################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## ratnatrayaparIkSA ## ## From the ASTaprakaraNam edited by kRSNa zAstrI ## ## First published in DevasAlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Harvard-Kyoto transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## ratnatrayaparIkSA zrIkaNThasUripraNItA aghorazivAcAryakRtaratnatrayollekhinyA sametA zivaM zivakaraM natvA siddhAntArthaprakAzakam | ratnatrayaparIkSArthaH saMkSepeNa prakAzyate || kaizcid vedadRzA'paraiH kuladhiyA nyAyAnuvRttyetarai- ranyaizca svamanISayA malinitaM mohena ratnatrayam | tasmAt karNavibhUSaNAya viduSAM bhUyo'pi sadvyAkriyA- zANollekhanasaMskRtaM tadadhunA so'haM karomyujjvalam || namaH zivAya zaktyai ca bindave zAzvatAya ca | gurave ca gaNezAya kArtikeyAya dhImate || 1 || atra ca pUrvArddhena prakaraNapratipAdyaM ratnatrayaM prastAvayan praNamati | uttarArdhena sakalasaMhitAnAmavatArakatvena guruM bhagavantaM zrIkaNThanAthaM sarvavighnApahaM ca gaNapatiM siddhAntazAstrazravaNavizeSitajJAnaM ca kArtikeyamasyaivAvighnaparisamAptyarthamabhivandate || 1 || tadeva vastutrayaM vyAkhyeyatayA pratijAnIte- binduzaktizivAkhyAni trINi siddhAntasAgarAt | samuddhRtya satAM dhartuM hRtkaNThazravaNe sadA || 2 || karNayoH zravaNena, kaNThopalakSitavAgindriye pAThena, hRdyavadhAnena satAM dhartuM bindvAdIni ratnAni siddhAntasamudrAduddhRtya || 2 || ratnAni vAGmayaiH sutrairnibadhyante mayA tataH | kSantumarhanti tatsanto nAsUyA paricArake || 3 || vAGmayaiH sUtrairmayA nibaddhyante | loke hi karNAdyavayaveSu dhAraNArthaM ratnAni sUtrairbaddhyante | tasmAt sadArAdhanapravRtte mayyasUyA na kartavyeti || 3 || eSAM ca bindvAdInAM ratnasAdharmyAd ratnazabdavAcyatvamityAha- raJjanAt sarvatattveSu rAgAdebhyo'dhikArayoH | IzvarANAM zivAnAM ca dhAraNIyatayA dhiyA || 4 || puMsAmapratighodAramarIcinicayena ca | ratnAnISTavidhAnAcca bindvAdyAH zivazAsane || 5 || ratnAni yathA loke rAjante mahArghatayA prakAzante, samIpavartinAM ca rAgamutpAdayanti, puruSaizcAvayavairdhAryante, dIptimantISTavidhAyIni ca bhavanti; yathA bindvAdayaH padArthAH sarveSu zaktyAdiSu tattveSUpAdAnatayA'dhiSThAtRtvena ca prakAzante, IzvarANAmanantAdInAM zivAnAM ca sadAzivAdipadasthAnAmAtmanAmebhyo hetubhUtebhyo yathAsvamadhikArayoranugrAhyAnugrAhakatvarUpayoH sadA rAgo bhavati, puruSANAM caite dhiyA dhyeyatayA dhAryante, apratihatavilakSaNatejaso bhuktimuktyAkhyAbhISTapradAyinazca bhavanti | tasmAdete'pi zivazAstre ratnAni, procyanta ityadhyAhAraH | apratihatavilakSaNatejastayA caiSAmatizayaM darzitam || 4-5 || ratnatrayaM samAzritya vartate tattvasaMhatiH | adhvaitatprAptaye SoDhA karNyate parameSThinA || 6 || tatra zuddhatattvasaMhatirbindumupAdAnatvena, zivaM kartRtayA, zaktiM ca tatkaraNatayA saMzritya vartate, upAdAnAdi vinA kAryotpattyasaMbhavAt | azuddhAyAM ca zivazakto eva paramparayA kartRkaraNe, binduzca nivRttyAdikalAdvAreNAdhAra iti vakSyAmaH | atra bubhukSUNAM bhautikadIkSAbhAjAM sAdhakAnAM vicitrabhuvanabhogAtmanA pariNato binduH prApyaH, zivastu zaktyavinAbhUto naiSThikadIkSAbhAjAM mumukSUNAm | tatprAptaye ca kalAdiSatprakAro'dhvA zivena zAstreSu varNyate || 6 || eSAM cAdhvatvamupariSTAt sAdhayiSyati, idAnImasya dIkSAdAvupayogaM darzayati- etadeva mataM bIjaM trayaM dIkSApratiSThayoH | etadaparijJAne dIkSApratiSThayorazakyAnuSThAnatvAdida-meva tayormUlamityarthaH || etadeva sphuTIkaroti- yogAzca vividhAH karma nityanaimittikaM yathA || 7 || jJAnAni siddhayo mokSA api tasyAvabodhanAt | etadeva parA kASThA mokSAkhyANorvicArataH || 8 || yogAH sAlambanAdayaH | nityaM pUjAdi | naimittikaM dIkSAdi | jJAnAni tadviSayANi pazupAzapativiSayANi ca | siddhayaH aNimAdyAH | mokSaH zivasAmyaM sadAzivAdipadaprAptizca | yaduktaM zrImanmataGge- mokSaH saptaprakAro'yam, (yo0 5|67) iti | etatsarvaM tajjJAnAt siddhyatIti | kiJca, etatprAptirevANoH parA kASThA, paramokSa ityarthaH || 7-8 || tatazca- zrotavyametadAptoktyA mantavyaM copapattibhiH | dhyeyaM ca yogamArgeNa zaktipAtoditAtmabhiH || 9 || zaktinipAtAnmalaparipAkAvinAbhUtAduditAtmabhirUrdhva-padonmukhacetobhiH | anena caiSAmAgamAnumAnayogipratyakSa-siddhatvaM sUcayati || 9 || kA punaratrAptoktirata Aha- Aptoktiratra siddhAntaH ziva evAptimAn yataH | na tAbhyAM sadRzaH kazcicchreya AptividhAyakaH || 10 || siddhAntazabdaH paGkajAdizabdavadyogarUDhyA zivapraNIteSu kAmikAdiSu dazASTAdazasu tantreSu prasiddhaH | tatastAnyevAbAdhitatvAt pramANAnIti bhAvaH | kuta ityatrAha- ziva evAptimAn yata iti | nanu kaNAdapataJjaliprabhRtayo'pyAptA evetyata Aha- na tAbhyAmiti | satyam, te'pi svaviSaye vastunyAptA eva, kintvasarvajJatvAt teSAM tatpraNItAni ca zAstrANi tadaviSayeSu bindvAdiSu vastuSu na pramANIbhavitumarhanti, zivastu niratizayasarvArthajJAnakriyatvAt paramAptaH, tatpraNItAni ca