSkalaM tadudAhRtam ityAdIzvaragItAsmRtezca tadavagamaH | nanu zivasyAnandamayatve prItyAtmakasattvaguNarUpatvena saguNatvAt pariNAmAdidoSaprasaGgaH | tathA hi sAMkhyAcAryairuktam - prItyaprItiviSAdAtmakAH prakAzapravRttiniyamArthAH | anyonyAbhibhavAzrayajananamithunavRttayazca guNAH || (sAM0 kA0 12) iti | naivam | prItyAnandazabdayorbhinnArthatvAt | tathAhi - viSayendriyasamprayogajanyAnityasAtizayasukhaM prItizabdenocyate, satataikarUpanityaniratizayAtmasvabhAvasukhamAnandazabdavAcyamiti noktadoSAvakAza ityeke | anye tu sattvaguNe nirmale puNyahetunA viSayendriyasaMprayogeNa pariNate nityasukhameva pratibimbitaM prItizabdenopadiSTam, etasyaivAnandasyAnyAni bhUtAni mAtrAmupajIvanti (bR0 u0 4|3|32) iti zruteH sattvaguNasya na sukhAtmatA, sukhapratibimbAzrayatayA sukharUpatvAbhidhAnamiti manyate || 1 || vRttiH zivaM praNamya SaTtriMzattattvAtItaM sazaktikam | vyAkhyAM tattvaprakAzasya sphuTAM laghvIM karomyaham || advaitavAsanAviSTaiH siddhAntajJAnavarjitaiH | vyAkhyAto'trAnyathA'nyairyat sa tato'smAkamudyamaH || tatra tAvadAcAryaH prAripsitasya prakaraNasyAvighnaparisamAptyarthaM sidhAntazAstrapravRttinimittaM sakalatattvAtItaM niSkalaM paramazivamAdyayA''ryayA stauti - cidghana iti | cicchabdenAtra jJAnakriye vakSyete | taduktaM zrImanmRgendre - caitanyaM dRkkriyArUpam (vi0 2|5) iti | cideva ghanaM deho yasya sa cidghanaH | na tu karmakAlAdIzvaravAdinAmiva jaDaH, acetanasya cetanAdhiSThAnaM vinA pravRttyayogAt | na cAsya baindavazarIrAdyupagamoyuktaH, anIzvaratvaprasaGgAt | tasya ca kartrantarApekSAyAM svakartRkatve'nyakartRkatve vA'navasthAprasaGgAcca | ekaH advitIyaH | na tvanekezvarapakSo'pi yuktaH, rathAdInAmapyanekakartRkANAmekecchAnuvartanaM vinA'nutpatteH | yaduktam - bahavo yatra netAraH sarva paNDitamAninaH | tathA mahattvamicchanti dadvyaktamavasIdati || iti | anena pravAhezvarapakSo'pi nirastaH, aizvaryasya svarUpavyaktilAbhAtmakatvena vinAzAnupapatteH | vyApI sarvagataH na tu kSapaNakAdInAmiva zarIraparimitaH, saGkocavikAsadharmI vA, tAdRzasyAcetanatvAnityatvAdidoSaprasaGgAt | nityaH AdyantarahitaH | na tu bauddhAdInAmiva kSaNikaH, utpattikAla eva nazyatastasya jagatkartRkatvAsaMbhavAt | nanu muktAtmAno'pyevaMbhUtA evAta Aha - satatoditaH | nityamuktaH | na tu muktAtmAna ivezvarAntaraprasAdamuktaH, anavasthAprasaGgAt | prabhuH prabhavanazIlaH | na tvIzvarAntaraprerya ityarthaH | prAguktAdeva hetoH | nApyakartA, jagatkartRtvenaivAsya siddheH | zAntaH rAgadveSAdirahitaH, moho madazca rAgazca viSAdaH zoSa eva ca | vaicitryaM caiva harSazca saptaite sahajA malAH || (ma0 pA0, vi0 6|103-104) tatkAraNasya malAderasaMbhavAt | kiM punarevaMbhUtasyezvarasya sadbhAve pramANamiti cedata Aha- jagadekabIjamiti | jagataH nimittakartA | ayamabhiprAyaH - sannivezAdimattvena jagataH kAryatvaM buddhvA tasya nimittaM kAraNamIzvarAkhyaM kAryatvena hetunA'numIyate | yadyat sAvayavaM tattat kAryam, yadyat kAryaM tattat sakartRkamiti nyAyAt | yacchrUyate - (pauSkarAgamasya zloko'yamiti lu0 saM0, bhA0 2, pR0, 120 ityato'vasIyate) vivAdAdhyAsitaM vizvaM vizvavitkartRpUrvakam | kAryatvAdAvayoH siddhaM kAryaM kumbhAdikaM yathA || iti | zrImanmataGge'pi - nimittakAraNaM tvIzaH (vi0 6|99) iti | ayaM cezvaravAdo'smAbhirmRgendravRttidIpikAyAmuktastata evAvadhAryaH | sarvAnugrAhakaH | anugrahazcAtropalakSaNaM sRSTyAderapi | atazca sRSTisthitisaMhAratirobhAvAnugrahAkhyaiH paJcabhiH kRtyaiH sarveSAmAtmanAM bhogamokSaprada ityarthaH | sarvakartRtvAdeva cAsya sarvajJatvaM siddham, ajJAtasya kAraNAsaMbhavAt | uktaM ca - sarvajJaH sarvakartRtvAt sAdhanAGgaphalaiH saha | yo yajjAnAti kurute sa tadeveti susthitam || (mR0 vi0 5|13) iti | evaMbhUtaH zambhuH paramezvaro jayati sarvotkarSeNa vartate, proktaireva hetubhiriti || 1 || nodayati yanna nazyati nirvAti na nirvRtiM prayacchati ca | jJAnakriyAsvabhAvaM tattejaH zAmbhavaM jayati || 2 || tAtparyadIpikA asya prathamazlokasya sakalazAstrArthasaMgraharUpatvAd etatsUcitAmiSTadevatAstutimuttarazlokena vivRNoti | athavA iSTadevatAstuticchalena niSkalaM prApyaM zivatattvamabhidhAya tatprAptyupAyabhUtaM sakalaniSkalAtmakaM tejo jyotirliGgAdirUpeNAvasthitaM stauti - nodayatIti | ayamarthaH - yat tejo nodayati nAvirbhavatyAdityAdivat | na ca nazyati nAstaM gacchati | nirvAti na, na mucyate | ajJAnatanmUlarAgadveSatatprayuktapravRttidharmAdharmatadvazya- zarIrendriyAdyabhAvena saMsArAbhAvAt | ajJAnAbhAvazca sarvajJatvAt | apakSayalakSaNavinAzapratiSedho vA nirvANam, nitarAM vAnam apakSayo nyUnatvam, tannAsti, satataikarUpatvAt | tacca nityatvAt | nirvRtiM prayacchati ceti | nirvRtirmuktiH, tAM prayacchati pradadAti svopAsakAnAmiti | jJAnakriyAsvabhAvaM jJaptRkartRsvabhAvaM tacchAmbhavaM zambhoridaM zAmbhavaM tejaH, itaratejonikarebhya uktaiH kAraNairutkRSTamiti | athavA zAmbhavam tejorUpaM mantrAtmakaM vigraham, tatprAptyupAyabhUtaM sakalamiti yAvat | jayatIti | sarvasmAdupari vartate ityarthaH | kutaH ? asya vigrahasyottaravigrahavadutpattinAzAdyabhAvAt | tacca vedamayatvAd vedasya ca nityatvAditi || 2 || bRttiH evaM dharmizvarUpaM zivaM prastutya dharmasvarUpasya tatsAmarthyasya layAvasthAM stutivyAjena darzayati- nodayatIti | utpattivinAzazUnyamityanena tadyogino bauddhajJAnAccaitanyAtmanaH zivatejaso vizeSaM darzayati | yadyevam- caitanyaM dRkkriyArUpaM tadasyAtmani sarvadA (vi0 2|5) iti zruterAtmasAmarthyAcchivasAmarthyasya (mRgendrAgamo'tra zrutitvena nirdiSTaH |) ko vizeSa ityata Aha - nirvAti na nirvRtiM prayacchatIti | ayamasya pazusAmarthyAdvizeSo darzitaH, yadidaM kenApi na macyate tattvanena pAzavimocanena prakaTIkriyata iti | kiM tataH ? ityata Aha - jJAnakriyAsvabhAvaM tattejaH zAmbhavaM jayatIti | ciddharmatvAdevedamapi cidAtmakamityarthaH | yacchrUyate? - zaktirnAcetanA citaH (mR0 vi0 3|4) iti || 2 || zakto yayA sa zambhurbhuMktau muktau ca pazugaNasyAsya | tAmekAM cidrUpAmAdyAM sarvAtmanA'smi nataH || 3 || tAtparyadIpikA evaM mahezvaraM stutvA mahezvarIM mahAdevavallabhAmakhilabhuvanajananIM nityasahitAm- eSa te rudrabhAgaH saha svasrA'mbikayA taM juSasva (vA0 saM0 3|57; tai0 saM0 1|8|6|12) ityAdizrutisiddhapUjAstutyAdisAhityapradarzanAya phalAptaye ca stauti- zakta iti | ayamarthaH- yayA zaktyA bhagavAn mahezvaraH pazugaNasyAsya bhuktipradAne muktipradAne ca zaktaH samartho bhavati, tAM nato'smIti mahezvarIstutikartavyatA pratipAditA, tayA vinA bhagavato'nugrAhakatvAsaMbhavAt | tathAhi- zivasya sarvagatasya kevalasya niSkriyasyodAsInatanoH pazusamudAyaM prati bhuktimuktipradAnAsaMbhavAcchaktimata eva tatpradAnopapattiH | ataH zaktisahitasyaivAnugrAhakatvamiti | ekAmiti | advitIyAmityarthaH | nanu ziva eva sarvamiti pUrvaM zivAdvitIyatvaM pratipAditam, ataH kathamihAdvitIyatAvAcoyuktiriti cet, sarvasyApi vastuno devIdevAtmakatvasadbhAvenobhayAdvitIyatAvacanopapatteriti brUmaH | tathAhi- kevalAtmAvasthAnalakSaNasyApavargasya tAvaccidAnandarUpatayA devIdevAtmatA vidyate | mokSasyAnandarUpatvAbhAve puruSArthatA hIyeta, sukhasyaiva mukhyapuruSArthatvAt | na ca duHkhAbhAvasyApi puruSArthatayA'pavargasyAnandarUpatvAbhAve'pi duHkhasaMsparzaviraheNa puruSArthatvasaMbhava iti vAcyam, duHkhAbhAvasya sukhAnuguNatayA puruSairarthyamAnatvena mukhyapuruSArthatvAbhAvAt | tasmAt sukhasyaiva mukhyapuruSArthatvenAnandarUpatA'pavargasyAzrayaNIyA | sA cAnanubhUyamAnA na puruSArthatAM bhajata iti tadanubhavo'pyAzrayaNIya iti sukhacidAtmako mokSa iti tasya devIdevAtmakatvasiddhiH | tatra paramAnandasaMvid devI saMvidAnando deva iti, eSA vidyA hyahaM vedyaH iti purANAgamAt tadavagamaH | tathA devImantrakalpe coktam- AdinAtha RSizchando devI gAyatri ucyate | devatA paramAnandasaMvidatropadizyate || iti | bhuvanezvarIkalpe ca- bodhasvarUpavAcI saMvit proktA ca devatA gurubhiH iti | tathA- vijJAnamAnandaM vrahma (bR0 u0 3|9|28) ityAdizrutezca tadavagamaH | yA'nubhUtirajAmeyAnantAtmAnandavigrahA | mahadAdijagan-mAyAcitrabhitiM namAmi tAm || ityabhiyuktavacanAcca tadavagamaH | na ca saMvitsukhe parasparamAtmanazca bhinne AtmaguNarUpe iti vAcyam, cidAnandAtmakaH zivaH ityAdizrutivirodhAt, bhedAbhyupagame tadguNatvAsaMbhavaprasaGgAcca | nanu cidAnandayorabhede'nyatastadanubhavAsaMbhavAt svayaMprakAzatayA mokSasaMsArayoravizeSaprasaGgaH ? naivam, saMsArAvasthAyAM japAsannihitasvayamprabhasphaTikavadAtmano'satkalpatayA''nandAnu-bhavAsaMbhavenAvirodhAditi | tadidam AnandaM (AnandaM brahmaNo rUpaM tatra mokSe pratiSThitam iti prAmANikavacanaM yoginIhRdayadIpikAyAM (3|108) dRzyate | kulArNave'pi (5|80) vacanamidaM vartate |) brahmaNo rUpaM tacca mokSe'bhivyajyate iti zrutisiddham | nanvastu zuddhatattvasya devIdevAtmatA | kAraNatattvasya mAyAzabalitasya kathaM devIdevAtmateti cet, nimittopAdAnabhAvenAvasthAnAditi brUmaH | taduktaM laiGge- asyASTamUrteH zarvasya zivasya gRhamedhinaH | gRhiNI prakRtirdivyA prajAzca mahadAdayaH || iti | kAryatattvasya cAta eva cidacidAtmatayA devIdevarUpatvam | tathA ca bhUtAnAM caturdazavidhAnAM dehadehyAtmanA dvairUpyAd devIdevAtmatA | nanu bhUtAnAM kathaM devIdevAtmakatvam ? tadvibhUtitvAditi brUmaH | tathA ca bRhadAraNyakazrutiH- ekAkI na ramate | sa dvitIyamaicchat | sa haitAvAnAsa | puMstvaM strItvaM cApAtayat | patanAt patiH patnI ca | sA gaurabhavat | RSabha itaraH | tAbhyAM gAvaH | sA vaDavA'bhavada-zva itaraH | tAbhyAmazvAH (bR0 u0 1|4|3-4) ityAdivAkyairakhilajantvAtmanA devadevyorjagatkAraNayoravasthAnAvabhAsAdakhilasya tadvibhUtitvasiddhiH | mAnave ca- dvidhA kRtvAtmano dehamardhena puruSo'bhavat | ardhena nArI tasyAM ca virAjamasRjat prabhuH || (ma0 smR0 1|32) pu|lliGgamakhilaM devaH strIliGgaM paramezvarI iti laiGgavacanAcca tatsiddhiriti | mahezvarImahezvarayorbhedAbhAvenobhayAdvitIyatvavacanam | tathA hi- ekameva zivatattvaM puMlliGgastrIliGga-napuMsakaliGgazabdairvyavahriyate, bhAvAnAM tattraividhyadarzanenAsyApi bhAvatayA'nyatamarUpaprasaktau tanniyAmakAsaMbhavAt | tathA hi- zivatattvasya strItvanapuMsakatvayorabhAvena ghaTasya ghaTazabdeneva mahezvarazabdena pu|lliGgena vyavahAraH | na ca puMstvasadbhAvAd ghaTasya ghaTazabdena vyavahAra iti vAcyam, puMstvasyAtyantamatrAnupalambhAt | tathApi tasya sattvAbhyupagame zazaviSANAderapi sattvaprasaGgaH | tathA puMstvanapuMsa-katvayorapyabhAvAcchiveti strIliGgazabdena vyavahAraH | na ca tasya strItvasadbhAvAditi vAcyam, zAlAmAlAdizabdAnAM tadabhAvena svArthe vRttyabhAvaprasaGgAt | na ca ghaTAdau strIliGgazabdasyApi pravRttiprasaGga iti vAcyam, paGkajazabdasyeva kvacideva pravRtteriSTatvAt | evaM puMstvastrItvayorapyabhAvAcchivatattvasya napuMsakaliGgena brahmetyanena zabdena vyavahAraH, na ca napuMsakatvasadbhAvAt, kuNDamitrAdizabdAnAM tadabhAvena svArthe vRttyabhAvaprasaGgAt | tathA puruSAdizabdAnAmitararUpAsattvAd nimittAt pravRttirjJeyA, lAghavasya sadbhAvAdAtmani ca puMstvarahite vRttisadbhAvAcceti | tasmAnmahezvarImahezvarayorbhedAbhAvAdupapannamubhayAdvitIyatvavacanamiti | taduktaM bRMhaNyAm- zivo devaH zivA devI zivaM jyotiriti tridhA | aliGgamapi yattattvaM liGgabhedena kathyate || iti || bhagavatA zrIbAdarAyaNena sanatsujAte coktam- sA pratiSThA tadamRtaM lokAste brahma tad yazaH | bhUtAni jajJire tasmAt pralayaM yAnti tatra ca || (ma0 bhA0 5|44|30) iti | puMstvAdyabhAvazca, naiva strI na pumAneSa naiva cAyaM napuMsakaH (5|10) ityAdizvetAzvatarazruteH, na ca strI na pumAneSa na caivedaM napuMsakam (zi0 vA0 1|5|48) ityAdizrIvAyavIyAgamAcca siddhaH | kathaM tarhi bhedena namaskAra iti cet, zivopalakSitazakteH zaktyupalakSitazivAd bhedopapatteriti brUmaH | zaktizaktimatorabhedAdadvitIyatopapattiH | na ca dharmadharmibhAvena zaktitadvatorabhedAsaMbhava iti vAcyam, kevalabhedAbhyu-pagame'syAyaM dharma iti vyapadezAbhAvaprasaGgAt | na ca sambandhasadbhAvAt tadupapattiriti vAcyam, sambandhasyApi sambandhAntarAbhyupagame'navasthAprasaGgAt | anAzrayaNe ca sambandhasya sarvasAdhAraNyenAsyAyamiti vyapadezAbhAvaH | tasmAd dharmadharmiNorabhedo'bhyupagantavya iti | kathaJcid bhedasyApi sadbhAvena bhedavyavahAro mukhodarAdibhedavyavahAravaditi | zivazaktyorabhede hetumAha- cidrUpAmiti | zivazcidghanaH, iyaM ca cidrUpA citsvarUpA cinmAtreti na tayorbheda iti | ayamarthaH zaivarahasye coktaH- agnyauSN-yavadadvaidhaM dvaidhaM ca mithaH kathaJcana dadhAte | zaktizivau vastvaikyaM maNiprabhAvad yato yuktam || iti | AdyAmiti | akhilakAraNatayA prathamodbhUtAmityarthaH | vakSyati ca- cidacidanugrahahetoH (zlo0 27) iti | siddhAntahRdaye coktam- sisRkSorAdya unmeSaH zaktisAmyAtmako'sya yaH | tadupAdhiH zivaH zaktitattvamityabhidhIyate || iti | sarvAtmanAsmi nata iti | manasA vAcA karmaNA prapanno'smItyarthaH || 3 || vRttiH idAnomadhikArAvasthAyAmapi zivasya zaktireva kAraNamityAha - zakta iti | zaktyAtmanaiva karaNenAtmanAM bhogamokSasiddhaye zivaH paJcavidhakRtyakaraNe zaktaH samartho bhavati, na tadvyatiriktena karaNAntareNa | nanu dehendriyarahitasya kartRtvaM na dRzyate ? iti cenna, tadrahitasyAtmanaH zaktimAtrAdeva svadehaspandAdau sAmarthyadarzanAt | uktaM ca- kAraNaM tu na zaktyanyat (mR0 vi0 3|4) iti | ekAmityanenAsyA icchAdibhedo vAmAdibhedazca jJeyakAryAdyupAdhibhedenopacArAnna tu paramArthata iti darzayati, ekaivAnekatAM yAti zivazaktirupAdhitaH iti zruteH | cidrUpAmityanena kAryabhedo'pi mAyAdivannAsyAH pariNAma iti darzayati, tasya jaDadharmatvAt | AdyAM pradhAnabhUtAm, samavetAm | anena parigrahazaktisvarUpaM bindumAyAtmakamapyasya bAhyaM zaktidvayamastIti sUcayati, upAdAnaM vinA jagadutpattyayogAt | vakSyati cAtra- kartrA vinA na kAryaM na tathopAdAnakaraNAbhyAm (zlo0 37) iti || 3 || lokAnugrahahetoH karuNArasanirbhareNa cittena | tattvaprakAza eSo'smAbhiH kriyate samAsena || 4 || tAtparyadIpikA evamiSTadevatAstutyAdinA nirastasamastAntarAyaH zAstrakartA viSayasambandhaprayojanavacchAstraM kartuM pratijAnIte- lokAnugrahahetoriti | lokAnAM pazUnAmanugraho'pavargaH, tadarthamiti prayojananirdezaH | tadanabhidhAne zAstrasyAgrahaNaM syAditi | taduktaM bhagavatA bhaTTapAdena- sarvasyaiva hi zAstrasya karmaNo vA'pi kasyacit | yAvat prayojanaM noktaM tAvat tat kena gRhyate || (zlo0 vA0 1|12) iti | vakSyati ca- cidanugrahastvayaM kila (zlo0 36) iti | lokAnugrahahetoreSa tattvaprakAza ityukteH zAstraprayojanayoH sAdhyasAdhanabhAvasambandhasiddhiH, anyathA tAdarthyAsambhavAt | tattvAni prakAzyante pradarzyante yena zAstreNa sa tattvaprakAza ityanenAsya zAstrasya viSayaH pratipAditaH, tattvAnAmatra pratipAdyamAnatayA viSayatvAt | nanu ca zAstrAt pratipAdyamAnatattvaviSayajJAnamutpadyate | ataH kathamasyApavargasAdhanatvamiti ceducyate, tattvajJAnasyAvAntaravyApAratvena zAstrasya tatsAdhanatvopapatteH | tathAhi- zAstrazravaNAt tattvajJAnaM zAstraviSayamutpadyate | tasmin satyajJAnAnyathAjJAnayornivRttiH | tatastanmUlarAgAdyabhAvaH | tatastatkAryA pravittirnivartate | tato dharmAdharmayoranutpattiH | pUrvotpannayoH saMcitayoH dIkSAkarmaNA vinAzaH | arabdhakAryayostayorastazaravad viniyuktvAdupabhogAdeva prakSayaH | tataH zarIrAdyupAdhivirahAjjIvAtmanaH zivasvabhAvasya ghaTAkAzasya tadupAdhighaTavinAze paramAkAza iva paramezvare zive layo'pavargAkhyo bhavatIti | etaduktaM zrIkaurme (kAzIrAjanyAsamudrite kUrmapurANe zlokArdhasUcyAM vacanametannopalabhyate |)- ghaTAkAzamivAkAze sarittoyamivArNave | jIvo me vilayaM yAtu zivAkhye paramAtmani || iti | zivadharmottare ca- jagatastattvasaMbodhAdajJAnaM vinivartate | ajJAnavinivRttau ca rAgAdI- nAmasambhavaH || rAgAdyupazamAt puMsAM puNyapApaparikSayaH | tatkSayAcca zarIreNa na punaH samprayujyate || azarIraM ca saMklezaiH sarvaireva na bAdhyate | klezamuktaH prasannAtmA mukta ityabhidhIyate || ityAdi | tasmAt zAstrAt tattvajJAnadvAreNApavargo bhavatIti siddham | nanu ca yadyasmAdeva zAstrAt tattvajJAnotpattiH, tarhi zAstrakar- tustattvajJAnAbhAvaprasaGgaH, prAkzAstrAbhAvAt | na ca zAstraka-raNAnantaraM tacchravaNAt tasya tattvajJAnamiti vAcyam, tajjJAnA-bhAve tattvapratipAdakazAstrakartRtvasyaivAsambhavAt | nahyajJAte'rthe zabdaprayogo ghaTata iti | naitadevam, kiraNamAparamezvarAdiSu tattvAnAM pratipAditatvena tacchravaNAt tasya tattvajJAnopapatteH | na cAsmadAdInAmapi tathA tattvajJAnopapatteranArambhaNIyamidaM zAstramiti vAcyam, asmadAdInAM tathAvidhaprajJAsAmarthyA-bhAvena viprakIrNatayA vistareNa ca pratipAdyamAnatattvaviSayajJA-nasyAzakyasampAdanatvAt | atha tattvajJAnasyApavargasAdhanatve samutpannatattvajJAnAstvanantarameva mucyanta iti zAstrakaraNatad-vyAkhyAnAdyasambhavAd asmadAdInAM tattvajJAnAsambhavaH | atha zAstrakartA tadarthamavatiSThata eveti cet, na tarhi tattvajJAnamapavarge sAdhanam, tajjJAnasadbhAve'pyapavargAbhAvAditi | naiSa doSaH, zivAtmajJAnasyAparokSabhUtasyApavargajanakatvAbhyupagamAt | tathA hi- zraute tattvajJAne saMjAte'pi na bhavatyapavargaH, nididhyAsanasambha-vasya jJAnAparokSyasya tadAnImabhAvAt | zraute hi tattvajJAne saMjAte mananasApekSapunarnididhyAsanasaMbhavaM zivAtmaikatvaviSayamaparo-kSajJAnaM dehAdiviSayAparokSabhUtAjJAnanirasanAtmakamapavarga-mupajanayati, (taccA?a) parokSabhramasya parokSajJAnena nivRttyasaMbha-vAt | sa codIcyAmudita Aditya ityaparokSadigbhramasya tadudayapUrvaka-pUrvadiktvAnumAnena nivRttyadarzanAdanugamyate | punazcAbhyAsa-vazAdaparokSajJAnodbhave nivRttidarzanAcceti | tathA hi zrutayaH zrutizirasi vartamAnA ekamevArthamupapAdayanti | tathA ca- are AtmA draSTavyaH (bR0 u0 2|4|5) iti nirdvAreNApavarga-sAdhanaM zivAtmadarzanameva vihitam | tadupAyatvena zravaNamananani-didhyAsanAni vidhIyante- zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH (bR0 u0 2|4|5) iti | tena na zravaNamAtrajanitaM vijJAnamapavargasAdhanam, kintu nididhyAsanasambhavaM zivAtmadarzanamiti gamyate | eSAM zravaNA-dInAM sadvAreNa nirdvAreNa cAtmadarzanaM pratyaGgatvam, zrotavyaH zrutivAkyebhyo mantavyazcopapattibhiH | jJAtvA ca satataM dhyeyaH iti, ete darzanahetavaH iti siddhaM ca | ato na zAstrakaraNatadvyAkhyAnAdya-saMbhavaH, tattvajJAninAM yAvadAparokSyamavasthAnAbhyupagamAditi | na ca zarIrAdivyatiriktAtmAsattvenAdhikAryabhAvAt svargApavargaphalada-midaM zAstramanArambhaNIyamiti vAcyam, zarIrAdivyatiriktasya nityasya jIvAtmanaH sadbhAvasya vakSyamANatvAt | na ca mokSatatsAdhanaprati- pAdakazAstrAntarasambhAvanAdanArambhaNIyamidaM zAstramiti vAcyam, zAstrAntarANAM zivatattvApratipAdakAnAm- yadA carmavadA-kAzaM veSTayiSyanti mAnavAH | tadA zivamavijJAya duHkhasyAnto bhaviSyati || (zve0 u0 6|20) ityAraNavAkyena zvetAzvatareNApavargahetutA-pratikSepAcchivapratipAdakAnAM cetaratattvavyAvRttyAtmakazivajJAna-vidhAyakavAkyairapavargahetutA pratikSiptA | tathA hi- dvividhamiha zivajJAnamapavargakAraNam- itaravyAvRttyA, svarUpatazceti, zrutismRtyostathA vidhAnAt | AtmA jJAtavyaH prakRtito vivektavyaH, anyadeva tadviditAd atho aviditAt (keno0 1|4) ityAdyAH zrutaya itaravyAvRttyA, satyaM jJAnamanantam (tai0 u0 2|1) Anandam (tai0 u0 3|6), prajJAnaM brahma (ai0 u0 5|3) ityAdayaH svarUpato'pi vijJAnaM pratipAdayanti | nAyaM pRthvI na salilaM na tejaH pavano nabhaH | na prANo na mano'vyaktaM na zabdaH sparza eva vA || na rUparasagandhAzca nAhaMkartA na vAgapi | na pANipAdau no pAyurna copasthaM dvijottamAH || na kartA na ca bhoktA vA na ca prakRtipUruSau | na mAyA naiva ca prANazcaitanyaM paramArthataH || (I0 gI0 2|3|7-9) ityAdyAH smRtaya itaravyAvRttyA, AtmAyaM kevalaH svacchaH zAntaH sUkSmaH sanAtanaH | asti sarvAntaraH sAkSI cinmAtrastamasaH paraH || (I0 gI0 2|2|4) ityAdyAH svarUpataH zivAtmajJAnaM pratipAdayantItyubhayathA vijJAnasyAzrayaNIyatvAt | tathAvidha-vijJAnasAdhanamidaM zAstramArambhaNIyamiti siddham | karuNArasanirbhareNa citteneti | karuNAyAH saMjAto rasaH karuNArasaH anujighRkSA | athavA karuNA cAsau rasazceti | tena nirbharaM vizRGkhalaM yat tat karuNArasanirbharam, tena | cittena manasA | na khyAtilAbhapUjArthaM zAstrakaraNam, kintu kevalaM karuNAnunnamAnasairasmAbhiH kriyata ityarthaH | Atmani guruSu bahuvacanavidhAnAdasmAbhiriti bahuvacana-nirdezaH | samAseneti zaivAgameSu viprakIrNatayA vistareNa coktAnAM tattvAnAM mandabuddhyanugrahArthaM samAsena saMzleSaNena, saMkSepeNa vetyarthaH || 4 || vRttiH adhunA prakaraNe pratipAdyamarthaM pratijAnIte- loketi | tattvAnAM pRthivyAdizivAntatattvAnAM tatkartuH zivasya tadupakAryANAM cAtmanAM prakAzaH kriyata ityarthaH || 4 || zaivAgameSu mukhyaM patipazupAzA iti kramAt tritayam | tatra patiH ziva uktaH pazavo hyaNavo'rthapaJcakaM pAzaH || 5 || tAtparyadIpikA tattvaprakAzaH kriyata ityuktam | tatredamAzaGkate- kAni tAni tattvAni, kiyanti ceti | ekAdiSaTtriMzAntaM bahubhirAcAryairbahudhA tattvAnAM pratipAditatvAdAzaGkAsamudbhavaH | tAmAzaGkAmapanetu-mAha- zaiveti | ayamabhiprAyaH- ekAdiSaTtriMzAnteSu tattvapakSavizeSeSu sarveSvapi mukhyatvAdanabhyupagame doSaprasaGgAcca patipazupAzA-tmakatraividhyamAzrayaNIyam | tathA hi- pazoH saMsAriNo'nabhyupagame dharmAdharmajanmamaraNasukhaduHkhAnubhavalakSaNasya saMsArasya tannivRttilakSaNasya cAzrayAbhAvAdasattvam, tatpratipAdakazrutismRtIti-hAsapurANAdezca nirviSayatayA'prAmANyaprasaGgazca syAt | tathA pAzAnAM saMsArahetubhUtAnAM malakarmamAyAkhyAnAmabhAve zarIrAderabhAve svarganarakagamanajanmamaraNAderabhAvaprasaGgaH, Atmano niSkriyasya tadakhilAsaMbhavAt | tathA patyuH paramezvarasyA-bhAve jagatsRSTisthitidhvaMsadharmAdharmabandhamokSavicArAderasaM-bhavaH, jIvAnAmasarvajJAnAM zarIrarahitAnAM tadasaMbhavAt | tasmAt tattvatraividhyaM sarveSvapi pakSavizeSeSvabhyupeyamiti | nanu tattvaikatvadvitvapakSayostadAzrayaNamupAdhibhedakRtabhedasadbhAvAditi brUmaH | tathAhi- ekameva jalatattvamupAdhivazAt taraGgaphenabudbudAt-manA'pracyutasvabhAvaM yathA traividhyabhAgavagamyate, tathA'yaM zivo'pyapracyutasvasvabhAvastraividhyaM patipazupAzAtmakamanubhavati | taduktaM zaivarahasye- anubhavati hi pazubhAvaM ziva evANavatirohitAtma-guNaH | so'pi malo yaH kazcana zaktilavaH sarvathA zArvaH || iti | prakRtipuruSAtmanA dvaividhye prakRtitadupahitAnupahitAtmanA traividhyasambhava iti SaTtriMzAnteSu catuSTayAdiSu cetaratattvAnAma-traivAntarbhAvAt tattraividhyopapattiH | tathAhi- patyau zuddhAnAM tattvAnAmantarbhAvaH | mAyAkAryANAM zuddhAzuddhAnAM pazAvantarbhAvaH | avyaktAdipRthivyantAnAM kevalAzuddhAnAM pAza iti | taduktaM zaivarahasye- patyau zivasvabhAvAH sarve sarvAtmanA prakAzante | kecana pAzeSu pazuSu cAntardadhate niravazeSam || iti | ata evAsya tritayasya mukhyatvam, anyeSAmatraivAntarbhAvAt | athavA kramAnmukhyatvamiti | nanu kathametadavagamyata ityata Aha- zaivAgameSviti | te ca- kAmikaM yogajaM cintyaM kAraNaM tvajitaM param | dIptaM sUkSmaM sahasraM ca aMzumAn suprabhedakam || vijayaM caiva niHzvAsaM svAyambhuvamataH param || vIraM ca rauravaM caiva mukuTaM vimalaM tathA || candrajJAnaM ca bimbaM ca prodgItaM lalitaM tathA | siddhaM santAnasarvoktaM pAramezvarameva ca || kiraNaM vAtulaM caiva tvaSTAviMzatisaMhitAH | mUlabhedamiti khyAtamasaMkhyamupabhedakaM || iti | eSUktatvAditi | tathA hi pAramezvare tAvat- pAzyaH pAzayitA pAzAstrayametad vyavasthitam (vi0 6|2) iti | kiraNe ca- pazupAzapatijJAnavicArapratipAdakam | kiraNAkhyaM mahat tantram (vi0 1|13) ityAdi | zrIvAyavIye ca- ajaDaM ca jaDaM caiva niyantR ca tayorapi | pazuH pAzaH patizceti kathyate tritayaM kramAt || (zi0 vA0 1|5|12) zaiveti zivapraNItatvavizeSaNenAgamAnAM prAmANyaM sUcitam | tathAhi- zivasya sarvajJatayA jJAnAnyathAjJAnarAgadveSAdera-prAmANyavAkyaracanAhetorabhAvAt tadracitAnAmAgamA-nAM siddhyatyeva prAmANyam | nahi sarvajJasyAjJAnaM saMbhavatI- tyajJAnAdapramANavAkyaracaneti vaktuM zakyate | ajJAnAbhAvA-deva tanmUlarAgadveSAderabhAvAt tanmUlApramANavAkyaracanA-sambhavaH | tasmAt kSINadoSatayAptena mahezvareNa racitAnAM prAmANyasadbhAvAt taduktaprameyatathAtvamabhyupeyamiti | taduktaM zivadharmottarAdau- vidhivAkyamidaM zaivaM nArthavAdaH zivAtmakam | lokAnugrahakartA yaH sa mRSArthaM kathaM vadet || sarvajJaparipUrNatvAdanyathA kena hetunA | brUyAd vAkyaM zivaH zAntaH sarvadoSavivarjitaH || yad yathAvasthitaM vastu guNadoSaiH svabhAvataH | yAvatphalaM ca yat puNyaM sarvajJastat tathA vadet || rAgAjJAnAdibhirdoSairgrastatvAdanRtaM vadet | te cezvare na vidyante brUyAt sa kathamanyathA || apAstAzeSadoSeNa sarvajJena zivena yat | praNItamamalaM vAkyaM tat pramANaM na saMzayaH || tasmAdIzvara-vAkyAni zraddheyAni vipazcitA | yathArthaM puNyapApeSu tadazraddho vrajatyadhaH || iti | nanvIzvarapraNItatAgamAnAM kuto'vagamyate ? tadAgamaireveti cet, tadetaretarAzrayatA | athAgamasya pramANabhUtasyAptakartrape-kSAyAM tadanyasyAtIndriyArthadarzinaH kartRtvAsaMbhavAcca sarve-zvarasya sarvakartuH sarvajJasyAgamakartRtvaM nizcIyata iti cet, naivam | AgamaprAmANyAnizcayAdevaM kalpanAnupapatteH | tathA AptAnta-rApraNItatve pramANAbhAvAdatIndriyArthadarzinaH kartRtvAvirodhA-cca na zivapraNItatvavizeSaNasyArthavattvamiti | naitadevam, Agamasya pratipattisAmarthyAtmakAt pramANAntarAt prAmANyasiddheH | tathA hi- dvividho hyAgamaH, dRSTArtho'dRSTArthazceti | tatra dRSTArthAnAM citrAyAgavidhAyakavAkyasadRzAnAM taduktakar-mAnuSThAnena taduktaphalasaMbhavadarzanAt prAmANyamanumAya tatkarturatIndriyArthadarzitvena paramAptatvanizcaye'nyeSAmadRSTAr- thAnAmapi tatkartRkatayA dRSTArthavAkyavat prAmANyamanumIyata iti | na ca pUjAjapAdiviziSTakarmaNAM viziSTatattatphalasAdhanatAma-dhyakSato'vagacchannAgamakartA bhavedasarvajJaH, etaddarzino hyadRzyatastvantarAbhAvAt | na cAnumAnAdimamarthamupalabhya tatra vAkyaracaneti vAcyam, vyAptigrahaNaliGgAderasambhavAt | anumAnaM hi liGgaliGginoH pratyakSato vyAptigrahaNe sati liGgamAtradarzanAdupajAyamAnaM liGgivijJAnamAha | tathAhi- pratyakSato mahAnasAdau dhUmAgnyor-liGgaliGginoravinAbhAve gRhIte dezAntare parvatAdau dhUmadarzanAdagnyanumAnaM pravartamAnaM dRSTam | tadatra phalakarmaNoH sAdhyasAdhanabhAvasya liGgaliGginoH pratyakSatayA liGgAnupalambhAcca vyAptigrahaNAsaMbhavAnnAnumAnasaMbhava ityanumAnamUlatA nAgamAnAm | nApyAgamAntaramUlatA, tasyApi pauruSeyatvenAgamAntaramUlatAbhyupagame'navasthAprasaGgAt | na ca vedavyatiriktamapauruSeyaM vAkyaM pazyAmaH, yena tanmUlatA kalpyeta | tasmAnnAgamAntaramUlatA AgamAnAm | na ca yoginAmatIndriyArthadarzinAmAgamakartRtvamiti vAcyam, teSAM mahezvaraprasAdApekSasarvajJatayA tadupAyadIkSApUrvakapUjAdyAvedakAgamAnAM sadbhAvasya prAgevAzrayaNIyatvAt, jagatkartuH zivAdanyasyAgamakartRtvakalpa-nAnAM gauravApAtAcca sa evAgamAnAmapi karteti kalpyate | na ca parasparaviruddhadharmapratipAdakAgamAnAmekAptakartrabhyupagamA- saMbhavAdanekAptakartrabhyupagamaprasaGga iti vAcyam, varNAzra-mAdyadhikAribhedavazena vedyasya caikasyaiva zivasya karuNAnidhervi-ruddhadharmopadezopapatteriti netaretarAzrayatvAdidoSaH | na ca lokapari-grahe syAdanyonyAzrayatvamiti vAcyam, tasya prAmANyaparijJAna-mUlatvAbhAvAt | tathAhi- prathamaM tAvadAgamAn viracayya brahmANaM svasutaM mahezvaro grAhayAmAma | tataH svasutAn brahmA, tataste'pi svasutAniti vedaparigrahavadAgamaparigrahopapatterno-ktadoSAvakAzaH | nanu zivapraNItatayA''gamaprAmANyaM pUrvamupavarNitam | samprati pratipattisAmarthyAditi pUrvAparavirodha iti cenna, utpattijJapt-yapekSayA ubhayorapyupapatteH | tathAhi- zivapraNItatayAgamAnAM prAmANyamupajAtaM tatpratipattisAmarthyenAvagamyata iti na kazcidvi-rodhaH | vedamUlatvAdvA''gamaprAmANyam | tadAnImapi zivapraNI- tatvAdAgamaprAmANyaM draDhayati, zivadRSTasya vedArthasyAbAdh-yatvAditi | sa cAgamo dvedhA- pratyakSazrutimUlo'numeyazrutimUlaz-ceti | tatra pratyakSazrutimUlAnAmAgamAnAM pratyakSazrutimUlavat prAmANyam, anumeyazrutimUlAnAmaSTakAdizrutimUlavadityAga-meSu pratipAdyamAnAnAmarthAnAM zrutiSUpalambhAt tanmUlatA-gamAnAmavagamyate | tathAhi- rudro'vazyaM yaSTavyaH iti zrutivAk-yAd rudrayAgakartavyatA'vabhAsate | tatra karaNAdikaM mantrArthavA-dAvagatamAgamaiH pratipAdyata iti tanmUlatAgamAnAm | tathAhi- tamuSTuhi yaH sviSuH sudhanvA yaH (R0 5|42|11) ityatra pUjAstutinamas-kArAde rudragocarasya mahatsaukhyanAmakApavargaM prati hetutA'va-gamyate | antaricchanti (R0 8|72|3) ityatra dhyAnajapau rudraviSayau kartavyAvityavagamyate | yajJaM rudrAya mIDhuSe (R0 1|122|1) ityatra pAntaM pAnIyaM somAkhyamandhohavI rudrAya haradhvamityavagam-yate | evaM zatarudrIyanIlarudrasUktazvetAzvatarezAvAsyAtharvazi- rastacchikhAraudrasUktAraNAdiSvAgamapratipAdyamAnAnAmarthA-nAM sadbhAvo draSTavya iti | atra prayogAH- vivAdapadaM tantrazAstraM pramANam, yathArtha-tvAt, sampratipannavAkyavat | tathA tantrazAstraM pramANam, Aptok-tatvAt, yadyadAptoktaM tattatpramANam, yathA purANAdi, tathedamAp-toktam, tasmAt pramANam | tathAgamAH zivapraNItAH, tadanyAjanya-kAryatvAt, tadyat tadanyAjanyakAryaM tattacchivapraNItam, yathA prapaJcaH, tathA caite, tasmAcchiva praNItAH | tantrazAstraM kAryam, vedAnyavAkyatvAt, yadyad vedavyatiriktaM vAkyaM tattajjanyaM dRSTama, yathA bhAratAdi | na ca prapaJcasya zivapraNItatvAsiddheH sAdhyavikalo dRSTAnta iti vAcyam, tasyopariSTA-dupapAdyamAnatvAt | tathA tantrazAstraM pramANam, vedamUlatvAt, manvAdismRtivat | tad vedamUlaM ca, taduktArthapratipAdakatvAt, manvAdismRtivaditi | atha zAstramapramANam, anAptakRtatvAt, sampratipannavaditi pratyanumAnabAdhAdoSaprasaGga iti cet, naivam, vikalpAnupapatteH | tathAhi- anAptakRtatvAdityasya ko'rthaH ? yadyAptenAkRtatvam, AhosvidanAptena kRtatvam | yadyAdyaH pakSaH, tarhi