################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## ratnatrayapariik.saa ## ## From the A.s.taprakara.nam edited by k.r.s.na "saastrii ## ## First published in Devasaalapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Velthius transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## ratnatrayapariik.saa "sriika.n.thasuuripra.niitaa aghora"sivaacaaryak.rtaratnatrayollekhinyaa sametaa "siva.m "sivakara.m natvaa siddhaantaarthaprakaa"sakam | ratnatrayapariik.saartha.h sa.mk.sepe.na prakaa"syate || kai"scid vedad.r"saa.aparai.h kuladhiyaa nyaayaanuv.rttyetarai- ranyai"sca svamanii.sayaa malinita.m mohena ratnatrayam | tasmaat kar.navibhuu.sa.naaya vidu.saa.m bhuuyo.api sadvyaakriyaa- "saa.nollekhanasa.msk.rta.m tadadhunaa so.aha.m karomyujjvalam || nama.h "sivaaya "saktyai ca bindave "saa"svataaya ca | gurave ca ga.ne"saaya kaartikeyaaya dhiimate || 1 || atra ca puurvaarddhena prakara.napratipaadya.m ratnatraya.m prastaavayan pra.namati | uttaraardhena sakalasa.mhitaanaamavataarakatvena guru.m bhagavanta.m "sriika.n.thanaatha.m sarvavighnaapaha.m ca ga.napati.m siddhaanta"saastra"srava.navi"se.sitaj~naana.m ca kaartikeyamasyaivaavighnaparisamaaptyarthamabhivandate || 1 || tadeva vastutraya.m vyaakhyeyatayaa pratijaaniite- bindu"sakti"sivaakhyaani trii.ni siddhaantasaagaraat | samuddh.rtya sataa.m dhartu.m h.rtka.n.tha"srava.ne sadaa || 2 || kar.nayo.h "srava.nena, ka.n.thopalak.sitavaagindriye paa.thena, h.rdyavadhaanena sataa.m dhartu.m bindvaadiini ratnaani siddhaantasamudraaduddh.rtya || 2 || ratnaani vaa"nmayai.h sutrairnibadhyante mayaa tata.h | k.santumarhanti tatsanto naasuuyaa paricaarake || 3 || vaa"nmayai.h suutrairmayaa nibaddhyante | loke hi kar.naadyavayave.su dhaara.naartha.m ratnaani suutrairbaddhyante | tasmaat sadaaraadhanaprav.rtte mayyasuuyaa na kartavyeti || 3 || e.saa.m ca bindvaadiinaa.m ratnasaadharmyaad ratna"sabdavaacyatvamityaaha- ra~njanaat sarvatattve.su raagaadebhyo.adhikaarayo.h | ii"svaraa.naa.m "sivaanaa.m ca dhaara.niiyatayaa dhiyaa || 4 || pu.msaamapratighodaaramariicinicayena ca | ratnaanii.s.tavidhaanaacca bindvaadyaa.h "siva"saasane || 5 || ratnaani yathaa loke raajante mahaarghatayaa prakaa"sante, samiipavartinaa.m ca raagamutpaadayanti, puru.sai"scaavayavairdhaaryante, diiptimantii.s.tavidhaayiini ca bhavanti; yathaa bindvaadaya.h padaarthaa.h sarve.su "saktyaadi.su tattve.suupaadaanatayaa.adhi.s.thaat.rtvena ca prakaa"sante, ii"svaraa.naamanantaadiinaa.m "sivaanaa.m ca sadaa"sivaadipadasthaanaamaatmanaamebhyo hetubhuutebhyo yathaasvamadhikaarayoranugraahyaanugraahakatvaruupayo.h sadaa raago bhavati, puru.saa.naa.m caite dhiyaa dhyeyatayaa dhaaryante, apratihatavilak.sa.natejaso bhuktimuktyaakhyaabhii.s.tapradaayina"sca bhavanti | tasmaadete.api "siva"saastre ratnaani, procyanta ityadhyaahaara.h | apratihatavilak.sa.natejastayaa cai.saamati"saya.m dar"sitam || 4-5 || ratnatraya.m samaa"sritya vartate tattvasa.mhati.h | adhvaitatpraaptaye .so.dhaa kar.nyate parame.s.thinaa || 6 || tatra "suddhatattvasa.mhatirbindumupaadaanatvena, "siva.m kart.rtayaa, "sakti.m ca tatkara.natayaa sa.m"sritya vartate, upaadaanaadi vinaa kaaryotpattyasa.mbhavaat | a"suddhaayaa.m ca "siva"sakto eva paramparayaa kart.rkara.ne, bindu"sca niv.rttyaadikalaadvaare.naadhaara iti vak.syaama.h | atra bubhuk.suu.naa.m bhautikadiik.saabhaajaa.m saadhakaanaa.m vicitrabhuvanabhogaatmanaa pari.nato bindu.h praapya.h, "sivastu "saktyavinaabhuuto nai.s.thikadiik.saabhaajaa.m mumuk.suu.naam | tatpraaptaye ca kalaadi.satprakaaro.adhvaa "sivena "saastre.su var.nyate || 6 || e.saa.m caadhvatvamupari.s.taat saadhayi.syati, idaaniimasya diik.saadaavupayoga.m dar"sayati- etadeva mata.m biija.m traya.m diik.saaprati.s.thayo.h | etadaparij~naane diik.saaprati.s.thayora"sakyaanu.s.thaanatvaadida-meva tayormuulamityartha.h || etadeva sphu.tiikaroti- yogaa"sca vividhaa.h karma nityanaimittika.m yathaa || 7 || j~naanaani siddhayo mok.saa api tasyaavabodhanaat | etadeva paraa kaa.s.thaa mok.saakhyaa.norvicaarata.h || 8 || yogaa.h saalambanaadaya.h | nitya.m puujaadi | naimittika.m diik.saadi | j~naanaani tadvi.sayaa.ni pa"supaa"sapativi.sayaa.ni ca | siddhaya.h a.nimaadyaa.h | mok.sa.h "sivasaamya.m sadaa"sivaadipadapraapti"sca | yadukta.m "sriimanmata"nge- mok.sa.h saptaprakaaro.ayam, (yo0 5|67) iti | etatsarva.m tajj~naanaat siddhyatiiti | ki~nca, etatpraaptirevaa.no.h paraa kaa.s.thaa, paramok.sa ityartha.h || 7-8 || tata"sca- "srotavyametadaaptoktyaa mantavya.m copapattibhi.h | dhyeya.m ca yogamaarge.na "saktipaatoditaatmabhi.h || 9 || "saktinipaataanmalaparipaakaavinaabhuutaaduditaatmabhiruurdhva-padonmukhacetobhi.h | anena cai.saamaagamaanumaanayogipratyak.sa-siddhatva.m suucayati || 9 || kaa punaratraaptoktirata aaha- aaptoktiratra siddhaanta.h "siva evaaptimaan yata.h | na taabhyaa.m sad.r"sa.h ka"scicchreya aaptividhaayaka.h || 10 || siddhaanta"sabda.h pa"nkajaadi"sabdavadyogaruu.dhyaa "sivapra.niite.su kaamikaadi.su da"saa.s.taada"sasu tantre.su prasiddha.h | tatastaanyevaabaadhitatvaat pramaa.naaniiti bhaava.h | kuta ityatraaha- "siva evaaptimaan yata iti | nanu ka.naadapata~njaliprabh.rtayo.apyaaptaa evetyata aaha- na taabhyaamiti | satyam, te.api svavi.saye vastunyaaptaa eva, kintvasarvaj~natvaat te.saa.m tatpra.niitaani ca "saastraa.ni tadavi.saye.su bindvaadi.su vastu.su na pramaa.niibhavitumarhanti, "sivastu nirati"sayasarvaarthaj~naanakriyatvaat paramaapta.h, tatpra.niitaani ca "saastraa.ni saarvaa.anyaagamapraapyasthaanapradar"sanapuurvaka.m tadanadhigataarthagant.rtvaadabaadhitatvaacca pramaa.naanyeva | yadaahu.h- anadhigataarthagant.r pramaa.nam iti | tatastena "sivena tadaagamena ca sad.r"sa.m na ki~ncicchreyasa.h saadhakamasti | nanu nityatvaadevaagamaanaa.m praamaa.nya.m naaptapra.niitatayeti miimaa.msakaa.h, tadayuktam, racanaayaa.h kartaara.m vinaa gha.taadivadutpattyadar"sanaat | ityaadi vistare.na saadhitamasmaabhirm.rgendrav.rttidiipikaayaamiti tata evaavadhaaryam || 10 || yadyeva.m vaamaadayo.api "saivatvena prasiddhaa.h "sivak.rtaa eva, tanna, parasparaviruddhaarthaabhidhaayitvena te.saa.m "sivaak.rtatvaat | yadaahu.h- (puurvatanii 135 p.r.s.thasthaa prathamaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) sugato yadi sarvaj~na.h kapilo neti kaa pramaa | athobhaavapi sarvaj~nau matibheda.h katha.m tayo.h || iti | prasiddhistu te.saa.m "sivaadhi.s.thitaatmaantarapra.niitatvenetyavirodha.h | etadevaaha- siddhaanta eva siddhaanta.h puurvapak.saastata.h pare | aaptastu "siva evaika.h "sivaanye tva"sivaa mataa.h || 11 || "sivatva.m caatra sarvaj~natvasarvakart.rtvamabhipretam || 11 || tata"sca- siddhaanta.h sevyate sadbhi.h "saktipaatapavitritai.h | kaamakaaritayaa.anyaistu nindyate pa"su"saastravat || 12 || etadeva "saktipaatacihnatvenokta.m "sriimanm.rgendre- ye.saa.m "sariiri.naa.m "sakti.h patatyaviniv.rttaye | viniv.rttaye | te.saa.m talli"ngamautsukya.m muktau dve.so bhavasthitau || bhakti"sca "sivabhakte.su "sraddhaa tacchaasake vidhau | (vi0 5|4-5) iti | tata"sca "saktipaataanantarabhaavinyaa diik.sayaa pavitritai.h "sodhitai.h siddhaanta.h sevyate | yadukta.m "sriimatkira.ne- tiivra"saktinipaatena guru.naa diik.sito yadaa | sarvaj~na.h sa "sivo yadvat (vi0 1|21) iti || 12 || asya ca pa"sujananindayaa na praamaa.nyavyaahatirastiiti d.r.s.taantenaaha- nahi kastuurikaamoda.h puru.sai.h pratihanyate | hetubhi.h saadhyate kintu dhanyairaaghraayate sadaa || 13 || tadiiyadiik.saadyupayogitayaa "sivaadiparij~naana.m bhogamok.saarthibhi.h kaaryam | tajj~naana.m ca siddhaantaabhyaasena, tadabhyaasa"sca "saktipaataavinaabhaavinyaa diik.sayaa siddhyatiityuktam || 13 || atra kecidaahu.h- mimanenaasatyabhuutena "sivaadivastukathanena tatparij~naanasaadhanakathanena vaa, sarva.m khalvida.m brahma (chaa0 u0 3|14|1), eko va"sii sarvabhuutaantaraatmaa (ka.tho0 5|12) ityaadi"srutibhi.h paramaatmaiva cidaakaara.h satyabhuuta.h | sa eva "sivaadi"sabdavaacyo naanyatki~ncidasti | tata.h paramaanandasvaruupasya tasya yathaavadavabodha eva mok.saheturiti | taan pratyaaha- vedaantai"sca kulaamnaayaistathaanyai.h pratipaadyate | aanandavipralabdhaanaamaanandopahitaa citi.h || 14 || yadetadvedaantaadi"saastrairanyai"sca "saaktaadibhi"sciti"scaitanyaat-makameva vastu paaramaarthikam, tasyaa"sciteraanandopahitaayaa.h paramaanandasvaruupaayaa avabodha eva mok.saheturiti pratipaadyate; tadaanandavipralabdhaanaam aananda.m brahma (b.r0 u0 3|9|34) iti "srutigatasyaananda"sabdasya paripuur.nataarthasya sukhaarthataabhraantyaa vipralabdhaanaamapari.natamalaanaameva "sobhate, naanye.saamasmadaa-diinaa.m "sivaanug.rhiitaanaamiti bhaava.h | tathaa hyaatmaikatva.m taavat saadhayituma"sakyam, anekatvapratipaadakaanaa.m "srutiinaa.m sambhavaat, ekatva"srutiinaamanyaparatvaadanekatvaj~naapakasya d.r"syamaanasya jananamara.naadipratiniyamasyaanapahnavaniiyatvaacca | te.saa.m caatmanaamasvaatantryasya dar"sanaad baddhatve sati te.saa.m bhogamok.sakartaa "siva.h, tadupaadaanaadaya"scaagamenaanumaanena siddhaa ityaadivistare.naasmaabhirm.rgendrav.rttidiipikaayaa.m dar"sitam, saadhita.m ca raamaka.n.thaadibhirmata"ngav.rttyaadaaviti tato.avadhaaryam | granthavistarabhayaannaatra prapa~ncyate || 14 || ata evaatmavi.saya.m vij~naanamapi tattacchaastraprasaktaanaa.m yathaavanna sa.mbhavatiityaaha- cinmahodadhigaambhiiryamavasiiyeta suuribhi.h | avagaahya paraanandalaharii yadi notk.sipet || 15 || yadi hi proktavatparamaanandabhraantikallolastaannotk.sipati, tato vidvadbhi"scinmahodadheraatmavargasamudrasya gaambhiirya.m sarvaj~natvasarvakart.rtvaatmasvaruupa.m nityatvavyaapakatvaanekatvaadi caavagaahya pramaa.nairvi.sayiik.rtyaavasiiyeta, naanyathaa | tattacchaastrakart.r.naamasarvaj~natvaat tadvacanaadetanna sa.mbhavatiityartha.h || 15 || kuta.h punaretajj~naayate ? ata aaha- tadatra kathita.m sarvasrotasaa.m jyaayasi prabho.h | udak.se.nordhvavaktre.na tatastadavadhaarayet || 16 || taccaatmasvaruupa.m vaamaadisamasta"saastrasrotasaa.m madhyaadutk.r.s.te siddhaantaakhye srotasi kathitamiti tata evaavadhaaryam | "sivak.rtatvena jyaayastvamevaasya saadhayati- prabhorudak.se.nordhvavaktre.neti | kathitamiti | vaktra"sabdena vacanatraa.naruupaa "saktirucyate, paramaarthata.h "sivasya dehaabhaavaat | ata"scodak.se.noda"nmukhenaanugrahaprav.rttenordhvasthitena ca "saktyaatmanaa vaktre.na | bindu"sakternaadaadikrame.notpaadite "saastre prakaa"sitamityartha.h | nanva"sariirasya "saastropade"saanupapatti.h ? tanna, jagats.r.s.tyaadivat sa"nkalpamaatre.na vidye"svaraadiinaa.m "saastraavabodhakatvaat || 16 || ki~nca- hetuunapi pariik.saayai lak.sayet tasya "saastrata.h | nahyatra "semu.sii "suddhaa vipulaapi pragalbhate || 17 || tasyaatmasvaruupasya pariik.sa.namapi siddhaantoktaireva hetubhi.h kaaryamiti bhaava.h || 17 || ittha.m prasa"ngaadaatmasvaruupasya siddhaantaikagamyatva.m prasaadhya prak.rtaanaa.m "sivaadiratnaanaa.m "srava.namanananididhyaasanaani siddhaantaadeveti praagukta.m prapa~ncayati- alaukikaani suuk.smaa.ni gopitaani "sivena ca | trii.ni ratnaani ko vetti siddhaanteta vinaa svayam || 18 || hetuunapi kutarkaandhatamasaariin manii.sayaa | tadvad yoga.m ca ko vetti sabiijaabiijalak.sa.nam || 19 || tatra sabiijayoga.h sadaa"sivaadyaakaara.h sakalavi.saya.h, nirbiijastu ni.skalavi.saya.h | anenai.saamaagamaanumaanayogipratyak.sagamyatvamapi dar"sayati || 18-19 || api ca- siddhaanta.h sevita.h sadbhirapi kaanaan prayacchati | sarvaan saadhakacittasthaanaapta"scintaama.niryathaa || 20 || siddhaantaadeva saadhakaanaa.m tattatsiddhasaadhanaj~naana.m tadanu.s.thaanaat phalaavaapti"scetyartha.h || 20 || ittha.m siddhaantaj~naanaphala.m pradar"sya tadabhidheyaartha-prakaa"sakatvaadasyaapi prakara.nasya tadeva prayojanamiti suucayan abhidheyapariik.saa.m pratijaaniite- tamaasevya mayaapye.saa bindu"sakti"sivaa"srayaa | pariik.saa kriyate tatra binduraadau niruupyate || 21 || tatra bindusiddhimaaha- jaayate.adhvaa yata.h "suddho vartate yatra liiyate | sa bindu.h paranaadaakhya.h naadabindvar.nakaara.nam || 22 || vak.syamaa.navadvicitrabhuvanaadiruupatvena "suddhaadhvana.h kaaryatvaat tadupaadaana.m bindu.h siddhyati | ki~nca, "sabdopaadaanatayaapi tasya siddhirityaaha- naadavindvar.nakaara.namiti | tatra naado naamaabhidheyabuddhiheturbindo.h prathamaprasararuupa.h suuk.smo naada"scintayaa rahitatvena "sriimatkaalottaraadyukta.h | bindu"sca tatkaarya.m mayuuraa.n.darasabinduvadavyapade"sya.h paraamar"saj~naanaruupo.ak.sara-bindustatraiva suuk.smatvenokta.h | ar.na"sca var.na.m aakaa"savaayupra-bhava.h "srotragraahya.h sthuula"sabda.h | tadukta.m tatra- sthuula.m "sabda iti prokta.m suuk.sma.m cintaamaya.m bhavet | cintayaa rahita.m yattu tatpara.m parikiirtitam || (1|8) || 22 || tatra "suddhaadhvano bhuvanaadyaadhaaratva.m dar"sayitumaaha- uttiir.namaayaambudhayo bhagnakarmamahaargalaa.h | apraapta"sivadhaamaanastridhaa vij~naanakevalaa.h || 23 || trividhaa hi pa"svaatmaana.h- tatra malakarmamaayaayuktaa.h sakalaa.h, pralayaadyupasa.mh.rtakalaadayo malakarmayuktaa.h pralayaakalaa.h, vij~naanaadibhya.h karma.no.api k.sayaanmalamaatrayuktaa vij~naanakalaa.h | te puna.h malaparipaakataaratamyaat "sivaprasaadena bhagnakarmamalaakhya-mahaarodhaa.h ki~ncidava"se.sitaadhikaaramalatvaadasa.mpraapta"siva- saamyaastrividhaa eva vij~naanakevalino bhavanti || 23 || ke te bhedaa ityaaha- vidyaavidyaadhipataya.h pa"supuurvaa.h sadaa"sivaa.h | tatra vidyaabhuja.h puurve mantraa vidyaa"sca naamata.h || 24 || tatra prathame vidyaatattvanivaasina ityaaha- tatra vidyaabhuja iti || 24 || vidye"svaraniyojyaaste sa.mkhyayaa saptako.taya.h | te.saa.m puraa.ni vidyaayaa.m vaamaadiini yathottaram || 25 || vidye"svaraniyojyatva.m cai.saamanugrahakara.natvaat, vidye"svaraa.naa.m ca pa~ncavidhak.rtyaadhikaaritvaat || 25 || sphiitaani nava jaataani tanubhogendriyaadibhi.h | etaani bhuvanaanyuttarottara.m vi"si.s.tabhogaadimantiityartha.h || athaitebhyo vi"si.s.taa vidye"saa