zAstrANi sArvA'nyAgamaprApyasthAnapradarzanapUrvakaM tadanadhigatArthagantRtvAdabAdhitatvAcca pramANAnyeva | yadAhuH- anadhigatArthagantR pramANam iti | tatastena zivena tadAgamena ca sadRzaM na kiJcicchreyasaH sAdhakamasti | nanu nityatvAdevAgamAnAM prAmANyaM nAptapraNItatayeti mImAMsakAH, tadayuktam, racanAyAH kartAraM vinA ghaTAdivadutpattyadarzanAt | ityAdi vistareNa sAdhitamasmAbhirmRgendravRttidIpikAyAmiti tata evAvadhAryam || 10 || yadyevaM vAmAdayo'pi zaivatvena prasiddhAH zivakRtA eva, tanna, parasparaviruddhArthAbhidhAyitvena teSAM zivAkRtatvAt | yadAhuH- (pUrvatanI 135 pRSThasthA prathamA TippaNI draSTavyA |) sugato yadi sarvajJaH kapilo neti kA pramA | athobhAvapi sarvajJau matibhedaH kathaM tayoH || iti | prasiddhistu teSAM zivAdhiSThitAtmAntarapraNItatvenetyavirodhaH | etadevAha- siddhAnta eva siddhAntaH pUrvapakSAstataH pare | Aptastu ziva evaikaH zivAnye tvazivA matAH || 11 || zivatvaM cAtra sarvajJatvasarvakartRtvamabhipretam || 11 || tatazca- siddhAntaH sevyate sadbhiH zaktipAtapavitritaiH | kAmakAritayA'nyaistu nindyate pazuzAstravat || 12 || etadeva zaktipAtacihnatvenoktaM zrImanmRgendre- yeSAM zarIriNAM zaktiH patatyavinivRttaye | vinivRttaye | teSAM talliGgamautsukyaM muktau dveSo bhavasthitau || bhaktizca zivabhakteSu zraddhA tacchAsake vidhau | (vi0 5|4-5) iti | tatazca zaktipAtAnantarabhAvinyA dIkSayA pavitritaiH zodhitaiH siddhAntaH sevyate | yaduktaM zrImatkiraNe- tIvrazaktinipAtena guruNA dIkSito yadA | sarvajJaH sa zivo yadvat (vi0 1|21) iti || 12 || asya ca pazujananindayA na prAmANyavyAhatirastIti dRSTAntenAha- nahi kastUrikAmodaH puruSaiH pratihanyate | hetubhiH sAdhyate kintu dhanyairAghrAyate sadA || 13 || tadIyadIkSAdyupayogitayA zivAdiparijJAnaM bhogamokSArthibhiH kAryam | tajjJAnaM ca siddhAntAbhyAsena, tadabhyAsazca zaktipAtAvinAbhAvinyA dIkSayA siddhyatItyuktam || 13 || atra kecidAhuH- mimanenAsatyabhUtena zivAdivastukathanena tatparijJAnasAdhanakathanena vA, sarvaM khalvidaM brahma (chA0 u0 3|14|1), eko vazI sarvabhUtAntarAtmA (kaTho0 5|12) ityAdizrutibhiH paramAtmaiva cidAkAraH satyabhUtaH | sa eva zivAdizabdavAcyo nAnyatkiJcidasti | tataH paramAnandasvarUpasya tasya yathAvadavabodha eva mokSaheturiti | tAn pratyAha- vedAntaizca kulAmnAyaistathAnyaiH pratipAdyate | AnandavipralabdhAnAmAnandopahitA citiH || 14 || yadetadvedAntAdizAstrairanyaizca zAktAdibhizcitizcaitanyAt-makameva vastu pAramArthikam, tasyAzciterAnandopahitAyAH paramAnandasvarUpAyA avabodha eva mokSaheturiti pratipAdyate; tadAnandavipralabdhAnAm AnandaM brahma (bR0 u0 3|9|34) iti zrutigatasyAnandazabdasya paripUrNatArthasya sukhArthatAbhrAntyA vipralabdhAnAmapariNatamalAnAmeva zobhate, nAnyeSAmasmadA-dInAM zivAnugRhItAnAmiti bhAvaH | tathA hyAtmaikatvaM tAvat sAdhayitumazakyam, anekatvapratipAdakAnAM zrutInAM sambhavAt, ekatvazrutInAmanyaparatvAdanekatvajJApakasya dRzyamAnasya jananamaraNAdipratiniyamasyAnapahnavanIyatvAcca | teSAM cAtmanAmasvAtantryasya darzanAd baddhatve sati teSAM bhogamokSakartA zivaH, tadupAdAnAdayazcAgamenAnumAnena siddhA ityAdivistareNAsmAbhirmRgendravRttidIpikAyAM darzitam, sAdhitaM ca rAmakaNThAdibhirmataGgavRttyAdAviti tato'vadhAryam | granthavistarabhayAnnAtra prapaJcyate || 14 || ata evAtmaviSayaM vijJAnamapi tattacchAstraprasaktAnAM yathAvanna saMbhavatItyAha- cinmahodadhigAmbhIryamavasIyeta sUribhiH | avagAhya parAnandalaharI yadi notkSipet || 15 || yadi hi proktavatparamAnandabhrAntikallolastAnnotkSipati, tato vidvadbhizcinmahodadherAtmavargasamudrasya gAmbhIryaM sarvajJatvasarvakartRtvAtmasvarUpaM nityatvavyApakatvAnekatvAdi cAvagAhya pramANairviSayIkRtyAvasIyeta, nAnyathA | tattacchAstrakartRNAmasarvajJatvAt tadvacanAdetanna saMbhavatItyarthaH || 15 || kutaH punaretajjJAyate ? ata Aha- tadatra kathitaM sarvasrotasAM jyAyasi prabhoH | udakSeNordhvavaktreNa tatastadavadhArayet || 16 || taccAtmasvarUpaM vAmAdisamastazAstrasrotasAM madhyAdutkRSTe siddhAntAkhye srotasi kathitamiti tata evAvadhAryam | zivakRtatvena jyAyastvamevAsya sAdhayati- prabhorudakSeNordhvavaktreNeti | kathitamiti | vaktrazabdena vacanatrANarUpA zaktirucyate, paramArthataH zivasya dehAbhAvAt | atazcodakSeNodaGmukhenAnugrahapravRttenordhvasthitena ca zaktyAtmanA vaktreNa | binduzakternAdAdikrameNotpAdite zAstre prakAzitamityarthaH | nanvazarIrasya zAstropadezAnupapattiH ? tanna, jagatsRSTyAdivat saGkalpamAtreNa vidyezvarAdInAM zAstrAvabodhakatvAt || 16 || kiJca- hetUnapi parIkSAyai lakSayet tasya zAstrataH | nahyatra zemuSI zuddhA vipulApi pragalbhate || 17 || tasyAtmasvarUpasya parIkSaNamapi siddhAntoktaireva hetubhiH kAryamiti bhAvaH || 17 || itthaM prasaGgAdAtmasvarUpasya siddhAntaikagamyatvaM prasAdhya prakRtAnAM zivAdiratnAnAM zravaNamanananididhyAsanAni siddhAntAdeveti prAguktaM