vedavAkyairvyabhicAraH, teSAM pramANabhUtAnAmevAptenAkRtatva-hetoH sadbhAvAt | asiddhazcAyaM hetuH, AptakRtatvasya sAdhitatvAt | yadyuttaraH pakSaH, tadA cAptakRtatvAdevAsiddhatA | na cAnAptaracitA AgamAH, vedaviruddhatvAt, bauddhAdyAgamavaditi sadhayituM zakyatvAnnAsiddhateti vAcyam, vedArthapratipAdakatayA vedamUlA-nAmAgamAnAM vedaviruddhatvasyApyasiddhatvAt | tasmAcchaivAga- meSUktatraividhyAdikaM mArkaNyeyAgastyarAmadadhIcAdisakalaziS-TajanaiH parigRhItatvAccAdaraNIyamiti | patipazupAzA iti | patizca pazavazca pAzAzceti tathoktAH | ke ta ityAkAGkSAyAmAha- tatra patiH ziva uktaH pazavo hyaNavo'rthapaJcakaM pAza iti | tatra teSAM madhye pazUnAM pAlanAt patizabdena ziva ukto'bhihitaH | pazavo hyaNavaH aNutvasampAdakamalAdi-sambandhinaH | zivasvabhAvA jIvAH pazavo na catuSpAda eva, dvipadAM ca pazutvazravaNAt | tathAhi- etAvanto vai pazavo dvipAdazcatuSpAdazca | yo vAmindrAvaruNA dvipAtsu pazuSu yo vA catuSpAtsu pazuSu (tai0 saM0 2|3|13|1) ityAdizruteH | teSAmIzvaratvAd bhagavataH zivasya pazupatitvam, yeSAmIze pazupatiH pazUnAM catuSpadAmuta ca dvipadAm (tai0 saM0 3|1|4|1) iti zruteH | laiGgoparibhAge ca - brahmAdyAH sthAvarAntAzca devadevasya dhImataH | pazavaH parikIrtyante saMsAravazavartinaH || teSAM patitvAd bhagavAn rudraH pazupatiH smRtaH | (li0 pu0 2|9|11- 12) iti | nanu kena kAraNena jIvAtmanAM zivasvabhAvAnAM malAdipAzasambandha iti ceducyate- malapAzasambandhAt karmapAzasambandhaH | tatsambandhAn- mAyApAzasambandhaH | malapAzasambandhasya asya tvanAditvAnna kAraNApekSeti | taduktaM kiraNe- anAdimalasambandhAnmalinatvamaNau sthitam | anAdimalamuktatvAnnirmalatvaM sthitaM zive | AdimattvaM yadA siddhaM nimittaM kathyate tadA | IdRgrUpaM smRtaM tAbhyAM zuddhAzuddhaM yathArthataH | vizuddhaH sphaTikastasmAt tAmraM tAvat sakAlikam || yathAsminna nimittaM syAt tathA na syAcchivAtmanoH || (vio 3|3-5) iti | nanu tarhi pazUnAM zivatvAbhAvaprasaGga iti cet, naivam, teSAM zivasvabhAvatve zrutyAdipramANasadbhAvasya vakSyamANatvAt | ata eva pAzabaddhatvAt pazutvam | tena kiJcit kartRtvAdinA'Nutvam, na paramANuvadavasthAnAt teSAmavyApakatvena, tadasaMbhavAditi | arthapaJcakaM pAza iti | arthAnAM malakarmasUkSmasthUlamAyA- pAzAnugrAhakazivazaktInAM paJcakamarthapaJcakam, tatpAzAkhyaM tattvamiti | taduktam- malaM karma ca mAyA ca mAyotthamakhilaM jagat | tirodhAnakarI zaktirarthapaJcakamucyate || iti | nanvarthapaJcakaM pAza itIha pratipAditam, zAstrAntare tu pAzAnAM traividhyamuktamiti virodhaH | tathA hi zaivarahasye tAvat- sahajamanAdi malaM syAt pAzeSu triSvapi pradhAnatamam | karma ca mAyA ca male sati pAzatayA pravartete || iti | prayogamaJjaryAM ca- pAzAstrayo nigalayanti iti | naivam, IzvarazakteH pAzAnugrAhitayaiva pAzatvAbhidhAnAnmAyApAzasya sthUla-sUkSmAtmanA dvaividhyena ca paJcadhA bhedAbhidhAnAditi | adhvapaJcakaM pAza iti kecit paThanti | tadAdhvanAM SaNNAM tattvavarNamantrabhuvanapadakalAnAM paJcakamadhvapaJcakaM pAza iti | taduktaM siddhAntahRdaye- zivaH pazupatiH proktaH pazavo hyaNavo matAH | te pAzabaddhAH pazavaH pAzaH syAdadhvapaJcakam || adhvAnastattvabhuvanakalArNapadamantrakAH | yairamI puruSA baddhAH saMsaranti bhavAd bhavam || malAdijAH SaDadhvAnastattvAdyAste ca paJcadhA | nivRttyAdivibhAgena taduktaM hyadhvapaJcakam || iti | gurudevapaddhatau ca- athAdhvanAM kramAdeSAM vyAptiH samyaG nigadyate | pRthvItattvaM kSavarNazca mantrau hRdayasadyakau || kAlAgnirapi kuSmANDahATakau brahmavaiSNave | raudraM ca bhuvanAnyantarbrahmANDasya bhavanti SaT || aNDAd bahiH zataM rudrA dazadikSu vyavasthitAH | kapAlIzo hyajo buddho vajradehaH pramardanaH || vibhUtiravyayaH zAstA pinAkI tridazAdhipaH | prAcyAM dizi | agnI rudro hutAzazca piGgalaH khAdako haraH | jvalano dahano babhrurbhasmAntazca kSayAtmakaH || AgneyyAM dizi | yamo mRtyurharo dhAtA vidhAtA ca tathAparaH | kartA caiva ca saMyoktA niyoktA dharma eva ca || tadvad dharmapatistatra dazamo dakSiNe sthitAH | nirRtirmAraNo hantA krUradRSTirbhayAnakaH | Urdhvakezo virUpAkSo dhUmralohitadaMSTriNaH || nairRtyAm | balo hyatibalazcaiva pAzahasto mahAbalaH | zveto'tha jayabhadrazca dIrghahasto balAntakaH || vAruNyAM meghanAdazca sunAdazca prakIrtitaH | zIghro vAyurvAyuvegaH sUkSmastIkSNaH kSayAntakaH || paJcAntakaH paJcazikhaH kapardI meghavAhanaH | vAyavyAm | nidhIzo rUpavAn dhanyaH saumyadeho jaTAdharaH || lakSmIdharo ratnadharaH zrIdharazca prasAdhanaH | prakAmo dazamazceti kauberyAM dizi saMsthitAH || vidyAdhipezasarvajJA jJAnabhug vedapAragaH | surezazarvajyeSThAzca bhUtapAlo balipriyaH || aizAnyAm | viSo viSadharo'nantaH krodhano mArutAzanaH | nyagrodhodumbarIzazca phaNIndro vajradaMSTriNau || adhobhAge | zambhurvibhurgaNAdhyakSastriyakSastridazezvaraH | saMvAhazca vivAhazca nabholipsustrilocanaH || teSAmupari rudrANAM vIrabhadro vyavasthitaH | bhadrakAlyAzca bhuvanamevamaSTAdhikaM zatam || bhuvanAni kramoktAni rudrANAM svAkhyayA pRthak | mantrAvasAnikapandAnmahAdevapadAvadhi || vilomataH padAni syuraSTAviMzatisaMkhyayA | ityadhvapaJcakaM SaSThyA nivRttikalayA samam || vyAptaM saMcintanIyaM syAdadhvaSaTkaM vibhAgataH | Apo'gnirvAyurAkAzo gandhazca rasarUpake || sparzaH zabdazca vAkpANI pAdapAyubhagAni ca | zrotraM tvak cakSuSI jihvA ghrANazcetIndriyANi ca || mano'haGkArabuddhyantamantaHkaraNakatrayam | sarveSAM triguNA'tha syAt prakRtiH kAraNaM parA || trayoviMzatitattvAni vilomAditi saMkhyayA | hAdiTAntAstato varNAstrayoviMzatisaMkhyakAH || zirazca vAmadevAkhyo mantrau tadvat purANi tu | SaTpaJcAzat krameNa syuramarezAdinAmabhiH || amarezaM prabhAsaM ca naimiSaM puSkarASaDhI | DiNDimuNDirbhArabhUtirityaSTAvambutattvake || harizcandrazca zrIzailo jalpIzAmrAtakezvarau | madhyamezo mahAkAlaH kedAro bhairavastathA || bhuvanASTakamityetat tejastattve vyavasthitam | gayA caiva kurukSetraM nokhalaM kanakhalaM tathA || vimalezo'TTahAsazca mahendraM bhImakezvaram | ityaSTau bhuvanAni syurvAyutattvagatAni tu || vastrApado rudrakoTiravimukto mahAlayaH | gokarNo bhadrakarNazca svarNAkSaH sthANurityapi || bhuvanASTakamAkAzasaMjJatattve vyavasthitam | chagalaNDo dviraNDazca mArko gomaNDalezvaraH || kAlaJjaraM dAruvanaM zaGkukarNaM sthalezvaram | prArabhya gandhatanmAtramahaGkArAntamadhvani || sthitAni bhuvanAnyaSTAvetAni tu yathAkramam | paizAcaM rAkSasaM yAkSaM gAndharvaM caindrasomyake || prAjezaM brAhmamityetad devayonyaSTakaM dhiyi | akRtaM ca kRtaM caiva bhairavaM brAhmavaiSNave || kaumAramaumaM zrIkaNThamiti yonyaSTakaM smRtam | guNaprakRtitattve tu sthirametat tu bhauvanam || aSTakaiH saptabhistvevaM SaTpaJcAzad yathAkramam | bhuvanAni sthitAnyevaM padAnyapyekaviMzatiH || mahezvarAkhyAt prArabhya syAdarUpinpadAvadhi | evaM paJcavidhAdhvA syAt pratiSThAkalayA samam || SaSThyA vyAptaM vicintyaM syAt SoDhAdhvavyAptirIdRzI | atha vidyAkalAyAM tu puruSo rAga eva ca || azuddhavidyA ca kalA niyatiH kAla eva ca | mAyA ca sapta tattvAni varNasaptakasaMyutam || JakArAdi ghakArAntaM zikhAghorau ca mantrakau | vAmAdibhuvanAni syuH saptaviMzatisaMkhyayA || vAmo bhImastathaivogro bhavazcezAna eva ca | ekavIrazca puruSaH SaDete bhuvanezvarAH || pracaNDomApatizcAjo hyanantazcaikarudrakaH | rAgatattve sthitaM tvetad bhuvanAnAM tu paJcakam || krodhacaNDAvazuddhAyAM vidyAyAM tu vyavasthitau | niyatyAM jyotisaMvartau tataH sUkarasaMjJitaH || paJcAntakaikavIrau ca zivadazca kalAgatAH | mahAdevo vAmadeva udbhavazcaikapiGgalaH || ekanetrastathezAno bhuvanezastataH paraH | aGguSThamAtra iti cApyaSTAvete sthalezvarAH || kAlatattve ca mAyAyAM bhauvanI saptaviMzatiH | vyApinniti samArabhya dhyAnAhArapadAvadhi || padAnAM viMzatizcAtra syAd vidyAkalayA'khilam | vyAptaM saJcintayedevaM SaDvidhAdhvavyavasthitiH || atha zAntikalAyAM syAcchuddhavidyezvarAvadhi | sadAzivazca tattvAni trINi tasyAM sthitAni hi || varNAstrayaH syurgakhakA mantrau kavacapUruSau | aSTAdazaiva bhuvanAnyatra vAmAdisaMjJayA || vAmA jyeSThA ca raudrI ca kAlI kalavikAriNI | balavikaraNI caiva balapramathinI tathA || sarvabhUtadamanyekA navamI tu manonmanI | zuddhavidyAhvaye tattve sthitAnyevamanukramAt || anantezazca sUkSmazca tatazcApi zivottamaH | ekanetrazcaikarudrastrimUrtistu tathA'paraH || zrIkaNThazca zikhaNDI ca bhuvanAnIzvarAhvayam | sadAzivAkhyaM bhuvanaM sthitaM tattve sadAzive || padAnyekAdazA'traiva nityayogina AditaH | vyomavyApipadAntAni sthitAnyevaM tu paJcadhA || SaSThyA tu zAntikalayA vyAptAnyevaM vicakSaNaiH | SaDvidhAdhvamayI vyAptirboddhavyA kramazo bhavet || tathaiva zAntyatItAyAM zivatattvaM vyavasthitam | varNAH SoDaza sargAdyAH svarAH syuste vilomataH || astrezAnau tathA mUlamantrA mantrA bhavanti hi | nivRttyAdIni bhuvanAnyatra paJcadazaiva hi || nivRttizca pratiSThA ca vidyA zAntistathaiva ca | zAntyatIteti hi kalAH syurbindau bhuvanAni hi || indhikA dIpikA rocirmocikA cordhvagA tathA | bhuvanAnIti paJca syustAni nAdakalAH khalu || vyApinI vyomarUpA cApyanantA cApyanAthayA | anAzritA ceti kalAH zaktAH syurbhuvanAnyapi || mantrAdyaM praNavaM yat tad vilomenAntakaM tu tat | padamekaM bhavedevamadhvAyaM paJcadhoditaH || zAntyatItakalAvyAptaM vidyAdityadhvanAM kramAt | SaDvidhA vyAptiruddiSTA zaivAgamavinirNayAt || SaDadhvajJAnavAn mucyenmocayecca bhavArNavAt | ekatrAdhvA SaDvidhaikAdaza syu- rmantrAstvekaM cApyazItiH padAni | SaDtriMzaccApyatra tattvAni varNAH paJcAzat syuH paJcasaMkhyA kaleti || atha padoddhAraH- prAkpadaM praNavaM tat syAdekavarNaM zivAtmakam | vyomavyApi caturthyantaM dvitIyaM paJcavarNakam || tRtIyaM vyomarUpAya paJcArNamaparaM tathA | sarvavyApi caturthyantaM zivAyetyatha paJcamam || tryakSaraM ca vijAnIyAt paJcAGgAni zivasya tu | anantAyetyanantasya vAcakaM caturakSaram || anAthAyeti sUkSmasya padaM syAccaturakSaram | anAzritAya paJcArNaM padaM zivatamasya tu || dhruvAyeti padaM tryarNamekanetrasya kIrtitam | zAzvatAyaikarudrasya padaM syAccaturakSaram || yogapIThasaMsthitAya cASTArNaM tu trimUrtinaH | zrIkaNThasya padaM nityayogine paJcavarNakam || dhyAnAhArAya paJcArNaM padametacchikhaNDinaH | namaH zivAyeti padaM SaDvarNaM praNavAdikam || sarvaprabhuzcaturthyantaM paJcArNaM padasantatau | zivAya padamanyacca caturthyantaM trivarNakam || padamIzAnamUrdhAya SaDvarNaM munisattama | tadIzAnasya boddhavyaM saptArNaM puruSasya tu || syAt tatpuruSavaktrAya aghorahRdayAya ca | saptArNaM bahurUpasya tadvad vAmasya kIrtitam || syAd vAmadevaguhyAya sadyasyApyatha kathyate | sadyojAtamUrtayeti saptavarNamudIritam || praNavAdi prayoktavyaM paJcArNaM ca namo namaH | guhyAtiguhyAya padaM SaDvarNaM dvyarNakaM param || goptrepadaM caturvarNaM mAtaGge nidhanAya tat | akArapUrvaM paJcArNaM candrajJAne prakIrtitam || sarvavidyAdhipAyeti padaM syAt saptavarNakam | sarvayogAdhipUrvaM tu gatAyetyaSTavarNakam || jyotIrUpAya paJcArNaM padametat suzobhanam | paramezvarapUrvaM tu parAyetyaSTavarNakam || acetanAcetaneti saptavarNaM padaM viduH | vyominvyomiMzcaturvarNaM vyApinvyApiMstathA padam || arUpiMzca dvirabhyasya SaDvarNaM padamIritam | prathameti dvirabhyastaM SaDvarNamaparaM tathA || tejastena iti proktaM caturvarNaM padaM vibhoH | jyotirjyotiH padaM tadvad vijJeyaM caturakSaram || tryarNaM padamarUpAkhyaM tathAnagnepadaM zubham | trivarNaM syAdadhUmAkhyamabhasmAkhyaM tathA padam || anAde tryarNamuddiSTaM nAtrayaM dhUtrayaM tathA | oMbhUstad dvyakSaraM jJeyamoMbhuvazca triyakSaram || oM svo varNadvayaM cAnidhanAkhyaM caturakSaram | nidhanAkhyaM trivarNaM syAt paJcArNaM nidhanodbhavam || dvyakSaraM syAcchivapadaM dvyarNaM zarvapadaM vibhoH | paramAtmaMzcaturvaNaM mahezvarapadaM tathA || caturvaNaM samuddiSTaM mahAdevapadaM hi yat | sadbhAvezvarasaMjJaM tu paJcArNaM munisattama || mahAteja iti proktaM padaM varNacatuSTayam | padaM paJcArNamuddiSTaM yogAdhipatisaMjJakam || muJca muJca caturvarNaM SaDvarNaM pramathAtmakam | zarvazarvapadaM cAtra boddhavyaM caturakSaram || bhavayugmaM tathA tadvad bhavodbhavapadaM punaH | padamaSTAkSaraM cAnyat sarvabhUtasukhapradam || sarvasAnnidhyapUrvaM tu karAntaM saptavarNakam | padamaSTAkSaraM brahmaviSNurudraparamparam || anarcitaM dvirabhyastamaSTArNe padamucyate | asaMskRtapadaM tadvat pUrvasthitapadaM tathA || sAkSiMstu rUpade tadvaccaturvarNaM dviruktitaH | SaT pataGgapade varNAzcatvAraH piGgasaMjJake || tadvajjJAnapadaM zabdasUkSmAkhye caturakSare | dvyakSaraM syAcchivapadaM tathA zarvapadaM vibhoH || tryakSaraM sarvadapadaM praNavAdi namo namaH | paJcavarNaM zivAyeti triyakSaramudIritam || natiyugmaM paJcavarNaM satAraM padamuttamam || iti || 5 || vRttiH tAnyeva prakAzAnyuddizati- zaivAgameSviti | padArthAnAmiti zeSaH | taduktaM tantralakSaNe- tripadArthaM catuSpAdaM mahAtantram (mR0 vi0 2|2) iti | atazca teSvevAnyeSAM vastUnAmantarbhAva iti lakSaNena darzayati- tatra patiriti | tatra teSu tripadArtheSu madhye patipadArthaH ziva ityuktaH | zivazabdenAtra jAtyekavacanena zivatvayoginAM mantramantrazvaramantramahezvaramu- ktAtmazaktizivAnAM savAcakAnAM zivatvaprAptisAdhanena dIkSAdinopAyakalApena saha patipadAr-the saMgrahaH kathyate | aNavazcAtmAnaH preryAH | anena ca pazutva-yoginAM vijJAnakalAdibhedabhinnAnAM baddhAtmanAM pazupadA-rthatvamucyate | arthapaJcakamityanena malarodhazaktikarmamAyAbinda-vaH procyante | tatasteSAM paJcAnAM bindumAyodbhUtaiH zuddhA-zuddharUpaistattvabhuvanabhUtabhAvaiH saha pAzapadArthe saMgra-haH | nanu kathamekasyA eva zivazakteH patipadArthe pAzapadArthe ca saMgraha ucyate ? satyam, paramArthataH patipadArtha eva zakterantar-bhAvaH | pAzatvaM tu tasyAH pAzadharmAnuvartanenopacArAt | taduktaM zrImanmRgendre- tAsAM mAhezvarI zaktiH sarvAnugrAhi-kA zivA | dharmAnuvartanAdeva pAza ityupacaryate || (vi0 7|11) iti || 5 || muktAtmAno'pi zivAH kintvete tatprasAdato muktAH | so'nAdimukta eko vijJeyaH paJcamantratanuH || 6 || tAtparyadIpikA nanu pazUnAM zivasvabhAvatayA pativyatirekAsambhavAt (tattad ? kathaM tad) dvaividhyaprasaGga ityAzaGkyAha- mukteti | ayamabhiprAyaH- muktAtmanAmeva zivasvabhAvatvam | kintu teSAmapi mukteH prAg na zivAtmatA, tAmrAdeH svarNasvabhAvA- cchAdakakAlimAkalpamalAdipAzapracchAditazivasvabhAvatayA pazu-tvAt | ata eva te tatprasAdato muktAH | sa zivastvanAdimuktaH | eka iti | eka eva nityamukta ityarthaH, kAlatraye'pi malAdisambandharahitatvAt | taduktaM zrIvAyavIye- anAdimalasaMzleSaprAgabhAvAt svabhAvataH | atyantaparizuddhAtmetyato'yaM ziva ucyate || iti | (zi0 vA0 1|32|29) paJcamantratanuriti | nAdabindupadavarNavAkyAtmanA paJcAt-makasakalamantrazarIra ityarthaH | mantrasvarUpa iti vA | tasyoSNiglomA-ni tvag gAyatrI triSTummAMsamanuSTup snAyurasthi jagatI