ityaaha- madhyaa.h pra"saantakalu.saa vidye"saa.h "sivatejasa.h || 26 || adhikaaramalopetaastattvamai"sa.m samaa"sritaa.h | "sivaarkakarasa.mparkavikaasaatmiiya"saktaya.h || 27 || pra"saantamalatvamadhikaaramalayogitva.m "sivaanug.rhiitatva.m ca mantraa.naamapi samaanameva | "sivatejasa.h pa~ncavidhak.rtyakaari.na.h | yadukta.m "sriimadraurave- s.r.s.tisa.mrak.sa.naadaanabhaavaanugrahakaari.na.h (1|15) iti || 26-27 || a.s.taavanantapuurvaaste yathaapuurva.m gu.naadhikaa.h | tathaa puraa.ni tatrai.saamananta.h parame"svara.h || 28 || a.s.taavanantapuurvaa iti | ananta-suuk.sma- "sivottama- ekanetra- ekarudra- trimuurti- "sriika.n.tha"sikha.n.disa.mj~naa.h | tatre"svaratattve te.saama.s.tau bhuvanaani praagvadeva | ata e.saamananta eva parame"svara.h || 28 || tatraa.nava.h pure.svaasan naapyanye tadvibhuutaya.h | pare sadaa"sivasamaa.h patik.rtyaadhikaari.na.h || 29 || tattadbhuvane"svaraaraadhanaadinaa diik.sayaa vaa te.su bhuvane.su yojitaa aatmaana"sca vidyante | aya.m ca nyaayo vidyaabhuvane.su sadaa"sivaadibhuvane.su ca vij~neya.h | yadukta.m suuk.smasvaayambhuve- yo yatraabhila.sed bhogaan sa tatraiva niyojita.h | siddhibhaa"nmantrasaamarthyaat (39|2) iti | atha pa"susadaa"sivaanaaha- pare sadaa"sivasamaa iti || 29 || muurdhaanamadhvana.h praaptaa.h prasanne parame"svare | sadaa"siva"scaatraadhikaaraavastha.h "siva eva | tasya ca adhikaaraadayo.avasthaa aupacaarikaa ityuktam- adhikaarii sa bhogii ca layii syaadupacaarata.h iti | sa.mskaaryasadaa"sivaadiinaa.m tu bhedo vaastava eva | ete ca sadaa"sivatattvasthasadaa"sivabhuvanavaasina ityaaha- tattvame.saamasuutaa"ngapurabhogaadi"sobhitam || 30 || sadaa"sivamadhi.s.thaat.rnaamnaa te.api sadaa"sivaa.h | ata evai.saa.m dehaadayo.avaastavaa eva, adhi.s.thaatustasya "sivasya na paaramaarthikaa ityukta.m "sriimatpau.skare- saadhakasya tu lak.syaartha.m tasya ruupamida.m sm.rtam iti || 30 || uktaarthamupasa.mharati- a.s.taada"sabhiradhvaaya.m bhuvanai.h saha bhokt.rbhi.h || 31 || tribhi"sca tattvairuddi.s.to vi"suddha.h "sivakart.rka.h | e.sa caadhvaa kaaryatvaat "sivakart.rka ityartha.h | atra ca niv.rttyaadibhuvanaanaa.m "sakti"sivatattvayo"sca sadaa"sivatattva evaantarbhaavo vij~neya.h || 31 || kaaryatvaadevaasya "suddhaadhvana.h kenaapi nityena kaara.nena bhavitavyam, tacca bindvaakhyamityaaha- sadaa"sivaaditattvaugho nityopaadaanakaara.na.h || 32 || vikaaritvaadyathaa kumbhastathaa cai.sa tatastathaa | e.so.api sadaa"sivaadiradhvaa vikaarii, tato nityopaadaanakaara.na iti || 32 || nanu gha.topaadaanakaara.nasya m.rtpi.n.dasyaanityatvaadanenaapi "suddhaadhvopaadaanenaanityena bhavitavyamiti dharmisvaruupavipariita-saadhakatvaad viruddho.aya.m vikaaritvaaditi hetu.h ? ata aaha- paarthivo.api bhavet kumbho maayopaadaanakaara.na.h || 33 || saak.saanm.rdupaadaanatve.api gha.tasya paramparayaa maayaivopaadaanakaara.namiti || 33 || kuta ityaaha- vinaa"sotpattimattvaabhyaa.m pari.naamitayaa tathaa | ayamabhipraaya.h- utpattivinaa"sadharmi.naa.m hi vastuunaa.m gha.takapaalaadyavaantarapari.naamatvenaavaantarakaaryakaara.nabhaave satyapi p.rthivyaaditattvaanaa.m paramparayopaadaana.m maayaakhya.m nitya.m paramakaara.namabhyupagantavyam, anyathaa.anavasthaaprasa"ngaat | ukta.m ca "sriimatsvaayambhuve- maayaatattva.m jagadbiijamavinaa"syavyayaatmakam iti || etadeva prapa~ncena saadhayati- yadyadutpadyate vastu tanmaayeya.m yathaa kalaa || 34 || utpattinaa"sau maayeyadharmaavaaha mahe"svara.h | aaptavaakyenaapyetatsiddhamiti bhaava.h || 34 || idaanii.m satkaaryavaadad.r.s.tyaa kalaadyavasthaabhedenotpatti-vinaa"savyapade"sa.m bhajantii maayaiva kalaadikaaryadvaare.na pari.namata iti dar"sayitu.m pari.naama"sabdaarthamaaha- pari.naamo hi vastuunaa.m puurvaavasthaaparicyute.h || 35 || avasthaantarasa.mpraapti.h k.siirasya dadhibhaavavat | dadhna"sca takravat tatra takraavasthaa niruupyate || 36 || d.r.s.taantasvaruupaniruupa.naayaaha- tatreti || 35-36 || saa hi- na dadhno naapi dugdhasya puurvaavasthe hi te mate | dadhyavasthaayaa.m k.siiraavasthaayaa.m vaa takraavasthaa naastiityartha.h | tathaa hi k.siirameva dadhyaadiruupe.na pari.namate, k.siira.m na.s.ta.m dadhyutpannamityaadivyapade"sa"sca d.r"syate | etadevaaha- sadavastha.m hi vastveka.m puurva.m k.siira.m tato dadhi || 37 || asata utpattyasa.mbhavaat sadeva dadhi k.siiraadabhivyajyate, sadeva takra.m dadhno.abhivyajyata iti bhaava.h | aya.m ca satkaaryavaado.asmaabhir-m.rgendrav.rttidiipikaayaa.m vistare.na dar"sita.h || 37 || yathaa cai.saa.m dadhinavaniitaadyavasthaapari.naamabhedena vicitraarthakriyaa.naa.m kaaryaa.naa.m k.siiramevopaadaanam, eva.m tattvabhuvanaadibhedena vicitrapari.naamavataa.m vicitraarthakriyaa.naa.m ca kalaadikaaryaa.naa.m saak.saat paramparayaa ca maayaiva paramakaara.namityaaha- pa"scaat takra.m tathaa maayaa vicitrapari.naamata.h | tattvataattvikabhaavaanaamupaadaanamana"svaram || 38 || yadyeva.m k.siiravat satvaatmanaa pari.naamaadanityatva.m maayaayaa.h, tanna, sarvathaa d.r.s.taantaasa.mbhavaat, pari.naamitvamaatra evaasya d.r.s.taantatvam | tata"sca gh.rtakii.tanyaayenaikade"senaiva maayaa pari.namata ityado.sa.h || 38 || ittha.m gha.tasyaapi paramparayaa nityopaadaanatva.m prasaadhyopasa.mharati- tato nidar"sana.m saadhu prasiddhoktavi"se.sa.nam | prakar.se.na siddhamukta.m nityopaadaanatvaruupa.m vi"se.sa.na.m yasya tat tathaavidhamiti | paari"se.sikaanumaanenaapi bindusiddhimaaha- na maayaa ne"svaro naa.nurna "sakti.h "suddhavartmana.h || 39 || upaadaanamato bindu.h pari"se.se.na labhyate | tatra maayaayaa anupaadaanatva.m saadhayati- tathaahi maayaa yaa te.saa.m k.sobhitaa.anantatejasaa || 40 || jalaadik.sitiparyanta.m tattvajaatamasuuta saa | te.saa.m madhyaad yaa maayaa, saa hyacetanatvaadanantasaamarthya-k.sobhitaiva svakaaryamutpaadayati | yadukta.m "sriimatkira.ne- "suddhe.adhvani "siva.h kartaa prokto.ananto.asite prabhu.h (vi0 3|27) iti || 40 || tatraiva hetuunaaha- avi"suddhaja.datvena maayaamaargatayaa tathaa || 41 || du.hkhaanu.sa"ngaanmaayeyakaarmaa.navamalaanvayai.h | sakalaa.nuupabhogyatvaat pari.naamodayairapi || 42 || yato.asyaa a"suddhaadhvano.a"suddhatve sati ja.datvam, yata"sca maayaamaargatva.m mohahetutvam, yasmaacca du.hkhaanu.sa"nga.h, yata"sca maayeyairanaatmani aatmaabhimaanaadibhirmalai.h, kaarme.na sukhadu.hkhamohahetunaa viparyayaasaktyaadibhaavapratyayaatmanaa malenaa.navena caa.noranaadyaavaarake.na pa"sutvaakhyena sa.mbandha.h, bandhatrayayoginaameva dehendriyaadijanakatvaat | ata eva yata"sca sakalaa.nuupabhogyatva.m bhuvanaadidvaare.na, yasmaacca vicitrakarmaphalabhogasaadhanatvena vicitraa anekavidhaa.h pari.naamodayaa.h pari.naamav.rddhaya.h, tasmaadanantena k.sobhitaa maayaa taad.r"sa.m kaarya.m janayati, "suddhasya "sivasya a"suddhavi.saye kart.rtvaayogaat | yadyeva.m "sivasyaasarvakart.rtvaprasa"nga.h ? tanna, saak.saatkart.rtvamatra ni.siddha.m na tu prayojakakart.rtvam, anantaaderapi tadadhi.s.thaana.m vinaa kart.rtvaasa.mbhavaat || 41-42 || etadeva prapa~ncayati- maayaa ja.daantaravyaaptaa pari.naamavatii ca yat | ni.spaadane kalaadiinaa.m "sariiraadisamanvitam || 43 || puru.sa.m gamayedeva paraadhiinamasa.m"sayam | suvar.namiva karmaara.m maku.totpaadakarma.ni || 44 || yadyeva.m "sivasyaapi "suddhavi.saye kart.rtvaat "sariirendriyayogaadi-prasa"nga.h ? tanna, tasya nityanirmalanirati"sayasarvaarthaj~naanakriyaa-yuktatvaat, a"sariirasyaapyaatmana.h svadehaspandaadau kart.rtvadar"sanaacca | anantasya tvadhikaaramalayogaacchariiraadyapek.setyavirodha.h || 43-44 || ata"sca- sai.saa vikalpavij~naanagocaraiva satii ca yat | k.sobhyate.anantanaathena kumbhakaare.na m.rd yathaa || 45 || savikalpaj~naanavi.saya eva "sariiri.naa.m kart.rtva.m d.r.s.tamiti bhaava.h || 45 || kimata ityata aaha- savikalpavij~naana.m cite.h "sabdaanuvedhata.h | savikalpakavij~naanamaya.m gha.ta iti paraamar"saruupaat "sabdollekhaadevaat-mano d.r"syate || ki~caata.h ? ityata aaha- sa tu "sabda"scaturdhaa vaagvaikharyaadivibhedata.h || 46 || jaayate bindusa.mk.sobhaadanantasyaarthadar"sane | anantasya savikalpakaj~naanotpattyarthamava"sya.m "sabdo.apek.sita.h | tadaanii.m caa"suddhaadhvano.anutpatte.h sthuulaakaa"saabhivya"ngyatva.m na "sabdasyopapadyata iti "sivak.subhitabindujanya eva "sabdo.abhyupagantavya.h | tasya ca vaikharyaadyaa"scatasro v.rttiirvak.syati | tatra "sabdopaadaanatvenaapi bindusiddhi.h || 46 || ki~nca- vidyaa"sariiro bhagavaanananta.h k.sobhako mata.h || 47 || maayaayaa.h saa ca vidvadbhirbaindava.m tattvamucyate | anantasya baindava"sariirayoga.h "sruuyate, tadupaadaanatayaa bindu.h siddhyatiiti bhaava.h || 47 || atropasa.mhaara.h- ato na maayopaadaana.m tathaivaaya.m mahe"svara.h || 48 || bindurevaatra "suddhaadhvanyupaadaanamityartha.h | kimanenaaprasiddhena bindvaakhyena kalpitena, ii"svara aatmaa tacchaktirvaa "suddhaadhvanyupaadaanamastu, ata aaha- tathaivaayamiti || 48 || cetanatvaadav.rttitvaat pari.naamaat tatastathaa | aatmaa "sakti"sca vij~neyau vistaro.atrai?va vak.syate || 49 || m.rdaadiinaa.m hyapaadaanaanaamacetanatva.m d.r.s.tam | cetanaa"sca "sivaatma"saktaya.h | tataste nopaadaana.m bhavitumarhanti | ki~nca, upaadaana.m hi pari.naamena vaa kaaryamutpaadayati, yathaa k.siirasya dadhibhaava.h, v.rttiruupe.na vaa, yathaa pa.tasya g.rhaadibhaava.h | "sivaadiinaame.saa.m tu v.rttipari.naamau na sa.mbhavata.h, avikaaritvaat, vikaaritve ja.datvaaniyatvaadido.saprasa"ngaat | asya prapa~nco.atraiva bhavi.syati | prokta.m caasmaabhistattvaprakaa"sav.rttau || 49 || anyathaa bindusiddhimaaha- ito.api lak.syate bindura.nuvai.samyadar"sanaat | kuta ityatraaha- a.nuvai.samyadar"sanaaditi | a.nuunaamaatmanaa.m j~naanaadivai.samyadar"sanaat || vai.samyamevaaha- d.r"syante pudgalaa.h kecidalpaj~naanakriyaanvitaa.h || 50 || tebhyo.adhikaa.h pare.anye tu sarvaj~naa bala"saalina.h | etacca vaicitrya.m te.saa.m na svata.h sa.mbhavatiityaaha- pudgala"scetano nityo vikaararahito mata.h || 51 || aatmano hi sarvadaa.anantagha.tapaa.taadyadhyavasaayaj~naanaanu-sa.mdhaat.rtvena svasa.mvedanasiddhatvaad dehaantaraphalakarmabhokt.rtayaa ca cetanatva.m nityatva.m ca siddhamaagame.su "sruuyate | ityato.asya na vikaara.h sa.mbhavati || 51 || anyathaa hi- vikaaritve ja.daanityabhaava.h syaad gha.taku.dyavat | aya.m ca nyaaya.h "sakterapi samaana.h, dharmadharmi.noravyatirekaadityaaha- tathaiva ca citi.h "saktistayorapyavikaari.no.h || 52 || ida.m ca praageva dar"sitam | ukta.m ca naadakaarikaasu- avikaaryatraatmoktastacchakti"scaapyato na yogyau tau | bahudhaa sthaatu.m yadvaa caitanyavinaak.rtau vikaaritvaat || ("slo0 19) iti | ata eva tayoraupaadhikameva vaicitryamityaaha- tayorapiiti || 52 || bahudhaa yadavasthaana.m tadupaadhiva"saad bhavet | tata"sca- sa.mp.rktaa cida.noryena maayaadyarthaavalokane || 53 || yadupaadhervicitraa ca sa bindurbahuv.rttika.h | atraatmanaa.m cicchaktiryena naadaatmanaa pari.natenaabhidheya-buddhibiijena sa.mp.rktaa maayeyasavikalpaarthaavalokane pravartate, yasya ca pratyaatmaniyatairnaadaakhyairvicitrairv.rttibhedairupahitaa vicitraiva prakaa"sate, sa bindu.h | etacca vistare.nokta.m tatrabhavataa raamaka.n.thena naadakaarikaasu | prokta.m ca "sriimatkaalottare- naadaakhya.m yatpara.m biija.m sarvabhuure.svavasthitam (1|5) iti || 53 || nanu karma.naiva pratyaatmaniyatenaatmanaa.m bhogavaicitryavad j~naanaadivaicitryamapyastu ? ata aaha- na karma.naa.a.norvaicitryamanapek.se.na jaayate || 54 || vaicitryamapi bhogasya saapek.se.naiva tena yat | karma hi kalaaditattvabhuvanaadisaapek.sameva bhogavaicitrya.m karoti, anyathaa p.rthivyaadiinaamapyanupayogaat || 54 || eva.m j~naanavaicitryamapi naadasahak.rtameva karoti na kevalam | tadeva saapek.satva.m dar"sayati- karmopabhoga.m kurute vaicitrya.m candanaadaya.h || 55 || tadeva yadi tatkuryaat ki.m tairiti vilupyataam | karma para.m phalajananameva karoti, tasya tu vaicitrya.m sahakaarivaicitryaadeva bhavatiiti bhaava.h | nanu karmata"sca "sariiraa.ni vividhaani (vi.sayaa.h kaarakaa.ni ceti tatratya.h paa.tha.h |) "sariiri.naam (svaa0 32|13) iti "sriimatsvaayambhuva"srute.h karmaiva saadhanavaicitryamapi karoti | satyam, saadhanavaicitryadvaare.naiva karma phalavaicitrya.m karoti na kevalamityavirodha.h || 55 || etadeva dra.dhayati- prav.rtti.h sarvabhuutaanaa.m tyaagopaadaanakaara.nam || 56 || apek.syavastusadbhaave hi heyaanaa.m tyaagaartham upaadeyaanaa.m copaadaanaartha.m bhuutaanaa.m prav.rtti.h sa.mbhavati, naanyathaa || 56 || prakaaraantare.na bindusiddhimaaha- ki~ncaati"saayika.m praahustamambaramana"svaram | "sivaanaamasamai"svaryabhaajaa.m bhogaadhikaarayo.h || 57 || jyotirga.naanaamaakaa"samiva bhuutaadikaara.nam | yathaa hi pa~ncabhuutaadibhuutamaakaa"samavakaa"sadaayitvena sthuula"sabdaabhivya~njakatvena ca suuryaadiinaa.m jyoti.saa.m bhogaadhikaarayo.h kaara.nam, eva.m "suddhaadhvavaasinaa.m "sivaanaa.m sarvaj~natvasarvakart.rtvaatmaka"sivatvayoginaa.m vidye"svaraadiinaamava-kaa"sadaanena "sabdotpaadanena ca bhogaadhikaarayo.h kaara.na.m bindu.h siddha.h | ta.m caana"svaratvenaaparaakaa"samaati"sayika.m paramavyomaa-khyamaagamaj~naa.h praahu.h, aparasya tatra pragamaasambhavaat || 57 || adhunaa praagukta.m bindo.h savikalpakaj~naanopayogitvamupasa.mharati- bindureva vikalpaakhyaa.m savikalpakabuddhi.su || 58 || svav.rttibhedasa.mbhedairullikhan labhate citim | bindureva "sabdopaadaanatvaat suuk.smaadivaikharyanta"sabdaatmaka-svav.rttibhedasa.mbandhaad gha.to.aya.m lohita.h parivartula ityaadiparaamar"savikalpollekhanena savikalpaj~naane.svaatmana"sciti.m savikalpakaanubhavamutpaadayati | "sabdaanuvedhena hi jaatyaadivi"se.sa.na-vi"si.s.ta.m savikalpaj~naanamutpadyate | yadaahu.h- asti hyaalocana.m j~naana.m prathama.m nirvikalpakam | balamuukaadivij~naanasad.r"sa.m "suddhavastujam | tata.h para.m punarvastu dharmairjaatyaadibhiryayaa | buddhyaa.avasiiyate saapi pratyak.satvena sa.mmataa || ("slo0 vaa0 pratyak.sa0 112, 120) iti || 58 || na caaya.m bhaavanaasa.mj~na.h sa.mskaaro.adhyak.sabhaavata.h || 59 || sa.mskaaraa.h