prapaJcayati- alaukikAni sUkSmANi gopitAni zivena ca | trINi ratnAni ko vetti siddhAnteta vinA svayam || 18 || hetUnapi kutarkAndhatamasArIn manISayA | tadvad yogaM ca ko vetti sabIjAbIjalakSaNam || 19 || tatra sabIjayogaH sadAzivAdyAkAraH sakalaviSayaH, nirbIjastu niSkalaviSayaH | anenaiSAmAgamAnumAnayogipratyakSagamyatvamapi darzayati || 18-19 || api ca- siddhAntaH sevitaH sadbhirapi kAnAn prayacchati | sarvAn sAdhakacittasthAnAptazcintAmaNiryathA || 20 || siddhAntAdeva sAdhakAnAM tattatsiddhasAdhanajJAnaM tadanuSThAnAt phalAvAptizcetyarthaH || 20 || itthaM siddhAntajJAnaphalaM pradarzya tadabhidheyArtha-prakAzakatvAdasyApi prakaraNasya tadeva prayojanamiti sUcayan abhidheyaparIkSAM pratijAnIte- tamAsevya mayApyeSA binduzaktizivAzrayA | parIkSA kriyate tatra bindurAdau nirUpyate || 21 || tatra bindusiddhimAha- jAyate'dhvA yataH zuddho vartate yatra lIyate | sa binduH paranAdAkhyaH nAdabindvarNakAraNam || 22 || vakSyamANavadvicitrabhuvanAdirUpatvena zuddhAdhvanaH kAryatvAt tadupAdAnaM binduH siddhyati | kiJca, zabdopAdAnatayApi tasya siddhirityAha- nAdavindvarNakAraNamiti | tatra nAdo nAmAbhidheyabuddhiheturbindoH prathamaprasararUpaH sUkSmo nAdazcintayA rahitatvena zrImatkAlottarAdyuktaH | binduzca tatkAryaM mayUrANDarasabinduvadavyapadezyaH parAmarzajJAnarUpo'kSara-bindustatraiva sUkSmatvenoktaH | arNazca varNaM AkAzavAyupra-bhavaH zrotragrAhyaH sthUlazabdaH | taduktaM tatra- sthUlaM zabda iti proktaM sUkSmaM cintAmayaM bhavet | cintayA rahitaM yattu tatparaM parikIrtitam || (1|8) || 22 || tatra zuddhAdhvano bhuvanAdyAdhAratvaM darzayitumAha- uttIrNamAyAmbudhayo bhagnakarmamahArgalAH | aprAptazivadhAmAnastridhA vijJAnakevalAH || 23 || trividhA hi pazvAtmAnaH- tatra malakarmamAyAyuktAH sakalAH, pralayAdyupasaMhRtakalAdayo malakarmayuktAH pralayAkalAH, vijJAnAdibhyaH karmaNo'pi kSayAnmalamAtrayuktA vijJAnakalAH | te punaH malaparipAkatAratamyAt zivaprasAdena bhagnakarmamalAkhya-mahArodhAH kiJcidavazeSitAdhikAramalatvAdasaMprAptaziva- sAmyAstrividhA eva vijJAnakevalino bhavanti || 23 || ke te bhedA ityAha- vidyAvidyAdhipatayaH pazupUrvAH sadAzivAH | tatra vidyAbhujaH pUrve mantrA vidyAzca nAmataH || 24 || tatra prathame vidyAtattvanivAsina ityAha- tatra vidyAbhuja iti || 24 || vidyezvaraniyojyAste saMkhyayA saptakoTayaH | teSAM purANi vidyAyAM vAmAdIni yathottaram || 25 || vidyezvaraniyojyatvaM caiSAmanugrahakaraNatvAt, vidyezvarANAM ca paJcavidhakRtyAdhikAritvAt || 25 || sphItAni nava jAtAni tanubhogendriyAdibhiH | etAni bhuvanAnyuttarottaraM viziSTabhogAdimantItyarthaH || athaitebhyo viziSTA vidyezA ityAha- madhyAH prazAntakaluSA vidyezAH zivatejasaH || 26 || adhikAramalopetAstattvamaizaM samAzritAH | zivArkakarasaMparkavikAsAtmIyazaktayaH || 27 || prazAntamalatvamadhikAramalayogitvaM zivAnugRhItatvaM ca mantrANAmapi samAnameva | zivatejasaH paJcavidhakRtyakAriNaH | yaduktaM zrImadraurave- sRSTisaMrakSaNAdAnabhAvAnugrahakAriNaH (1|15) iti || 26-27 || aSTAvanantapUrvAste yathApUrvaM guNAdhikAH | tathA purANi tatraiSAmanantaH paramezvaraH || 28 || aSTAvanantapUrvA iti | ananta-sUkSma- zivottama- ekanetra- ekarudra- trimUrti- zrIkaNThazikhaNDisaMjJAH | tatrezvaratattve teSAmaSTau bhuvanAni prAgvadeva | ata eSAmananta eva paramezvaraH || 28 || tatrANavaH pureSvAsan nApyanye tadvibhUtayaH | pare sadAzivasamAH patikRtyAdhikAriNaH || 29 || tattadbhuvanezvarArAdhanAdinA dIkSayA vA teSu bhuvaneSu yojitA AtmAnazca vidyante | ayaM ca nyAyo vidyAbhuvaneSu sadAzivAdibhuvaneSu ca vijJeyaH | yaduktaM sUkSmasvAyambhuve- yo yatrAbhilaSed bhogAn sa tatraiva niyojitaH | siddhibhAGmantrasAmarthyAt (39|2) iti | atha pazusadAzivAnAha- pare sadAzivasamA iti || 29 || mUrdhAnamadhvanaH prAptAH prasanne paramezvare | sadAzivazcAtrAdhikArAvasthaH ziva eva | tasya ca adhikArAdayo'vasthA aupacArikA ityuktam- adhikArI sa bhogI ca layI syAdupacArataH iti | saMskAryasadAzivAdInAM tu bhedo vAstava eva | ete ca sadAzivatattvasthasadAzivabhuvanavAsina ityAha- tattvameSAmasUtAGgapurabhogAdizobhitam || 30 || sadAzivamadhiSThAtRnAmnA te'pi sadAzivAH | ata evaiSAM dehAdayo'vAstavA eva, adhiSThAtustasya zivasya na pAramArthikA ityuktaM zrImatpauSkare- sAdhakasya tu lakSyArthaM tasya rUpamidaM smRtam iti || 30 || uktArthamupasaMharati- aSTAdazabhiradhvAyaM bhuvanaiH saha bhoktRbhiH || 31 || tribhizca tattvairuddiSTo vizuddhaH zivakartRkaH | eSa cAdhvA kAryatvAt zivakartRka ityarthaH | atra ca nivRttyAdibhuvanAnAM zaktizivatattvayozca sadAzivatattva evAntarbhAvo vijJeyaH || 31 || kAryatvAdevAsya zuddhAdhvanaH kenApi nityena kAraNena bhavitavyam, tacca bindvAkhyamityAha- sadAzivAditattvaugho nityopAdAnakAraNaH || 32 || vikAritvAdyathA kumbhastathA caiSa tatastathA | eSo'pi sadAzivAdiradhvA vikArI, tato nityopAdAnakAraNa