################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## tattvaprakà÷aþ ## ## From the Aùñaprakaraõam edited by kçùõa ÷àstrã ## ## First published in Devasàlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## CSXplus transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## tattvaprakà÷aþ ÷rãkumàrakçtayà tàtparyadãpikayà ÷rãmadaghora÷ivàcàryapraõãtayà vçttyà ca sahitaþ | cidghana eko vyàpã nityaþ satatoditaþ prabhuþ ÷àntaþ | jayati jagadekabãja§ sarvànugràhakaþ ÷ambhuþ || 1 || tàtparyadãpikà namaþ ÷arvàya devàya kàraõatrayahetave | nirmalàya sadànandacitsvaråpàya ÷ambhave || ÷akti§ sadà÷iva§ ce÷a§ natvà dev㧠sarasvatãm | tattvaprakà÷atàtparyadãpikà kriyate mayà || pràripsitasyàsya ÷àstrasyàvighnena parisamàptipracayagamanàdyartha§ iùñadevatàstuti§ karoti- ciddhana iti | nanviùñadevatàstutinamaskàràdeþ ÷àstraparisamàptipracayagamanàdihetutà kuto'vagamyate ? ÷iùñàcàrànumitàdàgamàditi bråmaþ | ÷àstràdyàrambhe ÷iùñairiùñadevatàstutinamaskàràdeþ kriyamàõasya tadiùñaparisamàptyàdihetutৠvinà na sambhavaþ | tenàsya taddhetutvam taccàgamàdevàvagamyate, anyasya pramàõasyàtràsambhavàt | tathà- maïgalàcàrayuktànৠvinipàto na vidyate iti smçte÷ca tadavagamaþ | tathà parisamàpteþ kàdàcitkatayà kàraõàpekùà | taccànyasyàsambhavànnamaskàràdijanito dharmavi÷eùa iti kalpyate | katha§ tasya taddhetutvamiti cet, ucyate- namaskàràdiþ kàyiko vàciko mànaso và dharmavi÷eùa§ sampàdayan vighnahetubhåtamadharma§ paryasya parisamàptyàdihetutàmadhigacchati, tasyeùñatvàdiùña - hetutvàcca dharmasyeti | katha§ tarhi kvacit kçte namaskàre parisamàptyabhàva iti cet, tadvaiguõyàditi bråmaþ | yathà kàrãryàdau vçùñyàdisàdhane'nuùthite vçùñyàdyabhàvàt tadvaiguõyakalpanà pratibandhakàdharmapràcuryakalpanà và, evamatràpãti na virodhaþ | katha§ tarhi namaskàràdyabhàve kvacit parisamàptiþ, kàraõàbhàve kàryotpattyasambhavà-diti cet, naivam | tatra vàcikanamaskàràbhàve'pi kàyikamànasàderanumeyatvàt, anyathà parisamàpterasambhava iti | nanu tarhi sa evàstvatràpi, ki§ vàcikena granthapràcuryasampàdakeneti cet, naivam | vàcike prayojanàntarasambhavena tadupàdànàt | tathà hi - yastu vismçtyeùñadevatàstutinamaskàràdi§ ÷ravaõe pravartate, tenàpyàdya÷lokatrayapàñhamàtràdeva namaskàraþ kçto bhavatãti prayojanàntarasambhavàt tadupàdànamiti na ka÷cid virodhaþ | athapadàrthaþ - cidghana iti caitanyaghanaþ, caitanyasàraþ, cinmàtra iti yàvat | athaiùa eva paramànando'nantaro'pàro vij¤ànaghanaþ ityàdi÷råteþ, àdyantarahita§ ÷uddha§ cidànandamaya§ ÷ivam ityàdismçte÷ca bhagavataþ ÷ambho÷cidråpatva§ siddham | tathà ÷ivena såtrakartrà - caitanyamàtmà (1|1) ityanena prathamasåtreõàtmana÷caitanyaråpatvamupavarõitamityupapanna§ cidghana iti | eka iti | advitãya ityarthaþ | ekamevàdvitãyam (chà0 u0 6|3|1), ahamekaþ prathamamàsa§ vartàmi ca bhaviùyàmi ca nànyaþ ka÷cinmatto vyatiriktaþ (atha0 u0 1) ityàdi÷ruteþ | tathà - eko rudro na dvitãyàya tasthe (3|2) iti ÷vetà÷vatare | eka eva rudro na dvitãyàya tasthe (tai0 sa§0 1|8|6|1) iti traiyambakàdhyàye | nãlarudre ca - sarvo rudrastasmai rudràya namo'stu (tai0 à0 10|16|1) ityàdinà'dvitãyatvapratipàdanàdupapanna§ ÷ivàdvitãyatvamiti | na ca pratyakùàdipramàõairanekàrthàvabhàsàdanupapanna§ ÷ivàdvitãyatvamiti vàcyam, ekasyàpyavasthànabhedenànekadhà bhàsanopapatteþ | yathaikasyaiva mçtpiõóasya ghaña÷aràvakumbhakuóyamçdaïgàdyàtmanà'vasthànabheda-va÷enànekadhà bhàsanam, suvarõapiõóasyaikasyaivàïgulãyakarucakakañakamu-kuñàdyavasthànabhedava÷ena, evamekasyaiva sato rudrasya ghañaþ san pañaþ san kusålaþ san astãtyàdi pratyakùato'khilaråpatayà'vabhàsasya eka§ sad viprà bahudhà vadanti (ç0 1|164|46), eka§ santa§ bahudhà kalpayanti (ç0 10|114|5) ityàdi÷rutita÷càvasthànabhedava÷enànekadhà bhàsanamupapadyata iti na pratyakùàdivirodhasambhavaþ, apauruùeyatayà'sambhavaddoùeõa svataþpra-màõabhåtena prabalena vedarà÷inà ÷ivàdvitãyatvasya siddhatvàt, tadviparãtadurbalapratyakùàdisiddhànekatvasya bàdhyatvàcca | tathà hi veda- vàkyànàmapauruùeyatva§ pratipàdyate | tenàpràmàõyakàraõànàma- j¤ànaràgadveùàdãnৠvedavàkye'sambhavàdapràmàõyàsambhavaþ | nahi ÷abde svato doùaþ sambhavati, àptànàptavàkyayoþ pràmàõyàpràmàõya-niyamasambhàvanàt | nahi vaktçgatadoùadabhàvànusàra§ vinà svato doùaguõàbhyৠpràmàõyàpràmàõyayorabhyupagame tanniyamaþ sambhavati, àptyanàptyostadakàraõatvàt | nityasya vedarà÷eranàptakçtatvà-bhàvenàpràmàõyàsambhavàt, svataþ pramàõatve sati tatsiddha÷ivàdvitãyatvasya prabalapramàõasiddhatvànna pratyakùàdivirodhasambhavaþ | na ca kartrabhàvena guõasyàpyabhàvàt pràmàõyasyàpyabhàva iti vàcyam, vyutpannapadapadàrthasya tadvàkya÷ravaõasamantarameva tadarthaviùayapramotpatterupalambhàt | guõasadbhàva÷ca na pràmàõyakàraõam, apràmàõyakàraõabhåtadoùaparihàràrthatvàditi | tathà tatparavedasiddhatvàcca ÷ivàdvitãyatàpratipàdakasya vàkyasya tatra tàtparya§ ùaóvidhaliïgasadbhà-vàdavagamyate | tadukta§ nyàyavidbhiþ - àdimadhyàntasaïgànamabhyàso'pårvatà phalam | arthavàdopapattã ca liïga§ tàtparyanirõaye || iti | etàni liïgàni rudràdvitãyatàpratipàdaka÷rutau santyeva | tathà hi - ÷arvo vai rudraþ (ma0 nà0 u0 10|11), puruùo vai rudraþ (ma0 nà0 u0 10|11), sarvo hyeùa rudraþ (tai0 à0 10|16||1) ityàdimadhyàntasaïgànàkhya§ tàtparyaliïgamupalabhyate | tathà sarvo vai rudraþ (tai0 à0 10|16|1), sarvo hyeùa rudraþ (tai0 à0 10|16|1) ityasakçdupade÷àdabhyàsalakùaõa§ ca tàtparyaliïga§ siddham | tathà - vi÷va§ bhåta§ bhuvana§ citra§ bahudhà jàta§ jàyamàna§ ca yat (ma0 nà0 u0 10|11), sarvo hyeùa rudraþ (tai0 à0 10|16|1) ityàdi÷rutàrtha-svaråpa§ ca tàtparyaliïga§ sidhyati | tathà tameva§ vidvànamçta iha bhavati (tai0 à0 3|1|3), vidyayà vindate'mçtam (ke0 u0 2|4), àtmà j¤àtavyaþ, tarati ÷okamàtmavit (chà0 u0 7|1|3), na ca punaràvartate (chà0 u0 8|15|1), bhåya÷cànte vi÷vamàyànivçttiþ (÷ve0 u0 1|10), ya evaika udbhave sambhave ca (÷ve0 u0 3|1), ya eta§ viduramçtàste bhavanti (÷ve0 u0 3|1) ityàdibhiþ ÷ivàtmaikatvaj¤ànasya phala÷ravaõàt tatpratipàdaka÷rutãnৠtatra tàtparyasiddhiþ | tatra ko mohaþ kaþ ÷oka ekatvamanupa÷yataþ (ã0 u0 7) iti stutyarthavàdasadbhàvàdekatve tacchrutestàtparya§ sidhyati | tathà - ya etasminnudaramantara§ kurute, atha tasya bhaya§ bhavati, aviduùastvatha tasya bhaya§ bhavati (tai0 u0 2|7) ityàdinindàrthavàdasadbhàvàcca tatsiddhiþ | tathà - sarvo vai rudraþ (tai0 à0 10|16|1) ityàdivàkyasiddha§ rudrasya sarvàtmakatva§ vàkyàntareõa puruùa eveda§ sarva§ yadbhåta§ yacca bhavyam (÷ve0 u0 3|15; ç0 8|4|17) ityanena virudhyeta | tatra puruùo vai rudraþ (ma0 nà0 10|11) ityavirodhopapàdanàdupapattyàkhya§ ca tàtparyaliïga§ sidhyati | tathà sadeva somyedamagra àsãt (chà0 u0 6|2|1) ityàdivàkyàntarasiddhasadadvitãyatvavirodha§ ca pariharad rudraþ san (mahànà0 13|2) iti vàkyamupapàdakam | tathà vedàhameta§ puruùa§ mahàntam (÷ve0 u0 3|7) ityàdinà nànyaþ panthà ayanàya vidyate (÷ve0 u0 3|7) ityantena ÷rutivàkyena siddhamahàpuruùàdvayatvavirodha§ ca rudraþ san mahaþ (mahànà0 13|2) iti vàkya§ pariharadupapàdakam | tena sutarৠrudràdvitãyatve'syàþ ÷rutestàtparyasiddhiþ | tadetadanuvàdasiddha§ ÷ivàdvitãyatvamà÷rayaõãyam, anyathà tadànarthakyàditi | taduktamàryàkàreõa - aj¤àto'rthaþ phalavànasakçt sambhàvita÷ca dçùñàntaiþ | paurvàparyànugataþ ÷rutaþ katha§ kathyate tathà neti || iti | tasmànna pratyakùàdinà durbalena bàdhàvakà÷a iti | pradhàna iti và, na và ojãyo rudra ! tvadasti (ç0 2|33|10; tai0 à0 4|5|7), bhãùàsmàd vàtaþ pavate bhãùodeti såryaþ | bhãùàsmàdagnicendra÷ca mçtyurdhàvati pa¤camaþ || (tai0 u0 2|7 - 8) ityàditaittirãyàt ÷vetà÷vataràcca sarvapràdhànya§ bhagavato mahe÷varasya rudrasyàvagamyate | tathàhi - ya evaiko jàlavànã÷ata ã÷anãbhiþ sarvàn lokànã÷ata ã÷anãbhiþ (÷ve0 u0 3|1) ityàdi | sarvasmàdadhikatva§ ye na vadanti pinàkinaþ | sàdhàraõa§ smarantyena§ sadàrastva§ samàvi÷a || (2|6|58-59) ityukta§ laiïge puràõe | tasmàt tatpràdhànya§ ÷raddhàtavyamiti | vyàpo'syàstãti vyàpã, sarvagata ityarthaþ | agatvà sarvamårtasa§yogitva§ sarvagatatva§ | agamana§ ca sarvatra sadbhàvàd gaganavaditi, àkà÷avat sarvagata÷ca nityaþ ityàdi÷ruteþ | sa hi sarveùu bhåteùu sthàvareùu careùu ca | vasatyeko mahàvãryo nànàbhàvasamanvitaþ || ityàdismçte÷ca | na càkà÷avadevàsya jaóatvamiti vàcyam, cidråpatàpratipàdaka÷rutivirodhàt | athavà vyàpitva§ sarvasvaråpatvamekatve hetutayoktam | tacca - sa ijjyotiþ sa yajamàna àsãt so màtari÷và sa udeti såryaþ | sa candramàþ sa pçthvã jalàùaþ sa àkà÷o vi÷và bhuvanà vive÷a || iti mårtyaùñakapratipàdakaliïgasåkti÷rutisiddham | nitya iti avinà÷ãtyarthaþ | kùara§ pradhànamamçtàkùara§ haraþ (1|10) iti ÷vetà÷vatara÷ruteþ | kàlatrayavyàpitva§ và nityatva§ tadràhitya§ và, sarveùu kàleùvanusantatàtmà ityàdi-÷ruteþ, parastrikàlàdakalo hi dçùñaþ (6|5) ityàdi÷vetà÷vatara÷rute÷ca tadavagamaþ | satatodita iti | satata§ sarvadà udayaþ prakà÷o yasyàsau tathoktaþ | anuditàstamitaprakà÷aþ, svaya§prakà÷a ityarthaþ | atràya§ puruùaþ svaya§jyotiþ (bç0 u0 4|3|9) iti ÷ruteþ, sarvagaþ puruùaþ paraþ (2|2|17) itã÷varagãtàsmçte÷ca tadavagamaþ | prabhuriti | kartçkarmakaraõàdisakalakàrakàrthavàhitvaråpàpratihatai÷varya§ prabhutvam | tacca - yathorõanàbhiþ sçjatyevamevàsau sçjati (mu0 u0 1|1|7) iti ÷ruteþ, sa§sàrahetuþ sa§sàrã mokùahetu÷ca nirvçtaþ, prajàyase janayasi janyase muhuþ ityàdismçtita÷ca siddham | karaõàdi§ vinà sakalakàryajanakatva§ và tacca- àtmà và idamekamevàgra àsãnnànyat ki¤cana miùat | sa ãkùata lokànnu sçjà iti | sa imà|llokànasçjata (ai0 u0 1|1) ityàdi÷rutyavagatam | niùkriyakartçtva§ và | yathà maõirayaskàntasànnidhyàdupakàrakaþ | ayasa÷calatastadvacchivo'pyasyeti sårayaþ || (÷i0 pu0 7|1|31|89), yathà sannidhimàtreõa gandhaþ kùobhàya jàyate | manaso nopakartçtvàt tahàsau parame÷varaþ || ityàdipuràõàgamàdavagata§ tasya tatprabhutvam, ÷ramàdyasambhavàt | savyàpàrakartçtvasyàprabhutva-råpatà ca ÷ramàdiyogàt | tatra hetumàha - ÷ànta iti | sarvavyàpàrarahitaþ ÷ivo yataþ, ato'sau prabhuriti | athavà jagatsçùñisthitidhva§sàdikarmasambandhava÷àt karmava÷ya÷arãràdiprasaïgena yà sa§sàritvaprasaktirbhagavataþ, sà ca niùidhyate - ÷ànta iti | sarvakriyàrahitatayodàsãnasvabhàvasya parame÷varasya sarvaj¤asya na paragatakriyayà sa§sàrasa§bhava iti, niùkala§ niùkriya§ ÷ànta§ nirguõa§ ta§ nira¤janam (÷ve0 u0 6|19) ityàdi÷rutestadavagamàt | tathà - pa÷yanti çùayo muktàþ svàtmàna§ paramàrthataþ | vikàrahãna§ nirduþkhànandamàtmànamavyayam || (2|2|13) itã÷varagãtàsmçte÷ca | mukta iti và, tadekamajamavyakta§ nityaluptamaluptadçk ityàdi÷ruteþ, aha§ brahmàvyayaþ ÷ànto nirmalo niùkriyo'vyayaþ | ekàkã bhagavàn muktaþ kevalaþ parame÷varaþ || (ã0 gã0 2|8|2) ityàdismçte÷ca tadavagamaþ | jayatãti | sarvotkarùeõa vartata ityarthaþ | yasmàt para§ nàparamasti ki¤cit (÷ve0 u0 3|9), aõoraõãyàn mahato mahãyàn (kañho0 2|20) ityàdi÷rutestadavagamàt | sarvendriyebhyaþ parama§ mana àhurmanãùiõaþ | manasa÷càpyahaïkàramahaïkàrànmahàn paraþ || mahataþ paramavyaktamavyaktàt puruùaþ paraþ | puruùàd bhagavàn pràõastasya sarvamida§ jagat || pràõàt paratara§ vyoma vyomàtãto'gnirã÷varaþ | ã÷varànna para§ ki¤cit (ã0 gã0 2|3|18-20) ityàdismçte÷ca | svopàsakànৠ÷ravaõàdyupajàtaparamàrthadar÷ane j¤ànàderabhibhavàdabhibhavo và jayaterarthaþ | tathà sarvamàtmano va÷e kçtvà vartata iti va÷ãkàro và | tathà layodaye nikhilakàryajàla§ svàtmanyeva svãkçtyàsta iti svãkàro và | jagadekabãjamiti | jagataþ kàlàdeþ kàryajàtasya eka§ pradhàna§ bãja§ kàraõam, målakàraõamiti yàvat | athavà jagatàmekaþ kartà ca bãjamupàdàna§ ceti jagadekabãjam, nimittopàdànabhåta iti yàvat | yato và imàni bhåtàni jàyante yat prayantyabhisa§vi÷anti (tai0 u0 3|1), eko rudro mçtyuravyaktameka§ bãja§ vi÷va§ deva ekaþ sa eva (ã0 gã0 2|8|16) ityàdi÷ruteþ, asmàddhi jàyate sarvamatraiva pravilãyate (2|2|6) itã÷varagãtàsmçte÷ca parame÷varasya jagadupàdànabhàvo gamyate | tathà - dyàvàbhåmã janayan deva ekaþ (ç0 10|81|3), bhuvanasya pitara§ gãrbhiràbhiþ (ç0 6|49|10), sa vi÷vakçd vi÷vavidàtmayoniþ (÷ve0 u0 6|16) ityàdi÷ruteþ, sargakàle ca karoti sargam ityàdismçte÷ca tasya nimittabhàvo'vagamya iti màyà÷arãrasya parame÷varasya jagannimittatvopàdànatve sambhavata iti na vikàritvàdiprasaïgaþ | sarvànugràhaka iti | sarveùৠcetanànàmacetanànৠcànugraha§ mokùà (dya§?khya§) karotãti tathoktaþ | vakùyati ca - muktimaõånàm (÷lo0 35) iti | nanu yadi svaprayojanàrthamanugrahakaraõam, tarhi sarvànandatvahàniþ, tatsàdhyasukhasya tadutpatteþ pràgasattvàt | svaprayojanàbhàve tu pravçttyasa§bhavaþ | tadukta§ nyàyavidbhiþ - prayojanamanuddi÷ya na mando'pi pravartate | yadi prayojanodde÷o hãyetànandaråpatà || iti | naivam, karuõayà svabhàvato và pravçttyupapatteþ | nanu yadi karuõayà'nugrahakaraõam, tarhi mokùamevàsau sçjet, na sa§sàràtmaka§ jagatsarjanam, tasyànyàyyatvàt | tathà hi - duþkhadar÷anapårvaka§ karuõayà pravartamànànৠtadduþkhasa§prahàõàyaiva pravçttirucità, na tadduþkhasampàdanàya | ato na yukta§ duþkhàtmaka§ jagatsarjanam | naivam, aj¤ànanivçttyàtmakasyàpavargasya j¤ànatatkàraõàdyapekùatvena jagatsarjanopapatteþ | tathà hi - j¤àna§ tàvadaparokùabhåtamapavargakàraõam | àparokùya§ ca nididhyàsanenàvidyàsa§skàratiraskàre satyudbhavati | nididhyàsana§ ca ÷ravaõamananàbhyৠ÷ivàtmaj¤àne sa§jàte sambhavati | te càntaþkaraõa÷uddhitaþ sa§jàyete | sà kàmyapratiùiddhakarmaparihàreõa nityanaimittikakarmànuùñhànàd bhavati | tadanuùñhàna§ pa÷usasyaràjarakùàdipårvakam | ato yadida§ tat sarva§ mokùa÷eùamiti na vyartha§ jagatsarjanam | kàmanà÷rutaya÷caihikaphalàþ citrayà yajeta pa÷ukàmaþ (tai0 sa§0 2|4|6|1) ityàdaya aihikaphalaniviùñacittàn vipràn vaidikamàrge pravartayitu§ pravçttàþ, svargaphalà÷ca tadutsukàniti | ye ca ÷atrunà÷otsukàstàn vaidikamàrge pravartayitu§ ÷yenà (ci?ji) ràdyabhicàrakarmavidhaya÷ceti | tata÷ca vihitasnànapàpakùayakarmà- nuùñhànànvàdhànàgnihotràdinà kramàt mana÷÷uddhisambhave sati kàmanànivçttau nityanaimittikakarmànuùñhànàd àtmavividiùàråpàntaþkaraõa÷uddhyudbhave ÷ravaõamananàbhyৠ÷ivàtmaj¤àne sa§jàte nididhyàsanàbhyàsàd avidyàtatsa§skàràpanayanàntara§ ÷ivàtmàparokùye sati mokùa iti | tadukta§ mokùadharmàdau - sarvatra vihito dharmaþ svargaþ satyaphalodayaþ | bahudvàrasya dharmasya nehàsti viphalà kriyà || (ma0 bhà0 12|174|2) iti | atra ye mahe÷varaniyukte ÷raute smàrte và karmaõi pravartante, te mucyante; ye tu na pravartante, te sa§saranti | taduktamaitareyopaniùadàdau - eùa panthà etatkarma tasmànna pramàdyeta nàtãyàd na hyatyàyat pårve ye'tyàya§ste paràbabhåvuþ (1|1|1) ityàdi | anugrahasvabhàvatvàdvà pravçttiþ | tadà ca tasya kàraõàpekùitayà na sakalajaganmokùaprasaïgaþ | tadukta§ ÷rãvàyavãye - anugrahasvabhàvatve na sarvàn mocayecchivaþ | svabhàvo'pi hi bhàvànৠbhàvino'rthasya kàraõam || nahi svabhàvato'santamartha§ kartaiva sàdhayet | yathà vikàsayatyeva raviþ padmàni bhànubhiþ || sama§ na vikasantyeva svasvabhàvànurodhataþ | eva§ pakkamalàneva mocayenna ÷ivaþ paràn || (÷i0 và0 1|31|55-57) ityàdi | ÷ambhuriti | ÷a§sukha§ tasmin bhavatãti÷ambhuþ, svayamànandaråpa ityarthaþ | vij¤ànamànanda§ brahma (bç0 u0 3|9|28) ityàdi÷ruteþ, ànandamajamavyakta§ niùkala§ tadudàhçtam ityàdã÷varagãtàsmçte÷ca tadavagamaþ | nanu ÷ivasyànandamayatve prãtyàtmakasattvaguõaråpatvena saguõatvàt pariõàmàdidoùaprasaïgaþ | tathà hi sà§khyàcàryairuktam - prãtyaprãtiviùàdàtmakàþ prakà÷apravçttiniyamàrthàþ | anyonyàbhibhavà÷rayajananamithunavçttaya÷ca guõàþ || (sà§0 kà0 12) iti | naivam | prãtyànanda÷abdayorbhinnàrthatvàt | tathàhi - viùayendriyasamprayogajanyànityasàti÷ayasukha§ prãti÷abdenocyate, satataikaråpanityanirati÷ayàtmasvabhàvasukhamànanda÷abdavàcyamiti noktadoùàvakà÷a ityeke | anye tu sattvaguõe nirmale puõyahetunà viùayendriyasa§prayogeõa pariõate nityasukhameva pratibimbita§ prãti÷abdenopadiùñam, etasyaivànandasyànyàni bhåtàni màtràmupajãvanti (bç0 u0 4|3|32) iti ÷ruteþ sattvaguõasya na sukhàtmatà, sukhapratibimbà÷rayatayà sukharåpatvàbhidhànamiti manyate || 1 || vçttiþ ÷iva§ praõamya ùañtri§÷attattvàtãta§ sa÷aktikam | vyàkhyৠtattvaprakà÷asya sphuñৠlaghv㧠karomyaham || advaitavàsanàviùñaiþ siddhàntaj¤ànavarjitaiþ | vyàkhyàto'trànyathà'nyairyat sa tato'smàkamudyamaþ || tatra tàvadàcàryaþ pràripsitasya prakaraõasyàvighnaparisamàptyartha§ sidhànta÷àstrapravçttinimitta§ sakalatattvàtãta§ niùkala§ parama÷ivamàdyayà''ryayà stauti - cidghana iti | cicchabdenàtra j¤ànakriye vakùyete | tadukta§ ÷rãmanmçgendre - caitanya§ dçkkriyàråpam (vi0 2|5) iti | cideva ghana§ deho yasya sa cidghanaþ | na tu karmakàlàdã÷varavàdinàmiva jaóaþ, acetanasya cetanàdhiùñhàna§ vinà pravçttyayogàt | na càsya baindava÷arãràdyupagamoyuktaþ, anã÷varatvaprasaïgàt | tasya ca kartrantaràpekùàyৠsvakartçkatve'nyakartçkatve và'navasthàprasaïgàcca | ekaþ advitãyaþ | na tvaneke÷varapakùo'pi yuktaþ, rathàdãnàmapyanekakartçkàõàmekecchànuvartana§ vinà'nutpatteþ | yaduktam - bahavo yatra netàraþ sarva paõóitamàninaþ | tathà mahattvamicchanti dadvyaktamavasãdati || iti | anena pravàhe÷varapakùo'pi nirastaþ, ai÷varyasya svaråpavyaktilàbhàtmakatvena vinà÷ànupapatteþ | vyàpã sarvagataþ na tu kùapaõakàdãnàmiva ÷arãraparimitaþ, saïkocavikàsadharmã và, tàdç÷asyàcetanatvànityatvàdidoùaprasaïgàt | nityaþ àdyantarahitaþ | na tu bauddhàdãnàmiva kùaõikaþ, utpattikàla eva na÷yatastasya jagatkartçkatvàsa§bhavàt | nanu muktàtmàno'pyeva§bhåtà evàta àha - satatoditaþ | nityamuktaþ | na tu muktàtmàna ive÷varàntaraprasàdamuktaþ, anavasthàprasaïgàt | prabhuþ prabhavana÷ãlaþ | na tvã÷varàntaraprerya ityarthaþ | pràguktàdeva hetoþ | nàpyakartà, jagatkartçtvenaivàsya siddheþ | ÷àntaþ ràgadveùàdirahitaþ, moho mada÷ca ràga÷ca viùàdaþ ÷oùa eva ca | vaicitrya§ caiva harùa÷ca saptaite sahajà malàþ || (ma0 pà0, vi0 6|103-104) tatkàraõasya malàderasa§bhavàt | ki§ punareva§bhåtasye÷varasya sadbhàve pramàõamiti cedata àha- jagadekabãjamiti | jagataþ nimittakartà | ayamabhipràyaþ - sannive÷àdimattvena jagataþ kàryatva§ buddhvà tasya nimitta§ kàraõamã÷varàkhya§ kàryatvena hetunà'numãyate | yadyat sàvayava§ tattat kàryam, yadyat kàrya§ tattat sakartçkamiti nyàyàt | yacchråyate - (pauùkaràgamasya ÷loko'yamiti lu0 sa§0, bhà0 2, pç0, 120 ityato'vasãyate) vivàdàdhyàsita§ vi÷va§ vi÷vavitkartçpårvakam | kàryatvàdàvayoþ siddha§ kàrya§ kumbhàdika§ yathà || iti | ÷rãmanmataïge'pi - nimittakàraõa§ tvã÷aþ (vi0 6|99) iti | aya§ ce÷varavàdo'smàbhirmçgendravçttidãpikàyàmuktastata evàvadhàryaþ | sarvànugràhakaþ | anugraha÷càtropalakùaõa§ sçùñyàderapi | ata÷ca sçùñisthitisa§hàratirobhàvànugrahàkhyaiþ pa¤cabhiþ kçtyaiþ sarveùàmàtmanৠbhogamokùaprada ityarthaþ | sarvakartçtvàdeva càsya sarvaj¤atva§ siddham, aj¤àtasya kàraõàsa§bhavàt | ukta§ ca - sarvaj¤aþ sarvakartçtvàt sàdhanàïgaphalaiþ saha | yo yajjànàti kurute sa tadeveti susthitam || (mç0 vi0 5|13) iti | eva§bhåtaþ ÷ambhuþ parame÷varo jayati sarvotkarùeõa vartate, proktaireva hetubhiriti || 1 || nodayati yanna na÷yati nirvàti na nirvçti§ prayacchati ca | j¤ànakriyàsvabhàva§ tattejaþ ÷àmbhava§ jayati || 2 || tàtparyadãpikà asya prathama÷lokasya sakala÷àstràrthasa§graharåpatvàd etatsåcitàmiùñadevatàstutimuttara÷lokena vivçõoti | athavà iùñadevatàstuticchalena niùkala§ pràpya§ ÷ivatattvamabhidhàya tatpràptyupàyabhåta§ sakalaniùkalàtmaka§ tejo jyotirliïgàdiråpeõàvasthita§ stauti - nodayatãti | ayamarthaþ - yat tejo nodayati nàvirbhavatyàdityàdivat | na ca na÷yati nàsta§ gacchati | nirvàti na, na mucyate | aj¤ànatanmålaràgadveùatatprayuktapravçttidharmàdharmatadva÷ya- ÷arãrendriyàdyabhàvena sa§sàràbhàvàt | aj¤ànàbhàva÷ca sarvaj¤atvàt | apakùayalakùaõavinà÷apratiùedho và nirvàõam, nitarৠvànam apakùayo nyånatvam, tannàsti, satataikaråpatvàt | tacca nityatvàt | nirvçti§ prayacchati ceti | nirvçtirmuktiþ, tৠprayacchati pradadàti svopàsakànàmiti | j¤ànakriyàsvabhàva§ j¤aptçkartçsvabhàva§ tacchàmbhava§ ÷ambhorida§ ÷àmbhava§ tejaþ, itaratejonikarebhya uktaiþ kàraõairutkçùñamiti | athavà ÷àmbhavam tejoråpa§ mantràtmaka§ vigraham, tatpràptyupàyabhåta§ sakalamiti yàvat | jayatãti | sarvasmàdupari vartate ityarthaþ | kutaþ ? asya vigrahasyottaravigrahavadutpattinà÷àdyabhàvàt | tacca vedamayatvàd vedasya ca nityatvàditi || 2 || bçttiþ eva§ dharmi÷varåpa§ ÷iva§ prastutya dharmasvaråpasya tatsàmarthyasya layàvasthৠstutivyàjena dar÷ayati- nodayatãti | utpattivinà÷a÷ånyamityanena tadyogino bauddhaj¤ànàccaitanyàtmanaþ ÷ivatejaso vi÷eùa§ dar÷ayati | yadyevam- caitanya§ dçkkriyàråpa§ tadasyàtmani sarvadà (vi0 2|5) iti ÷ruteràtmasàmarthyàcchivasàmarthyasya (mçgendràgamo'tra ÷rutitvena nirdiùñaþ |) ko vi÷eùa ityata àha - nirvàti na nirvçti§ prayacchatãti | ayamasya pa÷usàmarthyàdvi÷eùo dar÷itaþ, yadida§ kenàpi na macyate tattvanena pà÷avimocanena prakañãkriyata iti | ki§ tataþ ? ityata àha - j¤ànakriyàsvabhàva§ tattejaþ ÷àmbhava§ jayatãti | ciddharmatvàdevedamapi cidàtmakamityarthaþ | yacchråyate? - ÷aktirnàcetanà citaþ (mç0 vi0 3|4) iti || 2 || ÷akto yayà sa ÷ambhurbhu§ktau muktau ca pa÷ugaõasyàsya | tàmekৠcidråpàmàdyৠsarvàtmanà'smi nataþ || 3 || tàtparyadãpikà eva§ mahe÷vara§ stutvà mahe÷var㧠mahàdevavallabhàmakhilabhuvanajanan㧠nityasahitàm- eùa te rudrabhàgaþ saha svasrà'mbikayà ta§ juùasva (và0 sa§0 3|57; tai0 sa§0 1|8|6|12) ityàdi÷rutisiddhapåjàstutyàdisàhityapradar÷anàya phalàptaye ca stauti- ÷akta iti | ayamarthaþ- yayà ÷aktyà bhagavàn mahe÷varaþ pa÷ugaõasyàsya bhuktipradàne muktipradàne ca ÷aktaþ samartho bhavati, tৠnato'smãti mahe÷varãstutikartavyatà pratipàdità, tayà vinà bhagavato'nugràhakatvàsa§bhavàt | tathàhi- ÷ivasya sarvagatasya kevalasya niùkriyasyodàsãnatanoþ pa÷usamudàya§ prati bhuktimuktipradànàsa§bhavàcchaktimata eva tatpradànopapattiþ | ataþ ÷aktisahitasyaivànugràhakatvamiti | ekàmiti | advitãyàmityarthaþ | nanu ÷iva eva sarvamiti pårva§ ÷ivàdvitãyatva§ pratipàditam, ataþ kathamihàdvitãyatàvàcoyuktiriti cet, sarvasyàpi vastuno devãdevàtmakatvasadbhàvenobhayàdvitãyatàvacanopapatteriti bråmaþ | tathàhi- kevalàtmàvasthànalakùaõasyàpavargasya tàvaccidànandaråpatayà devãdevàtmatà vidyate | mokùasyànandaråpatvàbhàve puruùàrthatà hãyeta, sukhasyaiva mukhyapuruùàrthatvàt | na ca duþkhàbhàvasyàpi puruùàrthatayà'pavargasyànandaråpatvàbhàve'pi duþkhasa§spar÷aviraheõa puruùàrthatvasa§bhava iti vàcyam, duþkhàbhàvasya sukhànuguõatayà puruùairarthyamànatvena mukhyapuruùàrthatvàbhàvàt | tasmàt sukhasyaiva mukhyapuruùàrthatvenànandaråpatà'pavargasyà÷rayaõãyà | sà cànanubhåyamànà na puruùàrthatৠbhajata iti tadanubhavo'pyà÷rayaõãya iti sukhacidàtmako mokùa iti tasya devãdevàtmakatvasiddhiþ | tatra paramànandasa§vid devã sa§vidànando deva iti, eùà vidyà hyaha§ vedyaþ iti puràõàgamàt tadavagamaþ | tathà devãmantrakalpe coktam- àdinàtha çùi÷chando devã gàyatri ucyate | devatà paramànandasa§vidatropadi÷yate || iti | bhuvane÷varãkalpe ca- bodhasvaråpavàcã sa§vit proktà ca devatà gurubhiþ iti | tathà- vij¤ànamànanda§ vrahma (bç0 u0 3|9|28) ityàdi÷rute÷ca tadavagamaþ | yà'nubhåtirajàmeyànantàtmànandavigrahà | mahadàdijagan-màyàcitrabhiti§ namàmi tàm || ityabhiyuktavacanàcca tadavagamaþ | na ca sa§vitsukhe parasparamàtmana÷ca bhinne àtmaguõaråpe iti vàcyam, cidànandàtmakaþ ÷ivaþ ityàdi÷rutivirodhàt, bhedàbhyupagame tadguõatvàsa§bhavaprasaïgàcca | nanu cidànandayorabhede'nyatastadanubhavàsa§bhavàt svaya§prakà÷atayà mokùasa§sàrayoravi÷eùaprasaïgaþ ? naivam, sa§sàràvasthàyৠjapàsannihitasvayamprabhasphañikavadàtmano'satkalpatayà''nandànu-bhavàsa§bhavenàvirodhàditi | tadidam ànanda§ (ànanda§ brahmaõo råpa§ tatra mokùe pratiùñhitam iti pràmàõikavacana§ yoginãhçdayadãpikàyৠ(3|108) dç÷yate | kulàrõave'pi (5|80) vacanamida§ vartate |) brahmaõo råpa§ tacca mokùe'bhivyajyate iti ÷rutisiddham | nanvastu ÷uddhatattvasya devãdevàtmatà | kàraõatattvasya màyà÷abalitasya katha§ devãdevàtmateti cet, nimittopàdànabhàvenàvasthànàditi bråmaþ | tadukta§ laiïge- asyàùñamårteþ ÷arvasya ÷ivasya gçhamedhinaþ | gçhiõã prakçtirdivyà prajà÷ca mahadàdayaþ || iti | kàryatattvasya càta eva cidacidàtmatayà devãdevaråpatvam | tathà ca bhåtànৠcaturda÷avidhànৠdehadehyàtmanà dvairåpyàd devãdevàtmatà | nanu bhåtànৠkatha§ devãdevàtmakatvam ? tadvibhåtitvàditi bråmaþ | tathà ca bçhadàraõyaka÷rutiþ- ekàkã na ramate | sa dvitãyamaicchat | sa haitàvànàsa | pu§stva§ strãtva§ càpàtayat | patanàt patiþ patnã ca | sà gaurabhavat | çùabha itaraþ | tàbhyৠgàvaþ | sà vaóavà'bhavada-÷va itaraþ | tàbhyàma÷vàþ (bç0 u0 1|4|3-4) ityàdivàkyairakhilajantvàtmanà devadevyorjagatkàraõayoravasthànàvabhàsàdakhilasya tadvibhåtitvasiddhiþ | mànave ca- dvidhà kçtvàtmano dehamardhena puruùo'bhavat | ardhena nàrã tasyৠca viràjamasçjat prabhuþ || (ma0 smç0 1|32) pu|lliïgamakhila§ devaþ strãliïga§ parame÷varã iti laiïgavacanàcca tatsiddhiriti | mahe÷varãmahe÷varayorbhedàbhàvenobhayàdvitãyatvavacanam | tathà hi- ekameva ÷ivatattva§ pu§lliïgastrãliïga-napu§sakaliïga÷abdairvyavahriyate, bhàvànৠtattraividhyadar÷anenàsyàpi bhàvatayà'nyatamaråpaprasaktau tanniyàmakàsa§bhavàt | tathà hi- ÷ivatattvasya strãtvanapu§sakatvayorabhàvena ghañasya ghaña÷abdeneva mahe÷vara÷abdena pu|lliïgena vyavahàraþ | na ca pu§stvasadbhàvàd ghañasya ghaña÷abdena vyavahàra iti vàcyam, pu§stvasyàtyantamatrànupalambhàt | tathàpi tasya sattvàbhyupagame ÷a÷aviùàõàderapi sattvaprasaïgaþ | tathà pu§stvanapu§sa-katvayorapyabhàvàcchiveti strãliïga÷abdena vyavahàraþ | na ca tasya strãtvasadbhàvàditi vàcyam, ÷àlàmàlàdi÷abdànৠtadabhàvena svàrthe vçttyabhàvaprasaïgàt | na ca ghañàdau strãliïga÷abdasyàpi pravçttiprasaïga iti vàcyam, païkaja÷abdasyeva kvacideva pravçtteriùñatvàt | eva§ pu§stvastrãtvayorapyabhàvàcchivatattvasya napu§sakaliïgena brahmetyanena ÷abdena vyavahàraþ, na ca napu§sakatvasadbhàvàt, kuõóamitràdi÷abdànৠtadabhàvena svàrthe vçttyabhàvaprasaïgàt | tathà puruùàdi÷abdànàmitararåpàsattvàd nimittàt pravçttirj¤eyà, làghavasya sadbhàvàdàtmani ca pu§stvarahite vçttisadbhàvàcceti | tasmànmahe÷varãmahe÷varayorbhedàbhàvàdupapannamubhayàdvitãyatvavacanamiti | tadukta§ bç§haõyàm- ÷ivo devaþ ÷ivà devã ÷iva§ jyotiriti tridhà | aliïgamapi yattattva§ liïgabhedena kathyate || iti || bhagavatà ÷rãbàdaràyaõena sanatsujàte coktam- sà pratiùñhà tadamçta§ lokàste brahma tad ya÷aþ | bhåtàni jaj¤ire tasmàt pralaya§ yànti tatra ca || (ma0 bhà0 5|44|30) iti | pu§stvàdyabhàva÷ca, naiva strã na pumàneùa naiva càya§ napu§sakaþ (5|10) ityàdi÷vetà÷vatara÷ruteþ, na ca strã na pumàneùa na caiveda§ napu§sakam (÷i0 và0 1|5|48) ityàdi÷rãvàyavãyàgamàcca siddhaþ | katha§ tarhi bhedena namaskàra iti cet, ÷ivopalakùita÷akteþ ÷aktyupalakùita÷ivàd bhedopapatteriti bråmaþ | ÷akti÷aktimatorabhedàdadvitãyatopapattiþ | na ca dharmadharmibhàvena ÷aktitadvatorabhedàsa§bhava iti vàcyam, kevalabhedàbhyu-pagame'syàya§ dharma iti vyapade÷àbhàvaprasaïgàt | na ca sambandhasadbhàvàt tadupapattiriti vàcyam, sambandhasyàpi sambandhàntaràbhyupagame'navasthàprasaïgàt | anà÷rayaõe ca sambandhasya sarvasàdhàraõyenàsyàyamiti vyapade÷àbhàvaþ | tasmàd dharmadharmiõorabhedo'bhyupagantavya iti | katha¤cid bhedasyàpi sadbhàvena bhedavyavahàro mukhodaràdibhedavyavahàravaditi | ÷iva÷aktyorabhede hetumàha- cidråpàmiti | ÷iva÷cidghanaþ, iya§ ca cidråpà citsvaråpà cinmàtreti na tayorbheda iti | ayamarthaþ ÷aivarahasye coktaþ- agnyauùõ-yavadadvaidha§ dvaidha§ ca mithaþ katha¤cana dadhàte | ÷akti÷ivau vastvaikya§ maõiprabhàvad yato yuktam || iti | àdyàmiti | akhilakàraõatayà prathamodbhåtàmityarthaþ | vakùyati ca- cidacidanugrahahetoþ (÷lo0 27) iti | siddhàntahçdaye coktam- sisçkùoràdya unmeùaþ ÷aktisàmyàtmako'sya yaþ | tadupàdhiþ ÷ivaþ ÷aktitattvamityabhidhãyate || iti | sarvàtmanàsmi nata iti | manasà vàcà karmaõà prapanno'smãtyarthaþ || 3 || vçttiþ idànomadhikàràvasthàyàmapi ÷ivasya ÷aktireva kàraõamityàha - ÷akta iti | ÷aktyàtmanaiva karaõenàtmanৠbhogamokùasiddhaye ÷ivaþ pa¤cavidhakçtyakaraõe ÷aktaþ samartho bhavati, na tadvyatiriktena karaõàntareõa | nanu dehendriyarahitasya kartçtva§ na dç÷yate ? iti cenna, tadrahitasyàtmanaþ ÷aktimàtràdeva svadehaspandàdau sàmarthyadar÷anàt | ukta§ ca- kàraõa§ tu na ÷aktyanyat (mç0 vi0 3|4) iti | ekàmityanenàsyà icchàdibhedo vàmàdibheda÷ca j¤eyakàryàdyupàdhibhedenopacàrànna tu paramàrthata iti dar÷ayati, ekaivànekatৠyàti ÷iva÷aktirupàdhitaþ iti ÷ruteþ | cidråpàmityanena kàryabhedo'pi màyàdivannàsyàþ pariõàma iti dar÷ayati, tasya jaóadharmatvàt | àdyৠpradhànabhåtàm, samavetàm | anena parigraha÷aktisvaråpa§ bindumàyàtmakamapyasya bàhya§ ÷aktidvayamastãti såcayati, upàdàna§ vinà jagadutpattyayogàt | vakùyati càtra- kartrà vinà na kàrya§ na tathopàdànakaraõàbhyàm (÷lo0 37) iti || 3 || lokànugrahahetoþ karuõàrasanirbhareõa cittena | tattvaprakà÷a eùo'smàbhiþ kriyate samàsena || 4 || tàtparyadãpikà evamiùñadevatàstutyàdinà nirastasamastàntaràyaþ ÷àstrakartà viùayasambandhaprayojanavacchàstra§ kartu§ pratijànãte- lokànugrahahetoriti | lokànৠpa÷ånàmanugraho'pavargaþ, tadarthamiti prayojananirde÷aþ | tadanabhidhàne ÷àstrasyàgrahaõa§ syàditi | tadukta§ bhagavatà bhaññapàdena- sarvasyaiva hi ÷àstrasya karmaõo và'pi kasyacit | yàvat prayojana§ nokta§ tàvat tat kena gçhyate || (÷lo0 và0 1|12) iti | vakùyati ca- cidanugrahastvaya§ kila (÷lo0 36) iti | lokànugrahahetoreùa tattvaprakà÷a ityukteþ ÷àstraprayojanayoþ sàdhyasàdhanabhàvasambandhasiddhiþ, anyathà tàdarthyàsambhavàt | tattvàni prakà÷yante pradar÷yante yena ÷àstreõa sa tattvaprakà÷a ityanenàsya ÷àstrasya viùayaþ pratipàditaþ, tattvànàmatra pratipàdyamànatayà viùayatvàt | nanu ca ÷àstràt pratipàdyamànatattvaviùayaj¤ànamutpadyate | ataþ kathamasyàpavargasàdhanatvamiti ceducyate, tattvaj¤ànasyàvàntaravyàpàratvena ÷àstrasya tatsàdhanatvopapatteþ | tathàhi- ÷àstra÷ravaõàt tattvaj¤àna§ ÷àstraviùayamutpadyate | tasmin satyaj¤ànànyathàj¤ànayornivçttiþ | tatastanmålaràgàdyabhàvaþ | tatastatkàryà pravittirnivartate | tato dharmàdharmayoranutpattiþ | pårvotpannayoþ sa§citayoþ dãkùàkarmaõà vinà÷aþ | arabdhakàryayostayorasta÷aravad viniyuktvàdupabhogàdeva prakùayaþ | tataþ ÷arãràdyupàdhivirahàjjãvàtmanaþ ÷ivasvabhàvasya ghañàkà÷asya tadupàdhighañavinà÷e paramàkà÷a iva parame÷vare ÷ive layo'pavargàkhyo bhavatãti | etadukta§ ÷rãkaurme (kà÷ãràjanyàsamudrite kårmapuràõe ÷lokàrdhasåcyৠvacanametannopalabhyate |)- ghañàkà÷amivàkà÷e sarittoyamivàrõave | jãvo me vilaya§ yàtu ÷ivàkhye paramàtmani || iti | ÷ivadharmottare ca- jagatastattvasa§bodhàdaj¤àna§ vinivartate | aj¤ànavinivçttau ca ràgàdã- nàmasambhavaþ || ràgàdyupa÷amàt pu§sৠpuõyapàpaparikùayaþ | tatkùayàcca ÷arãreõa na punaþ samprayujyate || a÷arãra§ ca sa§kle÷aiþ sarvaireva na bàdhyate | kle÷amuktaþ prasannàtmà mukta ityabhidhãyate || ityàdi | tasmàt ÷àstràt tattvaj¤ànadvàreõàpavargo bhavatãti siddham | nanu ca yadyasmàdeva ÷àstràt tattvaj¤ànotpattiþ, tarhi ÷àstrakar- tustattvaj¤ànàbhàvaprasaïgaþ, pràk÷àstràbhàvàt | na ca ÷àstraka-raõànantara§ tacchravaõàt tasya tattvaj¤ànamiti vàcyam, tajj¤ànà-bhàve tattvapratipàdaka÷àstrakartçtvasyaivàsambhavàt | nahyaj¤àte'rthe ÷abdaprayogo ghañata iti | naitadevam, kiraõamàparame÷varàdiùu tattvànৠpratipàditatvena tacchravaõàt tasya tattvaj¤ànopapatteþ | na càsmadàdãnàmapi tathà tattvaj¤ànopapatteranàrambhaõãyamida§ ÷àstramiti vàcyam, asmadàdãnৠtathàvidhapraj¤àsàmarthyà-bhàvena viprakãrõatayà vistareõa ca pratipàdyamànatattvaviùayaj¤à-nasyà÷akyasampàdanatvàt | atha tattvaj¤ànasyàpavargasàdhanatve samutpannatattvaj¤ànàstvanantarameva mucyanta iti ÷àstrakaraõatad-vyàkhyànàdyasambhavàd asmadàdãnৠtattvaj¤ànàsambhavaþ | atha ÷àstrakartà tadarthamavatiùñhata eveti cet, na tarhi tattvaj¤ànamapavarge sàdhanam, tajj¤ànasadbhàve'pyapavargàbhàvàditi | naiùa doùaþ, ÷ivàtmaj¤ànasyàparokùabhåtasyàpavargajanakatvàbhyupagamàt | tathà hi- ÷raute tattvaj¤àne sa§jàte'pi na bhavatyapavargaþ, nididhyàsanasambha-vasya j¤ànàparokùyasya tadànãmabhàvàt | ÷raute hi tattvaj¤àne sa§jàte mananasàpekùapunarnididhyàsanasa§bhava§ ÷ivàtmaikatvaviùayamaparo-kùaj¤àna§ dehàdiviùayàparokùabhåtàj¤ànanirasanàtmakamapavarga-mupajanayati, (taccà?a) parokùabhramasya parokùaj¤ànena nivçttyasa§bha-vàt | sa codãcyàmudita àditya ityaparokùadigbhramasya tadudayapårvaka-pårvadiktvànumànena nivçttyadar÷anàdanugamyate | puna÷càbhyàsa-va÷àdaparokùaj¤ànodbhave nivçttidar÷anàcceti | tathà hi ÷rutayaþ ÷ruti÷irasi vartamànà ekamevàrthamupapàdayanti | tathà ca- are àtmà draùñavyaþ (bç0 u0 2|4|5) iti nirdvàreõàpavarga-sàdhana§ ÷ivàtmadar÷anameva vihitam | tadupàyatvena ÷ravaõamananani-didhyàsanàni vidhãyante- ÷rotavyo mantavyo nididhyàsitavyaþ (bç0 u0 2|4|5) iti | tena na ÷ravaõamàtrajanita§ vij¤ànamapavargasàdhanam, kintu nididhyàsanasambhava§ ÷ivàtmadar÷anamiti gamyate | eùৠ÷ravaõà-dãnৠsadvàreõa nirdvàreõa càtmadar÷ana§ pratyaïgatvam, ÷rotavyaþ ÷rutivàkyebhyo mantavya÷copapattibhiþ | j¤àtvà ca satata§ dhyeyaþ iti, ete dar÷anahetavaþ iti siddha§ ca | ato na ÷àstrakaraõatadvyàkhyànàdya-sa§bhavaþ, tattvaj¤àninৠyàvadàparokùyamavasthànàbhyupagamàditi | na ca ÷arãràdivyatiriktàtmàsattvenàdhikàryabhàvàt svargàpavargaphalada-mida§ ÷àstramanàrambhaõãyamiti vàcyam, ÷arãràdivyatiriktasya nityasya jãvàtmanaþ sadbhàvasya vakùyamàõatvàt | na ca mokùatatsàdhanaprati- pàdaka÷àstràntarasambhàvanàdanàrambhaõãyamida§ ÷àstramiti vàcyam, ÷àstràntaràõৠ÷ivatattvàpratipàdakànàm- yadà carmavadà-kà÷a§ veùñayiùyanti mànavàþ | tadà ÷ivamavij¤àya duþkhasyànto bhaviùyati || (÷ve0 u0 6|20) ityàraõavàkyena ÷vetà÷vatareõàpavargahetutà-pratikùepàcchivapratipàdakànৠcetaratattvavyàvçttyàtmaka÷ivaj¤àna-vidhàyakavàkyairapavargahetutà pratikùiptà | tathà hi- dvividhamiha ÷ivaj¤ànamapavargakàraõam- itaravyàvçttyà, svaråpata÷ceti, ÷rutismçtyostathà vidhànàt | àtmà j¤àtavyaþ prakçtito vivektavyaþ, anyadeva tadviditàd atho aviditàt (keno0 1|4) ityàdyàþ ÷rutaya itaravyàvçttyà, satya§ j¤ànamanantam (tai0 u0 2|1) ànandam (tai0 u0 3|6), praj¤àna§ brahma (ai0 u0 5|3) ityàdayaþ svaråpato'pi vij¤àna§ pratipàdayanti | nàya§ pçthvã na salila§ na tejaþ pavano nabhaþ | na pràõo na mano'vyakta§ na ÷abdaþ spar÷a eva và || na råparasagandhà÷ca nàha§kartà na vàgapi | na pàõipàdau no pàyurna copastha§ dvijottamàþ || na kartà na ca bhoktà và na ca prakçtipåruùau | na màyà naiva ca pràõa÷caitanya§ paramàrthataþ || (ã0 gã0 2|3|7-9) ityàdyàþ smçtaya itaravyàvçttyà, àtmàya§ kevalaþ svacchaþ ÷àntaþ såkùmaþ sanàtanaþ | asti sarvàntaraþ sàkùã cinmàtrastamasaþ paraþ || (ã0 gã0 2|2|4) ityàdyàþ svaråpataþ ÷ivàtmaj¤àna§ pratipàdayantãtyubhayathà vij¤ànasyà÷rayaõãyatvàt | tathàvidha-vij¤ànasàdhanamida§ ÷àstramàrambhaõãyamiti siddham | karuõàrasanirbhareõa citteneti | karuõàyàþ sa§jàto rasaþ karuõàrasaþ anujighçkùà | athavà karuõà càsau rasa÷ceti | tena nirbhara§ vi÷çïkhala§ yat tat karuõàrasanirbharam, tena | cittena manasà | na khyàtilàbhapåjàrtha§ ÷àstrakaraõam, kintu kevala§ karuõànunnamànasairasmàbhiþ kriyata ityarthaþ | àtmani guruùu bahuvacanavidhànàdasmàbhiriti bahuvacana-nirde÷aþ | samàseneti ÷aivàgameùu viprakãrõatayà vistareõa coktànৠtattvànৠmandabuddhyanugrahàrtha§ samàsena sa§÷leùaõena, sa§kùepeõa vetyarthaþ || 4 || vçttiþ adhunà prakaraõe pratipàdyamartha§ pratijànãte- loketi | tattvànৠpçthivyàdi÷ivàntatattvànৠtatkartuþ ÷ivasya tadupakàryàõৠcàtmanৠprakà÷aþ kriyata ityarthaþ || 4 || ÷aivàgameùu mukhya§ patipa÷upà÷à iti kramàt tritayam | tatra patiþ ÷iva uktaþ pa÷avo hyaõavo'rthapa¤caka§ pà÷aþ || 5 || tàtparyadãpikà tattvaprakà÷aþ kriyata ityuktam | tatredamà÷aïkate- kàni tàni tattvàni, kiyanti ceti | ekàdiùañtri§÷ànta§ bahubhiràcàryairbahudhà tattvànৠpratipàditatvàdà÷aïkàsamudbhavaþ | tàmà÷aïkàmapanetu-màha- ÷aiveti | ayamabhipràyaþ- ekàdiùañtri§÷ànteùu tattvapakùavi÷eùeùu sarveùvapi mukhyatvàdanabhyupagame doùaprasaïgàcca patipa÷upà÷à-tmakatraividhyamà÷rayaõãyam | tathà hi- pa÷oþ sa§sàriõo'nabhyupagame dharmàdharmajanmamaraõasukhaduþkhànubhavalakùaõasya sa§sàrasya tannivçttilakùaõasya cà÷rayàbhàvàdasattvam, tatpratipàdaka÷rutismçtãti-hàsapuràõàde÷ca nirviùayatayà'pràmàõyaprasaïga÷ca syàt | tathà pà÷ànৠsa§sàrahetubhåtànৠmalakarmamàyàkhyànàmabhàve ÷arãràderabhàve svarganarakagamanajanmamaraõàderabhàvaprasaïgaþ, àtmano niùkriyasya tadakhilàsa§bhavàt | tathà patyuþ parame÷varasyà-bhàve jagatsçùñisthitidhva§sadharmàdharmabandhamokùavicàràderasa§-bhavaþ, jãvànàmasarvaj¤ànৠ÷arãrarahitànৠtadasa§bhavàt | tasmàt tattvatraividhya§ sarveùvapi pakùavi÷eùeùvabhyupeyamiti | nanu tattvaikatvadvitvapakùayostadà÷rayaõamupàdhibhedakçtabhedasadbhàvàditi bråmaþ | tathàhi- ekameva jalatattvamupàdhiva÷àt taraïgaphenabudbudàt-manà'pracyutasvabhàva§ yathà traividhyabhàgavagamyate, tathà'ya§ ÷ivo'pyapracyutasvasvabhàvastraividhya§ patipa÷upà÷àtmakamanubhavati | tadukta§ ÷aivarahasye- anubhavati hi pa÷ubhàva§ ÷iva evàõavatirohitàtma-guõaþ | so'pi malo yaþ ka÷cana ÷aktilavaþ sarvathà ÷àrvaþ || iti | prakçtipuruùàtmanà dvaividhye prakçtitadupahitànupahitàtmanà traividhyasambhava iti ùañtri§÷ànteùu catuùñayàdiùu cetaratattvànàma-traivàntarbhàvàt tattraividhyopapattiþ | tathàhi- patyau ÷uddhànৠtattvànàmantarbhàvaþ | màyàkàryàõৠ÷uddhà÷uddhànৠpa÷àvantarbhàvaþ | avyaktàdipçthivyantànৠkevalà÷uddhànৠpà÷a iti | tadukta§ ÷aivarahasye- patyau ÷ivasvabhàvàþ sarve sarvàtmanà prakà÷ante | kecana pà÷eùu pa÷uùu càntardadhate nirava÷eùam || iti | ata evàsya tritayasya mukhyatvam, anyeùàmatraivàntarbhàvàt | athavà kramànmukhyatvamiti | nanu kathametadavagamyata ityata àha- ÷aivàgameùviti | te ca- kàmika§ yogaja§ cintya§ kàraõa§ tvajita§ param | dãpta§ såkùma§ sahasra§ ca a§÷umàn suprabhedakam || vijaya§ caiva niþ÷vàsa§ svàyambhuvamataþ param || vãra§ ca raurava§ caiva mukuña§ vimala§ tathà || candraj¤àna§ ca bimba§ ca prodgãta§ lalita§ tathà | siddha§ santànasarvokta§ pàrame÷varameva ca || kiraõa§ vàtula§ caiva tvaùñàvi§÷atisa§hitàþ | målabhedamiti khyàtamasa§khyamupabhedaka§ || iti | eùåktatvàditi | tathà hi pàrame÷vare tàvat- pà÷yaþ pà÷ayità pà÷àstrayametad vyavasthitam (vi0 6|2) iti | kiraõe ca- pa÷upà÷apatij¤ànavicàrapratipàdakam | kiraõàkhya§ mahat tantram (vi0 1|13) ityàdi | ÷rãvàyavãye ca- ajaóa§ ca jaóa§ caiva niyantç ca tayorapi | pa÷uþ pà÷aþ pati÷ceti kathyate tritaya§ kramàt || (÷i0 và0 1|5|12) ÷aiveti ÷ivapraõãtatvavi÷eùaõenàgamànৠpràmàõya§ såcitam | tathàhi- ÷ivasya sarvaj¤atayà j¤ànànyathàj¤ànaràgadveùàdera-pràmàõyavàkyaracanàhetorabhàvàt tadracitànàmàgamà-nৠsiddhyatyeva pràmàõyam | nahi sarvaj¤asyàj¤àna§ sa§bhavatã- tyaj¤ànàdapramàõavàkyaracaneti vaktu§ ÷akyate | aj¤ànàbhàvà-deva tanmålaràgadveùàderabhàvàt tanmålàpramàõavàkyaracanà-sambhavaþ | tasmàt kùãõadoùatayàptena mahe÷vareõa racitànৠpràmàõyasadbhàvàt taduktaprameyatathàtvamabhyupeyamiti | tadukta§ ÷ivadharmottaràdau- vidhivàkyamida§ ÷aiva§ nàrthavàdaþ ÷ivàtmakam | lokànugrahakartà yaþ sa mçùàrtha§ katha§ vadet || sarvaj¤aparipårõatvàdanyathà kena hetunà | bråyàd vàkya§ ÷ivaþ ÷àntaþ sarvadoùavivarjitaþ || yad yathàvasthita§ vastu guõadoùaiþ svabhàvataþ | yàvatphala§ ca yat puõya§ sarvaj¤astat tathà vadet || ràgàj¤ànàdibhirdoùairgrastatvàdançta§ vadet | te ce÷vare na vidyante bråyàt sa kathamanyathà || apàstà÷eùadoùeõa sarvaj¤ena ÷ivena yat | praõãtamamala§ vàkya§ tat pramàõa§ na sa§÷ayaþ || tasmàdã÷vara-vàkyàni ÷raddheyàni vipa÷cità | yathàrtha§ puõyapàpeùu tada÷raddho vrajatyadhaþ || iti | nanvã÷varapraõãtatàgamànৠkuto'vagamyate ? tadàgamaireveti cet, tadetaretarà÷rayatà | athàgamasya pramàõabhåtasyàptakartrape-kùàyৠtadanyasyàtãndriyàrthadar÷inaþ kartçtvàsa§bhavàcca sarve-÷varasya sarvakartuþ sarvaj¤asyàgamakartçtva§ ni÷cãyata iti cet, naivam | àgamapràmàõyàni÷cayàdeva§ kalpanànupapatteþ | tathà àptànta-ràpraõãtatve pramàõàbhàvàdatãndriyàrthadar÷inaþ kartçtvàvirodhà-cca na ÷ivapraõãtatvavi÷eùaõasyàrthavattvamiti | naitadevam, àgamasya pratipattisàmarthyàtmakàt pramàõàntaràt pràmàõyasiddheþ | tathà hi- dvividho hyàgamaþ, dçùñàrtho'dçùñàrtha÷ceti | tatra dçùñàrthànৠcitràyàgavidhàyakavàkyasadç÷ànৠtaduktakar-mànuùñhànena taduktaphalasa§bhavadar÷anàt pràmàõyamanumàya tatkarturatãndriyàrthadar÷itvena paramàptatvani÷caye'nyeùàmadçùñàr- thànàmapi tatkartçkatayà dçùñàrthavàkyavat pràmàõyamanumãyata iti | na ca påjàjapàdivi÷iùñakarmaõৠvi÷iùñatattatphalasàdhanatàma-dhyakùato'vagacchannàgamakartà bhavedasarvaj¤aþ, etaddar÷ino hyadç÷yatastvantaràbhàvàt | na cànumànàdimamarthamupalabhya tatra vàkyaracaneti vàcyam, vyàptigrahaõaliïgàderasambhavàt | anumàna§ hi liïgaliïginoþ pratyakùato vyàptigrahaõe sati liïgamàtradar÷anàdupajàyamàna§ liïgivij¤ànamàha | tathàhi- pratyakùato mahànasàdau dhåmàgnyor-liïgaliïginoravinàbhàve gçhãte de÷àntare parvatàdau dhåmadar÷anàdagnyanumàna§ pravartamàna§ dçùñam | tadatra phalakarmaõoþ sàdhyasàdhanabhàvasya liïgaliïginoþ pratyakùatayà liïgànupalambhàcca vyàptigrahaõàsa§bhavànnànumànasa§bhava ityanumànamålatà nàgamànàm | nàpyàgamàntaramålatà, tasyàpi pauruùeyatvenàgamàntaramålatàbhyupagame'navasthàprasaïgàt | na ca vedavyatiriktamapauruùeya§ vàkya§ pa÷yàmaþ, yena tanmålatà kalpyeta | tasmànnàgamàntaramålatà àgamànàm | na ca yoginàmatãndriyàrthadar÷inàmàgamakartçtvamiti vàcyam, teùৠmahe÷varaprasàdàpekùasarvaj¤atayà tadupàyadãkùàpårvakapåjàdyàvedakàgamànৠsadbhàvasya pràgevà÷rayaõãyatvàt, jagatkartuþ ÷ivàdanyasyàgamakartçtvakalpa-nànৠgauravàpàtàcca sa evàgamànàmapi karteti kalpyate | na ca parasparaviruddhadharmapratipàdakàgamànàmekàptakartrabhyupagamà- sa§bhavàdanekàptakartrabhyupagamaprasaïga iti vàcyam, varõà÷ra-màdyadhikàribhedava÷ena vedyasya caikasyaiva ÷ivasya karuõànidhervi-ruddhadharmopade÷opapatteriti netaretarà÷rayatvàdidoùaþ | na ca lokapari-grahe syàdanyonyà÷rayatvamiti vàcyam, tasya pràmàõyaparij¤àna-målatvàbhàvàt | tathàhi- prathama§ tàvadàgamàn viracayya brahmàõa§ svasuta§ mahe÷varo gràhayàmàma | tataþ svasutàn brahmà, tataste'pi svasutàniti vedaparigrahavadàgamaparigrahopapatterno-ktadoùàvakà÷aþ | nanu ÷ivapraõãtatayà''gamapràmàõya§ pårvamupavarõitam | samprati pratipattisàmarthyàditi pårvàparavirodha iti cenna, utpattij¤apt-yapekùayà ubhayorapyupapatteþ | tathàhi- ÷ivapraõãtatayàgamànৠpràmàõyamupajàta§ tatpratipattisàmarthyenàvagamyata iti na ka÷cidvi-rodhaþ | vedamålatvàdvà''gamapràmàõyam | tadànãmapi ÷ivapraõã- tatvàdàgamapràmàõya§ draóhayati, ÷ivadçùñasya vedàrthasyàbàdh-yatvàditi | sa càgamo dvedhà- pratyakùa÷rutimålo'numeya÷rutimåla÷-ceti | tatra pratyakùa÷rutimålànàmàgamànৠpratyakùa÷rutimålavat pràmàõyam, anumeya÷rutimålànàmaùñakàdi÷rutimålavadityàga-meùu pratipàdyamànànàmarthànৠ÷rutiùåpalambhàt tanmålatà-gamànàmavagamyate | tathàhi- rudro'va÷ya§ yaùñavyaþ iti ÷rutivàk-yàd rudrayàgakartavyatà'vabhàsate | tatra karaõàdika§ mantràrthavà-dàvagatamàgamaiþ pratipàdyata iti tanmålatàgamànàm | tathàhi- tamuùñuhi yaþ sviùuþ sudhanvà yaþ (ç0 5|42|11) ityatra påjàstutinamas-kàràde rudragocarasya mahatsaukhyanàmakàpavarga§ prati hetutà'va-gamyate | antaricchanti (ç0 8|72|3) ityatra dhyànajapau rudraviùayau kartavyàvityavagamyate | yaj¤a§ rudràya mãóhuùe (ç0 1|122|1) ityatra pànta§ pànãya§ somàkhyamandhohavã rudràya haradhvamityavagam-yate | eva§ ÷atarudrãyanãlarudrasåkta÷vetà÷vatare÷àvàsyàtharva÷i- rastacchikhàraudrasåktàraõàdiùvàgamapratipàdyamànànàmarthà-nৠsadbhàvo draùñavya iti | atra prayogàþ- vivàdapada§ tantra÷àstra§ pramàõam, yathàrtha-tvàt, sampratipannavàkyavat | tathà tantra÷àstra§ pramàõam, àptok-tatvàt, yadyadàptokta§ tattatpramàõam, yathà puràõàdi, tathedamàp-toktam, tasmàt pramàõam | tathàgamàþ ÷ivapraõãtàþ, tadanyàjanya-kàryatvàt, tadyat tadanyàjanyakàrya§ tattacchivapraõãtam, yathà prapa¤caþ, tathà caite, tasmàcchiva praõãtàþ | tantra÷àstra§ kàryam, vedànyavàkyatvàt, yadyad vedavyatirikta§ vàkya§ tattajjanya§ dçùñama, yathà bhàratàdi | na ca prapa¤casya ÷ivapraõãtatvàsiddheþ sàdhyavikalo dçùñànta iti vàcyam, tasyopariùñà-dupapàdyamànatvàt | tathà tantra÷àstra§ pramàõam, vedamålatvàt, manvàdismçtivat | tad vedamåla§ ca, taduktàrthapratipàdakatvàt, manvàdismçtivaditi | atha ÷àstramapramàõam, anàptakçtatvàt, sampratipannavaditi pratyanumànabàdhàdoùaprasaïga iti cet, naivam, vikalpànupapatteþ | tathàhi- anàptakçtatvàdityasya ko'rthaþ ? yadyàptenàkçtatvam, àhosvidanàptena kçtatvam | yadyàdyaþ pakùaþ, tarhi vedavàkyairvyabhicàraþ, teùৠpramàõabhåtànàmevàptenàkçtatva-hetoþ sadbhàvàt | asiddha÷càya§ hetuþ, àptakçtatvasya sàdhitatvàt | yadyuttaraþ pakùaþ, tadà càptakçtatvàdevàsiddhatà | na cànàptaracità àgamàþ, vedaviruddhatvàt, bauddhàdyàgamavaditi sadhayitu§ ÷akyatvànnàsiddhateti vàcyam, vedàrthapratipàdakatayà vedamålà-nàmàgamànৠvedaviruddhatvasyàpyasiddhatvàt | tasmàcchaivàga- meùåktatraividhyàdika§ màrkaõyeyàgastyaràmadadhãcàdisakala÷iù-ñajanaiþ parigçhãtatvàccàdaraõãyamiti | patipa÷upà÷à iti | pati÷ca pa÷ava÷ca pà÷à÷ceti tathoktàþ | ke ta ityàkàïkùàyàmàha- tatra patiþ ÷iva uktaþ pa÷avo hyaõavo'rthapa¤caka§ pà÷a iti | tatra teùৠmadhye pa÷ånৠpàlanàt pati÷abdena ÷iva ukto'bhihitaþ | pa÷avo hyaõavaþ aõutvasampàdakamalàdi-sambandhinaþ | ÷ivasvabhàvà jãvàþ pa÷avo na catuùpàda eva, dvipadৠca pa÷utva÷ravaõàt | tathàhi- etàvanto vai pa÷avo dvipàda÷catuùpàda÷ca | yo vàmindràvaruõà dvipàtsu pa÷uùu yo và catuùpàtsu pa÷uùu (tai0 sa§0 2|3|13|1) ityàdi÷ruteþ | teùàmã÷varatvàd bhagavataþ ÷ivasya pa÷upatitvam, yeùàmã÷e pa÷upatiþ pa÷ånৠcatuùpadàmuta ca dvipadàm (tai0 sa§0 3|1|4|1) iti ÷ruteþ | laiïgoparibhàge ca - brahmàdyàþ sthàvaràntà÷ca devadevasya dhãmataþ | pa÷avaþ parikãrtyante sa§sàrava÷avartinaþ || teùৠpatitvàd bhagavàn rudraþ pa÷upatiþ smçtaþ | (li0 pu0 2|9|11- 12) iti | nanu kena kàraõena jãvàtmanৠ÷ivasvabhàvànৠmalàdipà÷asambandha iti ceducyate- malapà÷asambandhàt karmapà÷asambandhaþ | tatsambandhàn- màyàpà÷asambandhaþ | malapà÷asambandhasya asya tvanàditvànna kàraõàpekùeti | tadukta§ kiraõe- anàdimalasambandhànmalinatvamaõau sthitam | anàdimalamuktatvànnirmalatva§ sthita§ ÷ive | àdimattva§ yadà siddha§ nimitta§ kathyate tadà | ãdçgråpa§ smçta§ tàbhyৠ÷uddhà÷uddha§ yathàrthataþ | vi÷uddhaþ sphañikastasmàt tàmra§ tàvat sakàlikam || yathàsminna nimitta§ syàt tathà na syàcchivàtmanoþ || (vio 3|3-5) iti | nanu tarhi pa÷ånৠ÷ivatvàbhàvaprasaïga iti cet, naivam, teùৠ÷ivasvabhàvatve ÷rutyàdipramàõasadbhàvasya vakùyamàõatvàt | ata eva pà÷abaddhatvàt pa÷utvam | tena ki¤cit kartçtvàdinà'õutvam, na paramàõuvadavasthànàt teùàmavyàpakatvena, tadasa§bhavàditi | arthapa¤caka§ pà÷a iti | arthànৠmalakarmasåkùmasthålamàyà- pà÷ànugràhaka÷iva÷aktãnৠpa¤cakamarthapa¤cakam, tatpà÷àkhya§ tattvamiti | taduktam- mala§ karma ca màyà ca màyotthamakhila§ jagat | tirodhànakarã ÷aktirarthapa¤cakamucyate || iti | nanvarthapa¤caka§ pà÷a itãha pratipàditam, ÷àstràntare tu pà÷ànৠtraividhyamuktamiti virodhaþ | tathà hi ÷aivarahasye tàvat- sahajamanàdi mala§ syàt pà÷eùu triùvapi pradhànatamam | karma ca màyà ca male sati pà÷atayà pravartete || iti | prayogama¤jaryৠca- pà÷àstrayo nigalayanti iti | naivam, ã÷vara÷akteþ pà÷ànugràhitayaiva pà÷atvàbhidhànànmàyàpà÷asya sthåla-såkùmàtmanà dvaividhyena ca pa¤cadhà bhedàbhidhànàditi | adhvapa¤caka§ pà÷a iti kecit pañhanti | tadàdhvanৠùaõõৠtattvavarõamantrabhuvanapadakalànৠpa¤cakamadhvapa¤caka§ pà÷a iti | tadukta§ siddhàntahçdaye- ÷ivaþ pa÷upatiþ proktaþ pa÷avo hyaõavo matàþ | te pà÷abaddhàþ pa÷avaþ pà÷aþ syàdadhvapa¤cakam || adhvànastattvabhuvanakalàrõapadamantrakàþ | yairamã puruùà baddhàþ sa§saranti bhavàd bhavam || malàdijàþ ùaóadhvànastattvàdyàste ca pa¤cadhà | nivçttyàdivibhàgena tadukta§ hyadhvapa¤cakam || iti | gurudevapaddhatau ca- athàdhvanৠkramàdeùৠvyàptiþ samyaï nigadyate | pçthvãtattva§ kùavarõa÷ca mantrau hçdayasadyakau || kàlàgnirapi kuùmàõóahàñakau brahmavaiùõave | raudra§ ca bhuvanànyantarbrahmàõóasya bhavanti ùañ || aõóàd bahiþ ÷ata§ rudrà da÷adikùu vyavasthitàþ | kapàlã÷o hyajo buddho vajradehaþ pramardanaþ || vibhåtiravyayaþ ÷àstà pinàkã trida÷àdhipaþ | pràcyৠdi÷i | agnã rudro hutà÷a÷ca piïgalaþ khàdako haraþ | jvalano dahano babhrurbhasmànta÷ca kùayàtmakaþ || àgneyyৠdi÷i | yamo mçtyurharo dhàtà vidhàtà ca tathàparaþ | kartà caiva ca sa§yoktà niyoktà dharma eva ca || tadvad dharmapatistatra da÷amo dakùiõe sthitàþ | nirçtirmàraõo hantà kråradçùñirbhayànakaþ | årdhvake÷o viråpàkùo dhåmralohitada§ùñriõaþ || nairçtyàm | balo hyatibala÷caiva pà÷ahasto mahàbalaþ | ÷veto'tha jayabhadra÷ca dãrghahasto balàntakaþ || vàruõyৠmeghanàda÷ca sunàda÷ca prakãrtitaþ | ÷ãghro vàyurvàyuvegaþ såkùmastãkùõaþ kùayàntakaþ || pa¤càntakaþ pa¤ca÷ikhaþ kapardã meghavàhanaþ | vàyavyàm | nidhã÷o råpavàn dhanyaþ saumyadeho jañàdharaþ || lakùmãdharo ratnadharaþ ÷rãdhara÷ca prasàdhanaþ | prakàmo da÷ama÷ceti kauberyৠdi÷i sa§sthitàþ || vidyàdhipe÷asarvaj¤à j¤ànabhug vedapàragaþ | sure÷a÷arvajyeùñhà÷ca bhåtapàlo balipriyaþ || ai÷ànyàm | viùo viùadharo'nantaþ krodhano màrutà÷anaþ | nyagrodhodumbarã÷a÷ca phaõãndro vajrada§ùñriõau || adhobhàge | ÷ambhurvibhurgaõàdhyakùastriyakùastrida÷e÷varaþ | sa§vàha÷ca vivàha÷ca nabholipsustrilocanaþ || teùàmupari rudràõৠvãrabhadro vyavasthitaþ | bhadrakàlyà÷ca bhuvanamevamaùñàdhika§ ÷atam || bhuvanàni kramoktàni rudràõৠsvàkhyayà pçthak | mantràvasànikapandànmahàdevapadàvadhi || vilomataþ padàni syuraùñàvi§÷atisa§khyayà | ityadhvapa¤caka§ ùaùñhyà nivçttikalayà samam || vyàpta§ sa§cintanãya§ syàdadhvaùañka§ vibhàgataþ | àpo'gnirvàyuràkà÷o gandha÷ca