paGktirmaj-jA prANo bRhatI (ai0 u0 1|6|1) ityAdizrutervaidikAdimantrANAM dhAtumayatvapratipAdanAcchivasya mantrazarIratvAvagamaH | athavA praNavavedacatuSkAtmanA paJcAtmakamantratanuriti | taduktaM laiGgAdau- oGkArarUpamRgvaktraM sAmajihvAsamanvitam | yajurvedamahAgrIvamatharvoSThamajaM vibhum || (1|1|30-21) iti | bIjabindunAdazaktizAntAtmanA paJcAtmakapraNavatanuriti vA, omiti brahma, omityatho yo'sau tapati ityAdizruteH | paJcAkSaratanuriti vA, nivRttyAdipaJcatattvatanuriti vA, paJcabrahmatanuriti vA | taduktaM liGgodbhave- atha (AdyaM zlokadvayaM liGgapurANe (1|17|89-90) dRzyate |) dRSTvA kalAvarNamRgyajussAmarUpiNam | IzAnamIzamakuTaM puruSAkhyaM purAtanam || aghorahRdayaM hRdyaM vAmaguhyaM sadAzivam | sadyaHpAdaM mahAdevaM mahAyogIndrabhUSaNam || niSkalaM sUkSmamavyaktaM sakalaM ca mahezvaram | sargapratiSThAsaMhAralIlArthaM liGgarUpiNam || pradhAnaM liGgamAkhyAtaM liGgI ca paramezvaraH | ityAdi | pAramezvare ca- paJcamantratanuH zrImAn sakalaH paripaThyate |..... yogayogIzvaraH svAmI svatantraH pazupAzahA || (vi0 3|18, 19) IzAnamUrdhA puMvaktro hyaghorahRdayaH prabhuH | ucyate vAmaguhyo'yaM sadyomUrtirmahezvaraH || evaM mantrAstu paJcaite yairnibaddhA tanuH zivA | ityAdi | (vi0 4|14-15, 30) tasmAdevaM vijJeyaM vizeSeNa bhedena pazubhyo jJeyaH ziva iti | na ca paramezvaravAcakasya vedamantrAdervAcyAd bhedasadbhAvena tasya vedamayatvAbhAva iti vAcyam, tayorbhede vAcyavAcakaniyamA-bhAvaprasaGgAt | na ca sambandhAt tanniyamaH, sambandhasya samban-dhAntarAzrayaNAdanavasthAdidoSasyoktatvAt | na ca vAcakatvazaktirni- yAmiketi vAcyam, tasyAzca vAcyAd bhedasadbhAve'nyazaktivadaniyA-makatvAt | zaktervAcyAsAdhAraNyamapyabhedavyatiriktaM na saMbhavatIti vAcyavAcakayorevAbhedo'bhyupagantavyaH, kimanayA zaktikalpanayA | na ca vAcyavAcakabhAvasya bhinnaniSThatayA tayora-bhedo'saMbhava iti vAcyam, guNaguNibhedavad bhedasyApyatra sadbhAvAt | na ca bhedAbhedayorvidhipratiSedharUpatvena virodhAdeka- trAsambhavaH, vAcyavAcakabhAvAnyathAnupapattipramANasiddhatvAt | tathA ghaTo'yaM paTo'yaM zabdo'yamiti vAcakasaMpRktArthaprati-bhAsAd ghaTazabdo'yamityasaMpRktazabdapratibhAsAcca zabdArtha-yoraikyamAzrayaNIyam | ata eva tattvAdivAcakamantravinyAsAt tattvAdisAnnidhyamiti sarvamavadAtam || 6 || vRttiH astu tarhi muktAnAM pAzasaMsargarahitatvAcchivatvam, vidyezva-rAdInAM tu baindavazarIrayoge'pi kathaM pazutvAbhAvo'ta Aha- muktAtmeti | muktAtmAnaH saMprAptazivasAmyAH | apizabdAd vidyezvarA-dayazca zivA eva, pazutvAkhyena malena virahAt | tadyoginAM hi pazut-vam, pazuH pazutvasaMyogAt iti zruteH | ata eSAM zivatvena sarvajJa-tvAdinA yogAt zivatvameva | baindavazarIrayogastu adhikAramalAM-zAvazeSato'dhikAranibandhana eva | ata eva mAyottIrNatvAd malarahita-tvAcca vidyAvidyezvaraprApteraparamuktitvam | kathaM punarmantrezva-rANAM kalAdiyoge'pi zivatvam, sAkSAt zivAnugRhItatvena sarvajJa-tvAdinA yogAnmalarahitatvAcca | kalAdInAM yogastu mAyAgarbhAdhi-kAramalAMzAvazeSato'dhikAranibandhanatvena, teSAmAvazyakat-vAcca | yaduktam- kalAyoge'pi no vazyAH kalAnAM pazusaMghavat (mo0 kA0 82) iti | yadyevaM zivatve samAne'pi muktAtmAdibhyo'sya paramezvarasya ko vizeSo'ta Aha- kintvete tatprasAdato muktA iti | ete pUrvoktA vidyezvarAdayaH, tasya paramezvarasya prasAdataH | so'nA-dimukta iti | anAdimuktaH svabhAvasiddhanityanirmalaniratizayArtha-jJAnakriyAzaktiyukta ityarthaH | nanu IzvarasyApi paJcavaktraH tripaJcadRk ityAdinA''gameSu zarIrendriyayogaH zrUyata ityata Aha- paJcamantratanuH | ayamabhiprAyaH- dhyAnArthamevezvarasya paJcavaktrAdyAkAraH zrUyate, nirAkAre dhyAnapUjAdyayogAt | yadAhuH- AkAravAMstvaM niyamAdupAsyo na vastvanAkAramupaiti buddhiH iti | zrImatpauSkare'pi- sAdhakasya tu lakSyArthaM tasya rUpamudAhRtam iti | zrImanmRgendre'pi- vapuSo'vidyamAnatvAd yad yat kRtyaM karoti saH | tatra tatrAsya tatkartRvapuSA'nukRtaM vapuH || (mR0 kri0 3|41) iti | ataH paJcamantrAtmikAH paJcakRtyopayoginya IzAnAdyAH zaktaya eva zarIrakArya kurvANAstanurityupacArAd-ucyante | taduktam- tadvapuH paJcabhirmantraiH paJcakRtyopayogibhiH | IzatatpuruSAghoravAmAjairmastakAdikam || (mR0 vi0 3|8-9) iti || 6 || paJcavidhaM tatkRtyaM sRSTisthitisaMhRtitirobhAvAH | tadvadanugrahakaraNaM proktaM satatoditasyAsya || 7 || tAtparyadIpikA nanu patisadbhAve prAmANAbhAvAt tattvatraividhyAsaMbhava ityAzaGkyAha- paJceti | ayamarthaH- sargasthitisaMhAratirobhAvAnugrahAtmanA paJcavidhaM paJcaprakAraM tatkRtyaM mahezvarakAryaM tasmin pramANam, tasyaiva kartuM zakyatvAditi | na cAnyo jIvo mAyA vA jagatsRSTyAdikaM kartuM zaknoti, pazorupAdAnopakaraNaviniyoga- kramajJAnAbhAvAt, mAyAyAzcAcetanatayA tadasambhavAditi | sa sargaH paJcavidhaH, bhAvatattvabhuvanabhUtapratyayAtmasRjyasya paJcavidhatvAt | taduktaM zaivarahasye- bhogena pariNamayituM karmANi ghRNAnidhiH patiH sRjati | bhAvaM tattvaM bhuvanaM bhUtaM prAtyayikamapi sargam || iti | vistarata upariSTAdupapAdyate | sthitiH pAlanam | saMhRtirvinA-zaH, sveSu sveSvasAdhAraNakAraNeSu kAryasya layaH, sUkSmarUpeNAvasthAnamiti yAvat | AtmanAM pAzaiH pracchAdanaM tirobhAvaH | anugrahakaraNaM mokSAdi | nanu viruddhamidamuktaM pAzairAtmapracchAdanadvAreNa saMsArahetutvam, AtmapracchAdanamalAdipAzanirasanenApavarga-pradAnaM ceti cet, naivam, viSayabhedenAnayoravirodhAt | yeSAM sAdhanacatuSTayasaMpattiH, tAn pratyanugrahakaraNam | yeSAM tannAsti, tAn prati saMsArahetutvamiti | proktaM satatoditasyAsyeti | kartrA vinA kAryotpattyasaMbhavAd anyasya kartRtvAsambhavAccAsya mahezvarasya satatoditasya svayaMprakAzacaitanyamAtrasya paripUrNa-sya nirvyApArasyodAsInasyApi sAkSiNaH paramezvarasya sRSTyAdiSu kartRtvaM proktam, abhihitamityarthaH | taduktam- yathA hyavikriyo vahnirjalataNDulavikriyAm | tathA karotyudAsInaH zambhurmAyAdivikriyAm || iti || 7 || vRttiH ata evAha- paJcavidhamiti | etatkRtyapaJcakaM zuddhAdhvaviSaye sAkSAcchivakartRkam, azuddhAdhvaviSaye tvanantAdidvAreNetyuktam | tathA zrImatkiraNe- zuddhe'dhvani zivaH kartA prokto'nanto'site prabhuH (vi0 3|27) iti | tatra zivasya sAkSAt sRSTirbindvAtmakAdupAdAnAcchuddhatattvabhuvanAdyutpAdana-pUrvakaM tadbhu?vanavAsinAM vidyAvidyezvarANAM ca baindavazarIrayojanam, nAdAdikrameNa vidyotpAdanaM ca | anantAdi- dvArA tu mAyAdyupAdAnAdazuddhatattvabhuvanAdyutpAdana-pUrvakaM pazusaMghAnAM sUkSmeNa tAttvikazarIreNa svakarmAnuguNabhauvanazarIreNa ca yojanam, mantrezvarANAm- adhikAranibandhazarIrotpAdanaM ca | sthitiH svazaktyA niruddhasya sarvasya jagataH svaviSaye'vasthApanam | saMhRtistu zuddhAzuddhayoH kAryavargayorbindumAyayorupasaMhAraH | tirobhAvazca pAzAnugrahaNenAtmanAM yathAnuguNabhogabhojanam | anugraho'pi pAzatirodhAnenAtmanAM parAparamokSadAnamiti | nanu- sRSTisaMrakSaNAdAnabhAvAnugrahakAriNaH (1|15) iti zrImadrauravAdizrutervidyAvidyezAnAmapi paJcakRtyAdhikAritvAt kathaM satatoditasyAsyeti niyamaH ? ucyate- teSAmapi zivapreraNayaiva paJcavidhakRtyakartRtvAt tathoktamityavirodhaH || 7 || pazavastrividhA jJeyA vijJAnapralayakevalau sakalaH | malayuktastatrAdyo malakarmayuto dvitIyaH syAt || 8 || tAtparyadIpikA evamuddezakrameNa patitattvasya lakSaNaM parIkSAM ca kRtvA'nantaraprAptapazutattvanirNayArthamAha- pazava ityAdi | pAzAH kathyante, tairye baddhAste pazava iti | atha zarIrAdivyatiriktasyehalokaparalokasaMcAriNaH saMsAryAtmanaH pazoH sadbhAve pramANAbhAvAdAzrayAsiddhamidaM pazulakSaNamiti cet, naivam, zarIravyatiriktasya nityasyAtmano jAtismRtyAdibhiH pramANaiH sadbhAvAvagamAt | tathA hi pUrvajanmani nihitaM nidhyAdikamaparasmin janmani mayedamatra nihitaM pUrvamityupAdIyamAnamupalabhyate | ato dehAtiriktasyaikasya nityasya nidhivinyAsakartuH pazoH sadbhAvaH, anyathA tadupAdAnAsambhavAt | na cAnyanihitamanyenopAdIyata iti vAcyam, anyAnubhUte'nyasya smaraNAsambhavena tatpUrvakopAdA-nAsambhavAt | na cAsau bhrAntimUleti vAcyam, bAdhakAbhAvAt, pratyakSatastadupalambhena saMvAdataH prAmANyasiddhezceti | tathA yonimanye prapadyante (ka0 u0 5|7) ityAdyAgamAcca pUrvazarIraparit-yAgena zarIrAntaraprApterupalambhAt zarIravyatiriktAtmasiddhiH | na ca prANa AtmA, vAyurUpatvAd bAhyavAyuvat, mama prANA iti prANAtmanormama vastramitivad bhedopalam-bhAcca | ArhataikadezIyoktamindriyAtmatvaM tattadindriyAnubhUtAr-theSu tattadindriyavinAze'pi smRtidarzanAt pratyastam, anyAnubhUte'-nyasya smaraNAsaMbhavAt | tathA niyataviSayagrAhakANAmindri-yANAmaniyataviSayAvagantrAtmatvAsambhavAt | tacca yo'haM cakSuSA rUpamanvabhavam, so'hamidAnIM zrotreNa zabdamanubhavAmItyanu- sandhAnasiddhamiti | nApi mana AtmA, karaNatvAt kuThAravat, tathA parimitatvAt kAryatvAcca ghaTAdivat | tathAtmani siddhe yugapadindriyAr-theSu yugapajjJAnAnutpattyA manasaH punaH sadbhAvasiddhernAtmA mana iti | tathAntaHkaraNavRttirUpabuddhyAtmatvaM bauddheH kalpitaM smaraNAsaMbhavaprasaGgena nirasanIyam | tathAhi- pUrvabuddhyanu-bhUte'rthe buddhyantarasyAnyatvenAnubhavAbhAvAt smaraNAsaMbha-vaH | na cAnanubhUte'rthe smRtiH saMbhavati, anupalambhAt | na ca sA buddhiravatiSThata eveti vAcyam, buddheH pratikSaNavinAzasya sarvavAdisammatatvAt | ekasantAnatvena vAsanAnugamAt tadupapattiriti cenna, vAsanAsantAnayorapi kSaNikatve pUrvoktadoSApAtAt | tathA tayor-jJAnAdavyatirekeNa parihAraH | akSaNikatve vyatireke ca svasiddhAnta-virodhaH | taduktaM nyAyavidbhiH- athApi nityaM paramArthasantaM santAnanAmAnamupaiSi bhAvam | uttiSTha bhikSo ! phalitAstavAzAH so'yaM samAptaH kSaNabhaGgavAdaH || iti | viSayAnanda AtmA, ananyArthatvAd atyantapriyabuddhiviSayatvA-cceti kecit | tadapi viSayendriyamanobuddhyAtmasaMbandhenotpadyamA-naM buddhikalpamityupekSaNIyameveti | tasmAd buddhIndriyazarIrebhyo vyatirikta AtmA pAzabaddhatvAt pazuriti siddham | taduktaM zrIvAya- vIye- buddhIndriyazarIrebhyo vyatirikto vibhurdhruvaH | astyeva kalpitAtmeti hetustatra sudurgamaH || buddhIndriyazarIrANAM nAtmatA sadbhiriSyate | smRteraniyatajJAnAdayAddehavedanAt || ityAdi | (zi0 pu0 vA0 1|5|43-44) tadevaM pratipAditAnAM pazUnAM vibhAgamAha- trividhA jJeyA iti | triprakArA jJAtavyA ityarthaH | kathamityata Aha- vijJAna-pralayAkalAH sakalA iti | teSAM teSAM krameNa lakSaNamAha- malayuktaH malapAzasaMbaddhaH | tatra teSAM madhye | Adyo vijJA-nakalaH | malakarmayutaH malakarmAtmakapAzadvaya-sambaddho dvitIyaH || 8 || vRttiH itthaM patipadArthabhedamuktvA pazupadArthabhedamAha- pazava iti | tatreti teSAM madhye, AdyaH vijJAnakevalAkhyo vargaH | vijJAnayogasaMnyAsairbhogAdvA karmaNaH kSayAt (pa0 mo0 kA0 55) iti karmakSayataH karmabhogArthasya kalAdibandhasyApyabhAvAt kevalaM malamAtrayuktaH syAt | dvitIyastu pralayakevalAkhyo vargaH pralaye kalAderupasaMhArAt malakarmayukto bhavati || 8 || malamAyAkarmayutaH sakalasteSu dvidhA bhavedAdyaH | AdyaH samAptakaluSo'samAptakaluSo dvitIyaH syAt || 9 || tAtparyadIpikA sakala iti sakalalakSaNapUrvakaM vijJAnakalavibhAgamAha- maleti | malazca mAyA ca karma ca malamAyAkarmANi, tairyuktaH sambandhaH sakala iti | teSu triSu, Adyo vijJAnakalo dvividho bhavati- samAptakaluSo'samAptakaluSazceti | tatrAdyaH prathamaH, aNUnAM prathamatvAt | samAptakaluSa iti | malazaktiH kAluSyam, tat samAptaM naSTaM yasya sa samAptakaluSaH | asamAptakaluSo dvitIyaH | tenAsau pracchannajJAnakriyAzaktirbhavatIti || 9 || vRttiH sakalastu bandhatrayayuktaH | tatra ca mAyAyAH sAkSAt saMban-dhAbhAvAd mAyAzabdena tatkAryabhUtAH kalAdayaH kathyante | tadyuktatvAdeva cAsya sakalatvam | atazca vijJAnAdinA karmakSaye'pi kiJcitkAlaM saMskAravazena zarIrasthitiH saMbhavatIti malamAyAyu-kte'pi sakalabhedaH zAstreSu zrUyate | uktaM ca sAMkhyaiH- samyagjJAnadhigamAddharmAdInAmakAraNaprAptau | tiSThati saMskAravazAccakrabhramivaddhRtazarIraH || (sAM0 kA0 67) iti | kiJca, teSviti | Adyo vijJAnakevalaH punardvidhA bhidyate | kau tau bhedAvityata Aha- Adya iti | malasya dravyatve sati jaDatvAccakSuSaH paTalAderiva pAkaH saMbhavatIti | Adyo vijJAnakevalaH pakvamalApa-kvamalabhedena dvividho bhavatIti bhAvaH || 9 || AdyAnanugRhya zivo vidyezatve niyojayatyaSTau | mantrAMzca karotyaparAn te coktAH koTayaH sapta || 10 || tAtparyadIpikA nanu vijJAnakalasya dvividhasyApi malapAzasambandhasadbhA-vAt tannivRttyAtmakaM na zivasAyujyam, nApi svarganarakamadhya-sthAneSu devAdibhedenAvasthAnam, dIkSayA karmavinAze sati zravaNAdinA'nAtmanyAtmabuddhirapAkRtAvidyAkRtamAyA- sambandhAbhAvAt | ataH kutrAsyAvasthAnamityAzaGkyAha- AdyAniti | AdyAn samAptakaluSAn vijJAnakalAn anuhRhya dIkSA- pUrvakazravaNamananAbhyAM parokSajJAnapradAnAtmakamanu-grahaM kRtvA | nAparokSajJAnapradAnAtmakam, tasya nididhyAsana-madhye karmakSayAntarAyanipAtenotpAtAsaMbhavAt | vidyezatve vidyezvarapadezatve muktikalpe niyojayatyaSTau vijJAnakalAn | itarAn mantrAn mantradevatArUpAn karoti bhagavAn ziva iti | taduktaM siddhAntahRdaye- vidyezvarAn karotyaSTAvIzo'nyAn manudevatAH iti | kati mantrA ityAkAGkSAyAmAha- te coktAH koTayaH sapteti | te ca mahAmantrAH saptakoTisaMkhyayA saMkhyAtA iti || 10 || vRttiH tayostu- AdyAniti | AdyAn pakvamalAn pAkatAratamyApekSayA- 'dhikArayogyAnanugRhya malApohanena sarvajJatvAdinA yuktAn baindavazarIrayoginazca kRtvA teSu viziSTamalapAkavato'STau vidye-zatve yojayati | ananta- sUkSma- zivottama- ekanetra- ekarudra- trimUrti- zrIkaNThazikhaNDisaMjJAn paJcakRtyAdhikAriNaH zuddhAdhvA- dhiSThAtRRnIzvaratattvanivAsinazca karotItyarthaH | aparAMstu saptako-TisaMkhyAtAn mantrAnanugrahakAraNabhUtAn vidyAtattvanivAsinazca karotItyarthaH | teSu cArdhaM sakalaviSaye gurvadhikaraNasya zivasyAnu-grahakarmaNi karaNatvena sthitvA mahApralaye mokSaM yAti | anyat tvardhaM niradhikaraNasya zivasya vijJAnakalAdiviSaye mantrezvara- mAyAgarbhAdhikAriviSaye ca karaNatvaM prApyAdhikAravairAgyAt sRSTyanantaramevApAvRttaM bhavati | taduktaM zrImanmRgendre- prayoktRdehasApekSaM tadardhamakhile'dhvani | kRtvAdhikAraM sthityante zivaM vizati sezvaram || vinAdhikaraNenAnyat pradhAnavikRteradhaH | kRtvA'dhikAramIzeSTamupaiti svAdhvasaMhRtau || (vi0 4|78) iti | te tvatrAtyantamalapAkavanto'dhikArAnapekSAstAn pare pade yojayati | ye tvapakvamalAsteSAM malapAkAntaM vijJAnakalatvamevetyuktaM zrImadrauravAdau || 10 || pralayAkaleSu yeSAM pakve malakarmaNI vrajantyanye | puryaSTakadehayutA yoniSu nikhilAsu karmavazAt || 11 || syAt puryaSTakamantaHkaraNaM dhIkarmakaraNAni | kAMzcidanuhRhya vitarati bhuvanapatitvaM mahezvarasteSAm (zrIkumAravyAkhyAyAM zlokasya pUrvottarArdhayorvaiparItyaM dRzyate |) || 12 || zeSA bhavanti sakalAH kalAdiyogAdaharmukhe kAle | zatamaSTAdaza teSAM kurute svayameva mantrezAn || 13 || tAtparyadIpikA idAnIM pralayAkalasakalayoH svarUpanirNayArthaM zlokatraya-mAha- pralayAkaleSviti | ayamabhiprAyaH- prakarSeNa layaM gataM kalAdidharAntatattvAt-makaM zarIraM yeSAM te pralayAkalAH | pralayAvasthAyAM malakarmamAtrapAzasambaddhA AtmAna iti yAvat | teSu yeSAM malazca karma ca malakarmaNI pakve paripAkaM gate, jJAnAgninA sAhacaryAt, teSAM mahezvaro bhuvanapatitvaM vitarati | tebhyaH prayacchati, dadAtItyarthaH | teSAM teSvapi kAMzcit pakvakarmakAnanugRhya gaNezAn karoti | kAMzcit pakvamalAn mantratantrezvarAn karoti draSTRtveneti | kati mantrezvarA ityAkAGkSAyAM zatamaSTAdazeti | svayameveti | brahmAdisahAyAntaramanapekSyaiveti | taduktaM laiGge- nAdhikAn na ca hInAMstAn mAnasAnAtmanaH samAn | sahasraM hi sahasrANAmasRjat kRttivAsasAm || ityAdi | ebhyo'nye ye pakvamalakarmANaH zeSAH ziSTAste sakalA bhavanti, kalAditattvayogAt | aharmukhe kAla iti | sRSTikAle sarvametat karoti bhagavAn mahezvara iti | puryaSTakadehayutAsta eva nikhilAsu yoniSu devamanuSyatiryagAdiSu vrajanti carantItyarthaH | nanvAtmanAM vyApakatvAdamUrtatvAcca kathaM nikhilayonigamanAgamanasaMbhava ityAzaGkyAha- puryaSTakadehayutA iti | sUkSmazarIrasya puryaSTakA-khyasya jIvopAdheH saMbhavAt tadanusAreNa pazorapi kSetrajJasya gamanAgamane saMbhavata eva | yathA ghaTAkAzasya tadupAdhibhUta-ghaTagamanAgamanAbhyAM gamanAgamane, tathAtrApyupAdhidhar-mANAM gamanAdInAmupahite kSetrajJe saMbhava upapadyata eveti | karmavazAditi | karmAnurUpeNetyarthaH | nanu jIvopAdhibhUtaM puryaSTakaM kimityAzaGkyAha- syAt puryaSTakamantaHkaraNaM dhIkarmakaraNAnIti | puri sthUlazarIre vartamAnaM yadaSTakaM tat puryaSTakam | tat kimityata Aha- antaHkaraNaM dhImakarmakaraNAnIti | buddhyahaGkAramanAM-syantaHkaraNam, dhiyaH karma vyApAro viSaya- nizcayo dhIkarma, tatkaraNAni tannimittAni zabdAdIni ca puryaSTakamiti kecit | taduktam- zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca paJcamaH | mano buddhirahaGkAraH puryaSTakamudIritam || (kAlo0 17|4-5) guravastu dhIkarma ca karaNAni ca dhIkarmakaraNAnIti bruvate | tatrASTakatvaM zabdasparzarUparasagandhabuddhIndriyakarmendri-yAntaHkaraNAtmanA vibhAgAd bhavati | pare karmendriyabuddhIndri-yAntaHkaraNacatuSTaya- prANAdipaJcaka- tanmAtrApaJcaka- kAmakarmAvi-dyAtmanASTavidhaM puryaSTakamityAhuH | tathA coktam- karmendriyANi khalu paJca tathAparANi buddhIndriyANi mana-AdicatuSTayaM ca | prANAdipaJcakamatho viyadAdikaM ca kAmazca karma ca tamaH punaraSTamI pUH || iti || 11-13 || vRttiH pralayAkaleSu madhye yeSAM malaH padvastatpAkavazAdeva karmApi samastaM pakvaM te vrajantIti, mokSamiti zeSaH | malaparipA-kasya zaktipAtadvAreNa mokSahetutvAt | yaduktaM zrImanmRgendre- tamazzaktyadhikArasya nivRttestatparicyutau | vyanati dRkkriyAnantyaM jagadbandhuraNoH zivaH || (vi0 5|1) iti | zrImatsvAyaMbhuve'pi- kSINe tasmin dhiyA sA syAtparaM niHzreyasaM prati (32|17) iti | anye tvapakvamalAH puryaSTakadeha-yutAH santaH karmavazena tadbhogArthaM nikhilAsu yoniSu bhuvanajazarIrAtmikAsu vrajantIti pUrvakriyAnuSaGgo'trApi kartavyaH | 'ete' iti pAThApekSAyAM puryaSTakadehayutA yoniSu vrajan-tIti vyAcakSate | teSAM proktaH zrutivirodhaH, pakvamalAnAmapi punaH saMsArayogAdanirmokSaprasaGgazca doSaH || 11 || atha kiM tatpuryaSTakamityata Aha- syAditi | tatra puryaSTakaM nAma pratipuruSaM niyataH sargAdArabhya kalpAntaM mokSAntaM vA'vasthitaH pRthivyAdikalAntatriMzattattvA-tmako'sAdhAraNarUpaH sUkSmadehaH | yacchrUyate- prayoktryAdimahIprAntametadaNvarthasAdhakam | pratyAtmaniyatam..... (mR0 vi0 12|32-33) iti | tattvasaMgrahe'pi- vasudhAdyastattvagaNaH pratipuMniyataH kalAnto'yam | paryaTati karmavazato bhuvanajadeheSvayaM ca sarveSu || (zlo0 24-25) iti | atazcAyamarthaH- antaHkaraNazabdena manobuddhyahaGkAravA-cinA'nyAnyapi puMso bhogakriyAyAmantaraGgAni kalAkAlaniyativid-yArAgaprakRtiguNAkhyAni sapta tattvAnyupalakSyante | dhIkarmazabde-na buddheradhyavasitatayA grAhyANi pRthivyAdyAkAzAntAni paJca-bhUtAni tatkAraNAni ca zabdAdIni paJcatanmAtrAnyucyante | karaNa-zabdena buddhIndriyANi karmendriyANi (ca) darzayati | nanu- zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhazca paJcamaH | buddhirmanastvahaGkAraH puryaSTakamudAhRtam || (17|4-5) iti zrImatkAlottare zrUyate | satyam- ata eva tatsUtraM tatrabhavatA rAmakaNThena triMzattattvaparatayA vyAkhyAtam | kathaM punarasya puryaSTakatvam ? bhUtatanmAtrabuddhIndriyakarmendriyAntaHkaraNa-saMjJaiH paJcabhirvargaistatkAraNena guNena tadApUrakeNa pradhA-nena kalAdipaJcakaJcukAtmanA vargeNArabdhatvAdityavirodhaH | atha teSu puryaSTakayukteSu madhye kAMzcidanugRhya mahezvaraH, mantra-mahezvara ityarthaH | guhyAtiguhyaguhyatarapavitrasthANvAkhyapaJcA-STakAdInAM bhuvanapatInAmanantaniyuktatvenaiva zruteH, sAJjanat-vAcca | anugRhyeti | svAdhikArAntaM prakaTIkRtajJAnakriyAnaNimA-diyoginazca kAMzcid viziSTapuNyavataH kRtvetyarthaH || 12 || anatipakvamalatvena saMsArayogibhyazca ye zeSAH pakvamalAH santo'pi tatpAkamAndyAnmAyAgarbhAdhikArayogyAste'pi sargaprAra-mbhe'dhikAranibandhanena kalAdinA yogAt sakalA bhavanti | tadyoge'pi te malarahitatvAt zeSA ityuktAH | kriyantaste kena niyuktA ityata Aha- zatamaSTAdazeti | teSAmaSTAdazAdhikazataM svayameva zivo hyapa-nItamalAn kRtvA mantrezapade yojayati | na tu te'nantaniyuktA ityarthaH | kalAdiyogastu teSAmanantakartRka eva, ananto'site prabhuH (ki0 vi0 3|27) ityuktatvAt || 13 || tatrASTau maNDalinaH krodhAdyAstatsamAzca vIrezaH | zrIkaNThaH zatarudrAH zatamityaSTAdazAbhyadhikam || 14 || tAtparyadIpikA zatamaSTAdaza mantrezvarA ityuktam | ke ta ityAkAGkSAyA-mAha- tatrASTau iti | tatra mantrezvarANAM madhye'STau maNDalinaH, krodhAdyAH tatsamAH, aSTAvityarthaH | ziSTA vIrezAdaya iti | etaduktaM siddhAntahRdaye- trividhAste ca vijJAnakalAzca pralayAkalAH | sakalAzceti teSvAdyA malamAtrayutAH pare || malakarmayutA mAyAmalakarmasamAyutAH | sakalA iti teSvAdyA dvividhAH pakvakalmaSAH || apakvakalmaSAzceti atrAdyAnanugRhya tu | vidyezvarAn karotyaSTAvIzo'nyAn manudevatAH || dvyekapakvadvipakvAH syuzcaturdhA pralayAkalAH | pakvobhayAn purAdhIzAn gaNezAn pakvakarmagAn || rudrAn pakvamalAnanyAnaSTAdazazatAdhikAn | sakalastvaSTadhA tridvyekapakvAzca tryapakvakAH || hiraNyagarbhaH + + + sanakAdyAzca yoginaH | AcAryAMzcaiva devAMzca kramAt teSvakarot prabhuH || ityAdi | zaivarahasye ca- vijJAnakalasaMjJaH pralayAkalasaMjJako'tha sakalAkhyaH | trividho'yaM puruSaH syAdekottarabandhasaMbandhAt || vijJAnakalasaMjJAn samAptakaluSAn karoti vidyezAn | aSTAvanugRhya zivo mantrAnapi saptakoTibhidAn || pralayAkalAzca kecid bhuvanezAH pakvakaluSakarmANaH | karmavazAdavaziSTA nikhilAsvapi yoniSu caranti || sakalAH kalAdiyogAt sRSTidazAyAM ta eva nirdiSTAH | zatamaSTAdaza teSvapi mantrANAmIzitAraH syuH || zatarudrAH krodhAdikamaSTamaGguSThamAtrapUrvamapi | vIrezazrIkaNThau mantrezatvena vartante || ityAdi || 14 || vRttiH tAneva vibhajati- tatrASTau iti | atra maNDalino'STau kalAmastakavAsino gahanezAdayaH krodhAdayazca guNamastakasthA aSTAveva | vIrezo vIrabhadraH zataru-drAdhiSThAtA | zrIkaNTho guNatattvanilayo'dhastanabhuvanA-dezca kartA | zatarudrAstu brahmANDadhArakA iti || 14 || paripakvamalA ye tAnutsAdanahetuzaktipAtena | yojayati pare tattve sa dIkSayA''cAryamUrtisthaH || 15 || tAtparyadIpikA nanvevaM saMsaratAM pazUnAM tarhi mokSamArge'vatAro na syAdityAzaGkyAha- paripakvamalA ye tAniti | dvividhA hi paramezvarasya zaktiH, bandhakarI mocikA ceti | tayo-rAdyA'nAdikAlameva pravRttA pazUn pAzajAlairbadhnAti | tasyAM kAlavazAt karmasAmyena virodhAduparatavyApArAyaM mocikA zaktiH svapatanakAlamanveSayantI mahezvare vartamAnA teSu pazuSu nipatati | tatazca saMsArotsAdanahetubhUtazaktyAM nipatitAyAM bhagavAnAcAryamUrtimAsthAya dIkSAM kRtvA malAdipAkaM vidhAya paramezvaratattve saMyojayatIti nAsaMpAdyo mokSamArge'vatAra iti | taduktam- same karmaNi saMjAte kAlAntaravazAt punaH || tIvrazaktinipAtena guruNA dIkSito yadA | sarvajJaH sa zivoyadvat kiJcijjJatvavivarjitaH || zivatvavyaktisampUrNaH saMsArI na punastadA | ityAdi | (ki0 vi0 1|20-22) zaktidvayaM ca bhagavatA'vadhUtapAdenoktam- badhnAti kAcidapi zaktiraluptazakteH kSetrajJamapratihatA tava pAzajAlaiH | jJAnAsinA ca vinikRtya guNAnazeSA- nanyA krotyabhimukhaM puruSaM vimuktau || iti || 15 || (bha0 sto0 17) vRttiH atha tribandhanabaddheSu sakaleSu madhye saH zivaH | paritaH samantAdAdhikyena pakvamalAn sakalAn tirodhAnazaktyupasaMhAre-NAnugrahazaktyA pAzanirodhanAdikyA spRSTAn gurumadhiSThAya dIkSayA pare pade zivasAmyarUpe yojayati | mandamalapAkAMstu mandatarAdizaktipAtena vidvezvarAdipade yojayati | yacchruyate- rudramantrapatIzAnapadabhAjo bhavanti te | sthitau yAnanugRhNAti gurumAsthAya cidvataH || (mR0 vi0 5|3) iti | yo yatrAbhilaSed bhogAn sa tatraiva niyojitaH | siddhibhAGmantrasAmarthyAt (saMpUrNaH zlokaH sArdhatrizaktikAlottaravRttau (1|5) samuddhRtaH |) (svAa0 39|2) iti ca | ata eva vijJAnapralayakevalayorniradhikaraNa eva zivasyAnugrahaH siddhaH | ata eva malasya dravyatvAccakSuSaH paTalAderiva dIkSAkhye-naivezvaravyApAreNa nivRttiH, na tu jJAnamAtrAditi bhAvaH || 15 || baddhAn zeSAnakhilAn viniyukte bhogamuktaye puMsaH | tatkarmaNAmanugamAdityevaM kIrtitAH pazavaH || 16 || tAtparyadIpikA itaraviniyogapUrvamupasaMharati- baddhAn iti | sUkSmadehena ca puryaSTakAkhyena baddhAn zeSAn sakalAn bhogamuktaye viSayabhuktyarthaM viniyuGkte devAdisthAneSu sthUlade-hena saMyojayatItyartha iti || 16 || vRttiH aparipakvamalAMstu- baddhAn iti | eSa ca prAguktAnuvAdaH | atha pazupadArthamupasaMharati- ityevaM kIrtitAH pazava iti || 16 || pAzAzcaturvidhAH syuH puMso malakarmajau matau prathamau | mAyIyatirodhAyakazivazaktisamudbhavau cAnyau || 17 || tAtparyadIpikA idAnImavasaraprAptAnAM lakSaNaparIkSArthamAha- pAzA iti | pazUnAM bandhakAH pAzAH | te ca caturvidhAH catuSprakA-rAH syuH | puMsaH puruSasya pazoH | teSu prathamau Adyau | malakarma-saMjJakau malakarmAkhyau | tatrApi malaH prathamaH pAzaH, tatpUrvakatvAt karmAdInAm | sa tu jJAnaprAgabhAva ityeke | pare timirasadRzo jaDAtmako bhAvarUpo jJAnanivartya iti | guravastu avidyAsaMskArAtmaka ityAhuH | taduktaM jJAnaM bandhaH (1|2) iti zivasUtravArttikakRtA- ahaM mamedamiti yajjJAnaM bhedaprathAtmakam || zabdAnuvedhato jAtaM mAyIyaM malakAraNam | kiraNe ca- malo'jJAnaM pazutvaM ca tiraskArakarastamaH | avidyA hyAkRtirmUrcchA paryAyAstasya vAcakAH || (vi0 2|20-21) iti | dvitIyaH karmAkhyaH pAzaH | mAyIyo mAyAjanyaH sUkSmas- thUlAtmakazarIrAdirUpaH | sa tRtIyaH | tirodhAyakazivazaktisamud-bhavastatsvarUpazcaturtha iti | bandhasya saMsArasya janmamaraNAdilakSaNasya bandhakAbhAve'saMbhavAt pAzasadbhAvasiddhiH | bandhastu zrutyAdipramANasiddha iti | nanu mAyAkAryatvAd malakarmaNormAyAyAM pravRttAyAM tayorudbhaH, prathamabhUtayostayorudbhave mAyAyAH pravRttiriti itaretarAzrayaprasaGga iti cenna, bIjAGkuravadanAditvena tatparihAropapatteriti || 17 || vRttiH atha pAzapadArthabhedamAha- pAzA iti | nanu prAgarthapaJcakaM pAza ityuktam | atra teSAM caturvidhat-voktirviruddheti cenna, bindormahAmAyAtmanaH paramuktyapekSayA pAzatve'pi tadyogasya vidyezvarAdipadaprAptihetutvenAparamuktitvA-datra pAzatvenAnupAdAnamityavirodhaH | ata evAha- puMsa iti | puMst-vamalayoginaH, sakalasyetyarthaH | ata eve zuddhAdhvavAsinAmanantA-dInAM mahAmAyArodhazaktyAtmakameva pAzadvayaM vidyate | tacca mAyAdivanna mohakam, api tu bodhakameveti sarvaM susthitam | nanu yannAdAkhyaM paraM bIjaM sarvabhUteSvavasthitam (sA0 kA0 1|5) iti zruteH sakalasyApi bindukAryayogaH ? satyam, sarvajJatvAdyavinAbhUtena baindavazarIrAdinA'sya yogo nAstItyevamuktam | ke te ityAha- malakarmajau matau prathamAviti | malakarmarUpAvevAtra malakarmajAviti kAryakAraNayorabhedenopa-cArAducyete, tayorevAnantarasUtre lakSaNasya vakSyamANatvAt, tattatkAryakAraNayorAvaraNabhogabhojanayoH phalarUpatayA pAzatvena prasiddhezca | evaM mAyeyatirodhAyakazivazaktisamud-bhavAvityatrApi draSTavyam | prathamAvanAdisiddhau | tatra malaH puMso'nAdi kRtvA jJAnakriyAvArakaH | karmApi pravAhAnAdi, bIjAGkurAdinyAyena karmajazarIrasantAnasyApyanAditvena sthiteH | mAyeyastu kalAdirAgantukaH pAzaH, karmasadbhAva eva tasya sadbhAvAt, tadabhAve'pi pralayakevalino malakarmayogAcca | zivazaktestu pAzAdhiSThAnenAtmani tirodhAyakatvAdupacAreNa pAzatvamuktam, vakSyAmazca || 17 || eko hyanekazaktirdRkkriyayozchAdako malaH puMsAm | tuSakambukavajjJeyastAmrAzritakAlimAvad vA || 18 || tAtparyadIpikA prathamoddiSTasya malasya lakSaNamAha- eka iti | eko'nekazaktiriti malasya lakSaNam | kArmamAyIyayoranekatvAt tannivRttyarthamuktameka iti | tirodhAyakazakterapi pAzatve satyekatvAd malatvaprasaGga iti tannivRttyarthamanekazaktiriti padam | nanvavidyAsaM-skArarUpatAyAM malasyAnekatvAdayuktameko mala iti, iti cenna, jalanidhinimagnAnantanadIjalavadeSAmapyanantAnAM saMsargAdevaikatvopapatterityeke | anye tu jAtyapekSayaikatvavacanam, avAntarAnekajAtisadbhAvAnmAyAkarmaNoranekatvam, tadabhAvAd vAsanAyA ekatvamiti bruvate | tathA jJAnAbhAvarUpatAyAM ca jAtyapekSayaivaikatvavacanam | anyathA kasyacijjJAnodaye sati jJAnaprAgabhAvanivRtteH sakalajaganmokSaprasaGgAditi | bhAvAtmakatve mukhyamevaikatvavacanam | ekasya jJAnodaye'pi nivRttyanivRttyostamovadupapattermalasyAnekazaktitvAccaikasya jJAnodaye taM pratyeva pracchAdanazaktervinAzAditareSAmapa-vargAbhAvaH saMbhavatyeva | tasmAdeko'nekazaktirmala iti | taduktaM kiraNe- vibhorapi malasyAsya tacchakteH kriyate vadhaH | upAyAcchaktisaMrodhaH kasmiMzcit kriyate male || zivajJAnaM tathA tasya zaktisaMrodhakArakam | yathAgnerdAhikA zaktirmantreNAzu nirudhyate || tadvat tacchaktisaMrodhaH (vi0 2|28-30) ityAdi | dRkkriyayozchAdako malaH puMsAM tuSakambukavajjJeya iti | yathA tuSakambukau taNDulena sahaikIbhUtau mUlAGkurAdyutpatteH kAraNam, tathA malo'pi pazUnAM svarUpabhUtajJAnakriyApra-cchAdakatvena karmamAyAdimUlAGkurAdyutpattikAraNatayAtmanA sahaikIbhUtastiSThatIti | taduktaM kiraNe- malazcicchAdako naijo vizuddhiH zivatA svataH iti | tAmrAzritakAlimAvad veti | yathA tAmrAzritA kAlimA sahajA-tasya svarUpabhUtasvarNatAM pracchAdya tAmratAmabhivyajya cAvatiSThate, tathA malo'pyAtmano jJAnakriyAtmakaM svarUpaM pracchAdya pazutvaM cAbhivyaJjayannavatiSThata iti | nanu malasya sahajatve tatkSaye tadvato'pi vinAzaprasaGga iti cetm naivam, tAmrAzritakAlimAvinAze tatsvarUpAvinAzavat sahajamalavinAze'pyAtmasvarUpAvinAzopapatteH | taduktam- sahajA kAlimA tAmre tatkSayAnna ca tatkSayaH || kSayastAmrasya yadvat syAt puruSasya malakSayaH | yathA taNDulakambUke prakSINe na ca tatkSayaH || ityAdi || 18 || (ki0 vi0 2|31-32) vRttiH tatra malakSaNamAha- eka iti | eka eva malaH, jaDatve sati