iti || 32 || nanu ghaTopAdAnakAraNasya mRtpiNDasyAnityatvAdanenApi zuddhAdhvopAdAnenAnityena bhavitavyamiti dharmisvarUpaviparIta-sAdhakatvAd viruddho'yaM vikAritvAditi hetuH ? ata Aha- pArthivo'pi bhavet kumbho mAyopAdAnakAraNaH || 33 || sAkSAnmRdupAdAnatve'pi ghaTasya paramparayA mAyaivopAdAnakAraNamiti || 33 || kuta ityAha- vinAzotpattimattvAbhyAM pariNAmitayA tathA | ayamabhiprAyaH- utpattivinAzadharmiNAM hi vastUnAM ghaTakapAlAdyavAntarapariNAmatvenAvAntarakAryakAraNabhAve satyapi pRthivyAditattvAnAM paramparayopAdAnaM mAyAkhyaM nityaM paramakAraNamabhyupagantavyam, anyathA'navasthAprasaGgAt | uktaM ca zrImatsvAyambhuve- mAyAtattvaM jagadbIjamavinAzyavyayAtmakam iti || etadeva prapaJcena sAdhayati- yadyadutpadyate vastu tanmAyeyaM yathA kalA || 34 || utpattinAzau mAyeyadharmAvAha mahezvaraH | AptavAkyenApyetatsiddhamiti bhAvaH || 34 || idAnIM satkAryavAdadRSTyA kalAdyavasthAbhedenotpatti-vinAzavyapadezaM bhajantI mAyaiva kalAdikAryadvAreNa pariNamata iti darzayituM pariNAmazabdArthamAha- pariNAmo hi vastUnAM pUrvAvasthAparicyuteH || 35 || avasthAntarasaMprAptiH kSIrasya dadhibhAvavat | dadhnazca takravat tatra takrAvasthA nirUpyate || 36 || dRSTAntasvarUpanirUpaNAyAha- tatreti || 35-36 || sA hi- na dadhno nApi dugdhasya pUrvAvasthe hi te mate | dadhyavasthAyAM kSIrAvasthAyAM vA takrAvasthA nAstItyarthaH | tathA hi kSIrameva dadhyAdirUpeNa pariNamate, kSIraM naSTaM dadhyutpannamityAdivyapadezazca dRzyate | etadevAha- sadavasthaM hi vastvekaM pUrvaM kSIraM tato dadhi || 37 || asata utpattyasaMbhavAt sadeva dadhi kSIrAdabhivyajyate, sadeva takraM dadhno'bhivyajyata iti bhAvaH | ayaM ca satkAryavAdo'smAbhir-mRgendravRttidIpikAyAM vistareNa darzitaH || 37 || yathA caiSAM dadhinavanItAdyavasthApariNAmabhedena vicitrArthakriyANAM kAryANAM kSIramevopAdAnam, evaM tattvabhuvanAdibhedena vicitrapariNAmavatAM vicitrArthakriyANAM ca kalAdikAryANAM sAkSAt paramparayA ca mAyaiva paramakAraNamityAha- pazcAt takraM tathA mAyA vicitrapariNAmataH | tattvatAttvikabhAvAnAmupAdAnamanazvaram || 38 || yadyevaM kSIravat satvAtmanA pariNAmAdanityatvaM mAyAyAH, tanna, sarvathA dRSTAntAsaMbhavAt, pariNAmitvamAtra evAsya dRSTAntatvam | tatazca ghRtakITanyAyenaikadezenaiva mAyA pariNamata ityadoSaH || 38 || itthaM ghaTasyApi paramparayA nityopAdAnatvaM prasAdhyopasaMharati- tato nidarzanaM sAdhu prasiddhoktavizeSaNam | prakarSeNa siddhamuktaM nityopAdAnatvarUpaM vizeSaNaM yasya tat tathAvidhamiti | pArizeSikAnumAnenApi bindusiddhimAha- na mAyA nezvaro nANurna zaktiH zuddhavartmanaH || 39 || upAdAnamato binduH parizeSeNa labhyate | tatra mAyAyA anupAdAnatvaM sAdhayati- tathAhi mAyA yA teSAM kSobhitA'nantatejasA || 40 || jalAdikSitiparyantaM tattvajAtamasUta sA | teSAM madhyAd yA mAyA, sA hyacetanatvAdanantasAmarthya-kSobhitaiva svakAryamutpAdayati | yaduktaM zrImatkiraNe- zuddhe'dhvani zivaH kartA prokto'nanto'site prabhuH (vi0 3|27) iti || 40 || tatraiva hetUnAha- avizuddhajaDatvena mAyAmArgatayA tathA || 41 || duHkhAnuSaGgAnmAyeyakArmANavamalAnvayaiH | sakalANUpabhogyatvAt pariNAmodayairapi || 42 || yato'syA azuddhAdhvano'zuddhatve sati jaDatvam, yatazca mAyAmArgatvaM mohahetutvam, yasmAcca duHkhAnuSaGgaH, yatazca mAyeyairanAtmani AtmAbhimAnAdibhirmalaiH, kArmeNa sukhaduHkhamohahetunA viparyayAsaktyAdibhAvapratyayAtmanA malenANavena cANoranAdyAvArakeNa pazutvAkhyena saMbandhaH, bandhatrayayoginAmeva dehendriyAdijanakatvAt | ata eva yatazca sakalANUpabhogyatvaM bhuvanAdidvAreNa, yasmAcca vicitrakarmaphalabhogasAdhanatvena vicitrA anekavidhAH pariNAmodayAH pariNAmavRddhayaH, tasmAdanantena kSobhitA mAyA tAdRzaM kAryaM janayati, zuddhasya zivasya azuddhaviSaye kartRtvAyogAt | yadyevaM zivasyAsarvakartRtvaprasaGgaH ? tanna, sAkSAtkartRtvamatra niSiddhaM na tu prayojakakartRtvam, anantAderapi tadadhiSThAnaM vinA kartRtvAsaMbhavAt || 41-42 || etadeva prapaJcayati- mAyA jaDAntaravyAptA pariNAmavatI ca yat | niSpAdane kalAdInAM zarIrAdisamanvitam || 43 || puruSaM gamayedeva parAdhInamasaMzayam | suvarNamiva karmAraM makuTotpAdakarmaNi || 44 || yadyevaM zivasyApi zuddhaviSaye kartRtvAt zarIrendriyayogAdi-prasaGgaH ? tanna, tasya nityanirmalaniratizayasarvArthajJAnakriyA-yuktatvAt, azarIrasyApyAtmanaH svadehaspandAdau kartRtvadarzanAcca | anantasya tvadhikAramalayogAccharIrAdyapekSetyavirodhaH || 43-44 || atazca- saiSA vikalpavijJAnagocaraiva satI ca yat | kSobhyate'nantanAthena kumbhakAreNa mRd yathA || 45 || savikalpajJAnaviSaya eva zarIriNAM kartRtvaM dRSTamiti bhAvaH || 45 || kimata ityata Aha- savikalpavijJAnaM citeH zabdAnuvedhataH | savikalpakavijJAnamayaM ghaTa iti parAmarzarUpAt zabdollekhAdevAt-mano dRzyate || ki~cAtaH ? ityata Aha- sa tu zabdazcaturdhA vAgvaikharyAdivibhedataH || 46 || jAyate