rasaråpake || spar÷aþ ÷abda÷ca vàkpàõã pàdapàyubhagàni ca | ÷rotra§ tvak cakùuùã jihvà ghràõa÷cetãndriyàõi ca || mano'haïkàrabuddhyantamantaþkaraõakatrayam | sarveùৠtriguõà'tha syàt prakçtiþ kàraõa§ parà || trayovi§÷atitattvàni vilomàditi sa§khyayà | hàdiñàntàstato varõàstrayovi§÷atisa§khyakàþ || ÷ira÷ca vàmadevàkhyo mantrau tadvat puràõi tu | ùañpa¤cà÷at krameõa syuramare÷àdinàmabhiþ || amare÷a§ prabhàsa§ ca naimiùa§ puùkaràùaóhã | óiõóimuõóirbhàrabhåtirityaùñàvambutattvake || hari÷candra÷ca ÷rã÷ailo jalpã÷àmràtake÷varau | madhyame÷o mahàkàlaþ kedàro bhairavastathà || bhuvanàùñakamityetat tejastattve vyavasthitam | gayà caiva kurukùetra§ nokhala§ kanakhala§ tathà || vimale÷o'ññahàsa÷ca mahendra§ bhãmake÷varam | ityaùñau bhuvanàni syurvàyutattvagatàni tu || vastràpado rudrakoñiravimukto mahàlayaþ | gokarõo bhadrakarõa÷ca svarõàkùaþ sthàõurityapi || bhuvanàùñakamàkà÷asa§j¤atattve vyavasthitam | chagalaõóo dviraõóa÷ca màrko gomaõóale÷varaþ || kàla¤jara§ dàruvana§ ÷aïkukarõa§ sthale÷varam | pràrabhya gandhatanmàtramahaïkàràntamadhvani || sthitàni bhuvanànyaùñàvetàni tu yathàkramam | pai÷àca§ ràkùasa§ yàkùa§ gàndharva§ caindrasomyake || pràje÷a§ bràhmamityetad devayonyaùñaka§ dhiyi | akçta§ ca kçta§ caiva bhairava§ bràhmavaiùõave || kaumàramauma§ ÷rãkaõñhamiti yonyaùñaka§ smçtam | guõaprakçtitattve tu sthirametat tu bhauvanam || aùñakaiþ saptabhistveva§ ùañpa¤cà÷ad yathàkramam | bhuvanàni sthitànyeva§ padànyapyekavi§÷atiþ || mahe÷varàkhyàt pràrabhya syàdaråpinpadàvadhi | eva§ pa¤cavidhàdhvà syàt pratiùñhàkalayà samam || ùaùñhyà vyàpta§ vicintya§ syàt ùoóhàdhvavyàptirãdç÷ã | atha vidyàkalàyৠtu puruùo ràga eva ca || a÷uddhavidyà ca kalà niyatiþ kàla eva ca | màyà ca sapta tattvàni varõasaptakasa§yutam || ¤akàràdi ghakàrànta§ ÷ikhàghorau ca mantrakau | vàmàdibhuvanàni syuþ saptavi§÷atisa§khyayà || vàmo bhãmastathaivogro bhava÷ce÷àna eva ca | ekavãra÷ca puruùaþ ùaóete bhuvane÷varàþ || pracaõóomàpati÷càjo hyananta÷caikarudrakaþ | ràgatattve sthita§ tvetad bhuvanànৠtu pa¤cakam || krodhacaõóàva÷uddhàyৠvidyàyৠtu vyavasthitau | niyatyৠjyotisa§vartau tataþ såkarasa§j¤itaþ || pa¤càntakaikavãrau ca ÷ivada÷ca kalàgatàþ | mahàdevo vàmadeva udbhava÷caikapiïgalaþ || ekanetrastathe÷àno bhuvane÷astataþ paraþ | aïguùñhamàtra iti càpyaùñàvete sthale÷varàþ || kàlatattve ca màyàyৠbhauvanã saptavi§÷atiþ | vyàpinniti samàrabhya dhyànàhàrapadàvadhi || padànৠvi§÷ati÷càtra syàd vidyàkalayà'khilam | vyàpta§ sa¤cintayedeva§ ùaóvidhàdhvavyavasthitiþ || atha ÷àntikalàyৠsyàcchuddhavidye÷varàvadhi | sadà÷iva÷ca tattvàni trãõi tasyৠsthitàni hi || varõàstrayaþ syurgakhakà mantrau kavacapåruùau | aùñàda÷aiva bhuvanànyatra vàmàdisa§j¤ayà || vàmà jyeùñhà ca raudrã ca kàlã kalavikàriõã | balavikaraõã caiva balapramathinã tathà || sarvabhåtadamanyekà navamã tu manonmanã | ÷uddhavidyàhvaye tattve sthitànyevamanukramàt || anante÷a÷ca såkùma÷ca tata÷càpi ÷ivottamaþ | ekanetra÷caikarudrastrimårtistu tathà'paraþ || ÷rãkaõñha÷ca ÷ikhaõóã ca bhuvanànã÷varàhvayam | sadà÷ivàkhya§ bhuvana§ sthita§ tattve sadà÷ive || padànyekàda÷à'traiva nityayogina àditaþ | vyomavyàpipadàntàni sthitànyeva§ tu pa¤cadhà || ùaùñhyà tu ÷àntikalayà vyàptànyeva§ vicakùaõaiþ | ùaóvidhàdhvamayã vyàptirboddhavyà krama÷o bhavet || tathaiva ÷àntyatãtàyৠ÷ivatattva§ vyavasthitam | varõàþ ùoóa÷a sargàdyàþ svaràþ syuste vilomataþ || astre÷ànau tathà målamantrà mantrà bhavanti hi | nivçttyàdãni bhuvanànyatra pa¤cada÷aiva hi || nivçtti÷ca pratiùñhà ca vidyà ÷àntistathaiva ca | ÷àntyatãteti hi kalàþ syurbindau bhuvanàni hi || indhikà dãpikà rocirmocikà cordhvagà tathà | bhuvanànãti pa¤ca syustàni nàdakalàþ khalu || vyàpinã vyomaråpà càpyanantà càpyanàthayà | anà÷rità ceti kalàþ ÷aktàþ syurbhuvanànyapi || mantràdya§ praõava§ yat tad vilomenàntaka§ tu tat | padameka§ bhavedevamadhvàya§ pa¤cadhoditaþ || ÷àntyatãtakalàvyàpta§ vidyàdityadhvanৠkramàt | ùaóvidhà vyàptiruddiùñà ÷aivàgamavinirõayàt || ùaóadhvaj¤ànavàn mucyenmocayecca bhavàrõavàt | ekatràdhvà ùaóvidhaikàda÷a syu- rmantràstveka§ càpya÷ãtiþ padàni | ùaótri§÷accàpyatra tattvàni varõàþ pa¤cà÷at syuþ pa¤casa§khyà kaleti || atha padoddhàraþ- pràkpada§ praõava§ tat syàdekavarõa§ ÷ivàtmakam | vyomavyàpi caturthyanta§ dvitãya§ pa¤cavarõakam || tçtãya§ vyomaråpàya pa¤càrõamapara§ tathà | sarvavyàpi caturthyanta§ ÷ivàyetyatha pa¤camam || tryakùara§ ca vijànãyàt pa¤càïgàni ÷ivasya tu | anantàyetyanantasya vàcaka§ caturakùaram || anàthàyeti såkùmasya pada§ syàccaturakùaram | anà÷ritàya pa¤càrõa§ pada§ ÷ivatamasya tu || dhruvàyeti pada§ tryarõamekanetrasya kãrtitam | ÷à÷vatàyaikarudrasya pada§ syàccaturakùaram || yogapãñhasa§sthitàya càùñàrõa§ tu trimårtinaþ | ÷rãkaõñhasya pada§ nityayogine pa¤cavarõakam || dhyànàhàràya pa¤càrõa§ padametacchikhaõóinaþ | namaþ ÷ivàyeti pada§ ùaóvarõa§ praõavàdikam || sarvaprabhu÷caturthyanta§ pa¤càrõa§ padasantatau | ÷ivàya padamanyacca caturthyanta§ trivarõakam || padamã÷ànamårdhàya ùaóvarõa§ munisattama | tadã÷ànasya boddhavya§ saptàrõa§ puruùasya tu || syàt tatpuruùavaktràya aghorahçdayàya ca | saptàrõa§ bahuråpasya tadvad vàmasya kãrtitam || syàd vàmadevaguhyàya sadyasyàpyatha kathyate | sadyojàtamårtayeti saptavarõamudãritam || praõavàdi prayoktavya§ pa¤càrõa§ ca namo namaþ | guhyàtiguhyàya pada§ ùaóvarõa§ dvyarõaka§ param || goptrepada§ caturvarõa§ màtaïge nidhanàya tat | akàrapårva§ pa¤càrõa§ candraj¤àne prakãrtitam || sarvavidyàdhipàyeti pada§ syàt saptavarõakam | sarvayogàdhipårva§ tu gatàyetyaùñavarõakam || jyotãråpàya pa¤càrõa§ padametat su÷obhanam | parame÷varapårva§ tu paràyetyaùñavarõakam || acetanàcetaneti saptavarõa§ pada§ viduþ | vyominvyomi§÷caturvarõa§ vyàpinvyàpi§stathà padam || aråpi§÷ca dvirabhyasya ùaóvarõa§ padamãritam | prathameti dvirabhyasta§ ùaóvarõamapara§ tathà || tejastena iti prokta§ caturvarõa§ pada§ vibhoþ | jyotirjyotiþ pada§ tadvad vij¤eya§ caturakùaram || tryarõa§ padamaråpàkhya§ tathànagnepada§ ÷ubham | trivarõa§ syàdadhåmàkhyamabhasmàkhya§ tathà padam || anàde tryarõamuddiùña§ nàtraya§ dhåtraya§ tathà | o§bhåstad dvyakùara§ j¤eyamo§bhuva÷ca triyakùaram || o§ svo varõadvaya§ cànidhanàkhya§ caturakùaram | nidhanàkhya§ trivarõa§ syàt pa¤càrõa§ nidhanodbhavam || dvyakùara§ syàcchivapada§ dvyarõa§ ÷arvapada§ vibhoþ | paramàtma§÷caturvaõa§ mahe÷varapada§ tathà || caturvaõa§ samuddiùña§ mahàdevapada§ hi yat | sadbhàve÷varasa§j¤a§ tu pa¤càrõa§ munisattama || mahàteja iti prokta§ pada§ varõacatuùñayam | pada§ pa¤càrõamuddiùña§ yogàdhipatisa§j¤akam || mu¤ca mu¤ca caturvarõa§ ùaóvarõa§ pramathàtmakam | ÷arva÷arvapada§ càtra boddhavya§ caturakùaram || bhavayugma§ tathà tadvad bhavodbhavapada§ punaþ | padamaùñàkùara§ cànyat sarvabhåtasukhapradam || sarvasànnidhyapårva§ tu karànta§ saptavarõakam | padamaùñàkùara§ brahmaviùõurudraparamparam || anarcita§ dvirabhyastamaùñàrõe padamucyate | asa§skçtapada§ tadvat pårvasthitapada§ tathà || sàkùi§stu råpade tadvaccaturvarõa§ dviruktitaþ | ùañ pataïgapade varõà÷catvàraþ piïgasa§j¤ake || tadvajj¤ànapada§ ÷abdasåkùmàkhye caturakùare | dvyakùara§ syàcchivapada§ tathà ÷arvapada§ vibhoþ || tryakùara§ sarvadapada§ praõavàdi namo namaþ | pa¤cavarõa§ ÷ivàyeti triyakùaramudãritam || natiyugma§ pa¤cavarõa§ satàra§ padamuttamam || iti || 5 || vçttiþ tànyeva prakà÷ànyuddi÷ati- ÷aivàgameùviti | padàrthànàmiti ÷eùaþ | tadukta§ tantralakùaõe- tripadàrtha§ catuùpàda§ mahàtantram (mç0 vi0 2|2) iti | ata÷ca teùvevànyeùৠvastånàmantarbhàva iti lakùaõena dar÷ayati- tatra patiriti | tatra teùu tripadàrtheùu madhye patipadàrthaþ ÷iva ityuktaþ | ÷iva÷abdenàtra jàtyekavacanena ÷ivatvayoginৠmantramantra÷varamantramahe÷varamu- ktàtma÷akti÷ivànৠsavàcakànৠ÷ivatvapràptisàdhanena dãkùàdinopàyakalàpena saha patipadàr-the sa§grahaþ kathyate | aõava÷càtmànaþ preryàþ | anena ca pa÷utva-yoginৠvij¤ànakalàdibhedabhinnànৠbaddhàtmanৠpa÷upadà-rthatvamucyate | arthapa¤cakamityanena malarodha÷aktikarmamàyàbinda-vaþ procyante | tatasteùৠpa¤cànৠbindumàyodbhåtaiþ ÷uddhà-÷uddharåpaistattvabhuvanabhåtabhàvaiþ saha pà÷apadàrthe sa§gra-haþ | nanu kathamekasyà eva ÷iva÷akteþ patipadàrthe pà÷apadàrthe ca sa§graha ucyate ? satyam, paramàrthataþ patipadàrtha eva ÷akterantar-bhàvaþ | pà÷atva§ tu tasyàþ pà÷adharmànuvartanenopacàràt | tadukta§ ÷rãmanmçgendre- tàsৠmàhe÷varã ÷aktiþ sarvànugràhi-kà ÷ivà | dharmànuvartanàdeva pà÷a ityupacaryate || (vi0 7|11) iti || 5 || muktàtmàno'pi ÷ivàþ kintvete tatprasàdato muktàþ | so'nàdimukta eko vij¤eyaþ pa¤camantratanuþ || 6 || tàtparyadãpikà nanu pa÷ånৠ÷ivasvabhàvatayà pativyatirekàsambhavàt (tattad ? katha§ tad) dvaividhyaprasaïga ityà÷aïkyàha- mukteti | ayamabhipràyaþ- muktàtmanàmeva ÷ivasvabhàvatvam | kintu teùàmapi mukteþ pràg na ÷ivàtmatà, tàmràdeþ svarõasvabhàvà- cchàdakakàlimàkalpamalàdipà÷apracchàdita÷ivasvabhàvatayà pa÷u-tvàt | ata eva te tatprasàdato muktàþ | sa ÷ivastvanàdimuktaþ | eka iti | eka eva nityamukta ityarthaþ, kàlatraye'pi malàdisambandharahitatvàt | tadukta§ ÷rãvàyavãye- anàdimalasa§÷leùapràgabhàvàt svabhàvataþ | atyantapari÷uddhàtmetyato'ya§ ÷iva ucyate || iti | (÷i0 và0 1|32|29) pa¤camantratanuriti | nàdabindupadavarõavàkyàtmanà pa¤càt-makasakalamantra÷arãra ityarthaþ | mantrasvaråpa iti và | tasyoùõiglomà-ni tvag gàyatrã triùñummà§samanuùñup snàyurasthi jagatã païktirmaj-jà pràõo bçhatã (ai0 u0 1|6|1) ityàdi÷rutervaidikàdimantràõৠdhàtumayatvapratipàdanàcchivasya mantra÷arãratvàvagamaþ | athavà praõavavedacatuùkàtmanà pa¤càtmakamantratanuriti | tadukta§ laiïgàdau- oïkàraråpamçgvaktra§ sàmajihvàsamanvitam | yajurvedamahàgrãvamatharvoùñhamaja§ vibhum || (1|1|30-21) iti | bãjabindunàda÷akti÷àntàtmanà pa¤càtmakapraõavatanuriti và, omiti brahma, omityatho yo'sau tapati ityàdi÷ruteþ | pa¤càkùaratanuriti và, nivçttyàdipa¤catattvatanuriti và, pa¤cabrahmatanuriti và | tadukta§ liïgodbhave- atha (àdya§ ÷lokadvaya§ liïgapuràõe (1|17|89-90) dç÷yate |) dçùñvà kalàvarõamçgyajussàmaråpiõam | ã÷ànamã÷amakuña§ puruùàkhya§ puràtanam || aghorahçdaya§ hçdya§ vàmaguhya§ sadà÷ivam | sadyaþpàda§ mahàdeva§ mahàyogãndrabhåùaõam || niùkala§ såkùmamavyakta§ sakala§ ca mahe÷varam | sargapratiùñhàsa§hàralãlàrtha§ liïgaråpiõam || pradhàna§ liïgamàkhyàta§ liïgã ca parame÷varaþ | ityàdi | pàrame÷vare ca- pa¤camantratanuþ ÷rãmàn sakalaþ paripañhyate |..... yogayogã÷varaþ svàmã svatantraþ pa÷upà÷ahà || (vi0 3|18, 19) ã÷ànamårdhà pu§vaktro hyaghorahçdayaþ prabhuþ | ucyate vàmaguhyo'ya§ sadyomårtirmahe÷varaþ || eva§ mantràstu pa¤caite yairnibaddhà tanuþ ÷ivà | ityàdi | (vi0 4|14-15, 30) tasmàdeva§ vij¤eya§ vi÷eùeõa bhedena pa÷ubhyo j¤eyaþ ÷iva iti | na ca parame÷varavàcakasya vedamantràdervàcyàd bhedasadbhàvena tasya vedamayatvàbhàva iti vàcyam, tayorbhede vàcyavàcakaniyamà-bhàvaprasaïgàt | na ca sambandhàt tanniyamaþ, sambandhasya samban-dhàntarà÷rayaõàdanavasthàdidoùasyoktatvàt | na ca vàcakatva÷aktirni- yàmiketi vàcyam, tasyà÷ca vàcyàd bhedasadbhàve'nya÷aktivadaniyà-makatvàt | ÷aktervàcyàsàdhàraõyamapyabhedavyatirikta§ na sa§bhavatãti vàcyavàcakayorevàbhedo'bhyupagantavyaþ, kimanayà ÷aktikalpanayà | na ca vàcyavàcakabhàvasya bhinnaniùñhatayà tayora-bhedo'sa§bhava iti vàcyam, guõaguõibhedavad bhedasyàpyatra sadbhàvàt | na ca bhedàbhedayorvidhipratiùedharåpatvena virodhàdeka- tràsambhavaþ, vàcyavàcakabhàvànyathànupapattipramàõasiddhatvàt | tathà ghaño'ya§ paño'ya§ ÷abdo'yamiti vàcakasa§pçktàrthaprati-bhàsàd ghaña÷abdo'yamityasa§pçkta÷abdapratibhàsàcca ÷abdàrtha-yoraikyamà÷rayaõãyam | ata eva tattvàdivàcakamantravinyàsàt tattvàdisànnidhyamiti sarvamavadàtam || 6 || vçttiþ astu tarhi muktànৠpà÷asa§sargarahitatvàcchivatvam, vidye÷va-ràdãnৠtu baindava÷arãrayoge'pi katha§ pa÷utvàbhàvo'ta àha- muktàtmeti | muktàtmànaþ sa§pràpta÷ivasàmyàþ | api÷abdàd vidye÷varà-daya÷ca ÷ivà eva, pa÷utvàkhyena malena virahàt | tadyoginৠhi pa÷ut-vam, pa÷uþ pa÷utvasa§yogàt iti ÷ruteþ | ata eùৠ÷ivatvena sarvaj¤a-tvàdinà yogàt ÷ivatvameva | baindava÷arãrayogastu adhikàramalà§-÷àva÷eùato'dhikàranibandhana eva | ata eva màyottãrõatvàd malarahita-tvàcca vidyàvidye÷varapràpteraparamuktitvam | katha§ punarmantre÷va-ràõৠkalàdiyoge'pi ÷ivatvam, sàkùàt ÷ivànugçhãtatvena sarvaj¤a-tvàdinà yogànmalarahitatvàcca | kalàdãnৠyogastu màyàgarbhàdhi-kàramalà§÷àva÷eùato'dhikàranibandhanatvena, teùàmàva÷yakat-vàcca | yaduktam- kalàyoge'pi no va÷yàþ kalànৠpa÷usa§ghavat (mo0 kà0 82) iti | yadyeva§ ÷ivatve samàne'pi muktàtmàdibhyo'sya parame÷varasya ko vi÷eùo'ta àha- kintvete tatprasàdato muktà iti | ete pårvoktà vidye÷varàdayaþ, tasya parame÷varasya prasàdataþ | so'nà-dimukta iti | anàdimuktaþ svabhàvasiddhanityanirmalanirati÷ayàrtha-j¤ànakriyà÷aktiyukta ityarthaþ | nanu ã÷varasyàpi pa¤cavaktraþ tripa¤cadçk ityàdinà''gameùu ÷arãrendriyayogaþ ÷råyata ityata àha- pa¤camantratanuþ | ayamabhipràyaþ- dhyànàrthameve÷varasya pa¤cavaktràdyàkàraþ ÷råyate, niràkàre dhyànapåjàdyayogàt | yadàhuþ- àkàravà§stva§ niyamàdupàsyo na vastvanàkàramupaiti buddhiþ iti | ÷rãmatpauùkare'pi- sàdhakasya tu lakùyàrtha§ tasya råpamudàhçtam iti | ÷rãmanmçgendre'pi- vapuùo'vidyamànatvàd yad yat kçtya§ karoti saþ | tatra tatràsya tatkartçvapuùà'nukçta§ vapuþ || (mç0 kri0 3|41) iti | ataþ pa¤camantràtmikàþ pa¤cakçtyopayoginya ã÷ànàdyàþ ÷aktaya eva ÷arãrakàrya kurvàõàstanurityupacàràd-ucyante | taduktam- tadvapuþ pa¤cabhirmantraiþ pa¤cakçtyopayogibhiþ | ã÷atatpuruùàghoravàmàjairmastakàdikam || (mç0 vi0 3|8-9) iti || 6 || pa¤cavidha§ tatkçtya§ sçùñisthitisa§hçtitirobhàvàþ | tadvadanugrahakaraõa§ prokta§ satatoditasyàsya || 7 || tàtparyadãpikà nanu patisadbhàve pràmàõàbhàvàt tattvatraividhyàsa§bhava ityà÷aïkyàha- pa¤ceti | ayamarthaþ- sargasthitisa§hàratirobhàvànugrahàtmanà pa¤cavidha§ pa¤caprakàra§ tatkçtya§ mahe÷varakàrya§ tasmin pramàõam, tasyaiva kartu§ ÷akyatvàditi | na cànyo jãvo màyà và jagatsçùñyàdika§ kartu§ ÷aknoti, pa÷orupàdànopakaraõaviniyoga- kramaj¤ànàbhàvàt, màyàyà÷càcetanatayà tadasambhavàditi | sa sargaþ pa¤cavidhaþ, bhàvatattvabhuvanabhåtapratyayàtmasçjyasya pa¤cavidhatvàt | tadukta§ ÷aivarahasye- bhogena pariõamayitu§ karmàõi ghçõànidhiþ patiþ sçjati | bhàva§ tattva§ bhuvana§ bhåta§ pràtyayikamapi sargam || iti | vistarata upariùñàdupapàdyate | sthitiþ pàlanam | sa§hçtirvinà-÷aþ, sveùu sveùvasàdhàraõakàraõeùu kàryasya layaþ, såkùmaråpeõàvasthànamiti yàvat | àtmanৠpà÷aiþ pracchàdana§ tirobhàvaþ | anugrahakaraõa§ mokùàdi | nanu viruddhamidamukta§ pà÷airàtmapracchàdanadvàreõa sa§sàrahetutvam, àtmapracchàdanamalàdipà÷anirasanenàpavarga-pradàna§ ceti cet, naivam, viùayabhedenànayoravirodhàt | yeùৠsàdhanacatuùñayasa§pattiþ, tàn pratyanugrahakaraõam | yeùৠtannàsti, tàn prati sa§sàrahetutvamiti | prokta§ satatoditasyàsyeti | kartrà vinà kàryotpattyasa§bhavàd anyasya kartçtvàsambhavàccàsya mahe÷varasya satatoditasya svaya§prakà÷acaitanyamàtrasya paripårõa-sya nirvyàpàrasyodàsãnasyàpi sàkùiõaþ parame÷varasya sçùñyàdiùu kartçtva§ proktam, abhihitamityarthaþ | taduktam- yathà hyavikriyo vahnirjalataõóulavikriyàm | tathà karotyudàsãnaþ ÷ambhurmàyàdivikriyàm || iti || 7 || vçttiþ ata evàha- pa¤cavidhamiti | etatkçtyapa¤caka§ ÷uddhàdhvaviùaye sàkùàcchivakartçkam, a÷uddhàdhvaviùaye tvanantàdidvàreõetyuktam | tathà ÷rãmatkiraõe- ÷uddhe'dhvani ÷ivaþ kartà prokto'nanto'site prabhuþ (vi0 3|27) iti | tatra ÷ivasya sàkùàt sçùñirbindvàtmakàdupàdànàcchuddhatattvabhuvanàdyutpàdana-pårvaka§ tadbhu?vanavàsinৠvidyàvidye÷varàõৠca baindava÷arãrayojanam, nàdàdikrameõa vidyotpàdana§ ca | anantàdi- dvàrà tu màyàdyupàdànàda÷uddhatattvabhuvanàdyutpàdana-pårvaka§ pa÷usa§ghànৠsåkùmeõa tàttvika÷arãreõa svakarmànuguõabhauvana÷arãreõa ca yojanam, mantre÷varàõàm- adhikàranibandha÷arãrotpàdana§ ca | sthitiþ sva÷aktyà niruddhasya sarvasya jagataþ svaviùaye'vasthàpanam | sa§hçtistu ÷uddhà÷uddhayoþ kàryavargayorbindumàyayorupasa§hàraþ | tirobhàva÷ca pà÷ànugrahaõenàtmanৠyathànuguõabhogabhojanam | anugraho'pi pà÷atirodhànenàtmanৠparàparamokùadànamiti | nanu- sçùñisa§rakùaõàdànabhàvànugrahakàriõaþ (1|15) iti ÷rãmadrauravàdi÷rutervidyàvidye÷ànàmapi pa¤cakçtyàdhikàritvàt katha§ satatoditasyàsyeti niyamaþ ? ucyate- teùàmapi ÷ivapreraõayaiva pa¤cavidhakçtyakartçtvàt tathoktamityavirodhaþ || 7 || pa÷avastrividhà j¤eyà vij¤ànapralayakevalau sakalaþ | malayuktastatràdyo malakarmayuto