sm.rtili"ngaa hi naasmatpratyak.sagocaraa.h | naaya.m savikalpaanubhava.h puurvaanubhuutavaasanaatmaka.h sa.mskaaro mantavya.h, tasyaanumeyatvaat, asya ca pratyak.saanubhava-ruupatvaat | sm.rtyanyathaanupapattyaa hi sa.mskaara.h kalpyate || 59 || nanvadhyavasaayasya buddhikaaryatvaad buddhipari.naamabheda eva savikalpaanubhava.h ? ata aaha- na buddhe.h pari.naamo vaa maayordhvamapi sambhavaat || 60 || buddheradhyavasaayahetutve.api bindukaarya"sabdasahakaaraadeva savikalpakaj~naana.m janyata ityuktam | ata eva "suddhaadhvano buddhyabhaave.api vaak"saktidvaare.na vidye"svaraadiinaa.m savikalpaanubhava.h siddha.h || 60 || tata"sca- tathaa vidye"svaro.ananto maayaamaakramya tejasaa | tata.h s.r.s.ti.m prakurute savikalpakabodhavaan || 61 || a.nutve sati kart.rtvaadasmatpre.syo yathaa jana.h | anantasya a.nupak.satayaa.adhikaaramala"se.se.na preryatvaat savikalpakaj~naanayogaadeva maayaak.sobhakatvam, na tu "sivasya binduk.sobhavannirvikalpakamaatre.neti bhaava.h || 61 || itthamanantasya savikalpakaj~naanayogena kart.rtvaacchabdadvaare.na vidye"svaraadiinaa.m taddhetutvena bindusiddhirityuktvaa adhunaa.asmannevaarthe.anye.saa.m matamaaha- anye v.rttiparii.naamabhedavaadavi"saaradaa.h || 62 || gurava.h kathayantyenamanyathoktavi"se.sa.nam | uktavi"se.sa.namenamarthamanantasya savikalpakaj~naanayogena kart.rbhaavamanye guravo.anyathaa saadhayanti || 62 || pari.naamasya kartaa.aya.m na tu v.rttestatastathaa || 63 || yato.ayamananta.h pari.naamasya kartaa tatastathaavidhasavikalpakaj~naanavaanityartha.h || 63 || etadeva saadhayati- idameva.m mayaa k.subdhami.s.ta.m sa.mpaadayed dhruvam | iti jaanaati ya.h "sakta.h sa kartaa pari.naaminaam || 64 || v.rttikartustu na tadapek.setyaaha- pari.naami.svaya.m dharmo v.rttimatsvanyathaa bhavet | etadeva prapa~ncayitu.m savikalpakaj~naanasya nirvikalpakaj~naanapuurvakatvamaaha- tathaahi sarvo nirdhuutavikalpamavalokayan || 65 || vastu loko vijaanaati savikalpakamanyathaa | nirvikalpakaj~naanaanantara.m savikalpakaj~naana.m bhavatiityukta.m praageva | anyathaa j~naanaa.anavasthaa | savikalpakaj~naanaanabhyupagame nirvikalpakasya vastumaatraavabhaasakatvena sarvavastusaadhaara.natvaad j~naanaanavasthaa syaat | gha.taj~naanamityaadiniyamo.anupapanna ityartha.h || 65 || tata"sca- anantenaapi "sabdaanuviddhavij~naanapuurvakam || 66 || sarva.m cediha vij~naatami.syetai.sa karoti ca | savikalpa.m vijaanaamiityavabodhaabhimaanata.h || 67 || yasmaat savikalpa.m j~naana.m jaanaamiityavabodharuupatvaat paraamar"saruupe.naanta.hsa.mjalpaatmake "sabdenaanuviddha.m jaayate, tasmaacchabdaanuviddhasavikalpakaj~naanapuurva.m maayaadi vastu j~naatvaa ananta.h k.sobhaadika.m karoti, aj~naatasya kara.naadar"sanaat || 66-67 || "sivasya tu v.rttikarturbinduk.sobhena tadapek.setyaaha- v.rttireva mataa bindo.h pa.tasyeva ku.tii tata.h | nirvikalpakabodhe.api bindumii"so.adhiti.s.thati || 68 || anantasya ca pari.naamakarturastyeva savikalpakaj~naanaapek.setyupasa.mharati- naiva.m vidye"svaro maayaame.saa hi pari.naaminii | ittha.m paramatamupanyasya duu.sayati- na v.rttipari.naamaabhyaa.m kart.rbhedo.avadhaaryate || 69 || kurvato.api ku.tii.m buddhi.h savikalpaa hi d.r"syate | hiiti yasmaadarthe | etacca paramathaabhyupagamanaduu.sa.namuktam, na tu siddhaantatayaa, bindorapi tattvabhuvanaadiruupe.na pari.naama"sruterv.rttipari.naamayoratyantabhedaabhaavaacca || 69 || idaanii.m bindo.h paryaayanaamaanyaaha- "sabdatattvamagho.saa vaag brahma ku.n.dalinii dhruvam || 70 || vidyaa "sakti.h paraa naado mahaamaayeti de"sikai.h | bindureva.m samaakhyaato vyomaanaahatamityapi || 71 || idaanii.m bindo.h suuk.smaadi"sabdav.rttii.h sa.mhaarakrame.na dar"sayati- catasro v.rttayastasya yaabhirvyaaptaastridhaa.nava.h | yaabhirvyaaptaa a.nava.h proktavaduttamamadhyamaapak.r.s.taj~naanaadimanto bhavanti || 70-71 || kaastaa ityatraaha- vaikharii madhyamaabhikhyaa pa"syantii suuk.smasa.mj~nitaa || 72 || ata aasaa.m kaara.natvena bindu.h siddha ityartha.h || 72 || vaikhariisvaruupamaaha- tatra saa vaikharii "srotragraahyaa yaa.arthasya vaacikaa | saa ca- sthaane.su vidh.rte vaayau k.rtavar.naparigrahaa || 73 || prayokta.naamiya.m praaya.h praa.nav.rttinibandhanaa | tadaahu.h- aakaa"savaayuprabhava.h "sariiraat samuccaran vaktramupaiti naada.h | sthaanaantare.su pravibhajyamaano var.natvamaagacchati ya.h sa "sabda.h || iti | madhyamaamaaha- kevala.m buddhyupaadaanaa kramaad var.naanupaatinii || 74 || anta.hsa.mjalparuupaa tu na "srotramupasarpati | praa.nav.rttimatikramya vartate madhyamaahvayaa || 75 || e.saa ca paraamar"saj~naanasvaruupaa sthuula"sabdasyaapi kaara.namityuktam || 74-75 || avibhaagena var.naanaa.m sarvata.h sa.mh.rtikramaat | svaya.mprakaa"saa pa"syantii maayuuraa.n.darasopamaa || 76 || iya.m caak.sarabinduruupetyuktam || 76 || idaaniimabhidheyabuddhibiijatvena praaguktaa.m naadaaparaparyaayaa.m suuk.smaavasthaamaaha- svaruupajyotirevaanta.h suuk.smaa vaaganapaayinii | anapaayiniitva.m caasyaa.h su.suptyaadyavasthaasvapi sa.mbhavaat, na tu nityatvena | asyaa api pratipuru.sa.m bhedenaanekatvaadacetanatvaacca kaaryatvaat | tasyaa"sca kaara.na.m parabindurevetyuktam || taameva vi"se.sayati- yasyaa.m d.r.stasvaruupaayaamadhikaaro nivartate || 77 || yasyaa.m puru.sasvaruupaad vivekena d.r.s.tasvaruupaayaa.m puru.sasya bhogaadhikaaro nivartate | yadyeva.m vivekaj~naanaadeva mok.sasiddherdiik.saanarthakyaprasa"nga.h ? tanna, malasya dravyatvaaccak.su.hpa.talasya cak.survaidyavyaapaare.neva ii"svaravyaapaare.na diik.saakhyenaiva niv.rttisiddhe.h || 77 || tata"sca tadvi.sayavivekavij~naanaabhaavaadeva "sabdabrahmavaadina.h puru.sasamavaayinii.m taa.m manyanta ityaaha- puru.se .so.da"sakale taamaahuram.rtaahvayaam | eva.m hi te.saa.m bhrama ityaaha- kevala.h paramaanando dhiiro nityodita.h prabhu.h || 78 || naastameti na codeti na "sraanto na vikaaravaan | sarvabhuutaantaracara.h "sabdabrahmaatmako ravi.h || 79 || bhitvaa ya.m bodhakha.dgena nirgacchantyavi"sa"nkitaa.h | yamena.m samyagj~naanaakhyena kha.dgena bhitvaa vivicya yathaavad j~naatvaa sa.msaaraannirgacchantyaatmaana.h, so.aya.m "sabdabrahmaakhyo ravirasmaad ravervilak.sa.na iti te.saa.m bhrama.h || 78-79 || atra siddhaantamaaha- taameva vaa.nii.m suuk.smaakhyaamaahuraatmavido janaa.h || 80 || eva"sabdo bhinnakrama.h | aatmasvaruupavidastu "saivaastaa.m suuk.smaakhyaa.m bindukaaryabhuutaa.m "sabdav.rttimeva manyante, na tu puru.sasamavaayiniim, tasyaavikaaritvena ja.datvaat, tatsamavaaye puru.sasyaapi vikaaritvaa.acetanatvaadido.saprasa"ngaat || 80 || ittha.m bindukaaryaruupaa.h "sabdav.rttii.h pradar"syopasa.mharati- pratyaatmaniyataa etaa v.rttayo bandhanaatmikaa.h | aasaa.m ca kaaryatvena ja.datvaanna citsamavaayo yujyate, api tu bandhanatvamevetyartha.h || tathaapi- aabhyo viviktamaatmaana.m nahi pa"syanti pudgalaa.h || 81 || pudgalaa malayuktaatmaana ityartha.h | malaav.rtatvaadaatmanaa.m tadvivekaj~naanaabhaavena taasvevaatmabhraantiriti bhaava.h || 81 || kuta evame.saamaya.m bhrama ityatraaha- paramaatmaiva vaagaatmaa vaagevaatmeti ca "srute.h | aatmano vaak"saktyaadisa.mbandhasyaarthavaadabhuutaanaamaasaa.m "srutiinaamarthaaparij~naanaadeva.m te manyante pudgalaa.h, malayuktaatmaana ityartha.h | vaikharii "srotraje bodhe madhyamaa savikalpake || 82 || pa"syantii madhyamotpaadasamudyoge.su lak.syate | vaikharii "srotragraahyaiva | madhyamaa paraamar"saj~naanaruupatvaat savikalpe lak.syate | tasyaa api samutpaadanahetu.h pa"syantii || 82 || anyaa tu - yadaav.rttira"se.se.na viliinaa cittasa.m"srayaa || 83 || tadaa suuk.smaa vi"suddheva cidaabhaatyavivekata.h | suuk.smaa tvabhidheyabiijatvena sarvabhuute.svavasthitaa pa"syantyaa api kaara.nabhuutaa cidaa atyantasa.m"sle.saat tadruupeva bhaatiityuktam || 83 || uktanyaayena ca- na so.asti pratyayo.a.nuunaa.m ya.h "sabdaanugamaad.rte || 84 || anuviddhamiha j~naana.m sarva.m "sabdena jaayate | ki~nca- sai.saa caturvidhaa v.rttirniv.rttyaadikalaa"srayaat || 85 || pa~ncadhaa bhidyate bhuuya.h kalaastaa binduv.rttaya.h | sai.saa "sabdaatmikaa binduv.rttirniv.rttyaadikalaa"srayaa.naamaat-manaa.m taaratabhyena pa~ncadhaa j~naanaadyupakaariketyartha.h | niv.rttyaa-daya.h puna.h kuta utpannaa ityatraaha- kalaastaa iti | bindorevaavasthaa-bhuutaa.h kalaakaarav.rttaya.h | tata.h kalopaadaanatvenaapi bindusiddhiriti bhaava.h || 85 || taa eva naamato dar"sayati- niv.rtti"sca prati.s.thaa ca vidyaa "saanti"sca pa~ncamii || 86 || "saantyatiitaa.h kalaa etaa yaabhirvyaapto.adhvapa~ncakam | etaa"sca sadaa"sivabhuvanordhva.m bhuvanatvena sthitaa api "saktiruupe.na samastaadhvavyaapikaa.h sthitaa ityaaha- yaabhirvyaapto.adhvapa~ncakamiti || 86 || tattvaadhvaa bhuvanaadhvaa ca var.naadhvaa ca padaatmaka.h || 87 || mantraadhvaa vyaapakaste.saa.m kalaadhvaa bindumaa"srita.h | tattvaadipa~ncaadhvavyaapaka.h proktaruupakalaadhvaa bindumupaadaanatvenaa"srita ityartha.h | tatra tattvaadhvaa "sivaadip.rthivyanta"suddhaa"suddhatattvaruupa.h | bhuvanaadhvaa tu anaa"sritaadikaalaagnyantabhuvanaatmaka.h | var.naadhvaa ca maat.rkaiva | padaadhvaa vyomavyaapisa.mj~na.h | mantraadhvaa puna.h sa.mhitaamantraa eva || 87 || katha.m punare.saamadhvasa.mj~naa ? ata aaha- tyaktvaikameka.m sa.mpraapya kalaadi.svajaraamaram || 88 || padamaasaadyate pu.mbhirato.adhvaana.h kalaadaya.h | yathaa hi loke.adhvasu kramaadekapadaava.s.tabdha.m bhuuprade"sa.m muktvaa.anyapadaava.s.tabdha.m bhuuprade"samaasaadya graamaadi praapyate, tathaa kalaasu tattve.su var.ne.su pade.su mantre.su vaa.a"suddhavi.saye.su karmabhogaartham, "suddhavi.saye.su sarvaj~natvaadipraaptyartha.m diik.saayaa.m vi"si.s.tasa.mbandhaatmaka.m yojana.m kriyate | tata.h kalaadivastupaddhatayo.adhvaana ityucyante || 88 || te.su ca- kalaadhvaa var.nita.h puurva.m niv.rttyaadivibhedata.h || 89 || vyaapti.m tasyaabhidhaasyaami saadhaaraa"nkaadhidevataam | saakaarakaara.naamaatmabindu"sakti"sivaa"srayaam || 90 || aadhaaraa h.rdayaadaya.h, a"nkaani cihnaani vajraadiini, adhidevataa adhi.s.thaat.rdevataa.h sadyojaataadaya.h, aakaara"scatura"sraadi.h, kaara.naanyadhipatayo brahmaadaya.h | aatmabindu"sakti"sivaa"srayaamitya-traatmanaa.m bhogaadhikara.natvena aa"srayabhuutaanaam | ki~nca, bindurupaadaanatayaa, "sakti.h kara.natayaa aadhaarakatvena ca, "siva.h kart.rtayaa aa"srayo yasyaa.h kalaavyaaptestaam || 89-90 || tatra taavanniv.rttivyaapti.m sa.mhaarakrame.naaha- niv.rttau paarthiva.m tattva.m puraa.nya.s.tottara.m "satam | te.su kaalaanalaadiinaamanantaa.n.dasya .sa.d bahi.h || 91 || praacyaadi.su da"sasvaasannaa"saasvekaika"so da"sa | rudraa.naa.m "satasa.mkhyaanaa.m viirabhadrasya copari || 92 || bhadrakaalyaa"sca bhuvane k.sakaaro.ar.ne.su kiirtita.h | tatra rudranaamaanyeva bhuvanaanaamapi naamaani | bhuvanaadaya"sca paddhatyaamevaasmaabhirvivicya dar"sitaa.h | granthavistarabhayaat paddhatyantare.su bahu"sa.h prasiddhatvaacca naatra likhyante || 91-92 || ekaa"siitipadaa devii pratisargapadakramaat || 93 || a.s.taavi.m"satisa.mkhyaistu padairatra prati.s.thitaa | ekaa"siitipadaa devii vyomavyaapilak.sa.naa "sakti.h | saa ca pratisarga-padakramaat sa.mhaarakrame.naantyapra.navaadaarabhyaa.s.taavi.m"satipadai-ratra niv.rttikalaayaa.m vyavasthitaa || 93 || ki~nca- mantraavajaatah.rdayau tatra saa tu paraa kalaa || 94 || bhuvanaadiinabhivyaapya pa~nca pa~ncasu vartate | pa~ncaadhvano vyaapya te.sveva vartata ityartha.h || 94 || ittha.m niv.rttivyaaptimabhidhaaya etasyaakaaraadiinaaha- piitai.saa catura"sraa ca ka.thinaa vajralaa~nchitaa || 95 || dhyaatavyodyadanekaarcirmaa.msalaa h.rdayaambuje | tasyaa niv.rttisa.mj~naakaara.namaaha- tatpraliinaa.nusa.mghasya sa.mkalpo vinivartate || 96 || anaasaadya phala.m tena niv.rttirabhidhiiyate | ki~nca- brahmaa.atra kaara.na.m mantra.h sadyojaato.adhidevataa || 97 || prati.s.thaayaa apyaaha- prati.s.thaayaa.m tu catvaari kalaayaamavanii.m vinaa | bhuutaani pa~nca tanmaatraa.h pa~nca karmendriyaa.ni ca || 98 || pa~nca buddhiindriyaa.nyaasan mano.aha"nkaarabuddhaya.h | avyaktamapi var.naa"sca haadi.taantaa vilomata.h || 99 || trayovi.m"satiraamnaataa.h .sa.tpa~ncaa"sat puraa.ni ca | jalatejo.anilaakaa"sabuddhyavyakte.svaha"nk.rtau || 100 || a.s.taava.s.tau padaanyekavi.m"satistatra sa.mkhyayaa | "siro vaama"sca mantrau dvau vi.s.nu.h kaara.namucyate || 101 || saa tu "suklaardhacandraabhaa niilotpaladalaa"nkitaa | dhyaatavyaa galapadmaantarbahulaaloka"saalinii || 102 || tatpraliinaa.nusa.mghasya sa.mkalpo.arthaprasiddhaye | prati.s.thito yatastena prati.s.thaa naama saa kalaa || 103 || vaamadevo hyadhi.s.thaataa vaacyamantraatmako mata.h | manana.m sarvaveditva.m traa.na.m sa.msaaryanugraha.h | mananatraa.nadharmitvaanmantra ityabhidhiiyate || iti nyaayaat "siva"saktitadanug.rhiite.su mantra"sabdo vartate, upacaaraattu vaacaka"sabde prasiddha.h | tato.atraapi sadyojaatavaamadevaadi"saktibhedaa eva adhidevataatvenocyante | ata eva taasu niv.rttyaadi.su bhuvanaruupaasu sadyojaataadivigraha.h "sivo.abhidhyeyastatpadapraaptikaamairiti gurava.h || 98-103 || vidyaayaastvaaha- vidyaayaa.m sapta puru.so raago niyatisa.myuta.h || 104 || vidyaa kalaa ca kaala"sca maayaatattvaani tatra tu | maayaadibhuvanaanaa.m ca vij~neyaa.h saptavi.m"sati.h || 105 || ~naadayo.atra ghakaaraantaa var.naa.h sapta vilomata.h | padaani vi.m"satirmantrau "sikhaaghorau vyavasthitau || 106 || rudro.atra kaara.na.m mantro bahuruupo.adhidevataa | saa tu sphuradanekaarcistriko.naa svastikaa"nkitaa || 107 || dhyaatavyaa taalupadmaantarniilaa~njanasamadyuti.h | tatpraliinaa.nusa.mghasya sa.mkalpo.a"se.sagocara.h || 108 || sarvaarthadyotako yena tena vidyeti giiyate | a"se.sagocara.h svabhuvanaadhovartisamastaadhvavi.saya.h, na tu sarvavi.saya.h, tasya malaabhaava eva sa.mbhavaat || 104-108 || "saantau tu trii.ni tattvaani da"saa.s.tau bhuvanaani ca || 109 || kathitaanyatra var.naastu gaadikaantaastrayo mataa.h | padaanyekaada"saa.atraasan mantrau vaktratanucchadau || 110 || bhuvanaadiinyabhivyaapya pa~nca .sa.dbindulaa~nchitaa | .sa.tko.noditamalpaantasahasrakira.nadyuti.h || 111 || dhyaatavyaa saa paraa "saktirbhruumadhyakamalodare | tatpraliinaa.nusa.mghasya dve.saraagaadyabhaavata.h || 112 || sa.mkalpasya pra"saantatvaacchaantire.saa nigadyate | ii"svara.h kaara.na.m tatra mantrastatpuru.saahvaya.h || 113 || tadadhi.s.thaayako j~neya.h puru.sastvadhidevataa | atra ca trii.ni tattvaani pa~ncamii tu paraa kalaa || 114 || "sivatattvaatmaka.m tatra puraa.ni da"sa pa~nca ca | var.naa visargapuurvaa ye .so.da"sa svarasa.mj~nitaa.h || 115 || omityaadya.m pada.m mantraa.h "sivaastre"saana"sabditaa.h | "saantyatiitaa ca pa~ncaadhvaagarbhi.nii paramaa kalaa || 116 || cintaniiyaa mahaakaa"sasvaruupaa muurdhapa"nkaje | ii"saano mantraraa.denaamadhiti.s.thati kaara.nam || 117 || deva.h sadaa"sivastatra kalaadhveti prakiirtita.h | vyaapako bhuvanaadiinaamabhivyaapta.h sa bindunaa || 118 || bindu.h "saktyaa "sivenai.saa naanyena vyaapyate "siva.h | trii.niiti | vidye"svarasadaa"sivaakhyaaniityartha.h | ata eva "saktitattvasya "sivatattve.antarbhaava.m manyamaana.h "saantyatiitaavyaaptimaaha- pa~ncamii tviti | vyaapaka iti | uktaditaraadhvanaa.m vyaapaka.h kalaadhvaa binduupaadaanaka ityukta.h | kart.rbhuuta.h "siva.h kara.nabhuutayaa samavaayinyaa "saktyaa bindumadhiti.s.thati, "sivasya tu naadhi.s.thaataa.astiityartha.h || 109-118 || etadevaaha- sa hi deva.h samaav.rtya sva"saktyaa.ananyabhuutayaa || 119 || sarvamaakramya ca tayaa vijaanaati karoti ca | ata.h "sakte.h sarvaj~naanakriyaaruupatva.m siddham || 119 || idaanii.m vyaaptisvaruupa.m vicaarayati- anyasyaanyatra sadbhaava.h sarvadaa.avyabhicaari.nii || 120 || vyaaptiraaptapadaarthaatmalaabhasthitinibandhanam | anyasya aakaa"saade.h, anyatra ku.dyaadaavastitva.m sarvakaalamavyabhicaari.nii vyaapti.h | saa ca aaptasya padaarthasya aatmalaabhanibandhamutpattinibandhana.m sthitinibandhana.m ca bhavati || 120 || ata eva- dvidhaa saa sannidhaavekaa paramaatmavidhaanata.h || 121 || tadeva dar"sayati- tatra sannidhimaatre.na vidadhaatyakhila.m citi.h | yathaarko dinace.s.taanaa.m sannidherupakaaraka.h || 122 || citi"scaitanyaatmikaa "sivasya samavaayinii "sakti.h, sa.mkalpamaatre.na s.r.s.tyaadik.rtya.m vidadhaati, suurya iva kamalavikaasaadi | tathaa hyaatmano.api svadehaspandanaadau sa"nkalpamaatre.na kart.rtva.m d.r.s.tam || 122 || tata"sca cidadhi.s.thaanenaiva ja.dasyaatmani vidhaanaruupaa vyaaptirityaaha- binduraatmani naadaadiinadhvana.h .sa.dapi kramaat | vicitrai.h pari.naamaistairvidadhaati "siverita.h || 123 || yathaa m.rtkala"saadiini kulaalaadhi.s.thitaa satii | adhvana.h .sa.dapiiti | kalaavar.napadamantratattvabhuvanaatmana.h sarvaaneva bindurutpaadayati | tattvabhuvanaadhvaanau "suddharuupaaveva, a"suddhayostu tattvabhuvanaadhvanormaayotpannatvaat || 123 || ki~nca- yena yad vyaapyate vastu pari.naamitayaa svayam || 124 || saa tasya vik.rti.h proktaa hemnastu maku.to yathaa | enamevaartha.m saadhyavi.saye yojayati- bindunaa vyaapyate yo.asau .sa.dvidho.adhvaa kalaadika.h || 125 || saa tasya vik.rtistena vyaaptatvaannaadabinduvat | a"suddhatattvabhuvanavyatirikta.h .sa.dvidho.adhvaa kaaryatvena naadabinduvat svakaara.na.m bindu.m gamayatiiti bhaava.h || 125 || idaanii.m bindusamavaayavaadinaa.m matamupanyasyati- kecidaacak.sate bindu.h samavaiti "sive tata.h || 126 || d.rk"saktivat kriyaa"saktiriya.m ku.n.dalinii paraa | j~naana"saktivadanyaapi bindvaatmikaa kriyaa"sakti.h "sive samavaiti, na tu maayaavat tato vyatirikteti bhaava.h || 126 || eva.m ca- dve "saktii samavaayinyau "sive j~naanakriyaatmike || 127 || etadeva prapa~ncayati, tatra- aadyaa tu sa.mvid vij~naana.m kriyaa ku.n.dalinii paraa | aadyaayaa.h sa.mvid vij~naanamiti ca vyapade"sa.h | anyasyaastu kriyaa ku.n.daliniiti ca || 127 || tayostu- j~naana"saktyaa vijaanaati kriyayaa kurute jagat || 128 || "siva ityadhyaahaara.h || 128 || kuta ityatraaha- kriyaa hi phaladaa pu.msaa.m na j~naana.m syaat phalapradam | yata.h kulaalaadiinaamapi kriyaa"saktireva prayatnaatmikaa gha.taadyutpaadanaruupa.m phalamaavahati, j~naana"saktistu tattadarthavi.sayiikara.na eva caritaarthaa | tata.h "sivo.api j~naana"saktyaa vijaanan kriyaa"saktyaa sarva.m karotiiti || tata"sca- taabhyaa.m na virahastasya te ca na sta.h "siva.m vinaa || 129 || ittha.m mataantare.na bindo.h "sivasamavaaya.m pradar"sya tanmatenaiva sadaa"sivaaditattvaanyapi dar"sayati- tayo.h prasarato.h saamye tattvaatmaa syaat sadaa"siva.h | ii"saa.adhikakriyaa"saktyorvidyaaj~naanaatiriktayo.h || 130 || tayo.h kriyaaj~naanayo.h saamyena prasarato.h sato.h kriyaa"sakteriva sadaa"sivatattvaatmapari.naamo bhavati, kriyaa"saktyaadhikye tvii"svaratattvaatmaa, j~naana"saktyaadhikye.api vidyaatattvaatmaa || 130 || ki~nca- tattve.su te.su vij~naanakevalaanaa.m mahaatmanaam | bhuvanaani vicitraa.ni svabhaavalalitaa.h priyaa.h || 131 || bhogaanapyaparimlaanaana"ngaani kara.naani ca | vidadhaati "siva.h "sakterananyaayaa.h kriyaatmana.h || 132 || naadaadiinapi tenai.sa kartaa "suddhaadhvano mata.h | uktaarthamupasa.mharati- ato naaya.m p.rthak "sakte.h "saktireva kriyaatmikaa || 133 || samavetaa "sive binduriti tatraabhidhiiyate | ato.aya.m bindu.h "sivasamavaayinyaa j~naana"sakternaatyanta.m p.rthagbhuuto.api tatsamavetaa kriyaa"saktireveti kecinmanyante | atha tanniraasaayaaha- tatreti | siddhaanto.abhidhiiyata ityartha.h || 133 || tamevaaha- so.ayamaatmani tattvaughamanekabhuvanaavalim || 134 || vidadhad vividhaanalpatanubhogendriyaadikam | binduraakhyaayate yuktyaa pari.naamii pradhaanavat || 135 || bindostattvabhuvanaadyupaadaanatvena "srute.h pradhaanavad m.rdaadivad vaa pari.naamitvamava"syamabhyupeyam || 134-135 || kimata ityatraaha- pari.naami ca yadvastu tadava"sya.m ja.daatmakam | yathaa k.siira.m ja.datve.asya samavaaya.h katha.m "sive || 136 || pari.naamitvaaccaasya k.siiraadivajja.datva.m siddham | tata"sca naasya citsamavaayo yujyata ityaaha- ja.datva iti || 136 || tatsamavaayaabhyupagame "sivasyaapyacetanatva.m prasajyata ityaaha- sa hi taadaatmyasa.mbandho ja.dena ja.dimaavaha.h | "sivasyaanupamaakha.n.dacidghanaikasvaruupi.na.h || 137 || nityamuktatvaadanupama.m sarvavi.sayatvaadakha.n.da.m cidghana.m j~naanakriyaatmaka.m ghana.m "sariiramekameva svaruupa.m yasya tasya "sivasya | ayamartha.h- cetanaatmikaa "saktireva "sivasya deha.h | saa caikaa.api j~neyakaaryaadyupaadhibhedaadupacaare.na j~naanakriyaa"saktyaa- divyapade"sa.m bhajate | pa~ncak.rtyopakaaribhirii"saanaadyavasthaabhedai.h "sariirakaarya.m kurvaa.nopacaare.na "sariiratvenaapyupacaryata iti naasyaacetanabindusamavaayo yujyate, tatsamavaaye tvacetanatvaadido.saprasa"ngaat || 137 || astvacetana.h ko do.sa iti cet- yastvena.m manyate mohaajja.dadhiirja.damii"svaram | na tasya yukti.h "saastra.m vaa naatmaa naasti ca devataa || 138 || ii"svarasyaacetanatvaabhyupagame jagatkart.rtvene"svara.m saadhayataa.anumaanena, tasya cetanatvaadisvaruupapratipaadakairaagamai-"sca baadha.h | ki~nca, nyaayasya samaanatvaacchivasamaanajaatiiyaatmaano-.apyacetanaa.h prasajyeran | te.saa.m ca bhogamok.sakart.rtayaa devataapi na siddhyati || 138 || tata"sca- sa varjaniiyo vidvadbhi.h sarvaastikabahi.sk.rta.h | nanu yu.smatpak.se.api "sivasya kart.rtvenaabhyupagamaat kriyaave"sena pari.naamitaaprasa"nga.h ? ata aaha- kriyayaa hetubhuutatvaat kriyaa"sakti"scideva yat || 139 || naatra kriyaave"sa.h, kart.rtvamapi tu kriyaayaa.m "saktatvameva | tata"scaayaskaanta"sakterivaayasi "siva"sakte.h sannidhimaatre.na bindaaveva kriyaave"sa.h, ata.h kriyaahetubhuutatvaad j~naana"saktireva kriyaa"saktirucyata ityavirodha.h || 139 || atra paraa"sa"nkaapuurvaka.m jaayate.adhvaa yata.h "suddha.h ("slo0 22) ityaadi praaguktameva samarthayati- binduranyo na maayordhvamacidastiiti cenmatam | jaayate.adhvaa kuta.h "suddha.h kva vaa liiyeta kena vaa || 140 || .so.dhaa bhavedaya.m tattvabhuvanaadivibhedata.h | vij~naanakevalaastredhaa katha.m kasmaacca te puna.h || 141 || vimucyerann.rte bindostadvaicitryavidhaayina.h | nanu cidruupaa "siva"saktireva tasya sarvasya heturata aaha- nahi cit pari.naamena kurute tada"se.sata.h || 142 || caitanyabhaavaadityagre vak.syate "saktinir.naye | etatpraageva dar"sitam | saadhita.m caasmaabhistattvaprakaa"sav.rttau vistare.na || 142 || atra paraa"sa"nkaa- syaade.sa kalpitaanekabheda.h kaaryavi"se.sata.h || 143 || eka eva "sivo naika"saktimaaniti cenmatam | nanuuktavaccetanasya "sivasya tattvaadiruupe.na pari.naamo na yujyate, kintvekasyaapi "sivasyaaneka"sakte.h kaaryabhedaadaupacaarika.h sadaa"sivaaditattvabheda.h kaalpanika eva, na tu paaramaarthika eveti yadyeva.m bhavato.abhimatam, tatsatyameva, adhi.s.thaat.rvi.saye "sivasyaadhi.s.thaaturavasthaabhedasyaadhi.s.theyabhedak.rtatvenaupacaari-katvaat | adhi.s.theyasya "suddhaadhvanastattvabhuvanaadibheda.h satya eva, anyathopacaarasyaapyayogaat || 143 || atha cidvivartatayaa so.apyasatya eve.syate, tadaaniim- maayeyo.api tathaa tu syaadadhvaa yuktyavi"se.sata.h || 144 || vivartaabhyupagamasyaa"suddhaadhvani sa.mbhavaat so.apyasatyataamaapaadyetetyartha.h || 144 || astu so.apyasatya.h, ko do.sa iti cet, tadayuktam, pramaa.nabaadhaadityaaha- yathaasva.m hetubhi.h "saastrai.h pratyak.sairapi yoginaam | prasiddhaanadhvana.h "suddhaan pratyaaca.s.te katha.m sudhii.h || 145 || atra ca "suddhaadhvana ityupalak.sa.nama"suddhaanaamapi tattvaadii-naam | tata"sca "suddhaa"suddharuupasya jagato.asatyataabhyupagama.h sarvapramaa.nabaadhita iti tadvaadino durbuddhaya eveti bhaava.h || 145 || tathaahi- vi"si.s.te paramodaaradaatarii"se yathaagamam | prav.rttirupabhogaaya mok.saaya ca nigadyate || 146 || "saastratastaavadbhogamok.saprade "sive siddhe sati "saastropadi.s.takrame.naiva bhogaartha.m mok.saartha.m vaa.a.atmanaa.m prav.rttiryathaa.adhikaara.m d.r"syate || 146 || ki~nca, bhogasthaanamapi saak.saacchivakart.rkamatyanta"suddha.m "saastre.su "sruuyata iti dar"sayitu.m "sriimanmata"ngasuutra.m (vi0 26|63) pa.thati- sadaa"sivapada.m yogaaccaryaato vaa.atha diik.sayaa | praapyate cittabhedena mok.so vaa.atha catu.s.tayaat || 147 || cittabheda"sabdenaatra j~naana.m vivak.sitam | tata"sca "suddhaadhvani karma.na.h pragamaasa.mbhavaat tajjanyasya ca bhogasya sukhadu.hkhamoha-ruupatvenaa"suddhatvaat sadaa"sivaadibhuvanavartyaparamok.sasa.mj~na.h "suddhabhoga.h, paramok.sa"sca "sivasaamyaruupo yogaadisahak.rtadiik.sayaa praapyate | tatra malaparipaakamaandye bhautikadiik.saabhaajaa.m bhogaanantara.m mok.sapraapti.h, vi"si.s.tamalaparipaakavataa.m nai.s.thika-diik.saabhaajaa.m "sariirapaataanantaram, sadyonirvaa.nadiik.saabhaajaa.m ca tadanantarameva mok.sapraapti.h | nanvasmin suutre diik.saacaryaaj~naana-yogaakhyaani catvaaryapi samavikalpaani bhogamok.sasaadhanaaniiti pratiiyante ? naivam, vaakyaarthaanabhij~naanaat | eva.m hi tatra vaakyaartha.h- sadaa"sivapadasyaatropalak.sa.natvaat tattadbhuvane"svara-saak.saatkaaraphalaad yogaat, tattadaaraadhanaatmikayaa vaa caryayaa, tattadbhuvanayojanaatmikayaa diik.sayaa ca, tattadbhuvane"svarasvaruupa-ni.s.thena ca j~naanena tattadbhuvane.su praaptirbhavatyeva, na tu samavikalpatayaa | j~naanaadi.svapi diik.sayaa vinaa.anadhikaaraat tasyaa eva praadhaanya.m yata.h | mok.so vaa.atha catu.s.tayaat | asmaat samuccitaan-naikasmaad bhogo veti vaa"sabdaartha.h | tathaa ca caryaayogayostaavaj-j~naana.m vinaanu.s.thaanameva nopapannam, nahyaj~naate.arthe yoga"s-caryaa vaa sa.mbhavati | j~naanamapi dravyatvaanmalaadibandhaanaa.m cak.su.sa.h pa.talaanaamiva cak.survaidyavyaapaaraad diik.saakhyamii"svara-vyaapaara.m vinaa na tebhya.h pu.msaa.m mok.sa.m kartu.m k.samamityuktam | ato diik.saiva mok.sahetu.h | ukta.m ca tatraiva prakara.naantare- tasmaanmantrakriyaa mukhyaa se"svarii mukti muktidaa (ma0 vi0 7|74) iti | "sriimat.sa.tsaahasrikaayaamapi- diik.saiva mok.sadaa pu.msaa.m cidabhivyaktikaari.nii iti || 147 || atra ca sadaa"sivapadasya bhogaadhikara.natva.m "sruuyata ityaaha- iti bhoga.h samaakhyaata.h sadaa"sivapada.m mahat | bhoga"sabdenopacaaraad bhogaadhikara.namucyate | sadaa"sivapadamityapi "suddhaadhvabhuvanopalak.sa.namityuktam || asya ca bhuvanaruupatvena kaaryatvaat "suddhaadhvatvaacca bindurevopaadaanakaara.natayaa siddha ityuktamityabhipraaye.naaha- na tatra maayopaadaana.m tanubhogaadi jaayate || 148 || vi"suddhatvaadata.h siddha.h "suddhaadhvaa copabhuktaye | tatra sadaa"sivapada iti || 148 || anyathaa.api "suddhaadhvasaadhanaayaaha- ki~nca maayaa prayojyena kartraa kenaapyadhi.s.thitaa || 149 || upaadaana.m kalaadiinaa.m kalaavyaaptasvaruupi.nii | yathaa m.rtkala"saadiinaa.m kulaalena tathaa hyasau || 150 || satkaaryapak.saa"sraya.nena kalaadip.rthivyanta.m kaarya.m kalaa.h, taabhi.h "saktiruupaabhiraa"srayatvena vyaapyata iti kalaavyaaptasvaruupi.nii maayaa m.rdaadivada"suddhatvaat "sivaprayojyena kartraa k.sobhyate, na tu binduvat saak.saacchivenetyuktam- "suddhe.adhvani "siva.h kartaa prokto.ananto.asite prabhu.h || (ki0 vi0 3|27) iti | kulaalasyaapi "sivaprayojyatva.m dar"sayati- tathaa hiiti || 149-150 || prayojya.h pa"subhaavena kartaa heturmahe"svara.h | pa"sutvaadeva kulaala.h prayojya.h kartaa, nirmalatvaacchiva.h prayojakakartetyartha.h || tathaahi- aj~no janturanii"so.ayamaatmakaarye.api kiirtita.h || 151 || ii"svaraprerita.h kuryaacchubha.m vaa yadi vaa.a"subham | ittha.m d.r.s.taanta.m prasaadhya daar.s.taantike yojayati- prayojyatvaacchariiraadiyukto.ananta.h kulaalavat || 152 || maayaayaa.h k.sobhako yena "sariire.nendriye.na ca | de"saadinaa sa siddho.adhvaa vi"suddha.h "siva"saasane || 153 || yeneti yanmayenetyartha.h | de"saadineti bhuvanaadyaatmanaa.a.a"sraye.na | aadigraha.naat praaguktena savikalpakaj~naanahetunaa "sabdena ca yukto.ananta.h kartaa | sa "suddho.adhvaa "siva"saastre siddha iti || 152-153 || ittha.m mataantaraniraakara.nena parigraha"saktiruupaa.m "suddhaadhvopaadaanabhuutaamacetanaa.m parabindusa.mj~naa.m mahaamaayaa.m prasaadhya mataantare.naa.a"suddhaadhvano.api binduupaadaanatva.m maayaayaa"sca kaaryatvamupanyasyati- avasthaamapare