bindusaMkSobhAdanantasyArthadarzane | anantasya savikalpakajJAnotpattyarthamavazyaM zabdo'pekSitaH | tadAnIM cAzuddhAdhvano'nutpatteH sthUlAkAzAbhivyaGgyatvaM na zabdasyopapadyata iti zivakSubhitabindujanya eva zabdo'bhyupagantavyaH | tasya ca vaikharyAdyAzcatasro vRttIrvakSyati | tatra zabdopAdAnatvenApi bindusiddhiH || 46 || kiJca- vidyAzarIro bhagavAnanantaH kSobhako mataH || 47 || mAyAyAH sA ca vidvadbhirbaindavaM tattvamucyate | anantasya baindavazarIrayogaH zrUyate, tadupAdAnatayA binduH siddhyatIti bhAvaH || 47 || atropasaMhAraH- ato na mAyopAdAnaM tathaivAyaM mahezvaraH || 48 || bindurevAtra zuddhAdhvanyupAdAnamityarthaH | kimanenAprasiddhena bindvAkhyena kalpitena, Izvara AtmA tacchaktirvA zuddhAdhvanyupAdAnamastu, ata Aha- tathaivAyamiti || 48 || cetanatvAdavRttitvAt pariNAmAt tatastathA | AtmA zaktizca vijJeyau vistaro'trai?va vakSyate || 49 || mRdAdInAM hyapAdAnAnAmacetanatvaM dRSTam | cetanAzca zivAtmazaktayaH | tataste nopAdAnaM bhavitumarhanti | kiJca, upAdAnaM hi pariNAmena vA kAryamutpAdayati, yathA kSIrasya dadhibhAvaH, vRttirUpeNa vA, yathA paTasya gRhAdibhAvaH | zivAdInAmeSAM tu vRttipariNAmau na saMbhavataH, avikAritvAt, vikAritve jaDatvAniyatvAdidoSaprasaGgAt | asya prapaJco'traiva bhaviSyati | proktaM cAsmAbhistattvaprakAzavRttau || 49 || anyathA bindusiddhimAha- ito'pi lakSyate binduraNuvaiSamyadarzanAt | kuta ityatrAha- aNuvaiSamyadarzanAditi | aNUnAmAtmanAM jJAnAdivaiSamyadarzanAt || vaiSamyamevAha- dRzyante pudgalAH kecidalpajJAnakriyAnvitAH || 50 || tebhyo'dhikAH pare'nye tu sarvajJA balazAlinaH | etacca vaicitryaM teSAM na svataH saMbhavatItyAha- pudgalazcetano nityo vikArarahito mataH || 51 || Atmano hi sarvadA'nantaghaTapATAdyadhyavasAyajJAnAnu-saMdhAtRtvena svasaMvedanasiddhatvAd dehAntaraphalakarmabhoktRtayA ca cetanatvaM nityatvaM ca siddhamAgameSu zrUyate | ityato'sya na vikAraH saMbhavati || 51 || anyathA hi- vikAritve jaDAnityabhAvaH syAd ghaTakuDyavat | ayaM ca nyAyaH zakterapi samAnaH, dharmadharmiNoravyatirekAdityAha- tathaiva ca citiH zaktistayorapyavikAriNoH || 52 || idaM ca prAgeva darzitam | uktaM ca nAdakArikAsu- avikAryatrAtmoktastacchaktizcApyato na yogyau tau | bahudhA sthAtuM yadvA caitanyavinAkRtau vikAritvAt || (zlo0 19) iti | ata eva tayoraupAdhikameva vaicitryamityAha- tayorapIti || 52 || bahudhA yadavasthAnaM tadupAdhivazAd bhavet | tatazca- saMpRktA cidaNoryena mAyAdyarthAvalokane || 53 || yadupAdhervicitrA ca sa bindurbahuvRttikaH | atrAtmanAM cicchaktiryena nAdAtmanA pariNatenAbhidheya-buddhibIjena saMpRktA mAyeyasavikalpArthAvalokane pravartate, yasya ca pratyAtmaniyatairnAdAkhyairvicitrairvRttibhedairupahitA vicitraiva prakAzate, sa binduH | etacca vistareNoktaM tatrabhavatA rAmakaNThena nAdakArikAsu | proktaM ca zrImatkAlottare- nAdAkhyaM yatparaM bIjaM sarvabhUreSvavasthitam (1|5) iti || 53 || nanu karmaNaiva pratyAtmaniyatenAtmanAM bhogavaicitryavad jJAnAdivaicitryamapyastu ? ata Aha- na karmaNA'NorvaicitryamanapekSeNa jAyate || 54 || vaicitryamapi bhogasya sApekSeNaiva tena yat | karma hi kalAditattvabhuvanAdisApekSameva bhogavaicitryaM karoti, anyathA pRthivyAdInAmapyanupayogAt || 54 || evaM jJAnavaicitryamapi nAdasahakRtameva karoti na kevalam | tadeva sApekSatvaM darzayati- karmopabhogaM kurute vaicitryaM candanAdayaH || 55 || tadeva yadi tatkuryAt kiM tairiti vilupyatAm | karma paraM phalajananameva karoti, tasya tu vaicitryaM sahakArivaicitryAdeva bhavatIti bhAvaH | nanu karmatazca zarIrANi vividhAni (viSayAH kArakANi ceti tatratyaH pAThaH |) zarIriNAm (svA0 32|13) iti zrImatsvAyambhuvazruteH karmaiva sAdhanavaicitryamapi karoti | satyam, sAdhanavaicitryadvAreNaiva karma phalavaicitryaM karoti na kevalamityavirodhaH || 55 || etadeva draDhayati- pravRttiH sarvabhUtAnAM tyAgopAdAnakAraNam || 56 || apekSyavastusadbhAve hi heyAnAM tyAgArtham upAdeyAnAM copAdAnArthaM bhUtAnAM pravRttiH saMbhavati, nAnyathA || 56 || prakArAntareNa bindusiddhimAha- kiJcAtizAyikaM prAhustamambaramanazvaram | zivAnAmasamaizvaryabhAjAM bhogAdhikArayoH || 57 || jyotirgaNAnAmAkAzamiva bhUtAdikAraNam | yathA hi paJcabhUtAdibhUtamAkAzamavakAzadAyitvena sthUlazabdAbhivyaJjakatvena ca sUryAdInAM jyotiSAM bhogAdhikArayoH kAraNam, evaM zuddhAdhvavAsinAM zivAnAM sarvajJatvasarvakartRtvAtmakazivatvayoginAM vidyezvarAdInAmava-kAzadAnena zabdotpAdanena ca bhogAdhikArayoH kAraNaM binduH siddhaH | taM cAnazvaratvenAparAkAzamAtizayikaM paramavyomA-khyamAgamajJAH prAhuH, aparasya tatra pragamAsambhavAt || 57 || adhunA prAguktaM bindoH savikalpakajJAnopayogitvamupasaMharati- bindureva vikalpAkhyAM savikalpakabuddhiSu || 58 || svavRttibhedasaMbhedairullikhan labhate citim | bindureva zabdopAdAnatvAt sUkSmAdivaikharyantazabdAtmaka-svavRttibhedasaMbandhAd ghaTo'yaM lohitaH