dvitãyaþ syàt || 8 || tàtparyadãpikà evamudde÷akrameõa patitattvasya lakùaõa§ parãkùৠca kçtvà'nantarapràptapa÷utattvanirõayàrthamàha- pa÷ava ityàdi | pà÷àþ kathyante, tairye baddhàste pa÷ava iti | atha ÷arãràdivyatiriktasyehalokaparalokasa§càriõaþ sa§sàryàtmanaþ pa÷oþ sadbhàve pramàõàbhàvàdà÷rayàsiddhamida§ pa÷ulakùaõamiti cet, naivam, ÷arãravyatiriktasya nityasyàtmano jàtismçtyàdibhiþ pramàõaiþ sadbhàvàvagamàt | tathà hi pårvajanmani nihita§ nidhyàdikamaparasmin janmani mayedamatra nihita§ pårvamityupàdãyamànamupalabhyate | ato dehàtiriktasyaikasya nityasya nidhivinyàsakartuþ pa÷oþ sadbhàvaþ, anyathà tadupàdànàsambhavàt | na cànyanihitamanyenopàdãyata iti vàcyam, anyànubhåte'nyasya smaraõàsambhavena tatpårvakopàdà-nàsambhavàt | na càsau bhràntimåleti vàcyam, bàdhakàbhàvàt, pratyakùatastadupalambhena sa§vàdataþ pràmàõyasiddhe÷ceti | tathà yonimanye prapadyante (ka0 u0 5|7) ityàdyàgamàcca pårva÷arãraparit-yàgena ÷arãràntarapràpterupalambhàt ÷arãravyatiriktàtmasiddhiþ | na ca pràõa àtmà, vàyuråpatvàd bàhyavàyuvat, mama pràõà iti pràõàtmanormama vastramitivad bhedopalam-bhàcca | àrhataikade÷ãyoktamindriyàtmatva§ tattadindriyànubhåtàr-theùu tattadindriyavinà÷e'pi smçtidar÷anàt pratyastam, anyànubhåte'-nyasya smaraõàsa§bhavàt | tathà niyataviùayagràhakàõàmindri-yàõàmaniyataviùayàvagantràtmatvàsambhavàt | tacca yo'ha§ cakùuùà råpamanvabhavam, so'hamidàn㧠÷rotreõa ÷abdamanubhavàmãtyanu- sandhànasiddhamiti | nàpi mana àtmà, karaõatvàt kuñhàravat, tathà parimitatvàt kàryatvàcca ghañàdivat | tathàtmani siddhe yugapadindriyàr-theùu yugapajj¤ànànutpattyà manasaþ punaþ sadbhàvasiddhernàtmà mana iti | tathàntaþkaraõavçttiråpabuddhyàtmatva§ bauddheþ kalpita§ smaraõàsa§bhavaprasaïgena nirasanãyam | tathàhi- pårvabuddhyanu-bhåte'rthe buddhyantarasyànyatvenànubhavàbhàvàt smaraõàsa§bha-vaþ | na cànanubhåte'rthe smçtiþ sa§bhavati, anupalambhàt | na ca sà buddhiravatiùñhata eveti vàcyam, buddheþ pratikùaõavinà÷asya sarvavàdisammatatvàt | ekasantànatvena vàsanànugamàt tadupapattiriti cenna, vàsanàsantànayorapi kùaõikatve pårvoktadoùàpàtàt | tathà tayor-j¤ànàdavyatirekeõa parihàraþ | akùaõikatve vyatireke ca svasiddhànta-virodhaþ | tadukta§ nyàyavidbhiþ- athàpi nitya§ paramàrthasanta§ santànanàmànamupaiùi bhàvam | uttiùñha bhikùo ! phalitàstavà÷àþ so'ya§ samàptaþ kùaõabhaïgavàdaþ || iti | viùayànanda àtmà, ananyàrthatvàd atyantapriyabuddhiviùayatvà-cceti kecit | tadapi viùayendriyamanobuddhyàtmasa§bandhenotpadyamà-na§ buddhikalpamityupekùaõãyameveti | tasmàd buddhãndriya÷arãrebhyo vyatirikta àtmà pà÷abaddhatvàt pa÷uriti siddham | tadukta§ ÷rãvàya- vãye- buddhãndriya÷arãrebhyo vyatirikto vibhurdhruvaþ | astyeva kalpitàtmeti hetustatra sudurgamaþ || buddhãndriya÷arãràõৠnàtmatà sadbhiriùyate | smçteraniyataj¤ànàdayàddehavedanàt || ityàdi | (÷i0 pu0 và0 1|5|43-44) tadeva§ pratipàditànৠpa÷ånৠvibhàgamàha- trividhà j¤eyà iti | triprakàrà j¤àtavyà ityarthaþ | kathamityata àha- vij¤àna-pralayàkalàþ sakalà iti | teùৠteùৠkrameõa lakùaõamàha- malayuktaþ malapà÷asa§baddhaþ | tatra teùৠmadhye | àdyo vij¤à-nakalaþ | malakarmayutaþ malakarmàtmakapà÷advaya-sambaddho dvitãyaþ || 8 || vçttiþ ittha§ patipadàrthabhedamuktvà pa÷upadàrthabhedamàha- pa÷ava iti | tatreti teùৠmadhye, àdyaþ vij¤ànakevalàkhyo vargaþ | vij¤ànayogasa§nyàsairbhogàdvà karmaõaþ kùayàt (pa0 mo0 kà0 55) iti karmakùayataþ karmabhogàrthasya kalàdibandhasyàpyabhàvàt kevala§ malamàtrayuktaþ syàt | dvitãyastu pralayakevalàkhyo vargaþ pralaye kalàderupasa§hàràt malakarmayukto bhavati || 8 || malamàyàkarmayutaþ sakalasteùu dvidhà bhavedàdyaþ | àdyaþ samàptakaluùo'samàptakaluùo dvitãyaþ syàt || 9 || tàtparyadãpikà sakala iti sakalalakùaõapårvaka§ vij¤ànakalavibhàgamàha- maleti | mala÷ca màyà ca karma ca malamàyàkarmàõi, tairyuktaþ sambandhaþ sakala iti | teùu triùu, àdyo vij¤ànakalo dvividho bhavati- samàptakaluùo'samàptakaluùa÷ceti | tatràdyaþ prathamaþ, aõånৠprathamatvàt | samàptakaluùa iti | mala÷aktiþ kàluùyam, tat samàpta§ naùña§ yasya sa samàptakaluùaþ | asamàptakaluùo dvitãyaþ | tenàsau pracchannaj¤ànakriyà÷aktirbhavatãti || 9 || vçttiþ sakalastu bandhatrayayuktaþ | tatra ca màyàyàþ sàkùàt sa§ban-dhàbhàvàd màyà÷abdena tatkàryabhåtàþ kalàdayaþ kathyante | tadyuktatvàdeva càsya sakalatvam | ata÷ca vij¤ànàdinà karmakùaye'pi ki¤citkàla§ sa§skàrava÷ena ÷arãrasthitiþ sa§bhavatãti malamàyàyu-kte'pi sakalabhedaþ ÷àstreùu ÷råyate | ukta§ ca sà§khyaiþ- samyagj¤ànadhigamàddharmàdãnàmakàraõapràptau | tiùñhati sa§skàrava÷àccakrabhramivaddhçta÷arãraþ || (sà§0 kà0 67) iti | ki¤ca, teùviti | àdyo vij¤ànakevalaþ punardvidhà bhidyate | kau tau bhedàvityata àha- àdya iti | malasya dravyatve sati jaóatvàccakùuùaþ pañalàderiva pàkaþ sa§bhavatãti | àdyo vij¤ànakevalaþ pakvamalàpa-kvamalabhedena dvividho bhavatãti bhàvaþ || 9 || àdyànanugçhya ÷ivo vidye÷atve niyojayatyaùñau | mantrà§÷ca karotyaparàn te coktàþ koñayaþ sapta || 10 || tàtparyadãpikà nanu vij¤ànakalasya dvividhasyàpi malapà÷asambandhasadbhà-vàt tannivçttyàtmaka§ na ÷ivasàyujyam, nàpi svarganarakamadhya-sthàneùu devàdibhedenàvasthànam, dãkùayà karmavinà÷e sati ÷ravaõàdinà'nàtmanyàtmabuddhirapàkçtàvidyàkçtamàyà- sambandhàbhàvàt | ataþ kutràsyàvasthànamityà÷aïkyàha- àdyàniti | àdyàn samàptakaluùàn vij¤ànakalàn anuhçhya dãkùà- pårvaka÷ravaõamananàbhyৠparokùaj¤ànapradànàtmakamanu-graha§ kçtvà | nàparokùaj¤ànapradànàtmakam, tasya nididhyàsana-madhye karmakùayàntaràyanipàtenotpàtàsa§bhavàt | vidye÷atve vidye÷varapade÷atve muktikalpe niyojayatyaùñau vij¤ànakalàn | itaràn mantràn mantradevatàråpàn karoti bhagavàn ÷iva iti | tadukta§ siddhàntahçdaye- vidye÷varàn karotyaùñàvã÷o'nyàn manudevatàþ iti | kati mantrà ityàkàïkùàyàmàha- te coktàþ koñayaþ sapteti | te ca mahàmantràþ saptakoñisa§khyayà sa§khyàtà iti || 10 || vçttiþ tayostu- àdyàniti | àdyàn pakvamalàn pàkatàratamyàpekùayà- 'dhikàrayogyànanugçhya malàpohanena sarvaj¤atvàdinà yuktàn baindava÷arãrayogina÷ca kçtvà teùu vi÷iùñamalapàkavato'ùñau vidye-÷atve yojayati | ananta- såkùma- ÷ivottama- ekanetra- ekarudra- trimårti- ÷rãkaõñha÷ikhaõóisa§j¤àn pa¤cakçtyàdhikàriõaþ ÷uddhàdhvà- dhiùñhàténã÷varatattvanivàsina÷ca karotãtyarthaþ | aparà§stu saptako-ñisa§khyàtàn mantrànanugrahakàraõabhåtàn vidyàtattvanivàsina÷ca karotãtyarthaþ | teùu càrdha§ sakalaviùaye gurvadhikaraõasya ÷ivasyànu-grahakarmaõi karaõatvena sthitvà mahàpralaye mokùa§ yàti | anyat tvardha§ niradhikaraõasya ÷ivasya vij¤ànakalàdiviùaye mantre÷vara- màyàgarbhàdhikàriviùaye ca karaõatva§ pràpyàdhikàravairàgyàt sçùñyanantaramevàpàvçtta§ bhavati | tadukta§ ÷rãmanmçgendre- prayoktçdehasàpekùa§ tadardhamakhile'dhvani | kçtvàdhikàra§ sthityante ÷iva§ vi÷ati se÷varam || vinàdhikaraõenànyat pradhànavikçteradhaþ | kçtvà'dhikàramã÷eùñamupaiti svàdhvasa§hçtau || (vi0 4|78) iti | te tvatràtyantamalapàkavanto'dhikàrànapekùàstàn pare pade yojayati | ye tvapakvamalàsteùৠmalapàkànta§ vij¤ànakalatvamevetyukta§ ÷rãmadrauravàdau || 10 || pralayàkaleùu yeùৠpakve malakarmaõã vrajantyanye | puryaùñakadehayutà yoniùu nikhilàsu karmava÷àt || 11 || syàt puryaùñakamantaþkaraõa§ dhãkarmakaraõàni | kà§÷cidanuhçhya vitarati bhuvanapatitva§ mahe÷varasteùàm (÷rãkumàravyàkhyàyৠ÷lokasya pårvottaràrdhayorvaiparãtya§ dç÷yate |) || 12 || ÷eùà bhavanti sakalàþ kalàdiyogàdaharmukhe kàle | ÷atamaùñàda÷a teùৠkurute svayameva mantre÷àn || 13 || tàtparyadãpikà idàn㧠pralayàkalasakalayoþ svaråpanirõayàrtha§ ÷lokatraya-màha- pralayàkaleùviti | ayamabhipràyaþ- prakarùeõa laya§ gata§ kalàdidharàntatattvàt-maka§ ÷arãra§ yeùৠte pralayàkalàþ | pralayàvasthàyৠmalakarmamàtrapà÷asambaddhà àtmàna iti yàvat | teùu yeùৠmala÷ca karma ca malakarmaõã pakve paripàka§ gate, j¤ànàgninà sàhacaryàt, teùৠmahe÷varo bhuvanapatitva§ vitarati | tebhyaþ prayacchati, dadàtãtyarthaþ | teùৠteùvapi kà§÷cit pakvakarmakànanugçhya gaõe÷àn karoti | kà§÷cit pakvamalàn mantratantre÷varàn karoti draùñçtveneti | kati mantre÷varà ityàkàïkùàyৠ÷atamaùñàda÷eti | svayameveti | brahmàdisahàyàntaramanapekùyaiveti | tadukta§ laiïge- nàdhikàn na ca hãnà§stàn mànasànàtmanaþ samàn | sahasra§ hi sahasràõàmasçjat kçttivàsasàm || ityàdi | ebhyo'nye ye pakvamalakarmàõaþ ÷eùàþ ÷iùñàste sakalà bhavanti, kalàditattvayogàt | aharmukhe kàla iti | sçùñikàle sarvametat karoti bhagavàn mahe÷vara iti | puryaùñakadehayutàsta eva nikhilàsu yoniùu devamanuùyatiryagàdiùu vrajanti carantãtyarthaþ | nanvàtmanৠvyàpakatvàdamårtatvàcca katha§ nikhilayonigamanàgamanasa§bhava ityà÷aïkyàha- puryaùñakadehayutà iti | såkùma÷arãrasya puryaùñakà-khyasya jãvopàdheþ sa§bhavàt tadanusàreõa pa÷orapi kùetraj¤asya gamanàgamane sa§bhavata eva | yathà ghañàkà÷asya tadupàdhibhåta-ghañagamanàgamanàbhyৠgamanàgamane, tathàtràpyupàdhidhar-màõৠgamanàdãnàmupahite kùetraj¤e sa§bhava upapadyata eveti | karmava÷àditi | karmànuråpeõetyarthaþ | nanu jãvopàdhibhåta§ puryaùñaka§ kimityà÷aïkyàha- syàt puryaùñakamantaþkaraõa§ dhãkarmakaraõànãti | puri sthåla÷arãre vartamàna§ yadaùñaka§ tat puryaùñakam | tat kimityata àha- antaþkaraõa§ dhãmakarmakaraõànãti | buddhyahaïkàramanà§-syantaþkaraõam, dhiyaþ karma vyàpàro viùaya- ni÷cayo dhãkarma, tatkaraõàni tannimittàni ÷abdàdãni ca puryaùñakamiti kecit | taduktam- ÷abdaþ spar÷a÷ca råpa§ ca raso gandha÷ca pa¤camaþ | mano buddhirahaïkàraþ puryaùñakamudãritam || (kàlo0 17|4-5) guravastu dhãkarma ca karaõàni ca dhãkarmakaraõànãti bruvate | tatràùñakatva§ ÷abdaspar÷aråparasagandhabuddhãndriyakarmendri-yàntaþkaraõàtmanà vibhàgàd bhavati | pare karmendriyabuddhãndri-yàntaþkaraõacatuùñaya- pràõàdipa¤caka- tanmàtràpa¤caka- kàmakarmàvi-dyàtmanàùñavidha§ puryaùñakamityàhuþ | tathà coktam- karmendriyàõi khalu pa¤ca tathàparàõi buddhãndriyàõi mana-àdicatuùñaya§ ca | pràõàdipa¤cakamatho viyadàdika§ ca kàma÷ca karma ca tamaþ punaraùñamã påþ || iti || 11-13 || vçttiþ pralayàkaleùu madhye yeùৠmalaþ padvastatpàkava÷àdeva karmàpi samasta§ pakva§ te vrajantãti, mokùamiti ÷eùaþ | malaparipà-kasya ÷aktipàtadvàreõa mokùahetutvàt | yadukta§ ÷rãmanmçgendre- tama÷÷aktyadhikàrasya nivçttestatparicyutau | vyanati dçkkriyànantya§ jagadbandhuraõoþ ÷ivaþ || (vi0 5|1) iti | ÷rãmatsvàya§bhuve'pi- kùãõe tasmin dhiyà sà syàtpara§ niþ÷reyasa§ prati (32|17) iti | anye tvapakvamalàþ puryaùñakadeha-yutàþ santaþ karmava÷ena tadbhogàrtha§ nikhilàsu yoniùu bhuvanaja÷arãràtmikàsu vrajantãti pårvakriyànuùaïgo'tràpi kartavyaþ | 'ete' iti pàñhàpekùàyৠpuryaùñakadehayutà yoniùu vrajan-tãti vyàcakùate | teùৠproktaþ ÷rutivirodhaþ, pakvamalànàmapi punaþ sa§sàrayogàdanirmokùaprasaïga÷ca doùaþ || 11 || atha ki§ tatpuryaùñakamityata àha- syàditi | tatra puryaùñaka§ nàma pratipuruùa§ niyataþ sargàdàrabhya kalpànta§ mokùànta§ và'vasthitaþ pçthivyàdikalàntatri§÷attattvà-tmako'sàdhàraõaråpaþ såkùmadehaþ | yacchråyate- prayoktryàdimahãpràntametadaõvarthasàdhakam | pratyàtmaniyatam..... (mç0 vi0 12|32-33) iti | tattvasa§grahe'pi- vasudhàdyastattvagaõaþ pratipu§niyataþ kalànto'yam | paryañati karmava÷ato bhuvanajadeheùvaya§ ca sarveùu || (÷lo0 24-25) iti | ata÷càyamarthaþ- antaþkaraõa÷abdena manobuddhyahaïkàravà-cinà'nyànyapi pu§so bhogakriyàyàmantaraïgàni kalàkàlaniyativid-yàràgaprakçtiguõàkhyàni sapta tattvànyupalakùyante | dhãkarma÷abde-na buddheradhyavasitatayà gràhyàõi pçthivyàdyàkà÷àntàni pa¤ca-bhåtàni tatkàraõàni ca ÷abdàdãni pa¤catanmàtrànyucyante | karaõa-÷abdena buddhãndriyàõi karmendriyàõi (ca) dar÷ayati | nanu- ÷abdaþ spar÷a÷ca råpa§ ca raso gandha÷ca pa¤camaþ | buddhirmanastvahaïkàraþ puryaùñakamudàhçtam || (17|4-5) iti ÷rãmatkàlottare ÷råyate | satyam- ata eva tatsåtra§ tatrabhavatà ràmakaõñhena tri§÷attattvaparatayà vyàkhyàtam | katha§ punarasya puryaùñakatvam ? bhåtatanmàtrabuddhãndriyakarmendriyàntaþkaraõa-sa§j¤aiþ pa¤cabhirvargaistatkàraõena guõena tadàpårakeõa pradhà-nena kalàdipa¤caka¤cukàtmanà vargeõàrabdhatvàdityavirodhaþ | atha teùu puryaùñakayukteùu madhye kà§÷cidanugçhya mahe÷varaþ, mantra-mahe÷vara ityarthaþ | guhyàtiguhyaguhyatarapavitrasthàõvàkhyapa¤cà-ùñakàdãnৠbhuvanapatãnàmanantaniyuktatvenaiva ÷ruteþ, sà¤janat-vàcca | anugçhyeti | svàdhikàrànta§ prakañãkçtaj¤ànakriyànaõimà-diyogina÷ca kà§÷cid vi÷iùñapuõyavataþ kçtvetyarthaþ || 12 || anatipakvamalatvena sa§sàrayogibhya÷ca ye ÷eùàþ pakvamalàþ santo'pi tatpàkamàndyànmàyàgarbhàdhikàrayogyàste'pi sargapràra-mbhe'dhikàranibandhanena kalàdinà yogàt sakalà bhavanti | tadyoge'pi te malarahitatvàt ÷eùà ityuktàþ | kriyantaste kena niyuktà ityata àha- ÷atamaùñàda÷eti | teùàmaùñàda÷àdhika÷ata§ svayameva ÷ivo hyapa-nãtamalàn kçtvà mantre÷apade yojayati | na tu te'nantaniyuktà ityarthaþ | kalàdiyogastu teùàmanantakartçka eva, ananto'site prabhuþ (ki0 vi0 3|27) ityuktatvàt || 13 || tatràùñau maõóalinaþ krodhàdyàstatsamà÷ca vãre÷aþ | ÷rãkaõñhaþ ÷atarudràþ ÷atamityaùñàda÷àbhyadhikam || 14 || tàtparyadãpikà ÷atamaùñàda÷a mantre÷varà ityuktam | ke ta ityàkàïkùàyà-màha- tatràùñau iti | tatra mantre÷varàõৠmadhye'ùñau maõóalinaþ, krodhàdyàþ tatsamàþ, aùñàvityarthaþ | ÷iùñà vãre÷àdaya iti | etadukta§ siddhàntahçdaye- trividhàste ca vij¤ànakalà÷ca pralayàkalàþ | sakalà÷ceti teùvàdyà malamàtrayutàþ pare || malakarmayutà màyàmalakarmasamàyutàþ | sakalà iti teùvàdyà dvividhàþ pakvakalmaùàþ || apakvakalmaùà÷ceti atràdyànanugçhya tu | vidye÷varàn karotyaùñàvã÷o'nyàn manudevatàþ || dvyekapakvadvipakvàþ syu÷caturdhà pralayàkalàþ | pakvobhayàn puràdhã÷àn gaõe÷àn pakvakarmagàn || rudràn pakvamalànanyànaùñàda÷a÷atàdhikàn | sakalastvaùñadhà tridvyekapakvà÷ca tryapakvakàþ || hiraõyagarbhaþ + + + sanakàdyà÷ca yoginaþ | àcàryà§÷caiva devà§÷ca kramàt teùvakarot prabhuþ || ityàdi | ÷aivarahasye ca- vij¤ànakalasa§j¤aþ pralayàkalasa§j¤ako'tha sakalàkhyaþ | trividho'ya§ puruùaþ syàdekottarabandhasa§bandhàt || vij¤ànakalasa§j¤àn samàptakaluùàn karoti vidye÷àn | aùñàvanugçhya ÷ivo mantrànapi saptakoñibhidàn || pralayàkalà÷ca kecid bhuvane÷àþ pakvakaluùakarmàõaþ | karmava÷àdava÷iùñà nikhilàsvapi yoniùu caranti || sakalàþ kalàdiyogàt sçùñida÷àyৠta eva nirdiùñàþ | ÷atamaùñàda÷a teùvapi mantràõàmã÷itàraþ syuþ || ÷atarudràþ krodhàdikamaùñamaïguùñhamàtrapårvamapi | vãre÷a÷rãkaõñhau mantre÷atvena vartante || ityàdi || 14 || vçttiþ tàneva vibhajati- tatràùñau iti | atra maõóalino'ùñau kalàmastakavàsino gahane÷àdayaþ krodhàdaya÷ca guõamastakasthà aùñàveva | vãre÷o vãrabhadraþ ÷ataru-dràdhiùñhàtà | ÷rãkaõñho guõatattvanilayo'dhastanabhuvanà-de÷ca kartà | ÷atarudràstu brahmàõóadhàrakà iti || 14 || paripakvamalà ye tànutsàdanahetu÷aktipàtena | yojayati pare tattve sa dãkùayà''càryamårtisthaþ || 15 || tàtparyadãpikà nanveva§ sa§saratৠpa÷ånৠtarhi mokùamàrge'vatàro na syàdityà÷aïkyàha- paripakvamalà ye tàniti | dvividhà hi parame÷varasya ÷aktiþ, bandhakarã mocikà ceti | tayo-ràdyà'nàdikàlameva pravçttà pa÷ån pà÷ajàlairbadhnàti | tasyৠkàlava÷àt karmasàmyena virodhàduparatavyàpàràya§ mocikà ÷aktiþ svapatanakàlamanveùayantã mahe÷vare vartamànà teùu pa÷uùu nipatati | tata÷ca sa§sàrotsàdanahetubhåta÷aktyৠnipatitàyৠbhagavànàcàryamårtimàsthàya dãkùৠkçtvà malàdipàka§ vidhàya parame÷varatattve sa§yojayatãti nàsa§pàdyo mokùamàrge'vatàra iti | taduktam- same karmaõi sa§jàte kàlàntarava÷àt punaþ || tãvra÷aktinipàtena guruõà dãkùito yadà | sarvaj¤aþ sa ÷ivoyadvat ki¤cijj¤atvavivarjitaþ || ÷ivatvavyaktisampårõaþ sa§sàrã na punastadà | ityàdi | (ki0 vi0 1|20-22) ÷aktidvaya§ ca bhagavatà'vadhåtapàdenoktam- badhnàti kàcidapi ÷aktiralupta÷akteþ kùetraj¤amapratihatà tava pà÷ajàlaiþ | j¤ànàsinà ca vinikçtya guõàna÷eùà- nanyà krotyabhimukha§ puruùa§ vimuktau || iti || 15 || (bha0 sto0 17) vçttiþ atha tribandhanabaddheùu sakaleùu madhye saþ ÷ivaþ | paritaþ samantàdàdhikyena pakvamalàn sakalàn tirodhàna÷aktyupasa§hàre-õànugraha÷aktyà pà÷anirodhanàdikyà spçùñàn gurumadhiùñhàya dãkùayà pare pade ÷ivasàmyaråpe yojayati | mandamalapàkà§stu mandataràdi÷aktipàtena vidve÷varàdipade yojayati | yacchruyate- rudramantrapatã÷ànapadabhàjo bhavanti te | sthitau yànanugçhõàti gurumàsthàya cidvataþ || (mç0 vi0 5|3) iti | yo yatràbhilaùed bhogàn sa tatraiva niyojitaþ | siddhibhàïmantrasàmarthyàt (sa§pårõaþ ÷lokaþ sàrdhatri÷aktikàlottaravçttau (1|5) samuddhçtaþ |) (svàa0 39|2) iti ca | ata eva vij¤ànapralayakevalayorniradhikaraõa eva ÷ivasyànugrahaþ siddhaþ | ata eva malasya dravyatvàccakùuùaþ pañalàderiva