nityatvAjjaDAnAmanekAnAM ghaTAdivadanityatvaM syAt | yadyevaM malasyaikatvAdekasya mokSArthaM tasya nirodhe sarvamokSaprasaGgaH | ata Aha- anekazaktiriti | anekAtmAvAra-kAnekazaktiyuktaH, ata ekasyAH zakteH paripAkena tirodhAnena tadAvAryasyaiva mokSaH | tuSakambukavaditi | yathA taNDulatAmrayoranAdyAvArakatvena sahajaM tuSAdi kAlimA vA pazcAtpAkena rasazaktyA nivartate, evaM malo'pyAtmano'nAdyAvArakaH pAkavazAddIkSayA nivartate | yadi vA yathA zAlyAdestuSAdyaGkurotpattau nimittam, evamAtmano malaH zarIrAdyutpattau nimittam | yathA vA tAmrasya kAlimA rasazaktyA nivartate, tathA malaH zivazaktyA nivartata ityetAvadAtmano dRSTAntaH, na tu sarvasAmyeneti || 18 || karmAnAdi proktaM dharmAdharmAtmakaM vicitraM ca | mAyA ca vasturUpA mUlaM vizvasya nityA sA || 19 || tAtparyadIpikA malAnantaraM karmamAyAtmakaM pAzadvayamuttarazlokapUr-vAparArdhAbhyAM nirUpayati- karmAnAdIti | karmAnAdi pravAharUpeNa, na caikasyaiva karmaNaH sarvadAvas-thAnena | tathA sati bhAvarUpasya karmaNo'nAditvenAtmavannitya-tayA'nirmokSaprasaGgAt | nahi karmAvinAze saMsAranivRttiH saMbhavati | ityevaM proktaM tattvajJaiH | dharmAdharmAtmakamiti dharmAdharmarUpeNa dvividhamiti | vicitraM ceti vividhaphalahetutvAd vicitramityarthaH | tathAhi- sukhAsAdhAraNakAraNaM dharmaH, duHkhAsAdhAraNakAraNamadharma ityeke | anye tu codanAlakSaNo-'rtho dharmaH, tallakSaNo'nartho'dharma iti bruvate | apare dharmaH puruSaguNaH kartuH priyahitamokSahetuH, tadviparIto'dharma iti | ahiMsAlakSaNo dharma iti kecit | caityavandanAdilakSaNo dharma iti bauddhAH | pare paropakAralakSaNo dharma iti | tatrAntyaM trayamanupapannam, pramANAbhAvAt | na ca bauddhAdyAgamAH pramANam, teSAM pauruSeyatayA mUlapramANAbhAve prAmANyAbhAvAt | na caiSAM mUlapramANaM kiJcidu-palabhyate, pratyakSAderdharma prati prAmANyAsaMbhavasyoktatvAt | na copakAralakSaNasya dharmatvam, brAhmaNA dihiMsAderapi tacchatrUpakArAdinA dharmatvaprasaGgAt | nApi hiMsAyA adharmatvam, vrIhyavaghAtaduSTanigrahAgnISomIyapazuhiMsAdera-dharmatvaprasaGgAditi | sa dharmastrividhaH, nityanaimittikakAmyAtmanA tasya bhedAt | tatra yAvajjIvamagnihotraM juhuyAt, yAvajjIvaM darzapUrNamA-sAbhyAM yajeta, yAvajjIvaM jyotiSTomena yejeta ityevamAdivAkyair-niyamena vihitA nityAH | nimittAdupajAyamAnA naimittikAH | tadyathA- vaizvAnaraM dvAdazakapAlaM nirvapet putre jAte (tai0 saM0 2.2.5.3) aSTakA kartavyA ityevamAdivihitA jAteSTyAdayaH | kAmanApUrva-kAH kAmyAH, agnihotraM juhuyAt svargakAmaH (mai0 u0 6|36), darzapUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajeta, jyotiSTomena svargakAmo yajet (Apa0 zrau0 10|2|1) ityevamAdivAkyavihitAH | te dvividhAH- savidyAH kevalAzceti | savidyA IzvarasmaraNapUrvakAH | itarAstadrahitA iti | evaMlakSaNo dharmo dvividhaH- iSTaH pUrtazceti | tatreSTo vaidikaH, pUrtastAntrika iti | pratiSiddho'dharmaH | tadyathA- brAhmaNo na hantavya, surAM na pibet, na zaGkhena pibet toyam ityAdivAkyaniSiddhA brAhmaNahiMsA-dayaH | apare tvadharmazca trividha ityAhuH- nityAkaraNam, naimittikA-karaNam, pratiSiddhakaraNaM ceti | nityanaimittikAbhyAM pratyavAyaparihAraH, kAmyAt svargAdiprAptiH | adharmAnnarakAdigamanamiti | etaduktaM siddhAntahRdaye- kriyAyAH sUkSmarUpaM hi karmAhurdvividhaM ca tat | iSTaM pUrtaM ca tatreSTaM vaidikaM tAntrikaM tathA || pUrtamityucyate sadbhistat punastrividhaM matam | dharmo'dharmastathA citramiti dharmo vidheH padam || sa punastrividhaH kAmyanityanaimittikAtmanA | niSiddho'dharma itaraccitraM kAmyaM punardvidhA || savidyaM kevalaM ceti vidyA cezvaracintanam | pratyavAyahatirvA syAdupAttaduritakSayaH || nityanaimittikAbhyAM syAdadharmAnnArakI gatiH | arvAcInA manuSyAttu pASANAntA sudustarA || kAmyAt svargagatistasmAdUrdhvA brahmAvasAnikA | savidyA devayAnena punarAvRttivarjitA || kevalA pitRyAnena gatiH saMsaraNAtmikA | dharmAdharmAkhyayoH sAmye mAnuSyaM labhate pumAn || karmaNoH sarvagAmI syAccitrAcitraphalodayaH | karmAkhyo'yaM mahApAzo durmocastena jantavaH || itastataH samAkRSya nIyante pazavo yathA | ityAdi | evaM malakarmavazAd mahezvarecchayA mAyA puNyApuNya-phalAnubhavAya stristhAneSu devAdizarIrendriyaviSayAtmanA punaH punaH pariNamate | taduktam- malAt kartRtvabhoktRtve kartRtvAt karma karmaNaH | bhogastadAkSepavazAnmAyAbandhastatastanuH || bhogAdhikaraNaM bhogyA lokAzca karaNAni ca | indriyANIti jAyante bhogasiddhyai tato malaH || abhilASAtmakazceti bIjAGkuraphalAdivat | anAdiH pAzajAlo'NUn badhnAti bhavacakrake || ityAdi | vicitraM cetyanena karmasadbhAve pramANamapyuktam | tathAhi - IzvaradaridrAdibhedabhinnaM vicitraM jagad vicitrakAraNaM vinA na saMbhavati | tacca na dRSTamupalabhyata ityadRSTakAraNakalpaneti tatsiddhiH | taduktaM mAtaGge- jagataH suprasiddhe dve dharmAdharmau tu karmaNI | anAdikAlasaMrUDhe tAbhyAM puM vAsitaH sadA || (vi0 8|98) ityAdi | tasyA mAyAyAzca lakSaNamAha- vizvasya mUlamiti | vizvsya vyaktajAtasya kalAdermUlabhUtA upAdAnabhUtA sA mAyeti | taduktam- kalAdInAM tattvAnAmaviveko mAyA (zi0 sU0 3|3) iti | lakSanapadenaiva tasyAM pramANamapyuktam | tathAhi- vizvaM jagad ekopAdAnajanyam, ekAkAratvAt, yadyadekAkAraM tattadekopAdAna-janyam, tathA ghaTakumbhamRdaGgazarAvakuDyavalmIkAdaya ekAkArA ekamRdupAdAnajanyAH, tathedamapi jaDatvAdinaikAkAram, tasmAdekopAdAnajanyamiti | yadatra sakalakalAdyavaniparyantatattvajA- tAvivekAtmakamupAdAnam, sA mAyeti tatsiddhiH | vistareNaitadupariSTAdupapAdayiSyAmaH | mAyAzabdavAcyatayA tasyAparamArthatvazaGkA syAditi tannivRttyarthamAha- vasturUpeti | sA mAyA vasturUpA paramArthabhUtA vizvamUlatvAdIzvaravaditi | nityA ca sA mAyA | vizvamUlatvAdIzvaravadeveti | anityatve tasyA mUlAntarA-bhyupagame vizvamUlatvAbhAvAt | na ca mAyA mahezvaramAyA-vyatiriktAnAmeva mUlamiti vizvamUlatvAbhAvastasyA iti vAcyam, janyasyaiva mUlApekSatvAdajanyatvamUlatvAbhAve virodhAbhAvA-diti | na ca paramezvarasya vizvamUlatve pramANAbhAvAt sAdhanahInamudAharaNamiti vAcyam, tasya vizvamUlatvazravaNAt | tathAhi- yato vA imAni bhUtAni jAyante (tai0 u0 3|1), sa imA|llokAnasRjata (ai0 u0 1|2), Atmana AkAzaH sambhUtaH (tai0 u0 2|1) ityAdibhirvedavAkyaiH paramezvarasya jaganmUlatvamavagamyate | tato na sAdhanavikalamudAharaNamiti | tathA paramarSiNA vedavyAsena sUtrakRtA paramezvarasya vizvamUlatvaM janmAdyasya yataH (bra0 sU0 1|1|2), zAstrayonitvAt (bra0 sU0 1|1|3) iti sUtradvayenopavarNitam-iti | nanu tarhi na mAyAyA vizvamUla-tvam, paramezvarasyaiva vizvamUlatvAditi cet, naivam, parasparasRSTayoreva mAyAmahezvarayorvizvamUlatvenobhayorapi tadupapatteH | tathAhi- mAyA tAvanna paramezvarAnadhiSThitA jaDA jagadupAdAnaM bhavati, mahezvarazca cetano'pi na mAyAM vinA vizvamUlatAM bhajate nirvyApArodAsInamAtratvAditi tayoH saMsRSTayoreva jaganmUlatvam, ayaHpiNDAgnyoriva kAryakAraNAdIti | mAyA ceti cazabdena mAyAkAryasya vizvasya vasturUpatvamupavarNitam | na ca prapaJcasya mithyAtvAdetadanupa-pannamiti vAcyam, tatra pramANAbhAvAt | nanu vimataH prapaJco mithyA, dRzyatvAt, yad yad dRzyaM tattanmithyA yathA zuktirajatam, tathAyamapi dRzyaH, tasmAnmithyetyanumAnAt prapaJcamithyAtva-siddhiriti cet, naivam, zuktirajatasya tadvyatiriktasyedaM rajatamiti bhrAnti-gocarasyAparamArthabhUtasya sadbhAve pramANAbhAvAt | nanu vimataM rajatajJAnaM rajataviSayam, rajatajJAnatvAt, samyagrajata- jJAnavadityanumAnAt tatra zuktau rajatasadbhAvaH siddhaH | nAsau sat, tadAnIM bhrAntatvabAdhyatvayorasambhavAt, samyagrajatavat | nApyasat, zazaviSANa iva khyAtibAdhayorasaMbhavaprasaGgAt | nApi sadasat, viruddhatvAditi siddhaM tasya sadasadvilakSaNatvam | tadevAnirUpitarUpatvaM mithyAtvaM ceti | taduktam- sattve na bhrAntibAdhau stAM nAsattve khyAtibAdhakau | sadasadbhyAmanirvAcyA'vidyA vedyaiH saha bhramA || iti | tadetadasAram, alaukikasya rajatasya paramArthabhUtasya tatra prati-bhAsAt | tathA hi- dvividhaM hi rajataM laukikamalaukikaM ceti | tatra laukikaM valayakaraNAdisamartham, alaukikamatra pratibhAsamAnaM tadasamartham | tasya dvitvAdisAmyena paramArthatvAnna mithyAtvam | na ca nedaM rajatamiti jJAnenAsyA bAdhaH, apekSitalaukikarajata- vivekakhyApakatvenAsyAbAdhakatvAt | athAlaukikarajatAvabodhe laukikarajatArthinastatra pravRttyabhAvaprasaGga iti cenna, alaukikasyApi laukikabhedA-grahaNena pravRttyupapatteH | athavA'laukikasya laukika-tAM manyamAnastatra pravartata iti | tathAnirvacanIyarajatAvabodhe ca pravRttyasambhavAd bhavatA ca maduktamArgAnusAra AzrayaNIya eva | ato nAnirvacanIyA- paramArtharajatasadbhAva iti dRSTAntAbhAvAnna prapaJcamithyAtvasiddhiH | nanu bhedAgrahaNasya pravartakatve nAlaukikarajatakalpanA saMgacchate, zuktirajatayoreva gRhyamANasmaryamANayorbhedAgraha-NAd rajatArthinastatra pravRttyupapatteH kalpanAgauravaprasaGgAt | tathAhi- idaM rajatamityatra idamanubhavaH purovartizuktiviSayaH | rajatamiti tu sadRzadarzanasamudbuddhasaMskArajaM dezAntaragata-rajataviSayaM smaraNam | tatrAnubhUyamAnasmaryamANayoH zuktirajatayorbhedAgrahaNAdeva rajatArthinaH purovartini zuktirajate pravRttyupapa-tternAlaukikarajatakalpanamupapannamiti | tatra ca na mithyAbhUtaM kiJcidastIti prapaJcamithyAtvAnumAnasya dRSTAntAbhAvAdaprAmANyamiti | naivam, tacchabdollekhanazUnya-tayA rajatajJAnasya smRtirUpatvAsaMbhavAt | tasmAdatrAlaukikaM rajataM bhAsata iti | naitadevam, alaukikarajatagrahaNasya pravartakatvA-nupapatteH | na cAlaukikasya laukikatAM manyamAnaH pravartata iti vAcyam, anyathAkhyAtivA-daprasaGgAt | na ca laukikabhedAgrahaNAt pravRttiH, svarNabhedAgraha-Nena tadarthinastatra pravRttiprasaGgAt | na ca gRhyamANayorbhedAgraha-NaM pravartakamiti svarNAgrahaNena tadarthinastatra pravRttyabhAva iti vAcyam, laukikarajatasyApyagRhya-mANatayA tadarthinastatra pravRttyasaMbhavAt | na cAnena rajatajJA-nena tasyApi grahaNamiti vAcyam, dezAntarasthatayendriyagocaratvA-saMbhavAt | na cedaM smRtyanubhavAtmakaM purovartidezAntaragata-rajatadvayaviSayaM vijJAnadvayamiti vAcyam, indriyasaMprayogajanya-tvAt tacchabdollekhazUnyatvAcca rajata-jJAnasya smRtitvAsaMbhavAt | tasmAdatra bhAsamAnaM rajatamasaditi zUnyavAdino mithyAtvaM cAsadviSayatvamiti prapaJcamithyAtvAnumAnAt prapaJcasyApyasat-tvamiti | naitadevam, asadrajatAvabodhe rajatArthinastatra pravRttyanupa-patteH | athAsadrajatasya sadrajatabhedAgrahAt tadabhedagrahAdvA pravRttyupapattiriti cet, naivam, rajatazuktyoreva bhedAgrahaNAdabheda-grahaNAdvA pravRttyupapattau tadvyatiriktAsadrajatakalpanAsaMbhavAt | tasmAdatra rajatajJAnaM svagataM rajatAkAraM bahiH zuktimastake prakAzayatItyAtmakhyAtivAdinaH | asataH khyAnA-yogAt satazca dezAntarasthatvAdarajatasya rajatadhIgocaratvAsaMbha-vAcca jJAnagatarajatAkArasya bAhyatayA'vabhAso bhrama iti | jAgrajjJAnAni ca svAkAravyatiriktArthazUnyAni, jJAnatvAt, svapnajJAnavaditi jJAnAdvaitavAdI | jJAnamAtraM sarvaM tadanyAsattvasyAnenAnumAnenAvagatatvAditi | naivam, asyAnumA-nasya pakSahetudRSTAntAdigrAhakajJAnaiH svavyatiriktArthavadbhir- vyabhicArAt | teSAmagrAhyatve'SyAnumAnasyAzrayAsiddhisva- rUpAsiddhidharmyasiddhadRSTAntatvAdidoSaprasaGgaH | na ca svapnajJAnAnAM svAkAragrAhakatvam, vijJAnAnaM sAkAratve pramANAbhAvAt | na ca nIlajJAnaM pItajJAnamityAdipratikarma-vyavasthAnyathAnupapattyA tajjJAnAnAM nIlapItAdyAkAravattva- siddhiH, nIlapItAdeH karmakArakatayA pramANyAt | tasmAt svAkAraM bahIrUpatayA na khyApayanti bhrAntaya ityAtmakhyAtya-saMbhavaH | kiM tarhi bhrAntijJAnAnAM bhrAntatvam, anAdivRddha-vyavahArAvagatasvaviSayaparityAgena viSayAntaropasarpaNamiti brUmaH | tatra ca pramANaM nedaM rajatam, api tu zuktiketi bAdhakapratyayAnantaramidaM zuktizakalaM rajatarUpeNa mayA pratyAkalitamityabAdhyamAnaM pratyabhijJAtmakaM pratyakSamupa-labhyata iti | tadviparItAnirvacanIyAlaukikakhyAtyasatkhyAtyAtmakhyA-tyAdipratipAdakAnAM pramANAnAmagnyanuSNatvapratipAdakakRta-katvAnumAnavadaprAmANyamiti | taduktaM nyAyavidbhiH- vijJAnAnAM yathArthatvaM sarveSAM kecidUcire | tadasAdhvanyathAkhyAtirmAnasyAmIyate dhiyA || iti | tathA anumAnAdapyanyathAkhyAtiratrAvagamyate | tathA hi- vimatA rajatArthinAM purovartini zuktizakale pravRttiH svagocare rajata-jJAnapUrvikA, rajatAditsAdhInapravRttitvAt, samyagrajatapravRttiva-diti | zuktizakalaM vA rajatajJAnaviSayaH, rajatAditsAdhInapravRtti- viSayatvAt, samyagrajatavaditi | tathA nedaM rajatam, api tu zuktiketi bAdhakapratyayazca pakSAntareSu nopapadyate, zuktau rajatarUpatA-prAptyabhAvAt | prakArAntareNa bAdhakapratyayaprasaGgazca- nedaM sadrajatam, api tvasadrajatamiti | nAtra sadrajatamasti, api tvanyatreti vAnirvacanIyakhyAtipakSe | nAtra valayakaraNasamarthaM rajatamastyapi tvanyatreti, nedaM valayakaraNasamarthaM rajatamapi tvalaukikamiti vA prAbhAkaraikadezIyamImAMsakapakSe | nedaM sadrajatamapi tvasadra-jatamiti, nAtra sadrajatamastyapi tvanyatreti vA'satkhyAtipakSe | nAtra rajatamastyapi tvAntaramityAtmakhyAtipakSe | rajatAd bhinnamidaM zuktizakalamiti bhedagrahaNapakSe bhavediti | tasmAdanyathAkhyAti-vyatiriktakhyAtInAmasaMbhava iti | rajatArthipravRttyasaMbhavAcca khyAtyantarAsaMbhavaH | anantavastubhedAgrahaNasadbhAvAt purovartini tadarthinAM pravRttiprasaGgaH | na ca gRhyamANayorbhedA-grahaNAt pravRttiH, ghaTapaTayorgRhyamANayostadAnIM bhedagrahaNAbhAvena ghaTArthinaH paTe pravRttiprasaGgAt | na ca dharmipratiyogigrahaNavelAyAM tadabhedagrahaNopapattiH, ubhaya-grahaNapUrvakatvAd bhedapravRtteriti | atha bhedasya svarUpatvAt svarUpagrahaNena bhedasyApi gRhItatvAd bhedAgrahaNAbhAvenApra-vRttiriti cet ? na tarhi rajatArthinaH purovartini zuktizakale pravRttiH, svayamprakAzamAnayorgrahaNasmaraNayoridaM rajatamiti jJAnayor-gRhyamANasmaryamANayozca zuktirajatayoH svarUpAgrahaNena bhedAgrahaNAsaMbhavAt | kiJca, bhedAgrahaNasya pravartakatve zabdArthasambandhagrahaNAsaMbhavaprasaGgaH | tathAhi- gAmAnayeti prayojakavAkyazravaNasamanantaraM prayojyavRddhapravRttimupalabhamAno bAla evamavagacchati- asya gamanakriyAhetuH prayatno jAta iti, svAtmani gamanAdikriyAyAH prayatnapUrvakatvadarzanAt | prayatnakAraNatvenecchAM gamanAnu-mitaprayatnenAnuminoti, icchAkAraNatvena ceSTasAdhanajJAna-kAraNatvena ca prayojaka-vRddhavAkyaM jJAnapUrvakAlavarti, tatkAraNavastvantarAbhAvAt | tata anIyamAnamarthamupalabhamAno'-yamarthasamudAyo'nena zabdasamudAyAdavagata iti jAnAti | pazcAdAvApodvApAbhyAM vizeSato'dhyavasyati- asyArthavizeSa-syAyaM zabdavizeSo vAcakaH, asya padavizeSasyAyamarthavizeSo vAcya iti vA | atrAgrahaNasya jJAnaprAgabhAvarUpatayA'zabda-janyatvAcchabdazaktikalpanAnavakAzaH, jJAnadvAreNecchAprayat-nAvutpAdya zabdasya pravartakatvAditi candradvitvazaGkhapItimAdi- bhramAdiSu na bhedagrahaNasaMbhava iti | tasmAnna bhedAgrahaNAt pravRttiH, api tvanyathAgrahaNAditi brUmaH | nanu zaivaiH zAstre anyathAkhyAtirAzrIyata iti kuto'vagatam, bhUta-zuddhitantre uktatvAt | tathAhi- anyathAkhyAmupAzritya sAMkhyavacchivazAsanam | yA anirvacanIyeti tathA siddhAntavAdataH || vedAntavAdinAM dRSTimAzritaM vaiSNavaM matam | iti | sAMkhyAmiti ca sezvarasAMkhyaM vivakSitam, itarasyAkhyAti-vAditvAt | tathA (pyu?