bindormaayaamaahurvipa"scita.h | kalaavyaaptasvaruupaa ca pudgalaadhi.s.thitaa ca yat || 154 || yadyasmaacchuddhavidyaatattvaad maayaa.api baindaviibhi.h kalaabhirvyaaptaa pa"scaatmaadhi.s.thitaa ca, tasmaat taamapi bindorevaavasthaa.m kaaryaruupaa.m suuk.smaa.m pari.natimaahu.h || 154 || tathaiva prak.rtiste.saa.m sthuulaa suuk.smaa paretyasau | mahaamaayaa bhavet tredhaa tatra sthuulaa gu.naatmikaa || 155 || buddhyaadibhogyajananii prak.rti.h puru.sasya saa | prak.rtimapi tasyaiva sthuulamavasthaantaramaahu.h | eva.m te.saa.m bindvekopaadaanavaadinaa.m saa mahaamaayaa sthuulasuuk.smaparabhedena tridhaa bhidyate | sthuulaa saa bindvavasthaa sattvarajastamoruupaa puru.sasya buddhyaadiini bhogasaadhanaani tattvaani bhogyaa.m"sca vi.sayaan paramparayotpaadayantii prak.rtirucyate || 155 || suuk.smaa kalaaditattvaanaamavibhaagasvaruupi.nii || 156 || jananii mohinii maayaa sarvaa"suddhaadhvakaara.nam | suuk.smaa tu maayaasa.mj~naa bhokt.rtvahetuunaa.m kalaaditattvaanaa.m sarvasya ca prak.rtyaaderapi tattvabhuvanaatmanastadvartina"sca saak.saat paramparayaa ca kaara.na.m bhavati || 156 || ki~nca- mantrayoni.h paraa maayaa nityaa ku.n.dalinii tu yaa || 157 || upaadaana.m "sariiraa.naa.m vidyaavidye"svaraatmanaam | paraa tu maayopaadaanamiti | maayaayaa"scopaadaanabhuutaa mahaamaayetyartha.h | saa ca nityaa, paramakaara.natvaat || 157 || tata"sca- kaaryaatmikaa saa maayeya.m pari.naamavatii ca yat || 158 || "sariirendriyasa.myukta.m kartaara.m saadhayet tata.h | eva.m ca- vi"suddhasyaadhvana.h siddhiranivaaryaa.avati.s.thate || 159 || ye.saa.m maayaa mate.anityaa kalaavidyaadikaara.nam | na te.saamasito maarga.h kalaa"suddhyaa vi"suddhyati || 160 || ittha.m paramatena maayaayaa.h kaaryatva.m prasaadhya maayaayaa anityatve duu.sa.namaaha- ye.saamiti | maayaayaa anityatvena "suddhaadhvo-paadaanatvaanabhyupagame bindukaaryabhuutakalaadhva"suddhyaa maayaakaaryasyaa"suddhasyaadhvana.h "suddhirna bhavet, anyasya "suddhyaa.anyasya "suddhyayogaat | tatastacchuddhyanyathaanupapattyaa "suddhaadhvaapi bindukaarya evaabhyupagantavya.h || 159-160 || etadevaaha- kalaa hi "sodhitaa.h pa~nca niv.rttyaadyaa vi"suddhaye | tattvaadiinaamato bindo.h kaaryamadhvaa vi"se.sata.h || 161 || bindukaaryatve hyapaadaanabhuutakalaa"suddhyaa sarvasya tattvaade.h "suddhiranivaaryeti bhaava.h || 161 || nanu vyaapikaanaa.m kalaanaa.m "suddhyaa vyaapyasya tattvaade.h "suddhirbhavi.syatiityata aaha- na tu vyaapakamaatraa.naa.m "suddhyaa "suddhirmataa.adhvasu | anupaadaanaruupaa.naa.m kalaanaa.m nitya"suddhayo.h || 162 || "siva"saktyorvi"suddhyaiva sadaa "suddhiprasa"ngata.h | ityaakhyaataa mahaamaayaa sarvaadhvaprak.rti.h paraa || 163 || aacaaryaistaira"se.saadhvakaaryavaadavicak.sa.nai.h | atra ca maayaayaa anityatve pramaa.naabhaavaat, "suddhasya bindora"suddhopaadaanatvaayogaat, nityatva"srutivirodhaaccaaya.m pak.sa.h prayatnena niraak.rta iti matvaa siddhaantaj~naaninaamaacaaryaa.naa.m matena maayaayaa nityatvasaadhanaayaaha- anye tu kathayantyatra maayaamadhvasvana"svariim || 164 || upaadaana.m kalaadiinaamabhivyaaptaa.m ca bindunaa | tadukta.m "sriimatsvaayambhuvaadau- maayaatattva.m jagadbiijamavi-naa"syavyayaatmakam ityaadi | "sriimadraurave.api- vidyaaraajaadhiraaje"so maayaa.m vik.sobhya mantraraa.t | kalaamutpaadayaamaasa (1|6-7) ityaadi || 164 || nanu maayaayaa akaaryatve.apya"suddhaadhvano vyaapakamaatrakalaa-"suddhyaa "suddhirbhavediti cedatiprasa"ngaadityuktam, ata aaha- "suddhi"sca taad.r"sii j~neyaa tayoraagamavedibhi.h || 165 || yayaa vyaapaka"suddhyaiva vi"suddhiritaraa"srayaa | vyaapakakalaa"suddhyaa vyaapyasyaadhvamaatrasya "suddhirdiik.saayaa.m karmabhojanaadidvaare.nopapadyata ityaagame.su "sruuyate | aya.m caatraabhipraaya.h- karmasadbhaave hyaatmanaa.m kalaadiko.a"suddhaadhvaa bandhatvenaavati.s.thate, tasya "suddhistaan prati bandhakatvaniv.rttirevaabhimataa | saa ca malaparipaakayuktasya diik.sayaa karmak.sayaadupajaayate | tadukta.m "sriimatkira.ne- anekabhavika.m karma dagdhabiijamivaa.nubhi.h | bhavi.syadapi sa.mruddha.m yeneda.m taddhi bhogata.h || (vi0 6|19) iti | "sriimatsvaayambhuve.api- dharmaadharmak.saya-karii diik.saa iti | ata"sca sarve.svadhvasu pratyekamitaraadhvaantarbhaavena bhogabhojanaadiruupaa diik.sopapadyata iti vyaapakakalaadhva"suddhyaa vyaapyasyaa"suddhasyaapi tattvabhuvanaaderadhvana.h saadhaara.naruupasya ta.m prati bandhakatvaniv.rttilak.sa.naa "suddhirupapadyata iti na ka"sciddo.sa.h || 165 || ittha.m maayaayaa nityatve.api do.saabhaavamuktvaa punarapi bindumeva vi"se.sayati- mantrayonirmahaamaayaa yaa parigrahavartinii || 166 || "sivasya "saktiraakraantaa yayaa sarve.api pudgalaa.h | vaacyamantraa.naamutpattyayogaad vaacakamantraa.naa.m "sabdopaadaanatvena yonirmahaamaayaa | saa ca "sivasya parigraha"saktirucyate, yayaa sarve.api pa"sava.h proktavannaadaadidvaare.naa.adhi.s.thitaa.h || 166 || ki~nca- seya.m kriyaatmikaa "saktirii"svarii sarvadoditaa || 167 || vartamaanaa pa"su.sveva paa"satvena vyavasthitaa | e.saa ca sarvade"svarasya kriyaa"saktyadhi.s.thitatvaat "suddhakaaryot-paadanaarthamaatmanaa.m ca kriyaa"saktyavivekena sthitatvaacca kai"scid bhraantyaa kriyaa"saktirai"svariiti proktaa, na tu paramaarthata"scitsama-vaayinii kriyaa"sakti.h, upaadaanatvenaacetanatvaadityuktam | ata eva muktaa.nu.su na pravartate, pa"su.sveva vartamaanatvaat | iyamapi paa"satayaiva sthitaa, na tu paa"saatiita"sivasamavaayeneti || 167 || ata"sca- pa"suun vartayate nitya.m naanaayoni.svani"scitaa || 168 || seya.m kriyaa"saktiravyatireke.na j~naataa satii pa"suuna"suddhaasu yoni.su yojayati | tadviveke tu naa"suddhayonipraaptirityartha.h || 168 || ki~nca- svaparaamar"saviirye.na bhogamok.sau prayacchati | svakiiyena paraamar"saj~naanaatmanaa viirye.na bhogamok.sau prayacchati, bhogamok.sayo.h paramparayopakaari.nii bhavatiityartha.h || maayaa tu bhogopakaarikaa, anaatmaadi.svaatmaadij~naanahetutvaat, tatraasya bhogopakaaritva.m dar"sayati- saa bhogasaadhanopaayapratyayodayahetunaa || 169 || "sabdaanuvedhena sadaa mohayedavivecitaa | avivecitasvaruupaa mahaamaayaa bhogasaadhanagraha.nopaayabhuutasavikalpakaj~naanotpattihetunaa "sabdaanuvedhena sarvadaa pa"suun mohayati || 169 || tadaanii.m ca- sarvathaivaam.rtapraapte.h p.rthakkaara.m pratanvatii || 170 || tato.abhuud vi.sayaabhogapriitilaalasacetasa.h | vi.sayaabhoga"sraddhaalo.h pu.msa.h sarvathaa mok.sapraapterbahirbhaava.m tadaanii.m karotiityartha.h || 170 || mok.sopakaarakatvamapi dar"sayati- j~naana.m paraam.rtopaayahetu.h parikara.h pa"so.h || 171 || paramok.sapraaptyupaayasya diik.saakhyasya taduttarakaalaanu.s.theyasya ca nityaadikarma.na.h kaara.na.m paricchedaj~naanameva, aj~naatavi.saye.anu.s.thaanaasa.mbhavaat, nirbiijadiik.saayaamapyaacaaryasya j~naanapradhaanatvaat || 171 || tasya ca "sivaadivastuvi.sayakaj~naanasya "saastradvaare.na bindureva sa.mpaadaka ityaaha- tacca "sabdaanuvedhena "sabdaraa"serabhuudasau | "sabdaraa"si"sca binduuttho bindurnaadaadasaavapi || 172 || bindoranaahataade.sa kaara.na.m "suddhavartmana.h | anaahatabinduriti "suddhaadhvayonermahaamaayaayaa.h sa.mj~naa | tasyaa"sca naadabindvaadikrame.na "sabdotpattirityuktam || 172 || tatra bhokt.rtayaa bhogai.h "sariirendriyagocarai.h || 173 || mala.h karma ca maayaa ca vi"suddhamanumiiyate | tatra ca vidye"svaraadiinaa.m bhokt.rtva"sruterbhogasya "sariiraadyavinaabhaavaada"suddhabhogasaadhana"sariiraadihetuunaa.m malamaayaakarma.naa.m tatraasa.mbhavaat "suddhabhogasaadhanai.h "sariiraadibhirbhokt.rtvahetu.h "suddho.adhikaaramala.h "suddha.m ce"svarasevaatmaka.m sahakaari karma, "suddhaa ca maayaa "sariiraadyupaadaanamanumiiyate | tayo"scaadhikaaramale"svarasevaatmaka- karma.normahaamaayaabhuvanapraaptistatkaara.nabhuutadiik.saa vaa sa.mpaadikaa, maayottiir.naanaa.m vicchinnaavaarakamalaanaameva tatsa.mbhavaat || 173 || etadevaaha- maayaiva kaara.na.m "suddhaa"suddhayormalakarma.no.h || 174 || a"suddhasya tvanaatmaadaavaatmaadyabhimaanaruupasya pu.mstva- malasyaa"suddhabhogaheto"scaa"svamedhabrahmahatyaatmaadyanu.s.thaana-ruupasya karma.no.a"suddhamaayaakaaryasa.mparka.h kaara.namityaaha- a"suddhayora"suddhaiva maayaa.ato dvividhaa mataa | na tvaa.navamalasya saa heturiti vyaakhyeyam, tasyaanaadyaavaarakatvena "srava.naat, aadimattve ca aavara.nakaara.naasa.mbhavaat | nanu karmaapyevamanaadikam (ki0 vi0 3|7) iti "srute.h, karmasadbhaava eva maayaaprav.rtte"sca katha.m karma.no maayaa kaara.namucyate, satya.m pravaahaanaadireva karma"sariiraprabandha.h, karmaabhaave maayaayaa"scaaprav.rttireva, tathaapi karmaanu.s.thaanasya dehavataameva sa.mbhavaad vaasanaaruupasya ca karma.no buddhidvaare.na maayaasthatvaat tathoktamityavirodha.h | karmaapi k.r.syaadikarmavat, prak.rtisa.mskaarakatvaat puru.sasa.mskaarakatve tasya vikaaritvaprasa"ngaad buddhau gu.natvena vartata iyukta.m "sriimanmata"ngaadau | ata"sca maayaamahaamaayaatmakadvaya.m nityasiddhamityaaha- maayaa.ata iti | eva.m visad.r"sakaaryatvaad maayaayaa bindukaaryatva.m na sa.mbhavatiiti bhaava.h || bindorviveke sahasaa cchidyate malakambuka.h || 175 || malasya dravyatvena j~naanaanivartyataayaa uktatvaat, diik.sayaa k.sapitamalaanaameva "suddhaadhvabhuvanapraapte.h "saastradvaare.na mahaamaayaapuru.savivekaj~naanasya sa.mbhavaaccaadhikaaramalak.sayastadviveke bhavati || 175 || maayaapuru.saviveke tu dharmaadharmatu.sak.saya.h | yadaahu.h- j~naanaagni.h sarvakarmaa.ni bhasmasaat kurute (bha0 gii0 4|37) iti | tata"sca karmak.saye.api pari.natamalaanaa.m vij~naanakevalatva-meva | prak.rtipuru.saviveke tu tadapi naastyeva | yadukta.m siddhagurubhi.h- gu.natattvordhvabhogasya karma.no.anupalabdhita.h | kaivalyamapi saa.mkhyaanaa.m naiva yuktamasa.mk.sayaat || (pa0 mo0 kaa0 53) iti || tata"sca- uttiir.namaayamaatmaana.m mahaamaayaanu.sa"ngi.nam || 176 || uddi"sya "saktirii"sasya bindo.h k.sobhaaya vartate | saadhakadiik.saabhaaja.m "suddhabhogaabhilaa.si.na.m prati "siva"saktirbindo.h k.subdhaat "sariiraadiinyutpaadayatiityartha.h || 176 || sa ca "saktyaa k.sobhita.h- yathodadhiruparyeva vikarotyanilera.naat || 177 || tathaikade"sato bindu.h "saktervyaapnoti caakhilam | "sakte.h prera.naad gh.rtakii.tanyaayenaikade"sena bindurvikaroti, na tu k.siiradadhinyaayena sarvaatmanaa, tathaa satyanityatvaprasa"ngaadanavasthaaprasa"ngaaccetyartha.h | ki~nca, svakaaryaruupaabhi.h kalaabhi.h praagukta.m vi"sva.m vyaapnoti cetyartha.h || 177 || aya.m ca nyaayo.anyatraapi samaana ityaaha- eva.m maayaikade"sena vikaroti tathaakhilam || 178 || vyaapnoti kaaryamaatmiiya.m tathaivaavyaktami.syate | ayamatra bindormaayaapradhaanayorvi"se.so yat svakaaryamevaite vyaapnuvata.h, na tu svasmaaduurdhvam, tatra pragamaasa.mbhavaat | ata.h "suddhasya tva"suddhaadhvanyapi vyaapakatvaat pragama.h sa.mbhavatyeva || 178 || idaanii.m bindoravasthaantaraadhi.s.thaanaadaupaadhika.h "sivasya layaadibheda ityaaha- tatraak.subdhe bhaved bhogo bindaavaanandaruupi.ni || 179 || k.subdhe.adhikaaro devasya layo.atikraantabinduka.h | tatraanandaruupi.ni samantaadvyaaptisam.rddhibhaaji bindaavak.subdhe "siva"saktyaa k.sobhanimitte vi.sayiik.rte prasavaunmukhyabhaaji sati "siva"sakterudyogaat paalanaatmako bhogo bhavati | k.subdhe tuutpaaditakaarye "saktervyaap.rtatvaadadhikaara.h | upasa.mh.rtakaarye svaruupani.s.the "sakterapyupasa.mh.rtavyaapaaratvaallaya.h || 179 || tata"sca "siva"saktyorvyaapaarabhedaadaupacaariko bheda ityaaha- ekaiva khalu cicchakti.h "sivasya samavaayinii || 180 || trividhopaadhisa.mbhedaallayabhogaadhikaari.nii | tayaitayaa.abhisa.mbandhaadeko devastridhaa bhavet || 181 || "siva.h sadaa"sivo.adhii"so layabhogaadhikaaravaan | yaduktam- adhikaarii sa bhogii ca layii syaadupacaarata.h iti | anena bindupariik.sopasa.mhaare.na "saktipariik.sopak.sipteti mantavyam || 180-181 || atha "saktilak.sa.namaaha- "saktirapratighodaaramariicinicayaatmikaa || 182 || nityoditaanavacchinnaa nirvikalpasvaruupi.nii | niraavara.nanirdvandvanirupaadaanavaibhavaa || 183 || vividhopaadhisambandhavivartabhidurodayaa | "saantoditaprapa~ncaadibinduvyaaptipa.tiiyasii || 184 || paraanapek.saananyaatmaprakaa"syaa sarvatomukhii | aadimadhyaantarahitaa rahitaa sarvabandhanai.h || 185 || ni.s.thaa kaa.s.thaa paraa suuk.smaa vastumaatraatilaalasaa | mariicinicayo.atra j~naanakriyaasam.rddhi.h, layaavasthaayaamasyaa aupacaarikabhedasyaapyabhaavaad nirvikalpasvaruupi.nii saa kathitaa | vividheti vicitrakaaryopaadhisambandhaadapaaramaarthikena bheda"siilodayena yuktaa, k.rtyabhedaadhikaaraavasthaayaa.m bhinneva lak.syamaa.netyartha.h | ki~nca, saa proktaprapa~ncaadibhuutabinduvyaaptidak.saa malarahitatvena paraanapek.satvaadananyaprakaa"syaa | ata evaatma"saktivailak.sa.nyena sarvabandhanavirahaadigu.nayuktaa | kaa.s.thaa nirati"sayaa | ni.s.thaa ati"sayaavadhibhuutaa | paraa suuk.smaa atyantasuuk.smaa | atilaalasaa sarvaanugraha.na"siilaa ca boddhavyaa || 182-185 || saa ca "sivasya j~naanakriyaatmaka.m caitanyamevetyaaha- citireva mataamlaanamahimaa parame.s.thina.h || 186 || "sivasyaanaahitaapuurvavi"se.sasyaiva sannidhau | tayaitayaa.abhisambandhavi"se.saannityaruupayaa || 187 || vikaroti vicitraabhirv.rttibhi.h sthagayanniva | binduraapuurayannaadairaa.nava.m cinnabho muhu.h || 188 || saridvaanabhisambandhaadindunaarkasya sannidhau | vikaroti yathaa lolai.h kallolairnaadayannabha.h || 189 || kart.rbhuutasya "sivasya sannidhau kara.nabhuutayaa "saktyaa sa.mbandhaad bindu.h kaaryotpaadaka ityaaha- "sivasyeti | bindu.h pratipuru.sa.m bhinnairnaadairaatmanaa.m caitanyamaapuurayatiityukta.m praageva || 186-189 || nanvindriyaadirahitasya kart.rtva.m na yujyate ? tanna, svadehaspandaadaavaatmana.h "saktimaatrasya kara.nasya dar"sanaat, asyaa"sca "sivasamavaayena pari.naamaabhaavaat kaaryabhedaadaupacaarika evecchaaj~naanakriyaadibheda ityaaha- sai.saa "sivaa"srayaa "saktiramoghaa bala"saalinii | ekaanekavibhaageva kaaryabhedaad vibhaavyate || 190 || yathaikaa savitu.h "saktirdaanaadaanaadikarmabhi.h | etadeva