dãkùàkhye-naive÷varavyàpàreõa nivçttiþ, na tu j¤ànamàtràditi bhàvaþ || 15 || baddhàn ÷eùànakhilàn viniyukte bhogamuktaye pu§saþ | tatkarmaõàmanugamàdityeva§ kãrtitàþ pa÷avaþ || 16 || tàtparyadãpikà itaraviniyogapårvamupasa§harati- baddhàn iti | såkùmadehena ca puryaùñakàkhyena baddhàn ÷eùàn sakalàn bhogamuktaye viùayabhuktyartha§ viniyuïkte devàdisthàneùu sthålade-hena sa§yojayatãtyartha iti || 16 || vçttiþ aparipakvamalà§stu- baddhàn iti | eùa ca pràguktànuvàdaþ | atha pa÷upadàrthamupasa§harati- ityeva§ kãrtitàþ pa÷ava iti || 16 || pà÷à÷caturvidhàþ syuþ pu§so malakarmajau matau prathamau | màyãyatirodhàyaka÷iva÷aktisamudbhavau cànyau || 17 || tàtparyadãpikà idànãmavasarapràptànৠlakùaõaparãkùàrthamàha- pà÷à iti | pa÷ånৠbandhakàþ pà÷àþ | te ca caturvidhàþ catuùprakà-ràþ syuþ | pu§saþ puruùasya pa÷oþ | teùu prathamau àdyau | malakarma-sa§j¤akau malakarmàkhyau | tatràpi malaþ prathamaþ pà÷aþ, tatpårvakatvàt karmàdãnàm | sa tu j¤ànapràgabhàva ityeke | pare timirasadç÷o jaóàtmako bhàvaråpo j¤ànanivartya iti | guravastu avidyàsa§skàràtmaka ityàhuþ | tadukta§ j¤àna§ bandhaþ (1|2) iti ÷ivasåtravàrttikakçtà- aha§ mamedamiti yajj¤àna§ bhedaprathàtmakam || ÷abdànuvedhato jàta§ màyãya§ malakàraõam | kiraõe ca- malo'j¤àna§ pa÷utva§ ca tiraskàrakarastamaþ | avidyà hyàkçtirmårcchà paryàyàstasya vàcakàþ || (vi0 2|20-21) iti | dvitãyaþ karmàkhyaþ pà÷aþ | màyãyo màyàjanyaþ såkùmas- thålàtmaka÷arãràdiråpaþ | sa tçtãyaþ | tirodhàyaka÷iva÷aktisamud-bhavastatsvaråpa÷caturtha iti | bandhasya sa§sàrasya janmamaraõàdilakùaõasya bandhakàbhàve'sa§bhavàt pà÷asadbhàvasiddhiþ | bandhastu ÷rutyàdipramàõasiddha iti | nanu màyàkàryatvàd malakarmaõormàyàyৠpravçttàyৠtayorudbhaþ, prathamabhåtayostayorudbhave màyàyàþ pravçttiriti itaretarà÷rayaprasaïga iti cenna, bãjàïkuravadanàditvena tatparihàropapatteriti || 17 || vçttiþ atha pà÷apadàrthabhedamàha- pà÷à iti | nanu pràgarthapa¤caka§ pà÷a ityuktam | atra teùৠcaturvidhat-voktirviruddheti cenna, bindormahàmàyàtmanaþ paramuktyapekùayà pà÷atve'pi tadyogasya vidye÷varàdipadapràptihetutvenàparamuktitvà-datra pà÷atvenànupàdànamityavirodhaþ | ata evàha- pu§sa iti | pu§st-vamalayoginaþ, sakalasyetyarthaþ | ata eve ÷uddhàdhvavàsinàmanantà-dãnৠmahàmàyàrodha÷aktyàtmakameva pà÷advaya§ vidyate | tacca màyàdivanna mohakam, api tu bodhakameveti sarva§ susthitam | nanu yannàdàkhya§ para§ bãja§ sarvabhåteùvavasthitam (sà0 kà0 1|5) iti ÷ruteþ sakalasyàpi bindukàryayogaþ ? satyam, sarvaj¤atvàdyavinàbhåtena baindava÷arãràdinà'sya yogo nàstãtyevamuktam | ke te ityàha- malakarmajau matau prathamàviti | malakarmaråpàvevàtra malakarmajàviti kàryakàraõayorabhedenopa-càràducyete, tayorevànantarasåtre lakùaõasya vakùyamàõatvàt, tattatkàryakàraõayoràvaraõabhogabhojanayoþ phalaråpatayà pà÷atvena prasiddhe÷ca | eva§ màyeyatirodhàyaka÷iva÷aktisamud-bhavàvityatràpi draùñavyam | prathamàvanàdisiddhau | tatra malaþ pu§so'nàdi kçtvà j¤ànakriyàvàrakaþ | karmàpi pravàhànàdi, bãjàïkuràdinyàyena karmaja÷arãrasantànasyàpyanàditvena sthiteþ | màyeyastu kalàdiràgantukaþ pà÷aþ, karmasadbhàva eva tasya sadbhàvàt, tadabhàve'pi pralayakevalino malakarmayogàcca | ÷iva÷aktestu pà÷àdhiùñhànenàtmani tirodhàyakatvàdupacàreõa pà÷atvamuktam, vakùyàma÷ca || 17 || eko hyaneka÷aktirdçkkriyayo÷chàdako malaþ pu§sàm | tuùakambukavajj¤eyastàmrà÷ritakàlimàvad và || 18 || tàtparyadãpikà prathamoddiùñasya malasya lakùaõamàha- eka iti | eko'neka÷aktiriti malasya lakùaõam | kàrmamàyãyayoranekatvàt tannivçttyarthamuktameka iti | tirodhàyaka÷akterapi pà÷atve satyekatvàd malatvaprasaïga iti tannivçttyarthamaneka÷aktiriti padam | nanvavidyàsa§-skàraråpatàyৠmalasyànekatvàdayuktameko mala iti, iti cenna, jalanidhinimagnànantanadãjalavadeùàmapyanantànৠsa§sargàdevaikatvopapatterityeke | anye tu jàtyapekùayaikatvavacanam, avàntarànekajàtisadbhàvànmàyàkarmaõoranekatvam, tadabhàvàd vàsanàyà ekatvamiti bruvate | tathà j¤ànàbhàvaråpatàyৠca jàtyapekùayaivaikatvavacanam | anyathà kasyacijj¤ànodaye sati j¤ànapràgabhàvanivçtteþ sakalajaganmokùaprasaïgàditi | bhàvàtmakatve mukhyamevaikatvavacanam | ekasya j¤ànodaye'pi nivçttyanivçttyostamovadupapattermalasyàneka÷aktitvàccaikasya j¤ànodaye ta§ pratyeva pracchàdana÷aktervinà÷àditareùàmapa-vargàbhàvaþ sa§bhavatyeva | tasmàdeko'neka÷aktirmala iti | tadukta§ kiraõe- vibhorapi malasyàsya tacchakteþ kriyate vadhaþ | upàyàcchaktisa§rodhaþ kasmi§÷cit kriyate male || ÷ivaj¤àna§ tathà tasya ÷aktisa§rodhakàrakam | yathàgnerdàhikà ÷aktirmantreõà÷u nirudhyate || tadvat tacchaktisa§rodhaþ (vi0 2|28-30) ityàdi | dçkkriyayo÷chàdako malaþ pu§sৠtuùakambukavajj¤eya iti | yathà tuùakambukau taõóulena sahaikãbhåtau målàïkuràdyutpatteþ kàraõam, tathà malo'pi pa÷ånৠsvaråpabhåtaj¤ànakriyàpra-cchàdakatvena karmamàyàdimålàïkuràdyutpattikàraõatayàtmanà sahaikãbhåtastiùñhatãti | tadukta§ kiraõe- mala÷cicchàdako naijo vi÷uddhiþ ÷ivatà svataþ iti | tàmrà÷ritakàlimàvad veti | yathà tàmrà÷rità kàlimà sahajà-tasya svaråpabhåtasvarõatৠpracchàdya tàmratàmabhivyajya càvatiùñhate, tathà malo'pyàtmano j¤ànakriyàtmaka§ svaråpa§ pracchàdya pa÷utva§ càbhivya¤jayannavatiùñhata iti | nanu malasya sahajatve tatkùaye tadvato'pi vinà÷aprasaïga iti cetm naivam, tàmrà÷ritakàlimàvinà÷e tatsvaråpàvinà÷avat sahajamalavinà÷e'pyàtmasvaråpàvinà÷opapatteþ | taduktam- sahajà kàlimà tàmre tatkùayànna ca tatkùayaþ || kùayastàmrasya yadvat syàt puruùasya malakùayaþ | yathà taõóulakambåke prakùãõe na ca tatkùayaþ || ityàdi || 18 || (ki0 vi0 2|31-32) vçttiþ tatra malakùaõamàha- eka iti | eka eva malaþ, jaóatve sati nityatvàjjaóànàmanekànৠghañàdivadanityatva§ syàt | yadyeva§ malasyaikatvàdekasya mokùàrtha§ tasya nirodhe sarvamokùaprasaïgaþ | ata àha- aneka÷aktiriti | anekàtmàvàra-kàneka÷aktiyuktaþ, ata ekasyàþ ÷akteþ paripàkena tirodhànena tadàvàryasyaiva mokùaþ | tuùakambukavaditi | yathà taõóulatàmrayoranàdyàvàrakatvena sahaja§ tuùàdi kàlimà và pa÷càtpàkena rasa÷aktyà nivartate, eva§ malo'pyàtmano'nàdyàvàrakaþ pàkava÷àddãkùayà nivartate | yadi và yathà ÷àlyàdestuùàdyaïkurotpattau nimittam, evamàtmano malaþ ÷arãràdyutpattau nimittam | yathà và tàmrasya kàlimà rasa÷aktyà nivartate, tathà malaþ ÷iva÷aktyà nivartata ityetàvadàtmano dçùñàntaþ, na tu sarvasàmyeneti || 18 || karmànàdi prokta§ dharmàdharmàtmaka§ vicitra§ ca | màyà ca vasturåpà måla§ vi÷vasya nityà sà || 19 || tàtparyadãpikà malànantara§ karmamàyàtmaka§ pà÷advayamuttara÷lokapår-vàparàrdhàbhyৠniråpayati- karmànàdãti | karmànàdi pravàharåpeõa, na caikasyaiva karmaõaþ sarvadàvas-thànena | tathà sati bhàvaråpasya karmaõo'nàditvenàtmavannitya-tayà'nirmokùaprasaïgàt | nahi karmàvinà÷e sa§sàranivçttiþ sa§bhavati | ityeva§ prokta§ tattvaj¤aiþ | dharmàdharmàtmakamiti dharmàdharmaråpeõa dvividhamiti | vicitra§ ceti vividhaphalahetutvàd vicitramityarthaþ | tathàhi- sukhàsàdhàraõakàraõa§ dharmaþ, duþkhàsàdhàraõakàraõamadharma ityeke | anye tu codanàlakùaõo-'rtho dharmaþ, tallakùaõo'nartho'dharma iti bruvate | apare dharmaþ puruùaguõaþ kartuþ priyahitamokùahetuþ, tadviparãto'dharma iti | ahi§sàlakùaõo dharma iti kecit | caityavandanàdilakùaõo dharma iti bauddhàþ | pare paropakàralakùaõo dharma iti | tatràntya§ trayamanupapannam, pramàõàbhàvàt | na ca bauddhàdyàgamàþ pramàõam, teùৠpauruùeyatayà målapramàõàbhàve pràmàõyàbhàvàt | na caiùৠmålapramàõa§ ki¤cidu-palabhyate, pratyakùàderdharma prati pràmàõyàsa§bhavasyoktatvàt | na copakàralakùaõasya dharmatvam, bràhmaõà dihi§sàderapi tacchatråpakàràdinà dharmatvaprasaïgàt | nàpi hi§sàyà adharmatvam, vrãhyavaghàtaduùñanigrahàgnãùomãyapa÷uhi§sàdera-dharmatvaprasaïgàditi | sa dharmastrividhaþ, nityanaimittikakàmyàtmanà tasya bhedàt | tatra yàvajjãvamagnihotra§ juhuyàt, yàvajjãva§ dar÷apårõamà-sàbhyৠyajeta, yàvajjãva§ jyotiùñomena yejeta ityevamàdivàkyair-niyamena vihità nityàþ | nimittàdupajàyamànà naimittikàþ | tadyathà- vai÷vànara§ dvàda÷akapàla§ nirvapet putre jàte (tai0 sa§0 2.2.5.3) aùñakà kartavyà ityevamàdivihità jàteùñyàdayaþ | kàmanàpårva-kàþ kàmyàþ, agnihotra§ juhuyàt svargakàmaþ (mai0 u0 6|36), dar÷apårõamàsàbhyৠsvargakàmo yajeta, jyotiùñomena svargakàmo yajet (àpa0 ÷rau0 10|2|1) ityevamàdivàkyavihitàþ | te dvividhàþ- savidyàþ kevalà÷ceti | savidyà ã÷varasmaraõapårvakàþ | itaràstadrahità iti | eva§lakùaõo dharmo dvividhaþ- iùñaþ pårta÷ceti | tatreùño vaidikaþ, pårtastàntrika iti | pratiùiddho'dharmaþ | tadyathà- bràhmaõo na hantavya, surৠna pibet, na ÷aïkhena pibet toyam ityàdivàkyaniùiddhà bràhmaõahi§sà-dayaþ | apare tvadharma÷ca trividha ityàhuþ- nityàkaraõam, naimittikà-karaõam, pratiùiddhakaraõa§ ceti | nityanaimittikàbhyৠpratyavàyaparihàraþ, kàmyàt svargàdipràptiþ | adharmànnarakàdigamanamiti | etadukta§ siddhàntahçdaye- kriyàyàþ såkùmaråpa§ hi karmàhurdvividha§ ca tat | iùña§ pårta§ ca tatreùña§ vaidika§ tàntrika§ tathà || pårtamityucyate sadbhistat punastrividha§ matam | dharmo'dharmastathà citramiti dharmo vidheþ padam || sa punastrividhaþ kàmyanityanaimittikàtmanà | niùiddho'dharma itaraccitra§ kàmya§ punardvidhà || savidya§ kevala§ ceti vidyà ce÷varacintanam | pratyavàyahatirvà syàdupàttaduritakùayaþ || nityanaimittikàbhyৠsyàdadharmànnàrakã gatiþ | arvàcãnà manuùyàttu pàùàõàntà sudustarà || kàmyàt svargagatistasmàdårdhvà brahmàvasànikà | savidyà devayànena punaràvçttivarjità || kevalà pitçyànena gatiþ sa§saraõàtmikà | dharmàdharmàkhyayoþ sàmye mànuùya§ labhate pumàn || karmaõoþ sarvagàmã syàccitràcitraphalodayaþ | karmàkhyo'ya§ mahàpà÷o durmocastena jantavaþ || itastataþ samàkçùya nãyante pa÷avo yathà | ityàdi | eva§ malakarmava÷àd mahe÷varecchayà màyà puõyàpuõya-phalànubhavàya stristhàneùu devàdi÷arãrendriyaviùayàtmanà punaþ punaþ pariõamate | taduktam- malàt kartçtvabhoktçtve kartçtvàt karma karmaõaþ | bhogastadàkùepava÷ànmàyàbandhastatastanuþ || bhogàdhikaraõa§ bhogyà lokà÷ca karaõàni ca | indriyàõãti jàyante bhogasiddhyai tato malaþ || abhilàùàtmaka÷ceti bãjàïkuraphalàdivat | anàdiþ pà÷ajàlo'õån badhnàti bhavacakrake || ityàdi | vicitra§ cetyanena karmasadbhàve pramàõamapyuktam | tathàhi - ã÷varadaridràdibhedabhinna§ vicitra§ jagad vicitrakàraõa§ vinà na sa§bhavati | tacca na dçùñamupalabhyata ityadçùñakàraõakalpaneti tatsiddhiþ | tadukta§ màtaïge- jagataþ suprasiddhe dve dharmàdharmau tu karmaõã | anàdikàlasa§råóhe tàbhyৠpu§ vàsitaþ sadà || (vi0 8|98) ityàdi | tasyà màyàyà÷ca lakùaõamàha- vi÷vasya målamiti | vi÷vsya vyaktajàtasya kalàdermålabhåtà upàdànabhåtà sà màyeti | taduktam- kalàdãnৠtattvànàmaviveko màyà (÷i0 så0 3|3) iti | lakùanapadenaiva tasyৠpramàõamapyuktam | tathàhi- vi÷va§ jagad ekopàdànajanyam, ekàkàratvàt, yadyadekàkàra§ tattadekopàdàna-janyam, tathà ghañakumbhamçdaïga÷aràvakuóyavalmãkàdaya ekàkàrà ekamçdupàdànajanyàþ, tathedamapi jaóatvàdinaikàkàram, tasmàdekopàdànajanyamiti | yadatra sakalakalàdyavaniparyantatattvajà- tàvivekàtmakamupàdànam, sà màyeti tatsiddhiþ | vistareõaitadupariùñàdupapàdayiùyàmaþ | màyà÷abdavàcyatayà tasyàparamàrthatva÷aïkà syàditi tannivçttyarthamàha- vasturåpeti | sà màyà vasturåpà paramàrthabhåtà vi÷vamålatvàdã÷varavaditi | nityà ca sà màyà | vi÷vamålatvàdã÷varavadeveti | anityatve tasyà målàntarà-bhyupagame vi÷vamålatvàbhàvàt | na ca màyà mahe÷varamàyà-vyatiriktànàmeva målamiti vi÷vamålatvàbhàvastasyà iti vàcyam, janyasyaiva målàpekùatvàdajanyatvamålatvàbhàve virodhàbhàvà-diti | na ca parame÷varasya vi÷vamålatve pramàõàbhàvàt sàdhanahãnamudàharaõamiti vàcyam, tasya vi÷vamålatva÷ravaõàt | tathàhi- yato và imàni bhåtàni jàyante (tai0 u0 3|1), sa imà|llokànasçjata (ai0 u0 1|2), àtmana àkà÷aþ sambhåtaþ (tai0 u0 2|1) ityàdibhirvedavàkyaiþ parame÷varasya jaganmålatvamavagamyate | tato na sàdhanavikalamudàharaõamiti | tathà paramarùiõà vedavyàsena såtrakçtà parame÷varasya vi÷vamålatva§ janmàdyasya yataþ (bra0 så0 1|1|2), ÷àstrayonitvàt (bra0 så0 1|1|3) iti såtradvayenopavarõitam-iti | nanu tarhi na màyàyà vi÷vamåla-tvam, parame÷varasyaiva vi÷vamålatvàditi cet, naivam, parasparasçùñayoreva màyàmahe÷varayorvi÷vamålatvenobhayorapi tadupapatteþ | tathàhi- màyà tàvanna parame÷varànadhiùñhità jaóà jagadupàdàna§ bhavati, mahe÷vara÷ca cetano'pi na màyৠvinà vi÷vamålatৠbhajate nirvyàpàrodàsãnamàtratvàditi tayoþ sa§sçùñayoreva jaganmålatvam, ayaþpiõóàgnyoriva kàryakàraõàdãti | màyà ceti ca÷abdena màyàkàryasya vi÷vasya vasturåpatvamupavarõitam | na ca prapa¤casya mithyàtvàdetadanupa-pannamiti vàcyam, tatra pramàõàbhàvàt | nanu vimataþ prapa¤co mithyà, dç÷yatvàt, yad yad dç÷ya§ tattanmithyà yathà ÷uktirajatam, tathàyamapi dç÷yaþ, tasmànmithyetyanumànàt prapa¤camithyàtva-siddhiriti cet, naivam, ÷uktirajatasya tadvyatiriktasyeda§ rajatamiti bhrànti-gocarasyàparamàrthabhåtasya sadbhàve pramàõàbhàvàt | nanu vimata§ rajataj¤àna§ rajataviùayam, rajataj¤ànatvàt, samyagrajata- j¤ànavadityanumànàt tatra ÷uktau rajatasadbhàvaþ siddhaþ | nàsau sat, tadàn㧠bhràntatvabàdhyatvayorasambhavàt, samyagrajatavat | nàpyasat, ÷a÷aviùàõa iva khyàtibàdhayorasa§bhavaprasaïgàt | nàpi sadasat, viruddhatvàditi siddha§ tasya sadasadvilakùaõatvam | tadevàniråpitaråpatva§ mithyàtva§ ceti | taduktam- sattve na bhràntibàdhau stৠnàsattve khyàtibàdhakau | sadasadbhyàmanirvàcyà'vidyà vedyaiþ saha bhramà || iti | tadetadasàram, alaukikasya rajatasya paramàrthabhåtasya tatra prati-bhàsàt | tathà hi- dvividha§ hi rajata§ laukikamalaukika§ ceti | tatra laukika§ valayakaraõàdisamartham, alaukikamatra pratibhàsamàna§ tadasamartham | tasya dvitvàdisàmyena paramàrthatvànna mithyàtvam | na ca neda§ rajatamiti j¤ànenàsyà bàdhaþ, apekùitalaukikarajata- vivekakhyàpakatvenàsyàbàdhakatvàt | athàlaukikarajatàvabodhe laukikarajatàrthinastatra pravçttyabhàvaprasaïga iti cenna, alaukikasyàpi laukikabhedà-grahaõena pravçttyupapatteþ | athavà'laukikasya laukika-tৠmanyamànastatra pravartata iti | tathànirvacanãyarajatàvabodhe ca pravçttyasambhavàd bhavatà ca maduktamàrgànusàra à÷rayaõãya eva | ato nànirvacanãyà- paramàrtharajatasadbhàva iti dçùñàntàbhàvànna prapa¤camithyàtvasiddhiþ | nanu bhedàgrahaõasya pravartakatve nàlaukikarajatakalpanà sa§gacchate, ÷uktirajatayoreva gçhyamàõasmaryamàõayorbhedàgraha-õàd rajatàrthinastatra pravçttyupapatteþ kalpanàgauravaprasaïgàt | tathàhi- ida§ rajatamityatra idamanubhavaþ purovarti÷uktiviùayaþ | rajatamiti tu sadç÷adar÷anasamudbuddhasa§skàraja§ de÷àntaragata-rajataviùaya§ smaraõam | tatrànubhåyamànasmaryamàõayoþ ÷uktirajatayorbhedàgrahaõàdeva rajatàrthinaþ purovartini ÷uktirajate pravçttyupapa-tternàlaukikarajatakalpanamupapannamiti | tatra ca na mithyàbhåta§ ki¤cidastãti prapa¤camithyàtvànumànasya dçùñàntàbhàvàdapràmàõyamiti | naivam, tacchabdollekhana÷ånya-tayà rajataj¤ànasya smçtiråpatvàsa§bhavàt | tasmàdatràlaukika§ rajata§ bhàsata iti | naitadevam, alaukikarajatagrahaõasya pravartakatvà-nupapatteþ | na càlaukikasya laukikatৠmanyamànaþ pravartata iti vàcyam, anyathàkhyàtivà-daprasaïgàt | na ca laukikabhedàgrahaõàt pravçttiþ, svarõabhedàgraha-õena tadarthinastatra pravçttiprasaïgàt | na ca gçhyamàõayorbhedàgraha-õa§ pravartakamiti svarõàgrahaõena tadarthinastatra pravçttyabhàva iti vàcyam, laukikarajatasyàpyagçhya-màõatayà tadarthinastatra pravçttyasa§bhavàt | na cànena rajataj¤à-nena tasyàpi grahaõamiti vàcyam, de÷àntarasthatayendriyagocaratvà-sa§bhavàt | na ceda§ smçtyanubhavàtmaka§ purovartide÷àntaragata-rajatadvayaviùaya§ vij¤ànadvayamiti vàcyam, indriyasa§prayogajanya-tvàt tacchabdollekha÷ånyatvàcca rajata-j¤ànasya smçtitvàsa§bhavàt | tasmàdatra bhàsamàna§ rajatamasaditi ÷ånyavàdino mithyàtva§ càsadviùayatvamiti prapa¤camithyàtvànumànàt prapa¤casyàpyasat-tvamiti | naitadevam, asadrajatàvabodhe rajatàrthinastatra pravçttyanupa-patteþ | athàsadrajatasya sadrajatabhedàgrahàt tadabhedagrahàdvà pravçttyupapattiriti cet, naivam, rajata÷uktyoreva bhedàgrahaõàdabheda-grahaõàdvà pravçttyupapattau tadvyatiriktàsadrajatakalpanàsa§bhavàt | tasmàdatra rajataj¤àna§ svagata§ rajatàkàra§ bahiþ ÷uktimastake prakà÷ayatãtyàtmakhyàtivàdinaþ | asataþ khyànà-yogàt sata÷ca de÷àntarasthatvàdarajatasya rajatadhãgocaratvàsa§bha-vàcca j¤ànagatarajatàkàrasya bàhyatayà'vabhàso bhrama iti | jàgrajj¤ànàni ca svàkàravyatiriktàrtha÷ånyàni, j¤ànatvàt, svapnaj¤ànavaditi j¤ànàdvaitavàdã | j¤ànamàtra§ sarva§ tadanyàsattvasyànenànumànenàvagatatvàditi | naivam, asyànumà-nasya