parivartula ityAdiparAmarzavikalpollekhanena savikalpajJAneSvAtmanazcitiM savikalpakAnubhavamutpAdayati | zabdAnuvedhena hi jAtyAdivizeSaNa-viziSTaM savikalpajJAnamutpadyate | yadAhuH- asti hyAlocanaM jJAnaM prathamaM nirvikalpakam | balamUkAdivijJAnasadRzaM zuddhavastujam | tataH paraM punarvastu dharmairjAtyAdibhiryayA | buddhyA'vasIyate sApi pratyakSatvena saMmatA || (zlo0 vA0 pratyakSa0 112, 120) iti || 58 || na cAyaM bhAvanAsaMjJaH saMskAro'dhyakSabhAvataH || 59 || saMskArAH smRtiliGgA hi nAsmatpratyakSagocarAH | nAyaM savikalpAnubhavaH pUrvAnubhUtavAsanAtmakaH saMskAro mantavyaH, tasyAnumeyatvAt, asya ca pratyakSAnubhava-rUpatvAt | smRtyanyathAnupapattyA hi saMskAraH kalpyate || 59 || nanvadhyavasAyasya buddhikAryatvAd buddhipariNAmabheda eva savikalpAnubhavaH ? ata Aha- na buddheH pariNAmo vA mAyordhvamapi sambhavAt || 60 || buddheradhyavasAyahetutve'pi bindukAryazabdasahakArAdeva savikalpakajJAnaM janyata ityuktam | ata eva zuddhAdhvano buddhyabhAve'pi vAkzaktidvAreNa vidyezvarAdInAM savikalpAnubhavaH siddhaH || 60 || tatazca- tathA vidyezvaro'nanto mAyAmAkramya tejasA | tataH sRSTiM prakurute savikalpakabodhavAn || 61 || aNutve sati kartRtvAdasmatpreSyo yathA janaH | anantasya aNupakSatayA'dhikAramalazeSeNa preryatvAt savikalpakajJAnayogAdeva mAyAkSobhakatvam, na tu zivasya bindukSobhavannirvikalpakamAtreNeti bhAvaH || 61 || itthamanantasya savikalpakajJAnayogena kartRtvAcchabdadvAreNa vidyezvarAdInAM taddhetutvena bindusiddhirityuktvA adhunA'smannevArthe'nyeSAM matamAha- anye vRttiparINAmabhedavAdavizAradAH || 62 || guravaH kathayantyenamanyathoktavizeSaNam | uktavizeSaNamenamarthamanantasya savikalpakajJAnayogena kartRbhAvamanye guravo'nyathA sAdhayanti || 62 || pariNAmasya kartA'yaM na tu vRttestatastathA || 63 || yato'yamanantaH pariNAmasya kartA tatastathAvidhasavikalpakajJAnavAnityarthaH || 63 || etadeva sAdhayati- idamevaM mayA kSubdhamiSTaM saMpAdayed dhruvam | iti jAnAti yaH zaktaH sa kartA pariNAminAm || 64 || vRttikartustu na tadapekSetyAha- pariNAmiSvayaM dharmo vRttimatsvanyathA bhavet | etadeva prapaJcayituM savikalpakajJAnasya nirvikalpakajJAnapUrvakatvamAha- tathAhi sarvo nirdhUtavikalpamavalokayan || 65 || vastu loko vijAnAti savikalpakamanyathA | nirvikalpakajJAnAnantaraM savikalpakajJAnaM bhavatItyuktaM prAgeva | anyathA jJAnA'navasthA | savikalpakajJAnAnabhyupagame nirvikalpakasya vastumAtrAvabhAsakatvena sarvavastusAdhAraNatvAd jJAnAnavasthA syAt | ghaTajJAnamityAdiniyamo'nupapanna ityarthaH || 65 || tatazca- anantenApi zabdAnuviddhavijJAnapUrvakam || 66 || sarvaM cediha vijJAtamiSyetaiSa karoti ca | savikalpaM vijAnAmItyavabodhAbhimAnataH || 67 || yasmAt savikalpaM jJAnaM jAnAmItyavabodharUpatvAt parAmarzarUpeNAntaHsaMjalpAtmake zabdenAnuviddhaM jAyate, tasmAcchabdAnuviddhasavikalpakajJAnapUrvaM mAyAdi vastu jJAtvA anantaH kSobhAdikaM karoti, ajJAtasya karaNAdarzanAt || 66-67 || zivasya tu vRttikarturbindukSobhena tadapekSetyAha- vRttireva matA bindoH paTasyeva kuTI tataH | nirvikalpakabodhe'pi bindumIzo'dhitiSThati || 68 || anantasya ca pariNAmakarturastyeva savikalpakajJAnApekSetyupasaMharati- naivaM vidyezvaro mAyAmeSA hi pariNAminI | itthaM paramatamupanyasya dUSayati- na vRttipariNAmAbhyAM kartRbhedo'vadhAryate || 69 || kurvato'pi kuTIM buddhiH savikalpA hi dRzyate | hIti yasmAdarthe | etacca paramathAbhyupagamanadUSaNamuktam, na tu siddhAntatayA, bindorapi tattvabhuvanAdirUpeNa pariNAmazrutervRttipariNAmayoratyantabhedAbhAvAcca || 69 || idAnIM bindoH paryAyanAmAnyAha- zabdatattvamaghoSA vAg brahma kuNDalinI dhruvam || 70 || vidyA zaktiH parA nAdo mahAmAyeti dezikaiH | bindurevaM samAkhyAto vyomAnAhatamityapi || 71 || idAnIM bindoH sUkSmAdizabdavRttIH saMhArakrameNa darzayati- catasro vRttayastasya yAbhirvyAptAstridhANavaH | yAbhirvyAptA aNavaH proktavaduttamamadhyamApakRSTajJAnAdimanto bhavanti || 70-71 || kAstA ityatrAha- vaikharI madhyamAbhikhyA pazyantI sUkSmasaMjJitA || 72 || ata AsAM kAraNatvena binduH siddha ityarthaH || 72 || vaikharIsvarUpamAha- tatra sA vaikharI zrotragrAhyA yA'rthasya vAcikA | sA ca- sthAneSu vidhRte vAyau kRtavarNaparigrahA || 73 || prayoktaNAmiyaM prAyaH prANavRttinibandhanA | tadAhuH- AkAzavAyuprabhavaH zarIrAt samuccaran vaktramupaiti nAdaH | sthAnAntareSu pravibhajyamAno varNatvamAgacchati yaH sa zabdaH || iti | madhyamAmAha- kevalaM buddhyupAdAnA kramAd varNAnupAtinI || 74 || antaHsaMjalparUpA tu na zrotramupasarpati | prANavRttimatikramya vartate madhyamAhvayA || 75 || eSA ca parAmarzajJAnasvarUpA sthUlazabdasyApi kAraNamityuktam || 74-75 || avibhAgena varNAnAM sarvataH saMhRtikramAt | svayaMprakAzA pazyantI mAyUrANDarasopamA || 76 || iyaM cAkSarabindurUpetyuktam || 76 || idAnImabhidheyabuddhibIjatvena prAguktAM