prapa~ncayati- icchaakaaryamanicchaapi kurvaa.necchaa cidavyayaa || 191 || j~naanamaj~naanaruupaivamakriyaapi kriyaa tathaa | j~neyakaaryaadyupaadhibhedaat tasyaa j~naanaakriyaadibheda ityartha.h || 191 || ki.m bahunaa- yad yasyaa.h kaaryamaamnaayalokaabhyaamavadhaaritam || 192 || tadetadruupi.nii "sakti.h kurute.acintyavaibhavaa | anenaasyaa.h sarvaadhi.s.thaanamuktam | yadaahu.h- na saa bhaavakalaa kaacit santaanadvayavartinii | vyaaptrii "sivakalaa yasyaamadhi.s.thaatrii na vidyate || iti | avikaare.na sarvaarthakaaritvameva d.r.s.taantena dra.dhayati- kaamaanapi bahuuneka.h kalpav.rk.sa.h prayacchati || 193 || cintaama.ni"sca vividhaanacintyamahimaa yathaa | tathaa.anaahitasa.mskaaravi"se.saikasvaruupi.nii || 194 || cidacintyaa vibho.h "saktira"se.saarthakriyaavidhau | cetanatvaannaasyaa vikaara ityaaha- na jaayate na mriyate k.siiyate na ca vardhate || 195 || citi.h "sakti.h prakaa"satvaadaja.datvaacca amumevaartha.m vyatireke.na saadhayati- yat puna.h | utpadyate na"syati vaa cinotyapacinoti ca || 196 || tadaprakaa"saruupa.m vaa ja.da.m vaa d.r"syate yathaa | "sariiraadi tathaa naasau tasmaannai.saa vikaari.nii || 197 || yato.asaavaprakaa"saruupaa ja.daa ca na bhavati, tato na vikaari.niityartha.h || 196-197 || evamasyaa.h k.siiradadhinyaayena sarvaatmanaa para.m vikaaro niraak.rta.h, idaaniimuktaabhyaameva hetubhyaamekade"sapari.naamo.api naastiityaaha- taabhyaamevopade"saabhyaa.m pari.naamo niraak.rta.h | bodha"sakterabodhasya pari.naamo hi d.r"syate || 198 || etadeva prapa~ncayati- pari.naamaa.aparimlaana.m "saa"svata.m "sivamaa"sritaa | samavaayena taadaatmyaannahi cit pari.naaminii || 199 || pari.naamahiina.m nitya.m cetana.m "siva.m samavaayena taadaatmyalak.sa.nasambandhenaa"sritaa cicchaktirna pari.naaminii bhavitumarhati | yacchruuyate- "saktirnaa.acetanaa cita.h (m.r0 vi0 3|4) iti || 199 || tata"sca- nityai.saa.a"se.sakaaryaa.naa.m kaara.natvaad yathe"svara.h | sattve kaara.na"suunyatvaadapi binduvadi.syate || 200 || asyaa"scaanityatve.anavasthaaprasa"nga iti bhaava.h || 200 || tathaahi taa.m samaa"sritya santo.anye "saa"svatii satii | yatsiddhau jagata.h siddhiryadasiddhau na ki~ncana || 201 || tatsattaa saadhyate kasya kena vaa pratipaadyate | yasyaa upaadaanabhuutabindvaadyadhi.s.thaat.rkart.r"sakte.h sadbhaava eva "suddhaa"suddhamayasya kaaryaruupasya jagata.h siddhirnaanyathaa, tasyaa.h sattaa kenaanyena pramaa.nena saadhyate ? kaaryotpattyanyathaanupapattyaiva saa siddhetyabhipraaya.h || 201 || ittha.m "sakti.m prasaadhya cidacidadvaitavaadinaa.m matamupanyasyati- taametaamadvayaameke kiirtayanti vipa"scita.h || 202 || citi.m sadasadaakaaravivartollaasa"saaliniim | vipa"scita ityaak.sepe | eva.m hi te manyante- "saktireva cidruupaa satyabhuutaa | saa ca vivartatayaa "suddhaa"suddhabhuvanaadiruupaanarthaanasatyabhuutaan prakaa"sayati | tata"sca dvaitapratibhaaso dvicandraadij~naanavad bhraanta eveti || 202 || etadeva d.r.s.taantenaaha- yathaa rajjurahicchidramaalaavibhramakaari.nii || 203 || na taanutpaadayatyarthaanasata.h prathayatyasau | j~naanamaatra.m tathaiveyamekaanekaayate bhramaat || 204 || tata"sca- seya.m bhraantiranaalambaa sarvanyaayavirodhinii | vicaaraalluunamuulatvaadaheturbandhamok.sayo.h || 205 || tasmaanna vaddho bandho.anyo bandhaka"sca vicaarata.h | nityamuktaadvayaanantasa.mvidevaasti kevalam || 206 || katha.m punaraya.m bhedapratibhaaso.api d.r"syate | vyavahaarastu bhedaatmaa vij~neyo va.tayak.savat || 207 || kathamapraamaa.nya.m bhedaavabhaasasyaata aaha- tathaahi bhedo bhaavaanaa.m na pratyak.so.ak.sadhiiryata.h | kuta ityatraaha- ak.sadhiiriti | baalamuukaadivij~naanatulyaivaakalpanaarthajaa || 208 || nirvikalpavij~naanasyaivaarthasaamarthyajanitasya pratyak.satvaat tasyaiva praamaa.nyaabhyupagamaad bhedasya ca vikalparuupatvaanna pratyak.sasiddhatvamityartha.h || 208 || ki~nca- saa vidhaatrii padaarthaanaa.m na ni.sedhati ki~ncana | taduktam- aahurvidhaat.r pratyak.sa.m na ni.sedh.r vipa"scita.h (bra0 si0 2|1) iti | tata"sca bhedasyetaretaraabhaavagraha.napuurvakatvaad bhavaavi.saye.na pratyak.se.na graha.na.m nopapadyata iti bhaava.h || savikalpaka.m tu- yad vi"se.sa.navij~naana.m "sabdasa.mskaarapuurvakam || 209 || de"sakaalaadyapek.saak.sairudapaadi na tatpuna.h | arthasaamarthyaja.m j~naana.m sm.rtisa"nkalpavanmatam || 210 || yatpuna.h "sabdaanuvedhena savikalpa.m j~naana.m de"sakaalaadyapek.saak.sairutpaadyate, tadida.m de"sakaalaadyapek.satvaannaarthasaamarthyajanya.m sm.rtipratibhaasaadivat, tatastatpramaa.nami.syate | yadaahu.h- kalpanaapo.dhamabhraanta.m pratyak.sam (nyaa0 vi0 1|4) iti || 209-210 || ata eva- naanumaanaagamau tatra pramaa.na.m tadabhaavata.h | pratyak.savi.sayatvaabhaavato bhaavaanaa.m bhede naanumaanaagamaavapi pramaa.na.m bhavitumarhata.h || tathaa hi- pratyak.sa eva taavarthe vikalpavi.sayaavapi || 211 || yatastaavapi pratyak.sasiddha evaarthe vikalpamutpaadayantau pramaa.niibhavitumarhata.h, sa.mbandhagraha.naade.h pratyak.sapuurvakatvaadvikalparuupatvaacca | bhedasya tu pratyak.se.na graha.na.m na sa.mbhavatiityuktam, ata.h svapnaadij~naanavadasatyabhuuta evaaya.m bhedapratibhaasa.h || 211 || yata evaayam- svotthairnibadhyate tasmaaccha"nkaapaa"sairvimuu.dhadhii.h | mucyate tebhya evaaya.m bandhamok.sau na vastuta.h || 212 || ittha.m tanmatamupanyasya siddhaantamupak.sipati- ityadvaitagrahaavi.s.taa.h pralapanto dayaalubhi.h | gurubhi.h pratibodhyante siddhaantaagamadaayibhi.h || 213 || katha.m bodhyante ? ata aaha- yadyadvayeya.m sa.mvitti.h pramaa.nairvyaavahaarikai.h | saadhyeta taireva d.r.dha.m tasyaa.h syaat sadvitiiyataa || 214 || yadi sa.mvidaikya.m lokasya vyavahaarasiddhai.h pramaa.nairbhavadbhi.h saadhyate, tatastaireva satyabhuutairadvaitahaani.h | atha taanyapyasatyaanii.syante, ni.spramaa.nakatvaadadvaitaasiddhiriti bhaava.h || 214 || etadeva prapa~ncayitumanumaanasvaruupamaaha- prasiddhaa.h p.rthagevaala.m dharmid.r.s.taantahetava.h | aprasiddhasya dharmasya siddhyai vyaaptyupab.r.mhitaa.h || 215 || d.r.s.taantabhuute hi mahaanase dhuumaagnyorvyaaptimavinaabhaavasambandha.m g.rhiitvaa.atha saadhyadharmi.ni parvataadau dhuumavattvena hetunaa prasiddho vahnimattvaruupadharmo.anumiiyate | tata.h p.rthageva bhedena dharmyaadaya.h siddhaa abhyupagantavyaa.h || 215 || tathaa hi- na siddha.h saadhyate dharmo naasiddhairapi taistathaa | siddhyasiddhii ca sa.mbhuuya naikatra sthaatumarhata.h || 216 || nahi siddhasya saadhakaantaraapek.saa, naapyasiddhaa hetvaadaya.h siddha.m saadhayanti || 216 || ata"sca- sapak.sapak.sayorbhede pramaa.namanumaa bhavet | aikye hi na tayorhetusaadharmya yasmaat pak.sasapak.sayoraikye hetusaadharmya.m d.r.s.taantasiddhadhuumavattvaakhyahetunaa saadhyadharmi.ni dhuumavattvasya saadharmya.m na bhavati, tasmaat tayoraikye naanumaanaat saadhyasiddhi.h || 217 || d.r.s.taantaabhaave tu vyaaptigraha.namapi na sa.mbhavatiityaaha- tadabhaavata.h || 217 || kasya kena katha.m vyaapti.h ittha.m satyadvaitasiddhyarthamanumaanaa"ngiikaare bhedo.ava"sya.m bhaaviityaaha- ityadvaitaprasiddhaye | prayukto bhedamaakhyaati prayoga.h svaa"ngasiddhaye || 218 || svaa"ngasya hetvaade.h siddhyarthamityartha.h || 218 || ki~nca, sa.mvidekaiveti sa.mvidvi.sayabhedani.sedhe ja.savi.sayo bhedo na ni.siddhyata ityaaha- advayeti ni.sedho.api citi.m yujyeta tanmate | dvaitabhaavastato.anyatra siddhyet siddhaavapi dhruvam || 219 || pratij~naa bhajyate te.saamaa"saamaatravij.rmbhitaa | aagamapraamaa.nyasviikaare.apyadvaitahaanirityaaha- aagamo.api tadaistaistai.h smaaritaarthavi"se.sata.h || 220 || padaarthajaata.m sa.msargavi"si.s.ta.m kathayet katham | yadyadvayeya.m sa.mvitti.h svena syaadabhidhitsitaa || 221 || yadi svenaagamenaadvayaa sa.mvittirabhidhitsitaa syaat, kathamasau jaatigu.nakriyaadravyavaacibhirgauriya.m "svetaa gacchati graamamityaadibhi.h padai.h smaaritaarthavi"se.saa padaarthajaatasa.msargaruupaa.m vi"si.s.taa.m buddhi.m janayet | etadukta.m bhavati- aagamasya satyabhuutasya pramaa.natayaa.abhyupagame tena tadavayavaistadarthai"sca dravyaadibhi.h satyai"sca bhaavyam, ato.ayamevaadvaitavirodha iti || 220-221 || ata"sca- aagama.h kathamadvaitamanumaana.m ca saadhayet | nivaaryamaa.nama"ngai.h svairadvaitak.sapa.nak.samai.h || 222 || idaanii.m cicchaktirekaiva khalvityaadiinaamadvaita"srutiinaa.m pramaa.naantaravirodhaanmukhyaarthaasambhava.m dar"sayitumaaha- ki~nca "sabdaa.h parityajya mukhyamartha.m virodhata.h | vartamaanaa hi d.r"syante gau.ne.arthe lokavedayo.h || 223 || gaurbraahma.no.ayamadityo yuupa ityevamaadaya.h | anumaanasya tvavinaabhaavasambandhalak.sa.ne vyaaptigraha.ne sati pramaa.natvenaarthasaadhakatvamanivaaryamevetyaaha- naiva.m heturadu.s.taayaa.m vyaaptau saadhya.m na saadhayet || 224 || ata"sca bhedasaadhakairanumaanairbaadhitatvaadekatva"srutaya.h sa.mvido nityatvavyaapakatvaadisaad.r"syastotraparaa ityaaha- ato hetubalaakraantaa.h "srutayo dvaitamaatmanaam | mukhyamapyapahaayaartha.m nuti.m kurvanti sa.mvida.h || 225 || ki~nca- pratyak.samapi g.rh.naati vastuno nirvikalpakam | bheda.m parebhyo vyaav.rttiruupa.m yonopajaayate || 226 || jaayamaanena naamaadivi"se.sasm.rtipuurvakam | savikalpamasandigdha.m vyabhicaaravivarjitam || 227 || pratyak.sasa.mj~na.m vij~naanam atra hi naamapramaa.naadivi"se.sasmara.napuurvakamutpadyamaana.m savikalpakamapi j~naanamasa.mdigdhatvaadabaadhitatvaacca pratyak.satayaa pramaa.nameve.syate | yadaahu.h- tata.h para.m punarvastu dharmairjaatyaadibhiryayaa | buddhyaa.avasiiyate saa.api pratyak.satvena sammataa || ("slo0 vaa0 pratyak.sa0 120) iti | tatastaad.r"sa.m pratyak.saj~naana.m yena jaayamaanenotpadyate, tadapi nirvikalpaka.m j~naana.m vastuna.h parebhyo vyaav.rttaruupa.m bheda.m g.rh.naatyeva, kaaryasya kaara.nagu.naanvayaat, satkaaryavaadaabhyupagamaacca || 226-227 || tasya tu bhedagraahitvaanabhyupagame taduttarakaala.m savikalpakaj~naana.m notpadyata ityaaha- anyathaa nopapadyate | ag.rhiitaarthabhedasya tannaamaadivi"se.savat || 228 || nanu bhedasyetaretaraabhaavagraha.napuurvakatvaad bhaavavi.saye.na pratyak.se.na graha.na.m nopapadyata ityuktam, tadayuktam, siddhe hi bhede.asaavitaretaraabhaava.h | anyathaa payo.arthii paavakamanudhaavediti sarva(masa)ma~njasam || 228 || anumaanasya saaphalyamapi bhedagrahe sati | vyaaptigraha.nasa.mbandhe vyaaptivij~naanaartha.m bhedagraha.nasyaava"sya.mbhaavaat tatsadbhaava evaanumaanaprav.rttirityartha.h || vastusaamaanyamaatragraha.ne tu tasya praageva siddhatvaad dharmivi"se.sa.nasya dharmavi"se.sasaadhanaarthamanumaana.m na prarvatata ityaaha- saamaanye siddhasaadhanaat || 229 || anyathaa bhedasiddhimaaha- api caanyatvamadvaitabhedayorabhyupaiti cet | bheda.h siddhyedathaananyabhaava eva.m ca saadhyate || 230 || advaitasya dvaitaanyasyaabhyupagame dvaitaadvaitaatmakasya vastudvayasyaasiddhi.h | athaadvaitabhedayordvaitaadvaitaatmakasya vastudvayasyaapyekatvami.syate, yadyeva.m bhedasyaivaadvaitasa.mj~naa bhavadbhirucyata iti na vo naamni vivaada.h | yato.asmaabhirapyeva.m bheda eva saadhyate || 230 || nanvekasyaa.m rajjau sarpaadibhramavadekasyaameva sa.mvidi satyabhuutaayaamasatyabhuuto vastubhedapratibhaasa ityuktam ? ata aaha- nahi d.r.s.taantamaatre.na saadhyasiddhirbhavedata.h | rajjuudaahara.na.m "si.syasammohaayaiva kevalam || 231 || kevalasya d.r.staantasya hetvaadibhirvinaa.arthasaadhakatvaabhaavaad d.r.s.taantamaatrasya satyatve.apyadvaitavirodhaat tadasatyatve daar.s.taantikabhuutaayaa.h sa.mvido.apyasatyatvaprasa"ngaad rajjuudaahara.namanarthakamevetyartha.h || 231 || ki~nca- naapi sa.mvitsamaa rajjorvi"se.saanupalabdhita.h | vivartamaanaa tairbhaavairj~naanamaatranivartakai.h || 232 || rajjvaadau hi sarpaadibhramaa.h samyagj~naanodayaannivartante | tato baadhitatvaat sarpaadyavabhaasastimiraadido.sak.rto.asatya eva | gha.tapa.taadyarthaprakaa"sasya tu kaalaantarade"saantarayorapi vi"se.saadar"sanaajj~naanamaatravyatireke.na bhaasamaanairabaadhitatvaadeva satyabhuutaistaistairgha.tapa.taadibhaavairupaadhibhuutai.h saha vivartamaanaa svayamapi bhinneva bhaasamaanaa.a.atmasa.mvinna rajjusaamya.m bhajate | etadukta.m bhavati- gha.tapa.taadibaahyaarthabheda.h satya eva, aatmasa.mvidastu tattadarthasannidhau tattadaakaaraaropo buddhyadhyavasaayabheda upaadhik.rta iti | etaccottaratra prapa~ncayi.syate | ata"sca tattadarthasannidhau jaayamaanasya tattadaakaarasya bauddhasyaadhyavasaayaatmano j~naanasyaasak.rdbhede.api tattadadhyavasaat.rruupaayaa.h sarvadaikaruupe.na bhaasamaanaayaa graahakasa.mvido na ruupaantaraparaav.rtti.h, api tu nityatvameva, cetanatvenaavikaaritvaat | tata"scaatmasa.mvido naikaa eva, ekatve bhogasaamyavimok.saadido.saprasa"ngaadityuktamasmaabhiranyatra || 232 || asyaa"scaatmasa.mvido bauddhaadhyavasaayaavivekaadanekaruupataabhramo malahetuka eva pa"svaatmanaamityaaha- saa tu sa.mvidavij~naataa taistairbhaavairvivartate | maloparuddhad.rk"sakternarasyevo.duraa.t pa"so.h || 233 || yathaa timiraruddhacak.su.sa eko.apiinduraneka iva pratibhaati, eva.m malaruddhaj~naana"sakterekaiva cetanaatmikaa sa.mvidanekaruupeva vivartata iti || 233 || yathaa ca pramaa.naantarasiddhaikyasyaapiindoranekatvapratyayastimira-hetuka.h, eva.m "saastraadisiddhaikyasya g.rhiit.rruupasya j~naanasyaanekaakaarataa-bhrama.h svakaara.na.m mala.m gamayatiityaaha- yathaa taimiriko hetusahasre.naapi tarkayan | ekamindumanekaa.mstaan bhuuyobhuuya.h samiik.sate || 234 || yathaa vaa pittasa.mdu.s.tarasana.h svaadu tarkayan | api tikta.m vijaanaati paya.h kara.nado.sata.h || 235 || yathaa vaa~njanasa.myukte kvathyamaane ca vaari.ni | vidu.saamapi niilo.s.napratyayaavavivekata.h || 236 || tathaa pariik.sitaa samyagaagamai.h sopapattikai.h | vivartamaanaa jaateti na.s.teti vividheti ca || 237 || j~naanaaniv.rtti.m gamayet kaara.na.m timiraadivat | sa ca malo dravyatvaaccak.su.sa.h pa.talaadiriva na j~naanamaatraannivartate, api tu cak.su.so vaidyavyaapaare.na pa.talaadirive"svaravyaapaare.na diik.saakhyenaiva nivartata ityaaha- tacchivapra.nidhaanena "siva"saastroditena ca || 238 || karma.naiva nivartyeta naanyathaa j~naanako.tibhi.h | timiraadiryathaarogya"saastroktenaiva karma.naa || 239 || tanmala.m "sivadhyaanenaa"ngabhuutena sahak.rtayaa "siva"saastroktayaa diik.saakhyayaa kriyayaiva nivartate | yadukta.m "sriimatsvaaya.mbhuve- diik.saiva mocayatyuurdhva.m "saiva.m dhaama nayatyapi iti | atra prayoga.h- malo j~naanaanivartyo bhavati, aatmakara.naacchaadakatvaat, timiravat | paramaartho mala.h, maliniikara.naarthakriyaakaaritvaat, yathaa kaacatimiraatmako malo bhramotpaadaka.h || 238-239 || ittha.m graahakasa.mvido nityatvaprasa"ngaanmala.m tanniv.rttihetu.m coktvaa graahyasya prapa~ncasya bhedo vaastava ityaaha- de"sakaalanaraanyatve.apyanyathaanavabhaasita.h | abaadhita.h pramaa.nai"sca vivarta.h syaat katha.m cite.h || 240 || prapa~nca.h ki~nca maayeya.h pramaa.naireva saadhita.h | sa.mvidastvanekaakaarataa bhraantyaivetyuktam, ityaaha- tasmaad vivartate sa.mvida.nuunaameva bandhanaat || 241 || etadeva prapa~ncayati- vivarta.h khalu cicchaktermithyaapari.natiryayaa | atadruupaapi tadruuparuupi.niivaa.anubhuuyate || 242 || sa ca vivarto buddhyavivekaadaatmanaa.m bhavatiityaaha- sa parasparasa.mbaddha"scidacidgocarastayo.h | anyonyaadhyaasasaadhyatvaadavivekak.rtodaya.h || 243 || etadeva vyaaca.s.te- tatra cit svaabhisambandhabuddhitattvaavivekata.h | aaropyaatmani tadv.rttivikaaraanavikaari.nii || 244 || janmaadiinanu jaateti na.s.teti vividheti ca | sasukheti sadu.hkheti svaatmaana.m dar"sayatya.no.h || 245 || tadvajja.da.m ca caitanyamaaropyaatmani cidgu.nam | avivekena jaanaati baalo.aha.m k.r"sa ityata.h || 246 || sarve.saamaviko.ayama.nuunaa.m malahetuka.h | bhraantipradhaanasantaanakanda"scijja.davastuno.h || 247 || ya e.so.anityaa"sucidu.hkhaanaatmasu nitya"sucisukhaatmapratipattiruupa.h pu.msaamaviveka.h, sa na nirhetuka.h, muktasyaa.api prasa"ngaat | atastasya kenaapi kaara.nenaa.anaadinaa bhavitavyam | avivekasyaanaadisiddhatvaad yastasya hetu.h, sa mala iti bhaava.h || 244-247 || atraiva hetumaaha- nahi sa.mvidvi"se.saa.naa.m vi"si.s.tairja.davastubhi.h | vivartabhedaa yujyerannantaraa d.r.dhabandhanam || 248 || ida.m caatraakuutam- malaav.rtatvaadevaatmanaa.m kalaadidvaare.naiva j~naanaadyabhivyakti.h | saa ca maayaayaa mohakatvaadanaatmaadaavaatmaabhimaanaruupeti || 248 || bandhahetutvameva prapa~ncayati- tathaa hi dehe.aha.mbuddhirna lo.s.te saa.api kasyacit | a.noreva na sarve.saamato bandhastayormata.h || 249 || tayo"scijja.dayoranyonyagu.naadhyaase bandha eva niyaamaka iti "se.sa.h || 249 || ki~nca- yaani yasyendriyaa.nyaasan narasya j~naanakarma.no.h | na taani punaranyasya kara.naani tayostathaa || 250 || vi"si.s.taiva vivartaaya cidvi"se.sasya vaaryate | buddhirna sarvaa sarve.saa.m tena bandhastayormata.h || 251 || buddhyaaruu.dha.m sukha.m du.hkha.m ki~ncit kenacideva yat | pu.msopabhujyate tena tayorbandho niyaamaka.h || 252 || ayamartha.h- aatmanaa.m hi sa.msaaraavasthaayaa.m sarvavi.sayasya j~naanaade.h svaruupatvena "saastre.su "sruuyamaa.nasyaadar"sanaat tadaavaarake.na taavanmalena bhaavyam | te.saa.m ca ki~ncijj~natvadar"sanaat kalaadidvaare.na tajjanakena mohahetutvaad vipariitapratipattihetunaa maayaakhyena bandhena bhaavyam | bhogasya sukhadu.hkhaaderbhogasaadhanaanaa.m ca "sariirendriyaa.naa.m pratyaatmaniyatatvena vicitratvaad vaicitryakaara.na.m karmaapyava"syamabhyupeyamiti || 250-252 || atra saa.mkhyacchaayayaa viveka evaatra niyaamako.astu, ki.m malaakhyenaaprasiddhena bandhena puru.sasya kalpiteneti codayati- aviveko niyantaa cet pariharati- sa tayoreva ki.mk.rta.h | tayorbuddhisa.mvidoranyonyaaviveka.h kena k.rta.h | nirhetukatve muktasyaapi bhavet || tatastatkaara.natayaa.anaadyaavaarako malo.abhyupagantavya.h, yadabhaave muktasya na punaraviveko bhavati, tata eva ca bandhavimocakasye"svarasyaapi siddhiruktetyaaha- tena bandho.asti bandha"sca p.rthageve"siturmata.h || 253 || ata"sca- bandhavartii vimuu.dhaatmaa mok.sastadbandhamocanam | galite sarvathaa bandhe vimukte caa.nave male || 254 || sarvaarthadyotikaa "sakti.h "sivasyaiva vij.rmbhate | bandhamok.sa"sca "sivaprasaadaadevetyuktam || 254 || sarvaavara.nanirmuktaa "saktire.saa mahiiyasii || 255 || alpiiyaa.msa.m samaav.rtya vi.saya.m saa tu dar"sayet | katha.m dar"sayatiityatraaha- parasa.mvitsvaruupaayaa.h "sakterasati bandhane || 256 || paramaatra.m prakaa"seta muktaa.nuunaamanaaratam | malarahitatvena svaparaprakaa"sikaayaa muktaatmasa.mvida.h paramaatra.m parasya vastuna.h sattaamaatra.m prakaa"sate, na tu baddhaatmavadasya vi"se.sena bhogyatayaa prakaa"sata ityartha.h, tathaatve muktasyaa.api sukhadu.hkhaadisa.mvedanena bhokt.rtvaprasa"ngaat || 256 || ato vimuktaa.h sarvaj~naa na tu cinmaatravedina.h || 257 || na tu svasa.mvedanamaatrani.s.thaa.h, api tu "sivavat sarvaj~naa eveti || 257 || tata"sca- sati baahye tadaj~naana.m vastuni syaat tama.hk.rtam | baahye ca vastuni satyapi yadetadvi.sayaaj~naanamaatra.m baddhaatmanaa.m d.r"syate, tanmalak.rtameva | tata"sca asarvaj~naa na muktaa ityaaha- tamasaacchaadyamaanaa hi na te muktaa bhavanti ca || 258 || "sabdaanuvedhaapek.sitva.m ca savikalpakaj~naanasya bandhahetukamityaaha- vikalpo bindusa.mk.sobhaacchabdavedhena sa.mvidaam | jaayate malaruddhaanaama.nuunaamarthadar"sane || 259 || nirmalaanaamasa.mk.sobhaad bindostadbandhamok.sajaa | nirvikalpaarthasa.mvittistadaharjaatabaalavat || 260 || muktaanaa.m tu maayeyabaindavapaa"sottiir.natvaacchabdaanuvedhasahak.rta.m bauddha.m savikalpaka.m j~naana.m na bhavet, kintu cicchaktirevaanyaanapek.si.nii graahya.m vastu vi.sayiikaroti | tadaharjaatabaalavaditi ca "sabdaadivikalparahitatvamaatre d.r.s.taanto j~neya.h || 259-260 || vastuno baalasyaapi malaav.rtatvena vastuunaa.m yathaasvaruupaanavabodhaat, muktaanaa.m tu malarahitatvaat tacchakti.h samasta.m vastu yathaavasthitameva g.rh.naatiityaaha- yo yadaa vartate bhaavo bhuuto bhaavi ca tat tadaa | yathaarthasthiti.m g.rh.naati svasa.mvedyaa cidavyayaa || 261 || tadukta.m mok.sakaarikaasu- "sivaarka"saktidiidhityaa samarthiik.rtacidd.r"saa | "siva.m "saktyaadibhi.h saardha.m pa"syatyaatmaa gataav.rti.h || ("slo0 111) iti || 261 || nai.saa.m ca sarvaj~natvasarvakart.rtvasa.mbhave.api prav.rttirityaaha- na te vi"svasya kartaara.h kartaa.asya "siva eva yat | kuta ityatraaha- nahi kart.rbahutvasya gamaka.m vidyate kvacit || 262 || nahi rathaadiinaamapyanekart.rkaa.naamekasthapatiicchaanuvartana.m vinotpattird.r.s.taa | yaduktam- bahavo yatra netaara.h sarve pa.n.ditamaanina.h | sarve mahattvamicchanti tadvyaktamavasiidati || iti | anena pravaahe"svarapak.so.api nirasta.h, ai"svaryasya svaruupavyaktilaabhaatma-katvena vinaa"sayogaat | tatastena nityamuktena "sivenaiva kaaryasya nirvartyamaanatvaad raagadve.saadirahitatvaacca na pravartante || 262 || etadeva dar"sayati- nityamuktoditaacintyaprabhaavaa "saktisa.mj~nitaa | sa.mvidaa"srayate "sa"svacchiva.m paramakaara.nam || 263 || sa tayaa ja.damaakramya s.rjatyavati hanti ca | tirodadhaati bhagavaananug.rh.naati caatmana.h || 264 || anena "saktivicaaropasa.mhaare.na tadaa"srayabhuutasya "sivasya vicaaropak.sepo.api k.rto veditavya.h | tathaahi jagata.h sannive"saadimattvena kaaryatvaat tatkart.rtayaa.a.atmanaa.m ca malaav.rtatvaat tanmok.sakart.rtvena ca "siva.h siddha eva | yaduktam- vivaadaadhyaasita.m vi"sva.m vi"svavitkart.rpuurvakam | kaaryatvaadaavayo.h siddha.m kaarya.m kumbhaadika.m yathaa || iti | idaanii.m tasya k.rtyabhedaadupacaare.na bhedamaaha- k.rtye.su te.su kartaa.asau trividha.h pa~ncasuucyate | kathamityatraaha- "saktimaanaahitodyoga.h prav.rtta"sceti de"sikai.h || 265 || etadeva prapa~ncayati- tatra "sakto bhavedaadyo ni.skala.h "sivasa.mj~nita.h | tasmin mukulitevaaste kriyaakhyaa "saktirai"svarii || 266 || "sakterekatvaadaupaadhiko j~naanakriyaabheda iti dar"sayitu.m j~naanasyaapi kriyaaruupatvaavyabhicaaraacchakti.h kriyaa"sabdenoktaa | tasyaa.h sakte.h sarvavyaapaaropasa.mhaare.na svaruupamaatraavasthaane sati "siva.h "saktaadi"sabdavaacyo bhavati | saiva tasya parabindusvaruupaadhi.s.thaaturlayaavasthocyate || 266 || atha bhogaavasthaayaamudyuktaadi"sabdavaacyo.asaavityaaha- saivonmi.santii sa.mpraaptabindugarbhabharaalasaa | patyuraavi.skarotyuccai.h paramaanandasantatim || 267 || saa ca "saktirudyogena bindo.h kaaryasya prasavaabhimukhya.m kurvaa.naa yadaa patyu.h paramaanandasantati.m j~naanakriyaasam.rddhi.m kaaryotpaadanenaa.a.avi.skaroti, tadaa tasya "sivasya bhoga.h paalanaatmako bhavatiiti bhaava.h | na tu "sivasya paramaananda.h sukhaati"sayo bhoga"sca sukhasa.mvedanaruupo vyaakhyeya.h, nirmalatvena "sivasyopaadhibhuutayostayorasambhavaat || 267 || tadaanii.m codyuktayaa "saktyaa sahaa.ayamudyuktaadi"sabdavaacya.h prakaa"sata ityaaha- sa tayaa ramate nitya.m samudyukta.h sadaa"siva.h | pa~ncamantratanu.h "sriimaan deva.h sakalani.skala.h || 268 || ata"sca kaaryopaadhibhinnaa ii"saanaadipa~ncamantraatmikaa.h "saktaya eva tanukaarya.m kurvaa.naa.h "sivasya tanurucyante, na tu paaramaarthiketi bhaava.h | tadukta.m "sriimanm.rgendre- tadvapu.h pa~ncabhirmantrai.h pa~ncak.rtyopayogibhi.h | ii"satpuru.saaghoravaamaajairmastakaadikam || (vi0 3|8-9) | tato dhyaanaarthameva tasyaagame.svaakaara"srava.namityukta.m "sriimatpau.skare- saadhakasya tu lak.syaartha.m tasya ruupamida.m sm.rtam iti | atra ca "siva"saktyorlayaadibhedasya bindvavasthaabhedak.rtatvaat tasya ca "saantyatiitakalaaruupasya layaavasthaatvena "srute.h "saantyaadikalaacatu.s.tayapari.naamaruupa.m bhogaadhi.s.thaanam | tadadhi.s.thaanena "sivasyaapi bhoga.h procyata ityukta.m "sriimanmata"nge- caturmuurtimaya.m "subhra.m yattatsakalani.skalam | tasmin bhoga.h samuddi.s.ta.h patyurvi"svasya sarvadaa || (vi0 3|34) iti | yadyeva.m sadaa"sivabhuvanaadhi.s.thaana eva devasya sadaa"sivatvaat tasyaiva pa~ncamantraruupatvaat kathamatra bhogaavasthaayaa.m tatkathanam, niv.rttyaadibhuvane.su kevala.m sadyojaataadimantraakaaratayaa "sivasya dhyeyatvaadevamuktam | pa~ncamantrasama.s.tiruupaa muurtistasyaadhikaaraavasthasya prav.rttasya sadaa"sivabhuvana eveti vak.syati- sa bindo.h ("slo0 279) ityaadinaa | e.so.artha"sca "sriimanmata"nge vistare.na dar"sita iti tata evaavadhaarayitavya.h || 268 || idaanii.m "saktermantratvamaaha- mananaat sarvabhaavaanaa.m traa.naat sa.msaarasaagaraat | mantraruupaa hi tacchaktirmananatraa.nadharmi.nii || 269 || taduktam- manana.m sarvaveditva.m traa.na.m sa.msaaryanugraha.h | mananatraa.nadharmitvaanmantra ityabhidhiiyate || iti | e.saa ca vyutpatti.h "sivasya "saktervidye"svaraadiinaa.m ca samaanaiva, ata"sca vaacaka"sabdaanaamupacaare.na mantra"sabdaprayoga.h || 269 || asyaa"scaupaadhika eva bheda ityaaha- kaaryabhedaadadhi.s.thaanava"saadekaiva pa~ncadhaa | saa bhaati bindu"saantyaadipa~ncaadhi.s.theyagocaraa || 270 || bindu"saantyaadibhuvanaadhi.s.thaanaadasya ii"saanaadibheda ityukta.m praageva | etadeva prapa~ncayati- bindu.h "saanti.h kalaa vidyaa prati.s.thaa saniv.rttikaa | bhogasthaanaani pa~ncai.saa.m bindusa.mj~naa "siveritaa || 271 || nanu "saantyaadibhuvanacatu.s.tayameva bhogasthaanamityuktam, satyam, "saantyatiitaruupasya parabindorlayaavasthaaruupatve.api s.r.s.tyaarambha eva tadbhuvanotpattestadapyatra bhogasthaanatayetyuktamityavirodha.h || 271 || ata evaasaa.m bindukalaanaa.m kaara.naavasthaayaa.m layaruupatvena parabindusa.mj~netyaaha- kalaanaamavibhaago.aya.m pa~ncaanaa.m bindusa.mj~nita.h | tadgocaraa paraa muurtiraparaa kaaryagocaraa || 272 || paraa muurtirbindvadhi.s.thaatrii layaavasthaa "sakti.h, kaaryaadhi.s.thaatrii tvaparaa "sivasya muurtirityartha.h || 272 || eva.m ca- yaa tasya vimalaa "sakti.h "sivasya samavaayinii | saiva muurti.h kriyaabhedaat saadaakhyaa tanurucyate || 273 || samaveta"saktireva bindupari.naamasya niv.rttibhuvanaadhovartina.h sadaa"sivabhuvanasyaadhi.s.thaanaadadhikaara.m kurvaa.nopacaare.na tasya sadaa"sivaakhyaa tanurucyata ityartha.h || 273 || diik.saadinaa tattadbhuvanapraaptaanaa.m satya eva bheda.h, tadadhi.s.thaatryostu "siva"saktyo.h kaaryabhedaad bheda ityuktamityaaha- mahaamaayaa samaakraantaa "sivena bala"saalinaa | bhogasthaananivi.s.taanaa.m nirmalaanaa.m "sivaatmanaam || 274 || tanubhogendriyasthaanavij~naanaadi karoti yat | tatkaarya.m saa kriyaa"saktirasaavapi tathocyate || 275 || "siva"saktik.sobhitaa mahaamaayaa yadyat kaaryamutpaadayati, tatra tadadhi.s.thaatryo.h "siva"saktyo.h kaaryabhedena sthaanabhedenopacaaraat tattatsa.mj~naa bhavati | yathaa "saantibhuvanaadhi.s.thaanena tadutpaade ca "saktirapi "saantisa.mj~naa, "siva"sca "saantasa.mj~na.h | ityevamanyatraapi dra.s.tavyam | tadukta.m "sriimanm.rgendre- kintu ya.h patibhedo.asmin sa "saastre "saktibhedavat | k.rtyabhedopacaare.na tadbhedasthaanabhedata.h || (vi0 13|164-165) iti || 274-275 || etadeva prapa~ncayati- sarvaj~naanakriyaaruupaa "saktirekaa hi "suulina.h | icchaaj~naanakriyaadyaa yatprabhavaa.h kaaryayonaya.h || 276 || yatprabhavaa yadiiyaa icchaaj~naanaadyaa avasthaa.h kaaryayonaya.h, kaaryopaadhik.rtaa ityartha.h || 276 || ittha.m "saktireva "sivasya muurtistatkaaryavi.sayetyuktam, idaanii.m bhogaadhikaaratattvavaasinaamuktavad baindavaanyeva "sariiraadiiniityaaha- ii"svaraa.naa.m "sivaanaa.m ca mahaamaayaamayaastathaa | dehendriyaadaya.h "suddhaa.h subhagaa.h svadhikaarakaa.h || 277 || tatkaari.nii tu- seya.m kriyaatmikaa "sakti.h "sivasyaavyabhicaari.nii | tatsa.mbandhaacchivo.a"se.sakaaryaa.naa.m heturucyate || 278 || adhikaaraavasthocyate- sa bindoravatiiryaa.nusadaa"sivasamaav.rta.h | patik.rtyaadhikaare.su sadaa"sivamahe"svaraan || 279 || sampre.sayanna"se.saadhvamuurdhani bhraajate prabhu.h | avataara.na.m caatrodyogaavasthaaparityaagena prav.rttatvam, prav.rtti"sca sa.mskaarya sadaa"sivaan vidye"svaraa.m"sca yathaakrama.m svabhuvanabhoge.sva"suddhaadhvaadhikaare ca niyojanam | ata eva prabhavana"siilo.a"se.saadhvaadhi.s.thaataa bhraajate sadaa"sivaakaare.na dhyeyataa.m praapnotiityartha.h || 279 || tadeva dhyeyaakaaraadhi.s.thaana.m dar"sayati- pa~ncasrotomukha.h "saanta.h