- hyu) ktaM sAMkhyAcAryaiH- viparyayo mithyA-jJAnamatadrUpapratiSTham (yo0 sU0 1|8) iti sUtreNAnyathAkhyAtipratipAdanAt | tasmAcchuktyavidyAsamud-bhatasya zuktyadhiSThitasya zuktivyatiriktasyAdhiSThAnayAthAtmya-jJAnanivartyasya mithyAbhUtasya rajatasyAbhAvAt prapaJcamithyA-tvAnumAnaM dharmyasiddhaduSTAntatayA na prAmANyasampada-madhigacchatIti | tathAtmano'pi svataH siddhasya zrutipramANadRzya-tvAd hetorvyabhicAraH | kiJca, prapaJcasya dharmiNo dRzyatvena hetunA yathA sAdhyate, tathA dRzyatvasya hetormithyAtvasya sAdhyadharmasya mithyAtvaM yadyanenaivAnumAnena sAdhyeta, tadA hetoH pakSaikadezatayA pakSe vRttyabhAvAdanizcitapakSavRttirasiddha ityasiddhatvam, prapaJcamithyAtvasya dharmiNo'nyatra prapaJcavada-siddherAzrayaikadezAsiddhatvaM ca prasajyate | taddvayasya mithyAtvAsAdhane tatra vartamAnatvAd dRzyatvasya vyabhicAraH | pramANAntareNa tanmithyAtvasAdhane tanmithyAtvasya mithyAtvA-sAdhanAt tatra dvayorvyabhicAraH | tasyApi mithyAtvasAdhane'nti-masya mithyAtvasya mithyAtvAsAdhanAt (tatra dvayorvyabhicAraH | tasyApi mithyAtvAsAdhane'ntimasya mithyAtvasya mithyAtvAsAdha- nAt ?) tatra vartamAnatayA hetorvyabhicA-raH | tathA mithyAtvaM yadyasattvaM tadA san ghaTaH san paTa ityAdipratyakSabAdhaH | prapaJcasya dharmiNo mithyAtvasya dharmasya hetordRzyatvasya zuktirajatasya dRSTAntasya ca zazaviSANakalpatvenAzrayA- siddhyAdidoSaprasaGgaH | teSAM sadbhAve hetorvyabhicAraH | ityubha-yathA zUnyavAdinAM na vAde'dhikAraH | taduktam- adhikAro'nupAyatvAnna vAde zUnyavAdinaH (zlo. vA., nirA0 129) iti | yadi jJAnanivartyatvam, tadA ca pratyakSAdivirodhaH, pratyakSA-dinA mudgaraprahArAdinivartyatvopalambhena kAryakalpyajJAnanivar-tanayogyatAyA asaMbhavAt | na ca kalpakoTizatasahasravartinAM padArthAnAM kAraNAntaravinaSTAnAmajJAnAdavinAzo ghaTata iti | yadi sadasadvilakSaNatvaM mithyAtvam, tadApi pratyakSAdi-virodhaH, pratyakSAdinA padArthAnAM sattvAsattvayorupalambhAt | tathA viruddhatvAcca sadasattvavadekasya padArthasya na sadasadvai-lakSaNyopapattiH | dezakAlabhedena tvarthAnAM sadasattvayorupapattiH | ubhayavailakSaNyaM tu na kathaJcidupapadyata iti | atha bAdhyatvamiti cedastu | bAdhyatvaM yadi nAzitvam, tadAMze siddhasAdhyatAMze dharmigrAhakapramANabAdhA ca | kAlAdyavaniparyantatattvAnAM tatkAryA-NAM ca vinAzitvasya siddhatvAt, mAyAyAH svagrAhakapramANena nityatvasya siddhatvAcceti vizvakAryakalApasya kAraNApekSAyAM tanmUlatayA mAyAsadbhAvasiddhiH | atastasyA nityatvam, vizvakAryakAraNatayAkAryatvenAnityatvAsambhavAt, tasyAzca kAraNAntarakal- panAyAmanavasthAprasaGgAcca | nityatvaM kasyacidAzrayaNIyam | tat kalpanAgauravaparihArAya prathamabhU-tAyA mAyAyA evAbhyupagatamiti dharmigrAhakeNaiva pramANena tannityatvamapi siddhamapi na dharmigrAhakapramANavirodhaH | na cAnena tasya bAdhAsaMbhavaH, asya tanmUlatayA tadabhAve mAyA-sadbhAvaseddherAzrayAsiddhidoSa- prasaGgAt | atha bAdhAtmaka-bodhaviSayatvaM bAdhyatvam, tasya (tacca) zuktirajjvAdAvupajAtara-jatasarpAdijJAne'pyastIti na sAdhyahInamudAharaNam | tathA hi- anAdisiddhasvaviSayarajatAdiparityAgena viSayAntare zuktyAdAvupasarpaNAd mithyedaM mamotpannaM rajatAdijJAnamiti bAdhAtmakabodhaviSayatA rajatAdijJAnAnAmupalabhyate | taddRSTAntabalAt prapaJcasyApi bodhAtmakabodhaviSayatvaM sAdhyata iti na kazcid doSa iti cet, naivam, siddhasAdhyatAprasaGgAt | tathA hi- sarvo vai rudraH (ma0 nA0 10|11) ityAdizruteH vicAratastu rudrasya sthUlametacca-rAcaram ityAdismRtezca zarIrazarIrirUpatayA sarvasya rudrAtmaka-tvAvagamAt sarveSAmapi padArthAnAM rudrAtmakatvAvabhAsasya bhramarUpatvam | tena nAyaM prapaJco'zivAtmakaH, kintu rudrAtmaka eveti bAdhAtmakabodhaviSayatvasya siddhatvAt siddhasAdhyatAprasaGga iti | athAzivAtmatAgocarA ye pratyayAH prapaJcaviSayAsteSAM mithyAtvamanyathAkhyAtirUpatvaM sAdhyata iti cet, tarhi siddhaM naH samIhitam, prapaJcasatyatvAvirodhAt | nahi rajjau sarpajJAnotpAdena rajjusatyatvaM virudhyata iti | tasmAd yuktamuktaM mAyA ca vasturUpeti | aparamArthAt paramArthavastUtpAdAsambhavAcceti | apare punarmAyA ca vasturUpetyetad vAkyamanyathA vyAcacakSire | tathAhi- mAyA vasturUpA zivarUpA, tatkAryaM ca jagacchivarUpam, zivAd bhinnasya kasyacidasaMbhavAt | tathAhi- jJAnasvabhAva evAyamAtmA zivo mAyAtatkAryAtmanA'vabhA-sate | tataH sa eva tadubhayamiti | na ca tathA sati zivasya pariNAmitvamiti cAcyam, vivartavAdAzrayaNAt | apracyutasvasvabhAvasya vastuno'-nyathAbhAvo vivartaH | yathA rajjoH sarpatvam | nahi rajjau sarpabhAva-kAle pariNAmAdi dRSTamiti mahezvarasyApi jagadrUpatve tadvadeva pariNAmAdikAsaMbhava iti ziva eva mAyAtatkAryAtmanA bhAsata iti | taduktamIzvaragItAyAm- sa eva mUlaprakRtiH pradhAnaH puruSo'pi ca | vikArA mahadAdIni devadevaH sanAtanaH || (7|31) iti | nahi rajatAderanyatra vidyamAnasya zuktikAdau bhramadarzanA-dasya prapaJcasyAnyatrAsaMbhavAd bhramarUpatvAsaMbhava iti vAcyam, pUrvadarzanamAtrasya bhramahetusaMskArahetutayA prayojaka-tvenAnyatra vidyamAnatayA'prayojakatvAt | tasmAt pUrva-pUrvadivasajanmakalpAdiSvanubhUtasyottarottaradivasajanmakalpAdiSu bhramasaMbhava iti na kazcid doSaH | taduktaM zatakakAreNa- sarvavikalpavihInaM zuddhaM zAntaM vyayodayavihInam | yat paratattvaM tasmin vibhAti SaTtriMzadAtma jagat || darpaNabimbe yadvannagaragrAmAdi citramavibhAgi | bhAti vibhAgenaiva ca parasparaM darpaNAdapi ca || vimalataraparamazAmbhavabodhAt tadvad vibhAgazUnyamapi | anyonyaM ca tato'pi ca vibhaktamAbhAti zivarUpam || iti || 19 || (pa0 sA0 11-13) vRttiH karmaNo'nAditvaM pravAhAnAditayetyuktam | vaicitryaM ca sAdhanabhedAt | sAdhanaM ca kartrAdivizeSaH, vicitrabhogabhedAt-makaphaladarzanAcca | mAyA ca tAvad vasturUpA | na tu vedAntavA-dinAmivAsatyarUpA | vizvasya kalAdeH sAdhAraNasya, bhuvanA-dyAtmano'sAdhAraNasya, sUkSmadehAtmana ubhayarUpasya, bhuvanajazarIrAtmanazcAzuddhasya sarvasya jagato mUlamupAdA-nam, upAdAnaM vinA kAryAnutpatteH | sA ca nityA, paramakAraNa-tvAt, anityatve tvanavasthAprasaGgAcca | ata evaikA sA jJeyA | eSa ca nyAyaH zuddhAdhvopAdAnabhUtasya bindorapi samAnaH | nanu tatra uddezasUtre mAyeyaH pAzatvenoddiSTaH, atra mAyAyA lakSaNamuktamiti virodha iti cet, satyam | mAyAyAH svato bandhakatvAbhAvAt tatra tatkAryamuddiSTam | atra tu tasya kAraNAdhI-natvAt kAraNasya lakSaNamuktam | kAryasya tu vistRtatvAt pazcAllakSa- NamabhidhAsyata ityavirodhaH || 19 || pAzAnugrAhitvAt puruSatirodhAyikA vibhoH zaktiH | pAzatvenAbhihitA pAzAzca caturvidhAstvevam || 20 || tAtparyadIpikA idAnIM zaktigaNaM nirUpayati- pAzeti | malakarmamAyAkAryANAM pAzAnAmacetanatayA paramezva-razaktyAvezaM vinA pazubandhanasAmarthyAbhAvAt svAvezena pAzAnugrahaM svakArye pravartanaM kurvatI puruSatirodhAyikA puruSAcchAdikA vibhoH paramezvarasya zaktiH pAzatayoktA tattvajJairiti | pAzAzca caturvidhAstvevamityupasaMharati | evamuktena prakAreNa pAzAzcaturvidhA ityarthaH | nanvarthapaJcakaM pAza ityupakramya pAzAzcaturvidhA ityupasaMhAre pUrvAparavirodha iti cennaivam, sthUlasUkSmavibhAgenoktAyA mAyAyA ekatvavivakSayA cAturvidhyAbhidhAnAditi | pAzAzca caturvidhAstvevamityupasaMhAra-vAkyasthena cazabdena zAstrArthopasaMhAro dyotitaH | evaM trividhaM tattvamiti || 20 || iti tattvaprakAzatAtparyadIpikAyAM patipazupAzAtmakavicA-raH prathamaH paricchedaH || vRttiH itthaM sAkSAt pAzatrayamuktvA zakterupacAreNa pAzatvamiti darzayannuktArthamupasaMharati- pAzeti || 20 || zuddhAni paJcatattvAnyAdyaM teSu smaranti zivatattvam | zaktisadAzivatattve IzvaravidyAkhyatattve ca || 21 || puMso jJakartRtArthaM mAyAtastattvapaJcakaM bhavati | kAlo niyatizca tathA kalA ca vidyA ca rAgazca || 22 || avyaktaM mAyAto guNatattvaM tadanu buddhyahaGkArau | cetodhIkarmendriyatanmAtrANyanu ca paJcabhUtAni || 23 || tAtparyadIpikA atha dvitIyaH paricchedaH atha saMkSepeNoktAnAM patipazupAzAnAM vistAramupadizati- zuddhAnIti | atrAdyaM paJcakaM zivasvarUpatvAcchuddham, madhyamaM saptakaM zuddhAzuddham, pazurUpatvAt | kathamatra saptakatva-mityata Aha- puMso jJakartRtArthaM mAyAtastattvapaJcakaM bhavati | puruSasya jJAnArthaM kartRtvArthaM ca mAyAtaH tattvapaJcaka-mutpadyate | tena kAraNabhUtA mAyA, kAryabhUtaM paJcakam, tadupahitaH puruSaH saptama iti saptakatvam | taduktaM zaivarahasye- mAyA kAlo niyatiH kalA ca vidyAbhilASakRt puruSaH | klRptAni saptadhaivaM zuddhAzuddhAni tattvAni || iti | ziSTaM kevalAzuddhamavyaktAdipRthivyantam | avyaktasya mAyAta udbhavaH, avyaktAd guNatattvasya, guNatattvAd buddheH, buddhi-tattvAdahaGkArasya, ahaGkArAd manobuddhIndriyakarmendriya-tanmAtrANAmudbhavaH, tanmAtrebhya AkAzAdipRthivyantAnAmiti || 1-3 || vRttiH itthaM sakalaviSayaM pAzatrayamubhayaviSayAM tirodhAna-zaktiM coktvA mayottIrNaviSayaM zuddhAdhvasvarUpaM pAzamAha- zuddhAnIti | zuddhAni zuddhatattvAni | kiM tAni nityAni, utAnityAni ? nityatve sRSTivirodhaH, anityatve kiM teSAmupAdAnamityata Aha- teSu madhye zivatattvaM bindvAtmakam AdyaM pradhAnamupAdAnaM smaranti pUrvAcAryAH | paramopAdAnatvenaiva cAsya mAyAvan- nityatvaM siddhamityuktam | atazcAnyAni catvAri tAni tatkAryANIti bhAvaH | taduktam- mAyopari mahAmAyA (rau0 saM0 4|28) iti | idamatrAkUtam- vidyAditattvAnAM vicitrabhuvanAdisannivezAdimat-tvena zruteH kArya-tvAvyabhicArAt tattattvavAsinAM ca zarIrAdi-yogAt tatkAraNaM mahAmAyAtmakaM siddhamiti | yaduktam- upAdAnaM zarIrANAM vidyAvidyezvarAtmanAm iti | kiJca, nAdAdidvAreNa mantratantrAdyut- pAdakatvamapyasyAH zrUyate- zakternAdo bhaved bindurakSaraM mAtRkA tataH (mR0 kri0 1|2) ityAdi | itthaM bindvAtmakaM zivatattvaM prasAdhya tatkAryANi catvAri tAni kinnAmAnItyata Aha- zaktisadAzi-veti || 21 || evaM zuddhAni tattvAni saMkhyAto nAmatazcoktvA'tho'zu-ddhAnyapi tathaivoddizati- puMsa iti | puMso baddhAtmano'jJakartRtArthamajJatvakartRtvasiddhyai mAyAtaH sAkSAt pAramparyeNa ca kAlAditattvapaJcakaM bhavati | paJcakaJcukayuktasyAsya bhoktRtvena puMstvamlayogAt puruSatat-tvAkhyA bhavatIti vakSyati || 22 || kiM ca- avyaktamiti | dhIkarmendriyeti, buddhIndriyakarmendriyANItyarthaH | avyaktA-dIni paJcaviMzatitattvAni mAyAtaH pAramparyeNotpannAnIti vakSyAmaH | atra lakSaNoktyavasareNa, eteSAM ca || 23 || puruSasya bhogahetoH pradhAnato viMzatirbhavet tryadhikA | yasmAt prakRtiguNAnAM nAtyantaM vastuto bhedaH || 24 || tAtparyadIpikA kimarthameSAmutpAdaH kRto bhagavatA mahezvareNetyAzaGk-yAha- puruSasyeti | puruSasya pazoH svakRtapuNyApuNyaphalabhUtasukhaduHkhAnu-bhavArthameSAmutpattiH | bhogastu bhogAyatanaM bhUtAtmakaM zarIram, bhogasAdhanAnIndriyANi, bhogyAn zabdAdiviSayAn vinA na saMbhavatIti bhogArthameSAM janmeti siddham | avyaktaguNatattva- yoratyantabhedAbhAvAnna ca tattvAdhikyamiti | etaduktaM zaivarahasye- avyaktabuddhyahaGkRtimanAMsi catvAri zabdamAtrAdyam | zrotrAdyaM vAgAdyaM viyadAdyaM paJcakaM ca pRthak || tattvacaturviMzatikaM triguNAtmatayaiva kevalAzuddham | iti || 4 || vRttiH sarveSAM caiSAM kutra kutropayogaH ? kiJca, pradhAnAt sAkSAjjAtAni kAni ? tattvAntaravyavadhAnena jAtAni kAnIti sarvaM darzayiSyAmaH | nanu avyaktaM mAyAtaH (zlo0 23) ityAdinA prakRtyadhastanatattvAnAM caturviMzateruktatvAt kathamatra tryadhikA viMzati-rucyate ? ata Aha- yasmAt prakRtiguNAnAmiti | guNAnAmeva prakRtitvena sAMkhyairabhyupagamAt tannirAsAya teSAmacaitanye satyanekatvAd ghaTAdInAmiva kAraNAntareNa bhavitavyamiti prakRtisiddhirasmAbhirucyate | tataH kAryakAraNayorabhedavivakSa- yaivamuktamityavirodhaH || 24 || vyApakamekaM nityaM kAraNamakhilasya tattvajAtasya | jJAnakriyAsvabhAvaM zivatattvaM jagadurAcAryAH || 25 || tAtparyadIpikA prathamoddiSTaM zivatattvaM lakSayati- vyApakamiti | vyApakaM vyAptaM sarvagatamityarthaH | ekamadvitIyaM sarva- bhUtasvarUpeNAvasthitamityarthaH | nityam anazvaram | akhilatattva-jAtasya kAlAdipRthivyantasya kAraNamutpAdakam | jJAnakriyAsva-bhAvamiti | jJAnamAtraM kriyA vyApAraH sAkSitvaM svabhAvo yasya tattvasya tat zivatattvamiti tallakSaNam | jagadurAhuH | AcAryA Agamavida iti | athavA svavyatiriktamasti cet tadakhilaM vyApnotIti vyApakamityuktam | svasamAnAsamAnapuruSAntarAbhAvAdekatvam | vyAptyekatve cAkAzasyApi sta iti tannivRttyarthaM nityapadopAdAnam | vyAptinityatvaikatvAni pazorapi vidyanta iti tannivRttyarthaM kAraNama-khilasya tattvajAtasyeti padam | mAyAyAzca vyApakanityatvaikatvAkhila- kAraNatvasadbhAvAt tannivRttyarthaM jJAnakriyAsvabhAvamutyuktam | ato yad vyApakamekaM nityamakhilatattvakAraNaM jJAnakriyAsvabhAvam, tacchitatattvamiti | etaduktaM zvetAzvatare- sarvAnanazirogrIvaH sarvabhUtaguhAzayaH | sarvavyApI sa bhagavAMstasmAt sarvagataH zivaH || (3|11) iti | zivadharmottare ca- AdimadhyAntanirmuktaH svabhAvavimalaH prabhuH | sarvajJaH paripUrNazca zivo jJeyaH zivAgema || iti | siddhAntahRdaye ca- kUTasthamamRtaM brahma satyamekamavikriyam | niSpratyanIkaM citsaukhyaM nityatRptamaluptadRk || adhvAtItaM paraM vyoma vizvavyApi nirAmayam | aNIyo'NorajaM nityamuktaM ca mahato mahat || apratarkyamarUpAdi niraupamyamalakSaNam | sadAtmakaM svayaMjyotiravAGmanasagocaram || atanniSedhamArgeNa jJAyate yacca sUribhiH | yacca bhrAmakavat kartR jJApakaM ca pradIpavat || mAyAsahAyaM tatprAhuH zivatattvaM manISiNaH | iti || 5 || vRttiH yathoddiSTeSu tattveSu prathamoddiSTaM tAvacchivatattvaM lakSayati- vyApakamiti | yatprAk zuddhAdhvopAdAnatvena bindvAtmakaM zivatattvaM sAdhitaM tad vyApakam, zuddhAzuddhAtmano jagato nijapariNati-rUpAbhirnivRttyAdibhiH kalAbhirvizvaM vyApnotItyarthaH | yadAhuH- kalAvasthAni tattvAni tattvastho bhuvanavrajaH (mR0 kri0 8|71) ityAdi | tacca ekam, paramakAraNatvAt | anekatve hi jaDatve satyaneka-tvAd ghaTAdivat kAryaM syAdityuktam | ata eva nityam, anityatve paramakAraNatvAbhAvAt, tasyApi copAdAnAntarApekSAyAmana- vasthAprasaGgAcca | nikhilasya ca zuddharUpasya tattvajAtasya kAraNam upAdAnam | na tvazuddhasya tattvasya, tasya mAyotpannatve-noktatvAdasya ca zuddhatvenAzuddhakAraNatvAyogAt | kiJca, jJAnakriye svasmin sthite AtmanAM bhAvayatIti jJAnakriyAsva-bhAvam | ayamarthaH- tattadbhuvanezvarArAdhanAd dIkSayA vA svakAryabhUtazuddhAdhvabhuvanaprAptAnAM jJAnakriye prakaTayatIti | yaduktaM zrImanmataGge- zAntyatItaM paraM tattvamavinAzyavyayAtmakam | yenonmIlitasAmarthyAH pazavo (pazavaH zivatAM gatA iti mudritagrantapAThaH zuddhaH |) jIvatAM gatAH || (vi0 3|32-33) iti | ata evAsya bodhakatvam | nanu mAyApi kalAdidvAreNa jJAnakri-yAprakAziketyuktam, satyam, mayotpannasya jJAnAdeH kiJcidviSaya-tvAdanAtmAdAvAtmAdibhAvanAhetutvAcca sA mohikA | idaM tu sarvaviSayajJAnAdiprakAzakatvAcchAstrasiddhopAdAnadvAreNa zivAdizuddhavastubodhakatvAcca bodhakamityavirodhaH | yadvA jJAna-kriyAkhyaM svaM dhanamAtmanAM bhAvayatyabhivyanaktIti jJAnakri-yAsvabhAvam | athavA jJAnakriye asya na svabhAva iti naGprazleSa-NAjjaDarUpatayA vyAkhyeyam, na tu jJAnasvabhAva-tayA, upAdAnatvena mRdAdivadacetanatvAt, jJAnasvabhAvasyo-pAdAnatvAyogAt | taduktaM zrImatparAkhye- nimittamIzvarasteSA-mupAdAnaM sa bindurAT iti | anyatra'pyuktam (pauSkarAgamIyaM vacanamidam |)- sA ca kuNDalinI zambhoH zaktiH zuddhA jaDAtmikA iti | evaMbhUtamupAdAnarUpaM mahA-mAyAkhyaM zivatattvamAcAryA jagaduriti | na tviyamAryA parama-zivaviSayatayA tacchaktiviSayatayA vA vyAkhyeyA, zivAdipRthi-vyantatattvala-kSaNaprastAve tattvAtItayostayoratrAprastutvAt | tayoreva zivatattvarUpa-tvena zuddhAdhvopAdAnatvAbhyupagame pariNAmit-vAdacetanatvAdido- SaprasaGgAt | na ca cidvivartAbhyupagamo yuktaH, sarvapramANasiddha-tvena jagato'satyatvAbhAvAt, vivartasya cAsatya-tvAbhyupagamAt | zivatattvasaMjJAyA bindvAtmanaH kuNDalinyAz-citsamavAyAbhAve-na parigrahazaktitvena zravaNAcca proktaiva vyAkhyA yuktA | taduktam- nAtra (pauSkarAgamasya zlokA ime iti lu0 saM0, bhA0 2, pR0 121 darzanAdavagamyate |) zaktirupAdAnaM cidrUpatvAdyathA zivaH | pariNAmo'citaH proktazcetanasya na yujyate || cito vivarta evoktastathAtve kAryazUnyatA | sarvapramANasaMsiddhaM cidvivartaM kathaM jagat || mAyApi nAtropAdAnaM mohakatvAt svatejasA | sA ca kuNDalinI zambhoH zaktiH zuddhA jaDAtmikA || na tAdAtmyAt sthitA kintu vartamAnA parigrahe | zive kartari tAdAtmyAnneyaM kuNDalinI sthitA || upAdAnaM tvato hetoH kulAle mRttikA yathA | iti | zabdabrahmavAdipakSeNApyAtmana eva nAdAdikrameNa bahudhA'vasthAnaM na yujyata ityuktaM nAdakArikAsu- avikAryatrAtmoktastacchaktizcApyato na yogyau tau | bahudhA sthAtuM yadvA caitanyavinAkRtau vikAritvAt || (19) ityAdi | ataH zabdopAdAnatvenApi mahAmAyA siddhyatItyevamAdi vistareNAsmAbhirmRgendravRttidIpikAyAM darzitamiti tato'vadhAryam || 25 || asminnilIya nikhilA icchAdyAH zaktayaH svakaM kAryam | kurvanti tena tadidaM sarvAnugrAhakaM prAhuH || 26 || tAtparyadIpikA nanu niSkriyasya zivatattvasya kathaM nikhilatattvakAraNatvamityAzaGkyAha- asminniti | asmin paramezvaratattve nilInAstattattvamavalambya sthitA icchAdyAH zaktayaH svakAryaM kurvanti, na svAtantryeNa, tAsAM zivasAmarthyarUpatvAt | tenAsau zivo nikhilatattvakAraNam, ata eva sarvAnugrAhakazca bhavatIti | asya zivatattvasya SaDadhvavyAptiH- svarAH SoDaza varNAdhvA tArAdyaM navakaM padam | mantrau SaDvarNapaJcArNau tattvaM tatra zivAtmakam || nentaM namaH parAyAdyaM tripaJcabhuvanAnyapi | nivRttyAdIni paJcAtra zAntyatItAdayaH kalAH || sarvatrAnte padaM yojyaM syAt SaDadhvAtmane namaH || 6 || vRttiH ata eva- asminniti | icchAdyAH zivazaktayaH, asmin upAdAne prathamaM nilIya tadadhiSThAnena svakamanugrAhyAnugrAhakalakSaNaM kAryaM taccheSabhUtaM ca sRSTyAdikaM kurvanti | tatastadidamapi paramparayA sarvAnugrAhakatvAt sarvAnugrAhakaM prAhuH, na tu zaktyadhiSThA-nanairapekSyeNAsvAtantryAt, acetanasya cetanAdhiSThAnaM vinA kAryotpAdanAyogAt || 26 || cidacidanugrahahetorasya sisRkSorya Adya unmeSaH | tacchaktitattvamabhihitamavibhAgApannamasyaiva || 27 || tAtparyadIpikA atha zaktitattvamAha- ciditi | ayamarthaH- pazupAzAnugrahArthaM sisRkSoH paramezvara-syAdyo ya unmeSaH unnidrabhAvaH, IkSaNamiti yAvat, tacchaktitattva-mityuktam, zivatattvAdabhinnaM ca, zaktitadvatorbhedAsaMbhavAditi | nanu kathaM zakteH sadbhAvAvagamaH ? kAryAnupapattyeti brUmaH | niSkriyasya zivasya jagatsRSTyAdikaM zaktyabhAve na saMbhavatIti tatsiddhiH | tathA hi- yathAgneraGgulisaMyoge vidyamAne'pi maNyAdi-pratibandhakasadbhAvadazAyAM sphoTakAryAnudbhavAdagnyaGguli-saMyogavyatiriktA dAhikA zaktiH kalpyate, tathAtrApi paJcavidhakAr-yAnyathAnupapattyA zaktisadbhAvasiddhiH | na cAgnyaGgulisaMyoga eva sphoTaheturiti vAcyam, tasya pratibandhApratibandhAvasthayoH sadbhAvenAvizeSeNa sphoTakAryodayaprazaGgAt | na ca pratibandha-kAbhAvAtmakakAraNAbhAvAt tadAnIM kAryAnudayo na zaktya-bhAvAditi vAcyam, pratibandhakAbhAvasyAkAraNatvAt | bhUtAnAM bhaviSyatAM dezAntare vartamAnAnAM ca pratibandhakAnAma-bhAvasadbhAve'pi sphoTakAryAnutpattestasyAkAraNatvasiddhiH | na caitasya pratibandhakAbhAvasya kAraNatvena tadvyatiriktAbhAvasad-bhAve'pi kAryAnudayo ghaTata iti vAcyam, etadabhAvasya kAraNatve pramANA-bhAvAt, viparItapramANasadbhAvAcca | tathAhi- vimato bhAvaH sphoTAjanakaH, pratibandhakAbhAvatvAt, tadanyAbhAvavaditi | tathaitat-pratibandhakavigamane etadabhAvasadbhAve'pi pratibandhakAntarasadbhAve sphoTakAryAnudayAccaitasyAkAraNatva- siddhiH | na ca sarveSAM pratibandhakAnAmabhAvaH kAraNam, uparidIpanayanasyAGkurotpatti- prabandhakasyApanayane bIjAdaGkurot-pattiprasaGgAt | atha na dIpanaya-napradhvaMsaH kAraNam, tatprAga-bhAvasya kAraNatvAt | sa cAtra nAstIti tasya tatra nItatvAditi cet, naivam, uparidIpanayanaprAgabhAvAntarasadbhAvenAGkurotpAdapra-saGgAt | na cAsAveva kAraNamiti vAcyam, uparinItadIpeSu bIjAGku-reSvetaddIpanayanaprAgabhAvasya sadbhAvAt tebhyo bIjebhyo'GkurotpattiprasaGgAt | ato dIpanayanAdatIndriyaM kimapi kAraNaM naSTamityavagamyate, tadabhAvApratibandhAvasthAyAM kAryAnudayanapratibandhakA-bhAvasyAbhAvAditi | nanu zaktervinAze kAraNAbhAvAt pratibandha-kAvagame'gneH sphoTakAryAbhAvo gatistambhane ca sarpAderga-manAbhAvazca prasajyate, mantreNa naSTazaktitvAditi cet ? naivam, naSTazaktijvAlAnAze punarutpadyamAnajvAlAyAH zaktinAzA-bhAvena sphoTodayopa-patteH | sarpasya tu dhyAtamAravazAt gamanA-bhAvaH, na zaktinAzAdi-ti punargamanopapatteH | tasmAd kAryAnya-thAnupapattyA zaktisadbhA-vasiddhiH | taduktaM bhaTTapAdena- zaktayaH sarvabhAvAnAM kAryArthApattigocarAH iti | seyaM parA zaktiM paramezvarAdabhinnA | tasyA vikArA icchAyAH zaktayastadabhinnA iti | taduktaM mAtaGge- patyuH zaktiH parA sUkSmA jAgrato dyotanakSamA | tayA prabhuH prabuddhAtmA svatantraH sa sadAzivaH || (vi0 5|20) iti | asya zaktitattvasya SaDadhvavyAptiH- anantAyeti pUrvaM yat padAnAM tu catuSTayam | tattvazaktiH kalAtItA pUrvasmAttu viziSyate || 7 || vRttiH itthaM zivatattvaM prasAdhya tatkAryabhUtaM zaktitattvamAha- ciditi | zivo hi citAmAtmanAmanugrahaM mokSaM kartumicchusteSAM malapAkAya karmabhogArthaM ca sRSTyAdi kRtvA pAzAnAmacitA-manugrahaM svavyApArasAmarthyotpAdanaM karoti | atra pAzAnu-grahe sAdhye prathamopAdAnatvAd binduH sAdhanamityuktam | ato'yamarthaH paryavasannaH- sisRkSoH paramezvarasya cidacidviSayo yo'nugrahaH, taddhetostatsAdhanarUpasya asya bindorya Adya unmeSaH prathamaH pariNAmaH zAntyAdibhuvanAtmano nAdAtmakazca, tacchaktitattvamucyate | nanvetacchaktitattvaM bindvAdivanniravayavamuta sAvayavamata Aha- avibhAgApannamiti | vibhajyante ebhiH padArthAH parasparaM vivicyanta iti vibhAgA avayavAH | avibhAgApannaM niravayavasvarUpam, asyaiva paramakAraNasya bindormAyAyA vA zakti-rUpasyaiva paramakAraNatvAt | zAntyAdIni tu kAryarUpANi tattvAni vyaktatvena bhuvanAdyAdhAratvAt sAvayavAnyeva | nanu zivatattve'pi bhuvanAni zruyante ? satyam,- na tu sAkSAt | kintu zAntikalAmastaka eva tAni sthitAni, mAyAbhuvanAnIva kalAmastaka ityavirodhaH || 27 || jJAnakriyAkhyazaktyorapakarSotkarSayorabhAvena | yaH prasarastaM prAhuH sadAzivAkhyaM budhAstattvam || 28 || tAtparyadIpikA athedAnIM sadAzivAdizuddhatattvAnAM svarUpaM nirUpayitumAha- jJAneti | ayamabhiprAyaH- parAzaktivikArabhUtajJAnecchAkriyAzaktI-nAM prasarAvasthAyAM jJAnakriyAtmakazaktidvayasAmye satIccho-dreko yadA vivakSyate, tadA zivatattvaM sadAzivAbhidhAnamiti | taduktaM siddhAntahRdaye- jJAnakriyAkhye nyaktulye zaktIcchodrekamaznute | yadA sadAzivAkhyastu tadAsau ziva ucyate || iti | tat tattvaM sphaTikanibham | taduktaM candrajJAne- sadAzivAkhyaM vimalaM zuddhasphaTikasannibham | iti | asya sadAzivatattvasya SaDadhvavyAptiH- varNAdhvAtra kakAraH syAcchAzvatAyAdikaM trikam | padAdhvA ca svayaM tattvabhuvane zAntireva ca || 8 || vTtiH atha sadAzivatattvamAha- jJAneti | sisRkSutvena prAguktasya paramazivasya jJAnakriyAzaktyoH sAmyenAdhiSThAnAt tasyaivopAdAnatayoktasya bondoryo dvitIyaH prasaraH pariNAmaH zaktitattvavyavadhAnena jAyate, tat sadAzivatattvamAhuH || 28 || nyagbhavati yatra zaktirjJAnAkhyodriktatAM kriyA bhajate | IzvaratattvaM tadiha proktaM sarvArthakartR sadA || 29 || tAtparyadIpikA IzvaratattvanirUpaNArthamAha- nyagiti | nyagbhUtajJAnecchAtmakazaktidvayasAmye sati yadA kriyodreko bhavati, tadA zivatattvamIzvarAbhidhAnaM bhavati | tat sarvasattvAnAM kartRsvabhAvam, kriyodrekAt | tat pAvakAbham | taduktam- ata (zloko'yaM candrajJAnasya syAt |) UrdhvaM bhavedanyadIzvarAvaraNaM mahat | dIptapAvakavarNAbhaM vidyezAstatra saMsthitAH || iti | nanu jJAnecchAnyagbhAvasya svaviSayaM prakAzya tuSNIm- bhAvarUpatvenAsattvarUpatvAbhAvAt | taduktaM siddhAntahRdaye- jJAnecche nyaksame zaktI kriyAdhikyaM yadAznute | tadAsAvIzvarAkhyAM tu labhate paramezvaraH || iti | asya SaDadhvavyAptiH- khakAro varNAdhvA | dhyAnAhArAyet-yAdIni trINi padAni | naM IzAnamUrdhne, 'namaH zivAya' iti mantrau | svayaM tattvAdhvA | anantAdizikhaNDyantAni bhuvanAni | vidyA kalAdhvA || 9 || vRttiH tRtIye tu prasare- nyagiti | yatra jagatkartranantAdyadhiSThAnena kriyAzaktervyApArabAhul-yam, tatsAdAkhyatattvAdhastanaM prasaramIzvaratattvamAhuH | tasya ca sarvArthakartRtvaM kriyAzaktyadhiSThitatvAt, sarvakartRRNAmanan-tAdInAmatraivAntarbhAvasya vakSyamANatvAcca || 29 || nyagbhavati kartRzaktirjJAnAkhyodrekamaznute yatra | tattattvaM vidyAkhyaM prakAzakaM jJAnarUpatvAt || 30 || tAtparyadIpikA vidyAtattvaM varNayati- nyagiti | nyagbhUtecchAkriyAzaktisAmye sati yadA jJAnodreko bhavati, tadA zivatattvaM vidyAkhyaM bhavati | tadapyuktam- udricyate jJAnazaktiH kriyecche nyaksame yadA | tadAsau zuddhavidyAkhyaH sarvavidyAnidhiH zivaH || iti | prayojanamAha- prakAzakamiti | tatra hetumAha- jJAnarUpatvA-diti | padmarAgasamAnavarNA | taduktam- tadbAhye (zloko'yaM candrajJAnasya syAt |) zuddhavidyA syAt koTInAM zatalakSakA | sudIptA nirmalA sUkSmA padmarAgasamaprabhA || iti | asyAH SaDadhvavyAptiH- gakAro varNaH | zivAyetyAdIni trINi padAni | maM tatpuruSavaktrAya iti, namaH zivAya iti mantrau | zuddhavidyA tattvam | vAmAdyA nava bhuvanAni | pratiSThA kalA || 10 || vRttiH tathA- nyagiti | yastvIzvaratattvAdhastane bindupariNAmarUpe tattve saptakoTima-hAmantrAdhiSThAnena jJAnazakterudreko bhavati, tattattvavAsinAM jJAnarUpatvAt sarvajJatvaprakAzahetutvAt prakAzakaM tad vidyAta-ttvamucyate || 30 || nAdo binduH sakalau sAdAkhyaM tattvamAzritau kathitau | vidyezAH punaraize mantrA vidyAzca vidyAkhye || 31 || tAtparyadIpikA nanu nAdabindu zAstrAntare tattvamadhye kathitau, atastattvA-dhikyamanayorantarbhAvo vA vaktavyaH | tathAhi- tadUrdhvaM baindavaM tattvaM nirmalaM sarvatomukham | paramaM sarvatattvAnAmanantaM jyotiravyayam || ityAdi | tathA vidyezvaravidyAmantrANAM sadAzive vRttimanye manyante | tatastannirAsArthaM tayorantabhAvArthaM cAha- nAda iti | ayamabhiprAyaH- nAdabindU kalAvattayA sakalau sadA sarvadA zivAkhyaM tattvamAzritau, tadabhinnau kathitAvityarthaH | kecit sadAzivaM tattvamAzritAvityAhuH | vidyezAnantAdaya Izvaratattve vartante | taduktaM siddhAntAgame- anantasUkSmau zivatamaikanetraikarudrakAH | trimUrtipUrvaM zrIkaNThaH zikhaNDI ca tato'STamaH || ete vidyezvarAstvaSTAvIzvare saMprakIrtitAH || iti | mantrAzca vidyAzca prakAzakatayA prakAzakaM vidyAtattva-mAzritya vartanta iti | taduktam- mantrA vidyAzca vidyAyAM bIjabhUtA bhavanti hi iti || 11 || vRttiH itthaM zuddhatattvAnyabhidhAya teSveva vastvantarasyAntar-bhAvamAha- nAdo binduriti | tatra parabindoH zivatattvatvena tatkAryasya sUkSmanAdasya zakti-tattvAntarbhAvena cokta (tattvA ? tvA)t sakalo bindurakSarabin-dvAtmako nAdazca sthUladhvanirUpaH | dvau ca sadAzivatattvAntar-bhUtau jJeyau | vidyezAnAmanantAdInAmIzvaratattve'ntarbhAvaH | mantrANAM saptakoTisaMkhyAkAnAM vAcikazabdAnAM ca vyomavyApyAdInAM vidyAnAM ca kAmikAdyaSTAviMzatitantrANAM vidyAtattve'ntar-bhAvaH || 31 || paJcAnAmapyeSAM nahi kramo'stIha kAlarahitatvAt | vyApAravazAdeSAM vihitA khalu kalpanA zAstre || 32 || tAtparyadIpikA nanu nityatayA vibhutvena caiSAM kramAsaMbhavAt kathaM tatsadbhAvapratipAdanamityAzaGkyAha- paJcAnAmiti | ayamabhiprAyaH- dezakAlakRtasya prathamacaramabhAvAtma-kasya kramasyAsaMbhave'pi zaktivyApArabhedonneyabhedavazA-deSAM tattvAnAM sadbhAva AzrIyata iti || 12 || vRttiH paJcetIti kAcidAryA keSucitpustakeSu dRzyate, tadasat, dvayorapyadhvanorevaM kramaprasavayoginoH | vilayaH prAtilomyena zaktitattvadvayAvadhiH || (mR0 vi0 13|179) ityAdibhireSAM sRSTisaM-hArakramapratipAdakaistattadbhuvanavAsinAmavasthAnabhedAbhidhA- yibhiH zuddhAdhvanyapi zuddhakAlasadbhA(vA?va)vedibhirvAkyair-virodhAt | seyamazAstrajJaiH prakSiptetyupe(kSai?kSyai)va || 32 || tattvaM vastuta ekaM zivasaMjJaM citrazaktizatakhacitam | zaktivyApRtibhedAt tasyaite kalpitA bhedAH || 33 || tAtparyadIpikA nanu kimarthaM paramezvaratattvasya svata evAmI bhedA nAbhyu-pagamyante, yena zaktivyApAropAdhikRtabhedAzrayaNamityAzaG-kyAha- tattvamiti | yataH zivatattvasya paramArthato bhedAsaMbhavastataH zaktivyA-pAropAdhikRtA evAmI paJca bhedAH | tadbhedAsaMbhavazca IzvarAnekatvakalpanAsaMbhavAditi, bhedasvarUpAsaMbhavAdvA | sa cAzrayAsaMbhavAt | tathA hi- ko'yaM bhedAzrayaH ? bhinno vA syAdabhinno vA ? yadyabhinne vastuni bhedasya vRttiH, tadaikapadArthA- bhAvaprasaGgaH, bhedasamAvezAt | yadi bhinne bhedasya vRttiH, kiM tarhi bhedena prayojanam ? vastutaH pUrvameva bhinnatvAt | astu bhedavati bhedasya vRttiH | tatra yadi bhedAntareNa bhinne tadvRttyabhyupagamasta-dAnavasthA, bhedAntarasyApi bhinnavRttitvAt | na ca svenaiva bhinne svayaM vartata iti vAcyam, AtmAzrayaprasaGgAt | tasmAdabhinna eva vastuni bhedasya vRttirabhyupagamanIyA | tadA ca tasya candrabhedavada-paramArthatvam, abhinnavRttitvAditi | na ca svarUpameva bhedaH, ayamasmAdabhinna iti sApekSasya bhedapratibhAsasyAbhAvaprasaGgAt | na ca ghaTa ityaghaTavyAvRtterapyavabhAsa iti vAcyam, padArtheSu vartamAna- tAdyavabhAsenAvartamAnatAdivyAvRttyA kSaNikatvAdi-prasaGgAt | tattvaM vastutaH paramArthata ekam abhinnam advitIyam | kiM tadityata Aha- zivasaMjJaM zivAkhyam, pramAtA pramitaM ca vizvaM zivaH sadaiko bahudhA cAkazIti iti zruteH | citrazaktizata- khacitamiti nAnArU-pazaktisahasramudritam | taduktamadhv