nAdAparaparyAyAM sUkSmAvasthAmAha- svarUpajyotirevAntaH sUkSmA vAganapAyinI | anapAyinItvaM cAsyAH suSuptyAdyavasthAsvapi saMbhavAt, na tu nityatvena | asyA api pratipuruSaM bhedenAnekatvAdacetanatvAcca kAryatvAt | tasyAzca kAraNaM parabindurevetyuktam || tAmeva vizeSayati- yasyAM dRStasvarUpAyAmadhikAro nivartate || 77 || yasyAM puruSasvarUpAd vivekena dRSTasvarUpAyAM puruSasya bhogAdhikAro nivartate | yadyevaM vivekajJAnAdeva mokSasiddherdIkSAnarthakyaprasaGgaH ? tanna, malasya dravyatvAccakSuHpaTalasya cakSurvaidyavyApAreNeva IzvaravyApAreNa dIkSAkhyenaiva nivRttisiddheH || 77 || tatazca tadviSayavivekavijJAnAbhAvAdeva zabdabrahmavAdinaH puruSasamavAyinIM tAM manyanta ityAha- puruSe SoDazakale tAmAhuramRtAhvayAm | evaM hi teSAM bhrama ityAha- kevalaH paramAnando dhIro nityoditaH prabhuH || 78 || nAstameti na codeti na zrAnto na vikAravAn | sarvabhUtAntaracaraH zabdabrahmAtmako raviH || 79 || bhitvA yaM bodhakhaDgena nirgacchantyavizaGkitAH | yamenaM samyagjJAnAkhyena khaDgena bhitvA vivicya yathAvad jJAtvA saMsArAnnirgacchantyAtmAnaH, so'yaM zabdabrahmAkhyo ravirasmAd ravervilakSaNa iti teSAM bhramaH || 78-79 || atra siddhAntamAha- tAmeva vANIM sUkSmAkhyAmAhurAtmavido janAH || 80 || evazabdo bhinnakramaH | AtmasvarUpavidastu zaivAstAM sUkSmAkhyAM bindukAryabhUtAM zabdavRttimeva manyante, na tu puruSasamavAyinIm, tasyAvikAritvena jaDatvAt, tatsamavAye puruSasyApi vikAritvA'cetanatvAdidoSaprasaGgAt || 80 || itthaM bindukAryarUpAH zabdavRttIH pradarzyopasaMharati- pratyAtmaniyatA etA vRttayo bandhanAtmikAH | AsAM ca kAryatvena jaDatvAnna citsamavAyo yujyate, api tu bandhanatvamevetyarthaH || tathApi- Abhyo viviktamAtmAnaM nahi pazyanti pudgalAH || 81 || pudgalA malayuktAtmAna ityarthaH | malAvRtatvAdAtmanAM tadvivekajJAnAbhAvena tAsvevAtmabhrAntiriti bhAvaH || 81 || kuta evameSAmayaM bhrama ityatrAha- paramAtmaiva vAgAtmA vAgevAtmeti ca zruteH | Atmano vAkzaktyAdisaMbandhasyArthavAdabhUtAnAmAsAM zrutInAmarthAparijJAnAdevaM te manyante pudgalAH, malayuktAtmAna ityarthaH | vaikharI zrotraje bodhe madhyamA savikalpake || 82 || pazyantI madhyamotpAdasamudyogeSu lakSyate | vaikharI zrotragrAhyaiva | madhyamA parAmarzajJAnarUpatvAt savikalpe lakSyate | tasyA api samutpAdanahetuH pazyantI || 82 || anyA tu - yadAvRttirazeSeNa vilInA cittasaMzrayA || 83 || tadA sUkSmA vizuddheva cidAbhAtyavivekataH | sUkSmA tvabhidheyabIjatvena sarvabhUteSvavasthitA pazyantyA api kAraNabhUtA cidA atyantasaMzleSAt tadrUpeva bhAtItyuktam || 83 || uktanyAyena ca- na so'sti pratyayo'NUnAM yaH zabdAnugamAdRte || 84 || anuviddhamiha jJAnaM sarvaM zabdena jAyate | kiJca- saiSA caturvidhA vRttirnivRttyAdikalAzrayAt || 85 || paJcadhA bhidyate bhUyaH kalAstA binduvRttayaH | saiSA zabdAtmikA binduvRttirnivRttyAdikalAzrayANAmAt-manAM tAratabhyena paJcadhA jJAnAdyupakAriketyarthaH | nivRttyA-dayaH punaH kuta utpannA ityatrAha- kalAstA iti | bindorevAvasthA-bhUtAH kalAkAravRttayaH | tataH kalopAdAnatvenApi bindusiddhiriti bhAvaH || 85 || tA eva nAmato darzayati- nivRttizca pratiSThA ca vidyA zAntizca paJcamI || 86 || zAntyatItAH kalA etA yAbhirvyApto'dhvapaJcakam | etAzca sadAzivabhuvanordhvaM bhuvanatvena sthitA api zaktirUpeNa samastAdhvavyApikAH sthitA ityAha- yAbhirvyApto'dhvapaJcakamiti || 86 || tattvAdhvA bhuvanAdhvA ca varNAdhvA ca padAtmakaH || 87 || mantrAdhvA vyApakasteSAM kalAdhvA bindumAzritaH | tattvAdipaJcAdhvavyApakaH proktarUpakalAdhvA bindumupAdAnatvenAzrita ityarthaH | tatra tattvAdhvA zivAdipRthivyantazuddhAzuddhatattvarUpaH | bhuvanAdhvA tu anAzritAdikAlAgnyantabhuvanAtmakaH | varNAdhvA ca mAtRkaiva | padAdhvA vyomavyApisaMjJaH | mantrAdhvA punaH saMhitAmantrA eva || 87 || kathaM punareSAmadhvasaMjJA ? ata Aha- tyaktvaikamekaM saMprApya kalAdiSvajarAmaram || 88 || padamAsAdyate puMbhirato'dhvAnaH kalAdayaH | yathA hi loke'dhvasu kramAdekapadAvaSTabdhaM bhUpradezaM muktvA'nyapadAvaSTabdhaM bhUpradezamAsAdya grAmAdi prApyate, tathA kalAsu tattveSu varNeSu padeSu mantreSu vA'zuddhaviSayeSu karmabhogArtham, zuddhaviSayeSu sarvajJatvAdiprAptyarthaM dIkSAyAM viziSTasaMbandhAtmakaM yojanaM kriyate | tataH kalAdivastupaddhatayo'dhvAna ityucyante || 88 || teSu ca- kalAdhvA varNitaH pUrvaM nivRttyAdivibhedataH || 89 || vyAptiM tasyAbhidhAsyAmi sAdhArAGkAdhidevatAm | sAkArakAraNAmAtmabinduzaktizivAzrayAm || 90 || AdhArA hRdayAdayaH, aGkAni cihnAni vajrAdIni, adhidevatA adhiSThAtRdevatAH sadyojAtAdayaH, AkArazcaturazrAdiH, kAraNAnyadhipatayo brahmAdayaH | AtmabinduzaktizivAzrayAmitya-trAtmanAM bhogAdhikaraNatvena AzrayabhUtAnAm | kiJca, bindurupAdAnatayA, zaktiH karaNatayA AdhArakatvena ca, zivaH kartRtayA Azrayo yasyAH kalAvyAptestAm || 89-90 || tatra tAvannivRttivyAptiM saMhArakrameNAha- nivRttau pArthivaM tattvaM