prabhu.h "sakti"siraa.h "siva.h || 280 || d.rkkriyecchaavi"saalaak.so vij~naanendukalaanvita.h | ii"saanamuurdhaa pu.mvaktro da"sadigbaahuma.n.dala.h || 281 || aghorah.rdayo vaamaguhyo jaatatanuujjvala.h | prav.rttimaanaya.m deva.h sakala.h sarvapaavana.h || 282 || atra ca pa~ncasrota"s"sabdena mananatraa.naruupaayaa.h "sakte.h pa~ncaavasthaabhedaa ucyante || 280-282 || ittha.m vindvavasthaadhi.s.thaanabhede.api "siva"saktyorekatva.m pradar"syopasa.mharati- eka eva "sivastadvacchaktirapyavikaari.nii | layabhogaadhikaare.su tau hi cinmaatraruupi.nau || 283 || idaaniimanekatvamevaupacaarikametayo.h prakaaraantare.na dar"sayitu.m tattadavasthaabhaajaamaatmanaa.m vaastava.m bhedamaaha- tathaahi vimalodaaragabhiire cinmahodadhau | svaatmani praviliiyante tenaike samadhi.s.thitaa.h || 284 || pari.natamalaa.h kecidaatmaanastena "sivenaanugraahake.na samadhi.s.thitaa anugraha"saktyaa mocitaa.h santo vimalataranirati"sayasarvaj~natvasarvakart.rtvasamudraruupe svaatmani svaruupe liiyante ti.s.thanti, tadanugrahaat tatsaamyaruupa.m mok.sa.m bhajantiityartha.h | na tu "sivaatmanyaikya.m te prayaantiiti vyaakhyeyam, advaitasya praageva ni.sedhaat | ete ca layaavastha"sivasamatvaallayaavasthaabhaaja ucyante || 284 || vij~naanakevalino.apyapari.natamalamaayottiir.natvaanmahaamaayaa-"sritatvaadbhogahiinatvaacca layaavasthaabhaajo nirvyaapaaratvaaducyanta ityaaha- "sivena nibh.rtaatmiiya"saktayo.anye vi"serate | bhogaavasthaabhaaja aaha- samaali"ngya mahaamaayaamapare v.rtti"saaliniim || 285 || tatsa.mparkasukhaikaagrabuddhayo bhogalampa.taa.h | "saantyaadibhuvanaruupe.na pari.nataa.m mahaamaayaamaa"sritya vartanta ityartha.h || 285 || adhikaarabhaajo.apyaaha- tathaa pare paravyoma samaa"srityaadhvamuurdhani || 286 || kurvanti pa~ncak.rtyaani patyuraaj~naanuvartina.h | anantaadaya.h "suddhaadhvamuurdhani paravyomamahaamaayaabhuvanaanyaa"sritya "sivaaj~nayaa pa~ncak.rtyakaari.no bhavantiityuktam || 286 || tata.h sa te.saameko.api layabhogaadhikaari.naam || 287 || adhi.s.thaat.rtayaa bhedamaupacaarikam.rcchati | tadvadeva mataa "saktistayorbhedo.adhunocyate || 288 || tayo.h "siva"saktyo.h parasparabheda.h kathyate || 287-288 || tameva bhedamaaha- "suddhe.adhvani "siva.h kartaa kaara.na.m "saktiraa"sritaa | samaa"sraya.h sa vij~neya.h svani.s.thaghanacinmaya.h || 289 || dharmadharmitayaivaanayorbheda.h || 289 || tatra ca dharmisvaruupa.m j~naana.m svani.s.thameva, vi.sayagraha.nasaamarthyaruupa.m tu dharmatayocyata ityaaha- saa tu sa.mvida"se.saarthagraha.ne lampa.todayaa | paramai"svaryaruupaa ca mahimaa vyaaptiruupi.nii || 290 || tata"sca- mahe"svaro mahaane.sa sarvaarthavyaapakastayo.h | sarvavi.sayavyaapakasaamarthyayuktatvaacchiva.h sarvaarthavyaapaka.h | uktaarthameva praka.tayati- tayoriti || 290 || paraanapek.sa.m ruupa.m yadvij~naana.m "sivasa.mj~nitam || 291 || tasya "sakti.m paraapek.sa.m ruupamaahurvipa"scita.h | paraapek.sa.m vi.sayaapek.samityartha.h || 291 || kuta eva.m kalpyata iti cedata aaha- aakaaradvayasa.mvittira"se.sasyaapi vastuna.h || 292 || paraapek.saanapek.saabhyaamasti "sakti.h "sivaa"srayaa | ja.davi.saye daahakasyaagnerdaahyasya sannidhau dahanasaamarthyadar"sanaat, anyathaa tadanabhivyakte.h, cidvi.saye ca aatmani vi.sayagraha.naruupasya svani.s.thasya grahiit.rsvaruupasya svasa.mvedanasiddhatvaadetat siddhamityartha.h | ata"scaasti "saktiriti || 292 || yadyevamaatma"sakterasyaa.h "siva"sakte.h ko vi"se.so.ata aaha- nityoditaanavacchinnavibhuuterii"svarasya yat || 293 || j~neyaadhi.s.theyakaaryaadau na tu hetvaadika.m param | tena "sakti.h paraapek.sa.m ruupamii"sasya yujyate || 294 || nityamuktvaadii"svarasya j~neyaadivi.saye "saktivyatireke.na na buddhyaadikara.naapek.saa, aalokaadisahakaaryapek.saa ca | ata.h "saktireva tasya paraapek.saaruupa.m naanyat | baddhaatmanaa.m tu "saktyaakhya.m vi.sayaapek.sa.m svaruupamaatramevaasau kaaryaadiheturna bhavet, te.saa.m kaaryaadau kara.naadyapek.saadar"sanaadityaaha- na sarvasya paraapek.sa.m ruupamaatramasau bhavet | kaaryaputraadiruupaa.naamanyathaivopalambhanaat || 295 || "sivasyeti paa.the kevalasya "sambhorj~naana.m na svaruupamaatrani.s.thameva, kintu vi.sayaapek.sameva kaaryaadihetu.h | na tu baddhaatmanaa.m d.r.s.takaaryaa.naa.m putraadiinaa.m pitraadervi.sayaadisaapek.se.naiva j~naanaadinotpattidar"sanaadityartha.h || 295 || ato ne"svarasyaapi nirvi.saya.m graha.naatmaka.m j~naana.m sa.mbhavatiityaaha- na tu nirvi.saya.m j~naana.m tadeva vi.sayagraha.h | yadyeva.m vi.sayasannidhaana eva graha.naruupasyotpattidar"sanaad dharmasvaruupasyaanityatvaprasa"nga.h ? tanna, "sivasya sarvadaa bindvaadernityasya vi.sayasya graahyatvaat, graha.nasaamarthyasya grahiit.rsamavetatvena sarvadaa.avasthaanaacca | nanvaatmanaa.m niilaadij~naanavinaa"sena piitaadij~naanasya krame.notpattidar"sanaat tatsaamarthyasyaapyanityatva.m lak.syate ? ata aaha- virodhenaatha paryaayaannaivamapyavinaa"si yat || 296 || na"svaraa.naamaya.m dharmo ya.h kaale naanyathodaya.h | niilaadyadhyavasaayaruupaad bhinnasya piitaadhyavasaayaruupasya bauddhasya j~naanasya vinaa"sitvaat parasparavirodhaacca paryaaye.notpattaavapi tattatsukhaadiruupabuddhigraha.nasaamarthyasya sarvadaa grahiit.rsamavetatvena sa.mvedanaadavinaa"sitvameva, ato bauddhasyaivaayamanyathaa | pari.naama.h || 296 || tata"sca- avinaa"si ca tannityami.s.tamasmaad vibhidyate || 297 || "saktiraa"srayata.h "sambho.h sa ca tasyaastatastathaa | tadapyaatmasaamarthya.m "sivasaamarthyavannityame.s.tavyam | eva.m ca "siva"saktyoraatmabhedaabhaave.api dharmidharmabheda.h satya evetyaaha- asmaaditi | tatastasmaat kaara.naat tathaa dharmaatmikaiva "saktirityartha.h || 297 || atra paraa"sa"nkaa- kaaryopaadhiva"saacchaktisa.mj~naa syaadapi cidghane || 298 || na tu "sakti.h paraapek.saa vastuto.astiiti kecana | dharmiruupameva paramaartha.m na tu dharmaruupamityartha.h || 298 || atrottaram- kara.nena vinaa kaarya.m kurvan kartaa bhavediti || 299 || matire.saamayuktaiva yuktipratyak.sabaadhitaa | kulaalaadiinaa.m hi kart.r.naa.m kara.nena vinaa kart.rtvaadar"sanaat "sivasyaa.api kart.rtvaat kenaapi kara.nena bhavitavyam | tacchaktyaatmakameva | yadukta.m "sriimanm.rgendre- kara.na.m ca na "saktyanyat (vi0 3|4) iti | evamaatmanaamapi dehaspandaadau "saktireva kara.namityuktam || 299 || ki~nca, graha.naruupasya paramaarthasyaanabhyupagame sthitikaale.apyupaadhibhuutasadaa"sivatattvaadibindukaaryavi.sayiikara.naa-bhaavaadasya sadaa"sivaadibhedakalpanamayuktam | upaadhyagraha.ne.apyetadbhedopacaaraabhyupagame sarvadaivaadhikaaraavasthaa bhavet, na tu layaavasthaa, vi"se.saabhaavaadityaaha- ki~ncaag.rhiitamapi cedupaadhi.h kaaryamii"situ.h || 300 || sadopahitabhaavena nirupaadhi.h katha.m "siva.h | bindvaadyagraha.ne tatk.sobhaadyapyasya na yuktam, aj~naatasya kara.naasa.mbhavaaadityaaha- katha.m vaaya.m bhavet kartaa kaara.naj~naanavarjita.h || 301 || ki~ncaa.a.atmanaamapi "sivasamaanagu.natvaaddharmiruupatvaad- dharmaruupaj~naanaanabhyupagame sukhaadisa.mvedanaruupo bhogo na sambhavatiityaaha- puru.so vaa katha.m buddhi.m pa"syet "saktyaa tayaa vinaa | eva.m ca sati- idamandhatama.h k.rtsnamantaraa "saktidiipikaam || 302 || jaayetaanyacca bhagavaana"sakta.h ki.m kari.syati | "saktyanabhyupagame bhogamok.saartha.m sarvaprav.rtti"suunya.m jagad bhavedityartha.h || 302 || tata"sca- ananyaapi tathaa "sambhorvibhinnaa "saktiri.syate || 303 || yathaa masuuraatva(rastva)"ngu.s.thaannaapi bhinnoktahetubhi.h | yathaa masuuraakhyo dhaanyavi"se.so.a"ngu.s.thaakhyastajjaatiiyo.api kenaapyaakaare.na bhidyate, eva.m "siva"saktyorvastvantaratvaabhaave.api dharmidharmatayaa bheda.h siddha.h | atra ca samaanajaatiiyatvenaikyamabhyupagamya ittha.m d.r.s.taantatvamuktam, vastuto.a"ngu.s.thamasuurayorbhedaat | ittha.m "siva"saktyordharmidharmatayaa bhede.api taadaatmyasa.mbandhaannaatmaantaravad bheda ityaaha- naapi bhinnokteti || 303 || ittha.m "sakti"saktimatoraatmaantaratvaabhaave.api dharmidharmatayaa bheda.m pratipaadyopasa.mharati- ananyaa.api vibhinnaa.ata.h "sambho.h saa samavaayinii || 304 || svaabhaavikii ca tanmuulaa prabhaa bhaanorivaamalaa | nanu bindvaakhyayaiva "saktyaa "siva.h kaarya.m kari.syati, kimanayaa ? ata aaha- nahye.sa bhagavaan "saktyaa svaatmano.atyantabhinnayaa || 305 || kadaacit kurute ki~ncinnaapi jaanaati ki~ncana | bindorupaadaanatvena bahira"ngatvaadacetanatvaacca cidruupayaa svasamavaayinyaa "saktyaa vinaa "sivo na bindvaadivastu vi.sayiikartu.m tatk.sobhaadi cotpaadayitu.m "saknoti, kumbhakaaraaderapi cicchaktiyuktatvenaiva dar"sanaat || 305 || yadyeva.m "saktyaa vine"svarasyaapyaki~ncitkaratvaat saiva jagatkaara.natvenaastu | yadaahu.h- yayaa vinaa na sarvaj~na.h so.api tasyai namo.astu te iti, tanna, "sakterdharmatvenaa"sraya.m vinaa.avasthaanaasa.mbhavaat | tadaa"sraya.h sa e.sa "saktimaan sa"nkalpamaatre.na vi"svakartetyaaha- anaahitavi"se.so.api heturdevo mahe"svara.h || 306 || idaanii.m kart.r"saktyaa bhedopacaare upaadhibhuuta.m paaramaarthika.m kaaryabhedamaaha- kaaryabhedo.api kaaryasya syaadavasthaavi"se.sata.h | etadeva prapa~ncayati- bindu.h praliinakaaryo.asau "siva"saktisamiirita.h || 307 || sargaaya sthitaye sra.s.t.rprapa~ncavilayaaya ca | cirasthaapitavi"svo hi bindureva pravartate || 308 || avasthaabhedamaasaadya gha.tamaarabhate yathaa | m.rdavasthaantaraapattyaa puurvamevamasaavapi || 309 || prabhu"saktisamaakraantastattadv.rttivi"se.sata.h | kaaryabhedaaya gha.tate nirvikaare.api "suulini || 310 || anaapannavikaaro.api yathoktakramabhaavinaam | bhedasa.m"so.sacuur.naanaamavasthaabhedajanmanaam || 311 || vidhaataa kamalasyo.s.nagabhasti.h syaat tathaa "siva.h | kartaa sargaadikaaryaa.naamavikaaro.api "saktimaan || 312 || nanu kimarthamasau s.r.s.tyaadikaarya.m karotiiti cet, pa"svanugrahaayeti bruuma.h | yadyeva.m sarvaanugraahakatve.api "siva.h katha.m ke.saa~ncideva mok.sa.m karoti na sarve.saam, ayamevaasya svabhaavo vaa tarhyanta.h raagadve.sayukta.h syaat | ata aaha- yathaa madhuucchi.s.tam.rdoranapek.sa.h k.sa.nena ca | dravataa"su.skataaheturavikaaro.api bhaaskara.h || 313 || tathaa samaasamaatmiiyapu.nyaapu.nyaakhyakarma.naam | a.nuunaamavikaaro.api bandhamok.sakara.h "siva.h || 314 || satya.m sarvaanugraahaka.h "siva.h | na caasya raagaadirvidyate, anaadimalarahitatvaat | bandhamok.sakart.rtva.m caatmanaameva, yogyatvaadityuktam | tata"sca yathaikaakaara evaarka.h svasannidhaanena dravatvayogyasya madhuucchi.s.tasya dravataa.m "so.satvayogyaayaa m.rda.h "su.skataa.m ca karoti, tathaa "sivo.api pakvamalaanaa.m mok.sayogyaanaa.m mok.sa.m karoti, apakvamalaanaa.m bandhayogyaanaa.m tatpaakaartha.m bandha.m karotiityavirodha.h | ata"scaatra pu.nyaapu.nyaakhya"sabdena- na h.r.syatyupakaare.na naapakaare.na kupyati | ya.h sama.h sarvabhuute.su jiivanmukta.h sa ucyate || iti nyaayenopakaaraapakaaraatmaka.m karmadvayamucyate | tayormalaparipaakava"saat saamyabuddhau satyaa.m mok.so bhavati, tadabhaave tu bandha eva | na tva"scamedhabrahmahatyaadi-ruupau pu.nyaapu.nyau, tayo.h saamya.m mok.saheturiti vyaakhyeyam, "saastravirodhaat, taad.r"sasya karmasaamyasya sa.msaaraavasthaayaamapi sa.mbhavaat, svanaa"samaatra eva caritaarthatvaat | samastakarmasaamyasyaapi vij~naanakevalitvamaatra eva hetutvaat, mok.sahetutvaasambhavaat, malaparipaakasyaiva proktakarmasaamyacihnaanumeyasya diik.saadvaare.na mok.sahetutvasambhavaaccetyaadi vistare.naasmaabhirukta.m m.rgendrav.rtti-diipikaayaam | saadhita.m ca gurubhi.h "sriimatsvaaya.mbhuvakira.namata"n-gaadiv.rtti.sviti tato.avadheyam || 313-314 || ata"sca- parasparavirodhena nivaaritavipaakayo.h | karma.no.h sannipaatena "saivii "sakti.h patatya.nau || 315 || viruddhaphalayora"svamedhabrahmahatyaadidharmaadharmaruupayo.h svargabrahmalokaphalayordharmaruupayoraviiciirauravaphalayorvaa.adharma-ruupayo.h karma.no.h sannipaate sati "saivii "sivatvadaayikaa.anugraahikaa "saktiraatmani na patati, tasyaa malaparipaaka eva paata"srava.naat | kintu rodha"saktireva niyatidvaare.na viruddhakarmak.sayaartha.m patati | tadukta.m "sriimanmata"nge- dharmaadharmavipaake.asmin (vi0 13|15) ityaadinaa diik.saayaa eva malaparipaakaavinaabhuutaayaa.h karmak.sayadvaare.na mok.sahetutvam | yadukta.m "sriimatkira.ne- anekabhavika.m karma dagdhabiijamivaa.nubhi.h | bhavi.syadapi sa.mruddha.m yeneda.m taddhi bhogata.h || (6|19) iti | malaparipaake satyanugraahikaayaa.h paata.h || 315 || tasyaa.m patitamaatraayaa.m nirdhuutaghanasa.mv.rti.h | pra"saantamalakaalu.syamaatmaanamanupa"syati || 316 || malaavara.naapagamaat tadvimukta.m sarvaj~natvaadiruupamasya prakaa"sata ityartha.h || 316 || tadaiva hi vimukto.asau yadaaghraata.h "sivecchayaa | diik.saakhyayaa "siva"saktyaa sp.r.s.to mukta eveti || diik.sottarakaala.m caarabdhakaaryabandhak.sayaartham- nityanaimittikenai.sa karma.naa vartate param || 317 || tatraapi- anenaiva "sariire.na paraa.m vyaaptimakha.n.ditaam | praapnuvanti mahaadhiiraa dhanyaa hi "sivayogina.h || 318 || yogaabhyaasaadatraiva sarvaj~natvaadi.h prakaa"sata ityartha.h || 318 || prasa"ngaacchivayogimaahaatmyamaaha- sa punaati d.r"saa vaacaa cara.nena kare.na ca | nadiijanapadodyaanapuraadiini svaliilayaa || 319 || ki.m puna.h "sara.naayaata.m bhavabhiitamima.m janam | idaanii.m prakara.nakartaa svagurunamaskaara.m karoti- namastathaavidhaayaasmadgurave "sivatejase || 320 || nidhaye yogaratnaanaamanantaphaladaayinaam | keneda.m prakara.namaaracitamityatraaha- raamaka.n.thak.rtaalokanirmaliik.rtacetasaa || 321 || ratnatrayapariik.seya.m k.rtaa "sriika.n.thasuuri.naa | "sriiraamaka.n.thaasadv.rtti.m mayaivamanukurvataa | ratnatrayapariik.saartha.h sa.mk.sepe.na prakaa"sita.h || 322 || || ratnatrayapariik.saa samaaptaa || yenaakaari kavii"svare.na rasavaanaa"scaryasaaraahvaya.h paa.sa.n.daapajaya"sca kaavyatilako bhaktaprakaa"sastathaa | naa.tye.svabhyudaya"sca sundaragiraa "saive.su sadv.rttaya- stenaaghora"sivena saadhu racitaa ratnatrayollekhinii || ityaghora"sivaacaaryaviracitaa ratnatrayollekhinii sampuur.naa ||