pakùahetudçùñàntàdigràhakaj¤ànaiþ svavyatiriktàrthavadbhir- vyabhicàràt | teùàmagràhyatve'ùyànumànasyà÷rayàsiddhisva- råpàsiddhidharmyasiddhadçùñàntatvàdidoùaprasaïgaþ | na ca svapnaj¤ànànৠsvàkàragràhakatvam, vij¤ànàna§ sàkàratve pramàõàbhàvàt | na ca nãlaj¤àna§ pãtaj¤ànamityàdipratikarma-vyavasthànyathànupapattyà tajj¤ànànৠnãlapãtàdyàkàravattva- siddhiþ, nãlapãtàdeþ karmakàrakatayà pramàõyàt | tasmàt svàkàra§ bahãråpatayà na khyàpayanti bhràntaya ityàtmakhyàtya-sa§bhavaþ | ki§ tarhi bhràntij¤ànànৠbhràntatvam, anàdivçddha-vyavahàràvagatasvaviùayaparityàgena viùayàntaropasarpaõamiti bråmaþ | tatra ca pramàõa§ neda§ rajatam, api tu ÷uktiketi bàdhakapratyayànantaramida§ ÷ukti÷akala§ rajataråpeõa mayà pratyàkalitamityabàdhyamàna§ pratyabhij¤àtmaka§ pratyakùamupa-labhyata iti | tadviparãtànirvacanãyàlaukikakhyàtyasatkhyàtyàtmakhyà-tyàdipratipàdakànৠpramàõànàmagnyanuùõatvapratipàdakakçta-katvànumànavadapràmàõyamiti | tadukta§ nyàyavidbhiþ- vij¤ànànৠyathàrthatva§ sarveùৠkecidåcire | tadasàdhvanyathàkhyàtirmànasyàmãyate dhiyà || iti | tathà anumànàdapyanyathàkhyàtiratràvagamyate | tathà hi- vimatà rajatàrthinৠpurovartini ÷ukti÷akale pravçttiþ svagocare rajata-j¤ànapårvikà, rajatàditsàdhãnapravçttitvàt, samyagrajatapravçttiva-diti | ÷ukti÷akala§ và rajataj¤ànaviùayaþ, rajatàditsàdhãnapravçtti- viùayatvàt, samyagrajatavaditi | tathà neda§ rajatam, api tu ÷uktiketi bàdhakapratyaya÷ca pakùàntareùu nopapadyate, ÷uktau rajataråpatà-pràptyabhàvàt | prakàràntareõa bàdhakapratyayaprasaïga÷ca- neda§ sadrajatam, api tvasadrajatamiti | nàtra sadrajatamasti, api tvanyatreti vànirvacanãyakhyàtipakùe | nàtra valayakaraõasamartha§ rajatamastyapi tvanyatreti, neda§ valayakaraõasamartha§ rajatamapi tvalaukikamiti và pràbhàkaraikade÷ãyamãmà§sakapakùe | neda§ sadrajatamapi tvasadra-jatamiti, nàtra sadrajatamastyapi tvanyatreti và'satkhyàtipakùe | nàtra rajatamastyapi tvàntaramityàtmakhyàtipakùe | rajatàd bhinnamida§ ÷ukti÷akalamiti bhedagrahaõapakùe bhavediti | tasmàdanyathàkhyàti-vyatiriktakhyàtãnàmasa§bhava iti | rajatàrthipravçttyasa§bhavàcca khyàtyantaràsa§bhavaþ | anantavastubhedàgrahaõasadbhàvàt purovartini tadarthinৠpravçttiprasaïgaþ | na ca gçhyamàõayorbhedà-grahaõàt pravçttiþ, ghañapañayorgçhyamàõayostadàn㧠bhedagrahaõàbhàvena ghañàrthinaþ pañe pravçttiprasaïgàt | na ca dharmipratiyogigrahaõavelàyৠtadabhedagrahaõopapattiþ, ubhaya-grahaõapårvakatvàd bhedapravçtteriti | atha bhedasya svaråpatvàt svaråpagrahaõena bhedasyàpi gçhãtatvàd bhedàgrahaõàbhàvenàpra-vçttiriti cet ? na tarhi rajatàrthinaþ purovartini ÷ukti÷akale pravçttiþ, svayamprakà÷amànayorgrahaõasmaraõayorida§ rajatamiti j¤ànayor-gçhyamàõasmaryamàõayo÷ca ÷uktirajatayoþ svaråpàgrahaõena bhedàgrahaõàsa§bhavàt | ki¤ca, bhedàgrahaõasya pravartakatve ÷abdàrthasambandhagrahaõàsa§bhavaprasaïgaþ | tathàhi- gàmànayeti prayojakavàkya÷ravaõasamanantara§ prayojyavçddhapravçttimupalabhamàno bàla evamavagacchati- asya gamanakriyàhetuþ prayatno jàta iti, svàtmani gamanàdikriyàyàþ prayatnapårvakatvadar÷anàt | prayatnakàraõatvenecchৠgamanànu-mitaprayatnenànuminoti, icchàkàraõatvena ceùñasàdhanaj¤àna-kàraõatvena ca prayojaka-vçddhavàkya§ j¤ànapårvakàlavarti, tatkàraõavastvantaràbhàvàt | tata anãyamànamarthamupalabhamàno'-yamarthasamudàyo'nena ÷abdasamudàyàdavagata iti jànàti | pa÷càdàvàpodvàpàbhyৠvi÷eùato'dhyavasyati- asyàrthavi÷eùa-syàya§ ÷abdavi÷eùo vàcakaþ, asya padavi÷eùasyàyamarthavi÷eùo vàcya iti và | atràgrahaõasya j¤ànapràgabhàvaråpatayà'÷abda-janyatvàcchabda÷aktikalpanànavakà÷aþ, j¤ànadvàreõecchàprayat-nàvutpàdya ÷abdasya pravartakatvàditi candradvitva÷aïkhapãtimàdi- bhramàdiùu na bhedagrahaõasa§bhava iti | tasmànna bhedàgrahaõàt pravçttiþ, api tvanyathàgrahaõàditi bråmaþ | nanu ÷aivaiþ ÷àstre anyathàkhyàtirà÷rãyata iti kuto'vagatam, bhåta-÷uddhitantre uktatvàt | tathàhi- anyathàkhyàmupà÷ritya sà§khyavacchiva÷àsanam | yà anirvacanãyeti tathà siddhàntavàdataþ || vedàntavàdinৠdçùñimà÷rita§ vaiùõava§ matam | iti | sà§khyàmiti ca se÷varasà§khya§ vivakùitam, itarasyàkhyàti-vàditvàt | tathà (pyu?- hyu) kta§ sà§khyàcàryaiþ- viparyayo mithyà-j¤ànamatadråpapratiùñham (yo0 så0 1|8) iti såtreõànyathàkhyàtipratipàdanàt | tasmàcchuktyavidyàsamud-bhatasya ÷uktyadhiùñhitasya ÷uktivyatiriktasyàdhiùñhànayàthàtmya-j¤ànanivartyasya mithyàbhåtasya rajatasyàbhàvàt prapa¤camithyà-tvànumàna§ dharmyasiddhaduùñàntatayà na pràmàõyasampada-madhigacchatãti | tathàtmano'pi svataþ siddhasya ÷rutipramàõadç÷ya-tvàd hetorvyabhicàraþ | ki¤ca, prapa¤casya dharmiõo dç÷yatvena hetunà yathà sàdhyate, tathà dç÷yatvasya hetormithyàtvasya sàdhyadharmasya mithyàtva§ yadyanenaivànumànena sàdhyeta, tadà hetoþ pakùaikade÷atayà pakùe vçttyabhàvàdani÷citapakùavçttirasiddha ityasiddhatvam, prapa¤camithyàtvasya dharmiõo'nyatra prapa¤cavada-siddherà÷rayaikade÷àsiddhatva§ ca prasajyate | taddvayasya mithyàtvàsàdhane tatra vartamànatvàd dç÷yatvasya vyabhicàraþ | pramàõàntareõa tanmithyàtvasàdhane tanmithyàtvasya mithyàtvà-sàdhanàt tatra dvayorvyabhicàraþ | tasyàpi mithyàtvasàdhane'nti-masya mithyàtvasya mithyàtvàsàdhanàt (tatra dvayorvyabhicàraþ | tasyàpi mithyàtvàsàdhane'ntimasya mithyàtvasya mithyàtvàsàdha- nàt ?) tatra vartamànatayà hetorvyabhicà-raþ | tathà mithyàtva§ yadyasattva§ tadà san ghañaþ san paña ityàdipratyakùabàdhaþ | prapa¤casya dharmiõo mithyàtvasya dharmasya hetordç÷yatvasya ÷uktirajatasya dçùñàntasya ca ÷a÷aviùàõakalpatvenà÷rayà- siddhyàdidoùaprasaïgaþ | teùৠsadbhàve hetorvyabhicàraþ | ityubha-yathà ÷ånyavàdinৠna vàde'dhikàraþ | taduktam- adhikàro'nupàyatvànna vàde ÷ånyavàdinaþ (÷lo. và., nirà0 129) iti | yadi j¤ànanivartyatvam, tadà ca pratyakùàdivirodhaþ, pratyakùà-dinà mudgaraprahàràdinivartyatvopalambhena kàryakalpyaj¤ànanivar-tanayogyatàyà asa§bhavàt | na ca kalpakoñi÷atasahasravartinৠpadàrthànৠkàraõàntaravinaùñànàmaj¤ànàdavinà÷o ghañata iti | yadi sadasadvilakùaõatva§ mithyàtvam, tadàpi pratyakùàdi-virodhaþ, pratyakùàdinà padàrthànৠsattvàsattvayorupalambhàt | tathà viruddhatvàcca sadasattvavadekasya padàrthasya na sadasadvai-lakùaõyopapattiþ | de÷akàlabhedena tvarthànৠsadasattvayorupapattiþ | ubhayavailakùaõya§ tu na katha¤cidupapadyata iti | atha bàdhyatvamiti cedastu | bàdhyatva§ yadi nà÷itvam, tadà§÷e siddhasàdhyatà§÷e dharmigràhakapramàõabàdhà ca | kàlàdyavaniparyantatattvànৠtatkàryà-õৠca vinà÷itvasya siddhatvàt, màyàyàþ svagràhakapramàõena nityatvasya siddhatvàcceti vi÷vakàryakalàpasya kàraõàpekùàyৠtanmålatayà màyàsadbhàvasiddhiþ | atastasyà nityatvam, vi÷vakàryakàraõatayàkàryatvenànityatvàsambhavàt, tasyà÷ca kàraõàntarakal- panàyàmanavasthàprasaïgàcca | nityatva§ kasyacidà÷rayaõãyam | tat kalpanàgauravaparihàràya prathamabhå-tàyà màyàyà evàbhyupagatamiti dharmigràhakeõaiva pramàõena tannityatvamapi siddhamapi na dharmigràhakapramàõavirodhaþ | na cànena tasya bàdhàsa§bhavaþ, asya tanmålatayà tadabhàve màyà-sadbhàvaseddherà÷rayàsiddhidoùa- prasaïgàt | atha bàdhàtmaka-bodhaviùayatva§ bàdhyatvam, tasya (tacca) ÷uktirajjvàdàvupajàtara-jatasarpàdij¤àne'pyastãti na sàdhyahãnamudàharaõam | tathà hi- anàdisiddhasvaviùayarajatàdiparityàgena viùayàntare ÷uktyàdàvupasarpaõàd mithyeda§ mamotpanna§ rajatàdij¤ànamiti bàdhàtmakabodhaviùayatà rajatàdij¤ànànàmupalabhyate | taddçùñàntabalàt prapa¤casyàpi bodhàtmakabodhaviùayatva§ sàdhyata iti na ka÷cid doùa iti cet, naivam, siddhasàdhyatàprasaïgàt | tathà hi- sarvo vai rudraþ (ma0 nà0 10|11) ityàdi÷ruteþ vicàratastu rudrasya sthålametacca-ràcaram ityàdismçte÷ca ÷arãra÷arãriråpatayà sarvasya rudràtmaka-tvàvagamàt sarveùàmapi padàrthànৠrudràtmakatvàvabhàsasya bhramaråpatvam | tena nàya§ prapa¤co'÷ivàtmakaþ, kintu rudràtmaka eveti bàdhàtmakabodhaviùayatvasya siddhatvàt siddhasàdhyatàprasaïga iti | athà÷ivàtmatàgocarà ye pratyayàþ prapa¤caviùayàsteùৠmithyàtvamanyathàkhyàtiråpatva§ sàdhyata iti cet, tarhi siddha§ naþ samãhitam, prapa¤casatyatvàvirodhàt | nahi rajjau sarpaj¤ànotpàdena rajjusatyatva§ virudhyata iti | tasmàd yuktamukta§ màyà ca vasturåpeti | aparamàrthàt paramàrthavaståtpàdàsambhavàcceti | apare punarmàyà ca vasturåpetyetad vàkyamanyathà vyàcacakùire | tathàhi- màyà vasturåpà ÷ivaråpà, tatkàrya§ ca jagacchivaråpam, ÷ivàd bhinnasya kasyacidasa§bhavàt | tathàhi- j¤ànasvabhàva evàyamàtmà ÷ivo màyàtatkàryàtmanà'vabhà-sate | tataþ sa eva tadubhayamiti | na ca tathà sati ÷ivasya pariõàmitvamiti càcyam, vivartavàdà÷rayaõàt | apracyutasvasvabhàvasya vastuno'-nyathàbhàvo vivartaþ | yathà rajjoþ sarpatvam | nahi rajjau sarpabhàva-kàle pariõàmàdi dçùñamiti mahe÷varasyàpi jagadråpatve tadvadeva pariõàmàdikàsa§bhava iti ÷iva eva màyàtatkàryàtmanà bhàsata iti | taduktamã÷varagãtàyàm- sa eva målaprakçtiþ pradhànaþ puruùo'pi ca | vikàrà mahadàdãni devadevaþ sanàtanaþ || (7|31) iti | nahi rajatàderanyatra vidyamànasya ÷uktikàdau bhramadar÷anà-dasya prapa¤casyànyatràsa§bhavàd bhramaråpatvàsa§bhava iti vàcyam, pårvadar÷anamàtrasya bhramahetusa§skàrahetutayà prayojaka-tvenànyatra vidyamànatayà'prayojakatvàt | tasmàt pårva-pårvadivasajanmakalpàdiùvanubhåtasyottarottaradivasajanmakalpàdiùu bhramasa§bhava iti na ka÷cid doùaþ | tadukta§ ÷atakakàreõa- sarvavikalpavihãna§ ÷uddha§ ÷ànta§ vyayodayavihãnam | yat paratattva§ tasmin vibhàti ùañtri§÷adàtma jagat || darpaõabimbe yadvannagaragràmàdi citramavibhàgi | bhàti vibhàgenaiva ca paraspara§ darpaõàdapi ca || vimalataraparama÷àmbhavabodhàt tadvad vibhàga÷ånyamapi | anyonya§ ca tato'pi ca vibhaktamàbhàti ÷ivaråpam || iti || 19 || (pa0 sà0 11-13) vçttiþ karmaõo'nàditva§ pravàhànàditayetyuktam | vaicitrya§ ca sàdhanabhedàt | sàdhana§ ca kartràdivi÷eùaþ, vicitrabhogabhedàt-makaphaladar÷anàcca | màyà ca tàvad vasturåpà | na tu vedàntavà-dinàmivàsatyaråpà | vi÷vasya kalàdeþ sàdhàraõasya, bhuvanà-dyàtmano'sàdhàraõasya, såkùmadehàtmana ubhayaråpasya, bhuvanaja÷arãràtmana÷cà÷uddhasya sarvasya jagato målamupàdà-nam, upàdàna§ vinà kàryànutpatteþ | sà ca nityà, paramakàraõa-tvàt, anityatve tvanavasthàprasaïgàcca | ata evaikà sà j¤eyà | eùa ca nyàyaþ ÷uddhàdhvopàdànabhåtasya bindorapi samànaþ | nanu tatra udde÷asåtre màyeyaþ pà÷atvenoddiùñaþ, atra màyàyà lakùaõamuktamiti virodha iti cet, satyam | màyàyàþ svato bandhakatvàbhàvàt tatra tatkàryamuddiùñam | atra tu tasya kàraõàdhã-natvàt kàraõasya lakùaõamuktam | kàryasya tu vistçtatvàt pa÷càllakùa- õamabhidhàsyata ityavirodhaþ || 19 || pà÷ànugràhitvàt puruùatirodhàyikà vibhoþ ÷aktiþ | pà÷atvenàbhihità pà÷à÷ca caturvidhàstvevam || 20 || tàtparyadãpikà idàn㧠÷aktigaõa§ niråpayati- pà÷eti | malakarmamàyàkàryàõৠpà÷ànàmacetanatayà parame÷va-ra÷aktyàve÷a§ vinà pa÷ubandhanasàmarthyàbhàvàt svàve÷ena pà÷ànugraha§ svakàrye pravartana§ kurvatã puruùatirodhàyikà puruùàcchàdikà vibhoþ parame÷varasya ÷aktiþ pà÷atayoktà tattvaj¤airiti | pà÷à÷ca caturvidhàstvevamityupasa§harati | evamuktena prakàreõa pà÷à÷caturvidhà ityarthaþ | nanvarthapa¤caka§ pà÷a ityupakramya pà÷à÷caturvidhà ityupasa§hàre pårvàparavirodha iti cennaivam, sthålasåkùmavibhàgenoktàyà màyàyà ekatvavivakùayà càturvidhyàbhidhànàditi | pà÷à÷ca caturvidhàstvevamityupasa§hàra-vàkyasthena ca÷abdena ÷àstràrthopasa§hàro dyotitaþ | eva§ trividha§ tattvamiti || 20 || iti tattvaprakà÷atàtparyadãpikàyৠpatipa÷upà÷àtmakavicà-raþ prathamaþ paricchedaþ || vçttiþ ittha§ sàkùàt pà÷atrayamuktvà ÷akterupacàreõa pà÷atvamiti dar÷ayannuktàrthamupasa§harati- pà÷eti || 20 || ÷uddhàni pa¤catattvànyàdya§ teùu smaranti ÷ivatattvam | ÷aktisadà÷ivatattve ã÷varavidyàkhyatattve ca || 21 || pu§so j¤akartçtàrtha§ màyàtastattvapa¤caka§ bhavati | kàlo niyati÷ca tathà kalà ca vidyà ca ràga÷ca || 22 || avyakta§ màyàto guõatattva§ tadanu buddhyahaïkàrau | cetodhãkarmendriyatanmàtràõyanu ca pa¤cabhåtàni || 23 || tàtparyadãpikà atha dvitãyaþ paricchedaþ atha sa§kùepeõoktànৠpatipa÷upà÷ànৠvistàramupadi÷ati- ÷uddhànãti | atràdya§ pa¤caka§ ÷ivasvaråpatvàcchuddham, madhyama§ saptaka§ ÷uddhà÷uddham, pa÷uråpatvàt | kathamatra saptakatva-mityata àha- pu§so j¤akartçtàrtha§ màyàtastattvapa¤caka§ bhavati | puruùasya j¤ànàrtha§ kartçtvàrtha§ ca màyàtaþ tattvapa¤caka-mutpadyate | tena kàraõabhåtà màyà, kàryabhåta§ pa¤cakam, tadupahitaþ puruùaþ saptama iti saptakatvam | tadukta§ ÷aivarahasye- màyà kàlo niyatiþ kalà ca vidyàbhilàùakçt puruùaþ | klçptàni saptadhaiva§ ÷uddhà÷uddhàni tattvàni || iti | ÷iùña§ kevalà÷uddhamavyaktàdipçthivyantam | avyaktasya màyàta udbhavaþ, avyaktàd guõatattvasya, guõatattvàd buddheþ, buddhi-tattvàdahaïkàrasya, ahaïkàràd manobuddhãndriyakarmendriya-tanmàtràõàmudbhavaþ, tanmàtrebhya àkà÷àdipçthivyantànàmiti || 1-3 || vçttiþ ittha§ sakalaviùaya§ pà÷atrayamubhayaviùayৠtirodhàna-÷akti§ coktvà mayottãrõaviùaya§ ÷uddhàdhvasvaråpa§ pà÷amàha- ÷uddhànãti | ÷uddhàni ÷uddhatattvàni | ki§ tàni nityàni, utànityàni ? nityatve sçùñivirodhaþ, anityatve ki§ teùàmupàdànamityata àha- teùu madhye ÷ivatattva§ bindvàtmakam àdya§ pradhànamupàdàna§ smaranti pårvàcàryàþ | paramopàdànatvenaiva càsya màyàvan- nityatva§ siddhamityuktam | ata÷cànyàni catvàri tàni tatkàryàõãti bhàvaþ | taduktam- màyopari mahàmàyà (rau0 sa§0 4|28) iti | idamatràkåtam- vidyàditattvànৠvicitrabhuvanàdisannive÷àdimat-tvena ÷ruteþ kàrya-tvàvyabhicàràt tattattvavàsinৠca ÷arãràdi-yogàt tatkàraõa§ mahàmàyàtmaka§ siddhamiti | yaduktam- upàdàna§ ÷arãràõৠvidyàvidye÷varàtmanàm iti | ki¤ca, nàdàdidvàreõa mantratantràdyut- pàdakatvamapyasyàþ ÷råyate- ÷akternàdo bhaved bindurakùara§ màtçkà tataþ (mç0 kri0 1|2) ityàdi | ittha§ bindvàtmaka§ ÷ivatattva§ prasàdhya tatkàryàõi catvàri tàni kinnàmànãtyata àha- ÷aktisadà÷i-veti || 21 || eva§ ÷uddhàni tattvàni sa§khyàto nàmata÷coktvà'tho'÷u-ddhànyapi tathaivoddi÷ati- pu§sa iti | pu§so baddhàtmano'j¤akartçtàrthamaj¤atvakartçtvasiddhyai màyàtaþ sàkùàt pàramparyeõa ca kàlàditattvapa¤caka§ bhavati | pa¤caka¤cukayuktasyàsya bhoktçtvena pu§stvamlayogàt puruùatat-tvàkhyà bhavatãti vakùyati || 22 || ki§ ca- avyaktamiti | dhãkarmendriyeti, buddhãndriyakarmendriyàõãtyarthaþ | avyaktà-dãni pa¤cavi§÷atitattvàni màyàtaþ pàramparyeõotpannànãti vakùyàmaþ | atra lakùaõoktyavasareõa, eteùৠca || 23 || puruùasya bhogahetoþ pradhànato vi§÷atirbhavet tryadhikà | yasmàt prakçtiguõànৠnàtyanta§ vastuto bhedaþ || 24 || tàtparyadãpikà kimarthameùàmutpàdaþ kçto bhagavatà mahe÷vareõetyà÷aïk-yàha- puruùasyeti | puruùasya pa÷oþ svakçtapuõyàpuõyaphalabhåtasukhaduþkhànu-bhavàrthameùàmutpattiþ | bhogastu bhogàyatana§ bhåtàtmaka§ ÷arãram, bhogasàdhanànãndriyàõi, bhogyàn ÷abdàdiviùayàn vinà na sa§bhavatãti bhogàrthameùৠjanmeti siddham | avyaktaguõatattva- yoratyantabhedàbhàvànna ca tattvàdhikyamiti | etadukta§ ÷aivarahasye- avyaktabuddhyahaïkçtimanà§si catvàri ÷abdamàtràdyam | ÷rotràdya§ vàgàdya§ viyadàdya§ pa¤caka§ ca pçthak || tattvacaturvi§÷atika§ triguõàtmatayaiva kevalà÷uddham | iti || 4 || vçttiþ sarveùৠcaiùৠkutra kutropayogaþ ? ki¤ca, pradhànàt sàkùàjjàtàni kàni ? tattvàntaravyavadhànena jàtàni kànãti sarva§ dar÷ayiùyàmaþ | nanu avyakta§ màyàtaþ (÷lo0 23) ityàdinà prakçtyadhastanatattvànৠcaturvi§÷ateruktatvàt kathamatra tryadhikà vi§÷ati-rucyate ? ata àha- yasmàt prakçtiguõànàmiti | guõànàmeva prakçtitvena sà§khyairabhyupagamàt tanniràsàya teùàmacaitanye satyanekatvàd ghañàdãnàmiva kàraõàntareõa bhavitavyamiti prakçtisiddhirasmàbhirucyate | tataþ kàryakàraõayorabhedavivakùa- yaivamuktamityavirodhaþ || 24 || vyàpakameka§ nitya§ kàraõamakhilasya tattvajàtasya | j¤ànakriyàsvabhàva§ ÷ivatattva§ jagaduràcàryàþ || 25 || tàtparyadãpikà prathamoddiùña§ ÷ivatattva§ lakùayati- vyàpakamiti | vyàpaka§ vyàpta§ sarvagatamityarthaþ | ekamadvitãya§ sarva- bhåtasvaråpeõàvasthitamityarthaþ | nityam ana÷varam | akhilatattva-jàtasya kàlàdipçthivyantasya kàraõamutpàdakam | j¤ànakriyàsva-bhàvamiti | j¤ànamàtra§ kriyà vyàpàraþ sàkùitva§ svabhàvo yasya tattvasya tat ÷ivatattvamiti tallakùaõam | jagaduràhuþ | àcàryà àgamavida iti | athavà svavyatiriktamasti cet tadakhila§ vyàpnotãti vyàpakamityuktam | svasamànàsamànapuruùàntaràbhàvàdekatvam | vyàptyekatve càkà÷asyàpi sta iti tannivçttyartha§ nityapadopàdànam | vyàptinityatvaikatvàni pa÷orapi vidyanta iti tannivçttyartha§ kàraõama-khilasya tattvajàtasyeti padam | màyàyà÷ca vyàpakanityatvaikatvàkhila- kàraõatvasadbhàvàt tannivçttyartha§ j¤ànakriyàsvabhàvamutyuktam | ato yad vyàpakameka§ nityamakhilatattvakàraõa§ j¤ànakriyàsvabhàvam, tacchitatattvamiti | etadukta§ ÷vetà÷vatare- sarvànana÷irogrãvaþ sarvabhåtaguhà÷ayaþ | sarvavyàpã sa bhagavà§stasmàt sarvagataþ ÷ivaþ || (3|11) iti | ÷ivadharmottare ca- àdimadhyàntanirmuktaþ svabhàvavimalaþ prabhuþ | sarvaj¤aþ paripårõa÷ca ÷ivo j¤eyaþ ÷ivàgema || iti | siddhàntahçdaye ca- kåñasthamamçta§ brahma satyamekamavikriyam | niùpratyanãka§ citsaukhya§ nityatçptamaluptadçk || adhvàtãta§ para§ vyoma vi÷vavyàpi niràmayam | aõãyo'õoraja§ nityamukta§ ca mahato mahat || apratarkyamaråpàdi niraupamyamalakùaõam | sadàtmaka§ svaya§jyotiravàïmanasagocaram || atanniùedhamàrgeõa j¤àyate yacca såribhiþ | yacca bhràmakavat kartç j¤àpaka§ ca pradãpavat || màyàsahàya§ tatpràhuþ ÷ivatattva§ manãùiõaþ | iti || 5 || vçttiþ yathoddiùñeùu tattveùu prathamoddiùña§ tàvacchivatattva§ lakùayati- vyàpakamiti | yatpràk ÷uddhàdhvopàdànatvena bindvàtmaka§ ÷ivatattva§ sàdhita§ tad vyàpakam, ÷uddhà÷uddhàtmano jagato nijapariõati-råpàbhirnivçttyàdibhiþ kalàbhirvi÷va§ vyàpnotãtyarthaþ | yadàhuþ- kalàvasthàni tattvàni tattvastho bhuvanavrajaþ (mç0 kri0 8|71) ityàdi | tacca ekam, paramakàraõatvàt | anekatve hi jaóatve satyaneka-tvàd ghañàdivat kàrya§ syàdityuktam | ata eva nityam, anityatve paramakàraõatvàbhàvàt, tasyàpi copàdànàntaràpekùàyàmana- vasthàprasaïgàcca | nikhilasya ca ÷uddharåpasya tattvajàtasya kàraõam upàdànam | na tva÷uddhasya tattvasya, tasya màyotpannatve-noktatvàdasya ca ÷uddhatvenà÷uddhakàraõatvàyogàt | ki¤ca, j¤ànakriye svasmin sthite àtmanৠbhàvayatãti j¤ànakriyàsva-bhàvam | ayamarthaþ- tattadbhuvane÷varàràdhanàd dãkùayà và svakàryabhåta÷uddhàdhvabhuvanapràptànৠj¤ànakriye prakañayatãti | yadukta§ ÷rãmanmataïge- ÷àntyatãta§ para§ tattvamavinà÷yavyayàtmakam | yenonmãlitasàmarthyàþ pa÷avo (pa÷avaþ ÷ivatৠgatà iti mudritagrantapàñhaþ ÷uddhaþ |) jãvatৠgatàþ || (vi0 3|32-33) iti | ata evàsya bodhakatvam | nanu màyàpi kalàdidvàreõa j¤ànakri-yàprakà÷iketyuktam, satyam, mayotpannasya j¤ànàdeþ ki¤cidviùaya-tvàdanàtmàdàvàtmàdibhàvanàhetutvàcca sà mohikà | ida§ tu sarvaviùayaj¤ànàdiprakà÷akatvàcchàstrasiddhopàdànadvàreõa ÷ivàdi÷uddhavastubodhakatvàcca bodhakamityavirodhaþ | yadvà j¤àna-kriyàkhya§ sva§ dhanamàtmanৠbhàvayatyabhivyanaktãti j¤ànakri-yàsvabhàvam | athavà j¤ànakriye asya na svabhàva iti naïpra÷leùa-õàjjaóaråpatayà vyàkhyeyam, na tu j¤ànasvabhàva-tayà, upàdànatvena mçdàdivadacetanatvàt, j¤ànasvabhàvasyo-pàdànatvàyogàt | tadukta§ ÷rãmatparàkhye- nimittamã÷varasteùà-mupàdàna§ sa binduràñ iti | anyatra'pyuktam (pauùkaràgamãya§ vacanamidam |)- sà ca kuõóalinã ÷ambhoþ ÷aktiþ ÷uddhà jaóàtmikà iti | eva§bhåtamupàdànaråpa§ mahà-màyàkhya§ ÷ivatattvamàcàryà jagaduriti | na tviyamàryà parama-÷ivaviùayatayà tacchaktiviùayatayà và vyàkhyeyà, ÷ivàdipçthi-vyantatattvala-kùaõaprastàve tattvàtãtayostayoratràprastutvàt | tayoreva ÷ivatattvaråpa-tvena ÷uddhàdhvopàdànatvàbhyupagame pariõàmit-vàdacetanatvàdido- ùaprasaïgàt | na ca cidvivartàbhyupagamo yuktaþ, sarvapramàõasiddha-tvena jagato'satyatvàbhàvàt, vivartasya càsatya-tvàbhyupagamàt | ÷ivatattvasa§j¤àyà bindvàtmanaþ kuõóalinyà÷-citsamavàyàbhàve-na parigraha÷aktitvena ÷ravaõàcca proktaiva vyàkhyà yuktà | taduktam- nàtra (pauùkaràgamasya ÷lokà ime iti lu0 sa§0, bhà0 2, pç0 121 dar÷anàdavagamyate |) ÷aktirupàdàna§ cidråpatvàdyathà ÷ivaþ | pariõàmo'citaþ prokta÷cetanasya na yujyate || cito vivarta evoktastathàtve kàrya÷ånyatà | sarvapramàõasa§siddha§ cidvivarta§ katha§ jagat || màyàpi nàtropàdàna§ mohakatvàt svatejasà | sà ca kuõóalinã ÷ambhoþ ÷aktiþ ÷uddhà jaóàtmikà || na tàdàtmyàt sthità kintu vartamànà parigrahe | ÷ive kartari tàdàtmyànneya§ kuõóalinã sthità || upàdàna§ tvato hetoþ kulàle mçttikà yathà | iti | ÷abdabrahmavàdipakùeõàpyàtmana eva nàdàdikrameõa bahudhà'vasthàna§ na yujyata ityukta§ nàdakàrikàsu- avikàryatràtmoktastacchakti÷càpyato na yogyau tau | bahudhà sthàtu§ yadvà caitanyavinàkçtau vikàritvàt || (19) ityàdi | ataþ ÷abdopàdànatvenàpi mahàmàyà siddhyatãtyevamàdi vistareõàsmàbhirmçgendravçttidãpikàyৠdar÷itamiti tato'vadhàryam || 25 || asminnilãya nikhilà icchàdyàþ ÷aktayaþ svaka§ kàryam | kurvanti tena tadida§ sarvànugràhaka§ pràhuþ || 26 || tàtparyadãpikà nanu niùkriyasya ÷ivatattvasya katha§ nikhilatattvakàraõatvamityà÷aïkyàha- asminniti | asmin parame÷varatattve nilãnàstattattvamavalambya sthità icchàdyàþ ÷aktayaþ svakàrya§ kurvanti, na svàtantryeõa, tàsৠ÷ivasàmarthyaråpatvàt | tenàsau ÷ivo nikhilatattvakàraõam, ata eva sarvànugràhaka÷ca bhavatãti | asya ÷ivatattvasya ùaóadhvavyàptiþ- svaràþ ùoóa÷a varõàdhvà tàràdya§ navaka§ padam | mantrau ùaóvarõapa¤càrõau tattva§ tatra ÷ivàtmakam || nenta§ namaþ paràyàdya§ tripa¤cabhuvanànyapi | nivçttyàdãni pa¤càtra ÷àntyatãtàdayaþ kalàþ || sarvatrànte pada§ yojya§ syàt ùaóadhvàtmane namaþ || 6 || vçttiþ ata eva- asminniti | icchàdyàþ ÷iva÷aktayaþ, asmin upàdàne prathama§ nilãya tadadhiùñhànena svakamanugràhyànugràhakalakùaõa§ kàrya§ taccheùabhåta§ ca sçùñyàdika§ kurvanti | tatastadidamapi paramparayà sarvànugràhakatvàt sarvànugràhaka§ pràhuþ, na tu ÷aktyadhiùñhà-nanairapekùyeõàsvàtantryàt, acetanasya cetanàdhiùñhàna§ vinà kàryotpàdanàyogàt || 26 || cidacidanugrahahetorasya sisçkùorya àdya unmeùaþ | tacchaktitattvamabhihitamavibhàgàpannamasyaiva || 27 || tàtparyadãpikà atha ÷aktitattvamàha- ciditi | ayamarthaþ- pa÷upà÷ànugrahàrtha§ sisçkùoþ parame÷vara-syàdyo ya unmeùaþ unnidrabhàvaþ, ãkùaõamiti yàvat, tacchaktitattva-mityuktam, ÷ivatattvàdabhinna§ ca, ÷aktitadvatorbhedàsa§bhavàditi | nanu katha§ ÷akteþ sadbhàvàvagamaþ ? kàryànupapattyeti bråmaþ | niùkriyasya ÷ivasya jagatsçùñyàdika§ ÷aktyabhàve na sa§bhavatãti tatsiddhiþ | tathà hi- yathàgneraïgulisa§yoge vidyamàne'pi maõyàdi-pratibandhakasadbhàvada÷àyৠsphoñakàryànudbhavàdagnyaïguli-sa§yogavyatiriktà dàhikà ÷aktiþ kalpyate, tathàtràpi pa¤cavidhakàr-yànyathànupapattyà ÷aktisadbhàvasiddhiþ | na càgnyaïgulisa§yoga eva sphoñaheturiti vàcyam, tasya pratibandhàpratibandhàvasthayoþ sadbhàvenàvi÷eùeõa sphoñakàryodayapra÷aïgàt | na ca pratibandha-kàbhàvàtmakakàraõàbhàvàt tadàn㧠kàryànudayo na ÷aktya-bhàvàditi vàcyam, pratibandhakàbhàvasyàkàraõatvàt | bhåtànৠbhaviùyatৠde÷àntare vartamànànৠca pratibandhakànàma-bhàvasadbhàve'pi sphoñakàryànutpattestasyàkàraõatvasiddhiþ | na caitasya pratibandhakàbhàvasya kàraõatvena tadvyatiriktàbhàvasad-bhàve'pi kàryànudayo ghañata iti vàcyam, etadabhàvasya kàraõatve pramàõà-bhàvàt, viparãtapramàõasadbhàvàcca | tathàhi- vimato bhàvaþ sphoñàjanakaþ, pratibandhakàbhàvatvàt, tadanyàbhàvavaditi | tathaitat-pratibandhakavigamane etadabhàvasadbhàve'pi pratibandhakàntarasadbhàve sphoñakàryànudayàccaitasyàkàraõatva- siddhiþ | na ca sarveùৠpratibandhakànàmabhàvaþ kàraõam, uparidãpanayanasyàïkurotpatti- prabandhakasyàpanayane bãjàdaïkurot-pattiprasaïgàt | atha na dãpanaya-napradhva§saþ kàraõam, tatpràga-bhàvasya kàraõatvàt | sa càtra nàstãti tasya tatra nãtatvàditi cet, naivam, uparidãpanayanapràgabhàvàntarasadbhàvenàïkurotpàdapra-saïgàt | na càsàveva kàraõamiti vàcyam, uparinãtadãpeùu bãjàïku-reùvetaddãpanayanapràgabhàvasya sadbhàvàt tebhyo bãjebhyo'ïkurotpattiprasaïgàt | ato dãpanayanàdatãndriya§ kimapi kàraõa§ naùñamityavagamyate, tadabhàvàpratibandhàvasthàyৠkàryànudayanapratibandhakà-bhàvasyàbhàvàditi | nanu ÷aktervinà÷e kàraõàbhàvàt pratibandha-kàvagame'gneþ sphoñakàryàbhàvo gatistambhane ca sarpàderga-manàbhàva÷ca prasajyate, mantreõa naùña÷aktitvàditi cet ? naivam, naùña÷aktijvàlànà÷e punarutpadyamànajvàlàyàþ ÷aktinà÷à-bhàvena sphoñodayopa-patteþ | sarpasya tu dhyàtamàrava÷àt gamanà-bhàvaþ, na ÷aktinà÷àdi-ti punargamanopapatteþ | tasmàd kàryànya-thànupapattyà ÷aktisadbhà-vasiddhiþ | tadukta§ bhaññapàdena- ÷aktayaþ sarvabhàvànৠkàryàrthàpattigocaràþ iti | seya§ parà ÷akti§ parame÷varàdabhinnà | tasyà vikàrà icchàyàþ ÷aktayastadabhinnà iti | tadukta§ màtaïge- patyuþ ÷aktiþ parà såkùmà jàgrato dyotanakùamà | tayà prabhuþ prabuddhàtmà svatantraþ sa sadà÷ivaþ || (vi0 5|20) iti | asya ÷aktitattvasya ùaóadhvavyàptiþ- anantàyeti pårva§ yat padànৠtu catuùñayam | tattva÷aktiþ kalàtãtà pårvasmàttu vi÷iùyate || 7 || vçttiþ ittha§ ÷ivatattva§ prasàdhya tatkàryabhåta§ ÷aktitattvamàha- ciditi | ÷ivo hi citàmàtmanàmanugraha§ mokùa§ kartumicchusteùৠmalapàkàya karmabhogàrtha§ ca sçùñyàdi kçtvà pà÷ànàmacità-manugraha§ svavyàpàrasàmarthyotpàdana§ karoti | atra pà÷ànu-grahe sàdhye prathamopàdànatvàd binduþ sàdhanamityuktam | ato'yamarthaþ paryavasannaþ- sisçkùoþ parame÷varasya cidacidviùayo yo'nugrahaþ, taddhetostatsàdhanaråpasya asya bindorya àdya unmeùaþ prathamaþ pariõàmaþ ÷àntyàdibhuvanàtmano nàdàtmaka÷ca, tacchaktitattvamucyate | nanvetacchaktitattva§ bindvàdivanniravayavamuta sàvayavamata àha- avibhàgàpannamiti | vibhajyante ebhiþ padàrthàþ paraspara§ vivicyanta iti vibhàgà avayavàþ | avibhàgàpanna§ niravayavasvaråpam, asyaiva paramakàraõasya bindormàyàyà và ÷akti-råpasyaiva paramakàraõatvàt | ÷àntyàdãni tu kàryaråpàõi tattvàni vyaktatvena bhuvanàdyàdhàratvàt sàvayavànyeva | nanu ÷ivatattve'pi bhuvanàni ÷ruyante ? satyam,- na tu sàkùàt | kintu ÷àntikalàmastaka eva tàni sthitàni, màyàbhuvanànãva kalàmastaka ityavirodhaþ || 27 || j¤ànakriyàkhya÷aktyorapakarùotkarùayorabhàvena | yaþ prasarasta§ pràhuþ sadà÷ivàkhya§ budhàstattvam || 28 || tàtparyadãpikà athedàn㧠sadà÷ivàdi÷uddhatattvànৠsvaråpa§ niråpayitumàha- j¤àneti | ayamabhipràyaþ- parà÷aktivikàrabhåtaj¤ànecchàkriyà÷aktã-nৠprasaràvasthàyৠj¤ànakriyàtmaka÷aktidvayasàmye satãccho-dreko yadà vivakùyate, tadà ÷ivatattva§ sadà÷ivàbhidhànamiti | tadukta§ siddhàntahçdaye- j¤ànakriyàkhye nyaktulye ÷aktãcchodrekama÷nute | yadà sadà÷ivàkhyastu tadàsau ÷iva ucyate || iti | tat tattva§ sphañikanibham | tadukta§ candraj¤àne- sadà÷ivàkhya§ vimala§ ÷uddhasphañikasannibham | iti | asya sadà÷ivatattvasya ùaóadhvavyàptiþ- varõàdhvàtra kakàraþ syàcchà÷vatàyàdika§ trikam | padàdhvà ca svaya§ tattvabhuvane ÷àntireva ca || 8 || vñtiþ atha sadà÷ivatattvamàha- j¤àneti | sisçkùutvena pràguktasya parama÷ivasya j¤ànakriyà÷aktyoþ sàmyenàdhiùñhànàt tasyaivopàdànatayoktasya bondoryo dvitãyaþ prasaraþ pariõàmaþ ÷aktitattvavyavadhànena jàyate, tat sadà÷ivatattvamàhuþ || 28 || nyagbhavati yatra ÷aktirj¤ànàkhyodriktatৠkriyà bhajate | ã÷varatattva§ tadiha prokta§ sarvàrthakartç sadà || 29 || tàtparyadãpikà ã÷varatattvaniråpaõàrthamàha- nyagiti | nyagbhåtaj¤ànecchàtmaka÷aktidvayasàmye sati yadà kriyodreko bhavati, tadà ÷ivatattvamã÷varàbhidhàna§ bhavati | tat sarvasattvànৠkartçsvabhàvam, kriyodrekàt | tat pàvakàbham | taduktam- ata (÷loko'ya§ candraj¤ànasya syàt |) årdhva§ bhavedanyadã÷varàvaraõa§ mahat | dãptapàvakavarõàbha§ vidye÷àstatra sa§sthitàþ || iti | nanu j¤ànecchànyagbhàvasya svaviùaya§ prakà÷ya tuùõãm- bhàvaråpatvenàsattvaråpatvàbhàvàt | tadukta§ siddhàntahçdaye- j¤ànecche nyaksame ÷aktã kriyàdhikya§ yadà÷nute | tadàsàvã÷varàkhyৠtu labhate parame÷varaþ || iti | asya ùaóadhvavyàptiþ- khakàro varõàdhvà | dhyànàhàràyet-yàdãni trãõi padàni | na§ ã÷ànamårdhne, 'namaþ ÷ivàya' iti mantrau | svaya§ tattvàdhvà | anantàdi÷ikhaõóyantàni bhuvanàni | vidyà kalàdhvà || 9 || vçttiþ tçtãye tu prasare- nyagiti | yatra jagatkartranantàdyadhiùñhànena kriyà÷aktervyàpàrabàhul-yam, tatsàdàkhyatattvàdhastana§ prasaramã÷varatattvamàhuþ | tasya ca sarvàrthakartçtva§ kriyà÷aktyadhiùñhitatvàt, sarvakartéõàmanan-tàdãnàmatraivàntarbhàvasya vakùyamàõatvàcca || 29 || nyagbhavati kartç÷aktirj¤ànàkhyodrekama÷nute yatra | tattattva§ vidyàkhya§ prakà÷aka§ j¤ànaråpatvàt || 30 || tàtparyadãpikà vidyàtattva§ varõayati- nyagiti | nyagbhåtecchàkriyà÷aktisàmye sati yadà j¤ànodreko bhavati, tadà ÷ivatattva§ vidyàkhya§ bhavati | tadapyuktam- udricyate j¤àna÷aktiþ kriyecche nyaksame yadà | tadàsau ÷uddhavidyàkhyaþ sarvavidyànidhiþ ÷ivaþ || iti | prayojanamàha- prakà÷akamiti | tatra hetumàha- j¤ànaråpatvà-diti | padmaràgasamànavarõà | taduktam- tadbàhye (÷loko'ya§ candraj¤ànasya syàt |) ÷uddhavidyà syàt koñãnৠ÷atalakùakà | sudãptà nirmalà såkùmà padmaràgasamaprabhà || iti | asyàþ ùaóadhvavyàptiþ- gakàro varõaþ | ÷ivàyetyàdãni trãõi padàni | ma§ tatpuruùavaktràya iti, namaþ ÷ivàya iti mantrau | ÷uddhavidyà tattvam | vàmàdyà nava bhuvanàni | pratiùñhà kalà || 10 || vçttiþ tathà- nyagiti | yastvã÷varatattvàdhastane bindupariõàmaråpe tattve saptakoñima-hàmantràdhiùñhànena j¤àna÷akterudreko bhavati, tattattvavàsinৠj¤ànaråpatvàt sarvaj¤atvaprakà÷ahetutvàt prakà÷aka§ tad vidyàta-ttvamucyate || 30 || nàdo binduþ sakalau sàdàkhya§ tattvamà÷ritau kathitau | vidye÷àþ punarai÷e mantrà vidyà÷ca vidyàkhye || 31 || tàtparyadãpikà nanu nàdabindu ÷àstràntare tattvamadhye kathitau, atastattvà-dhikyamanayorantarbhàvo và vaktavyaþ | tathàhi- tadårdhva§ baindava§ tattva§ nirmala§ sarvatomukham | parama§ sarvatattvànàmananta§ jyotiravyayam || ityàdi | tathà vidye÷varavidyàmantràõৠsadà÷ive vçttimanye manyante | tatastanniràsàrtha§ tayorantabhàvàrtha§ càha- nàda iti | ayamabhipràyaþ- nàdabindå kalàvattayà sakalau sadà sarvadà ÷ivàkhya§ tattvamà÷ritau, tadabhinnau kathitàvityarthaþ | kecit sadà÷iva§ tattvamà÷ritàvityàhuþ | vidye÷ànantàdaya ã÷varatattve vartante | tadukta§ siddhàntàgame- anantasåkùmau ÷ivatamaikanetraikarudrakàþ | trimårtipårva§ ÷rãkaõñhaþ ÷ikhaõóã ca tato'ùñamaþ || ete vidye÷varàstvaùñàvã÷vare sa§prakãrtitàþ || iti | mantrà÷ca vidyà÷ca prakà÷akatayà prakà÷aka§ vidyàtattva-mà÷ritya vartanta iti | taduktam- mantrà vidyà÷ca vidyàyৠbãjabhåtà bhavanti hi iti || 11 || vçttiþ ittha§ ÷uddhatattvànyabhidhàya teùveva vastvantarasyàntar-bhàvamàha- nàdo binduriti | tatra parabindoþ ÷ivatattvatvena tatkàryasya såkùmanàdasya ÷akti-tattvàntarbhàvena cokta (tattvà ? tvà)t sakalo bindurakùarabin-dvàtmako nàda÷ca sthåladhvaniråpaþ | dvau ca sadà÷ivatattvàntar-bhåtau j¤eyau | vidye÷ànàmanantàdãnàmã÷varatattve'ntarbhàvaþ | mantràõৠsaptakoñisa§khyàkànৠvàcika÷abdànৠca vyomavyàpyàdãnৠvidyànৠca kàmikàdyaùñàvi§÷atitantràõৠvidyàtattve'ntar-bhàvaþ || 31 || pa¤cànàmapyeùৠnahi kramo'stãha kàlarahitatvàt | vyàpàrava÷àdeùৠvihità khalu kalpanà ÷àstre || 32 || tàtparyadãpikà nanu nityatayà vibhutvena caiùৠkramàsa§bhavàt katha§ tatsadbhàvapratipàdanamityà÷aïkyàha- pa¤cànàmiti | ayamabhipràyaþ- de÷akàlakçtasya prathamacaramabhàvàtma-kasya kramasyàsa§bhave'pi ÷aktivyàpàrabhedonneyabhedava÷à-deùৠtattvànৠsadbhàva à÷rãyata iti || 12 || vçttiþ pa¤cetãti kàcidàryà keùucitpustakeùu dç÷yate, tadasat, dvayorapyadhvanoreva§ kramaprasavayoginoþ | vilayaþ pràtilomyena ÷aktitattvadvayàvadhiþ || (mç0 vi0 13|179) ityàdibhireùৠsçùñisa§-hàrakramapratipàdakaistattadbhuvanavàsinàmavasthànabhedàbhidhà- yibhiþ ÷uddhàdhvanyapi ÷uddhakàlasadbhà(và?va)vedibhirvàkyair-virodhàt | seyama÷àstraj¤aiþ prakùiptetyupe(kùai?kùyai)va || 32 || tattva§ vastuta eka§ ÷ivasa§j¤a§ citra÷akti÷atakhacitam | ÷aktivyàpçtibhedàt tasyaite kalpità bhedàþ || 33 || tàtparyadãpikà nanu kimartha§ parame÷varatattvasya svata evàmã bhedà nàbhyu-pagamyante, yena ÷aktivyàpàropàdhikçtabhedà÷rayaõamityà÷aï-kyàha- tattvamiti | yataþ ÷ivatattvasya paramàrthato bhedàsa§bhavastataþ ÷aktivyà-pàropàdhikçtà evàmã pa¤ca bhedàþ | tadbhedàsa§bhava÷ca ã÷varànekatvakalpanàsa§bhavàditi, bhedasvaråpàsa§bhavàdvà | sa cà÷rayàsa§bhavàt | tathà hi- ko'ya§ bhedà÷rayaþ ? bhinno và syàdabhinno và ? yadyabhinne vastuni bhedasya vçttiþ, tadaikapadàrthà- bhàvaprasaïgaþ, bhedasamàve÷àt | yadi bhinne bhedasya vçttiþ, ki§ tarhi bhedena prayojanam ? vastutaþ pårvameva bhinnatvàt | astu bhedavati bhedasya vçttiþ | tatra yadi bhedàntareõa bhinne tadvçttyabhyupagamasta-dànavasthà, bhedàntarasyàpi bhinnavçttitvàt | na ca svenaiva bhinne svaya§ vartata iti vàcyam, àtmà÷rayaprasaïgàt | tasmàdabhinna eva vastuni bhedasya vçttirabhyupagamanãyà | tadà ca tasya candrabhedavada-paramàrthatvam, abhinnavçttitvàditi | na ca svaråpameva bhedaþ, ayamasmàdabhinna iti sàpekùasya bhedapratibhàsasyàbhàvaprasaïgàt | na ca ghaña ityaghañavyàvçtterapyavabhàsa iti vàcyam, padàrtheùu vartamàna- tàdyavabhàsenàvartamànatàdivyàvçttyà kùaõikatvàdi-prasaïgàt | tattva§ vastutaþ paramàrthata ekam abhinnam advitãyam | ki§ tadityata àha- ÷ivasa§j¤a§ ÷ivàkhyam, pramàtà pramita§ ca vi÷va§ ÷ivaþ sadaiko bahudhà càka÷ãti iti ÷ruteþ | citra÷akti÷ata- khacitamiti nànàrå-pa÷aktisahasramudritam | taduktamadhvasiddhau