purANyaSTottaraM zatam | teSu kAlAnalAdInAmanantANDasya SaD bahiH || 91 || prAcyAdiSu dazasvAsannAzAsvekaikazo daza | rudrANAM zatasaMkhyAnAM vIrabhadrasya copari || 92 || bhadrakAlyAzca bhuvane kSakAro'rNeSu kIrtitaH | tatra rudranAmAnyeva bhuvanAnAmapi nAmAni | bhuvanAdayazca paddhatyAmevAsmAbhirvivicya darzitAH | granthavistarabhayAt paddhatyantareSu bahuzaH prasiddhatvAcca nAtra likhyante || 91-92 || ekAzItipadA devI pratisargapadakramAt || 93 || aSTAviMzatisaMkhyaistu padairatra pratiSThitA | ekAzItipadA devI vyomavyApilakSaNA zaktiH | sA ca pratisarga-padakramAt saMhArakrameNAntyapraNavAdArabhyASTAviMzatipadai-ratra nivRttikalAyAM vyavasthitA || 93 || kiJca- mantrAvajAtahRdayau tatra sA tu parA kalA || 94 || bhuvanAdInabhivyApya paJca paJcasu vartate | paJcAdhvano vyApya teSveva vartata ityarthaH || 94 || itthaM nivRttivyAptimabhidhAya etasyAkArAdInAha- pItaiSA caturazrA ca kaThinA vajralAJchitA || 95 || dhyAtavyodyadanekArcirmAMsalA hRdayAmbuje | tasyA nivRttisaMjJAkAraNamAha- tatpralInANusaMghasya saMkalpo vinivartate || 96 || anAsAdya phalaM tena nivRttirabhidhIyate | kiJca- brahmA'tra kAraNaM mantraH sadyojAto'dhidevatA || 97 || pratiSThAyA apyAha- pratiSThAyAM tu catvAri kalAyAmavanIM vinA | bhUtAni paJca tanmAtrAH paJca karmendriyANi ca || 98 || paJca buddhIndriyANyAsan mano'haGkArabuddhayaH | avyaktamapi varNAzca hAdiTAntA vilomataH || 99 || trayoviMzatirAmnAtAH SaTpaJcAzat purANi ca | jalatejo'nilAkAzabuddhyavyakteSvahaGkRtau || 100 || aSTAvaSTau padAnyekaviMzatistatra saMkhyayA | ziro vAmazca mantrau dvau viSNuH kAraNamucyate || 101 || sA tu zuklArdhacandrAbhA nIlotpaladalAGkitA | dhyAtavyA galapadmAntarbahulAlokazAlinI || 102 || tatpralInANusaMghasya saMkalpo'rthaprasiddhaye | pratiSThito yatastena pratiSThA nAma sA kalA || 103 || vAmadevo hyadhiSThAtA vAcyamantrAtmako mataH | mananaM sarvaveditvaM trANaM saMsAryanugrahaH | mananatrANadharmitvAnmantra ityabhidhIyate || iti nyAyAt zivazaktitadanugRhIteSu mantrazabdo vartate, upacArAttu vAcakazabde prasiddhaH | tato'trApi sadyojAtavAmadevAdizaktibhedA eva adhidevatAtvenocyante | ata eva tAsu nivRttyAdiSu bhuvanarUpAsu sadyojAtAdivigrahaH zivo'bhidhyeyastatpadaprAptikAmairiti guravaH || 98-103 || vidyAyAstvAha- vidyAyAM sapta puruSo rAgo niyatisaMyutaH || 104 || vidyA kalA ca kAlazca mAyAtattvAni tatra tu | mAyAdibhuvanAnAM ca vijJeyAH saptaviMzatiH || 105 || JAdayo'tra ghakArAntA varNAH sapta vilomataH | padAni viMzatirmantrau zikhAghorau vyavasthitau || 106 || rudro'tra kAraNaM mantro bahurUpo'dhidevatA | sA tu sphuradanekArcistrikoNA svastikAGkitA || 107 || dhyAtavyA tAlupadmAntarnIlAJjanasamadyutiH | tatpralInANusaMghasya saMkalpo'zeSagocaraH || 108 || sarvArthadyotako yena tena vidyeti gIyate | azeSagocaraH svabhuvanAdhovartisamastAdhvaviSayaH, na tu sarvaviSayaH, tasya malAbhAva eva saMbhavAt || 104-108 || zAntau tu trINi tattvAni dazASTau bhuvanAni ca || 109 || kathitAnyatra varNAstu gAdikAntAstrayo matAH | padAnyekAdazA'trAsan mantrau vaktratanucchadau || 110 || bhuvanAdInyabhivyApya paJca SaDbindulAJchitA | SaTkoNoditamalpAntasahasrakiraNadyutiH || 111 || dhyAtavyA sA parA zaktirbhrUmadhyakamalodare | tatpralInANusaMghasya dveSarAgAdyabhAvataH || 112 || saMkalpasya prazAntatvAcchAntireSA nigadyate | IzvaraH kAraNaM tatra mantrastatpuruSAhvayaH || 113 || tadadhiSThAyako jJeyaH puruSastvadhidevatA | atra ca trINi tattvAni paJcamI tu parA kalA || 114 || zivatattvAtmakaM tatra purANi daza paJca ca | varNA visargapUrvA ye SoDaza svarasaMjJitAH || 115 || omityAdyaM padaM mantrAH zivAstrezAnazabditAH | zAntyatItA ca paJcAdhvAgarbhiNI paramA kalA || 116 || cintanIyA mahAkAzasvarUpA mUrdhapaGkaje | IzAno mantrarADenAmadhitiSThati kAraNam || 117 || devaH sadAzivastatra kalAdhveti prakIrtitaH | vyApako bhuvanAdInAmabhivyAptaH sa bindunA || 118 || binduH zaktyA zivenaiSA nAnyena vyApyate zivaH | trINIti | vidyezvarasadAzivAkhyAnItyarthaH | ata eva zaktitattvasya zivatattve'ntarbhAvaM manyamAnaH zAntyatItAvyAptimAha- paJcamI tviti | vyApaka iti | uktaditarAdhvanAM vyApakaH kalAdhvA bindUpAdAnaka ityuktaH | kartRbhUtaH zivaH karaNabhUtayA samavAyinyA zaktyA bindumadhitiSThati, zivasya tu nAdhiSThAtA'stItyarthaH || 109-118 || etadevAha- sa hi devaH samAvRtya svazaktyA'nanyabhUtayA || 119 || sarvamAkramya ca tayA vijAnAti karoti ca | ataH zakteH sarvajJAnakriyArUpatvaM siddham || 119 || idAnIM vyAptisvarUpaM vicArayati- anyasyAnyatra sadbhAvaH sarvadA'vyabhicAriNI || 120 || vyAptirAptapadArthAtmalAbhasthitinibandhanam | anyasya AkAzAdeH, anyatra kuDyAdAvastitvaM sarvakAlamavyabhicAriNI vyAptiH | sA ca Aptasya padArthasya AtmalAbhanibandhamutpattinibandhanaM sthitinibandhanaM ca bhavati || 120 || ata eva- dvidhA sA sannidhAvekA paramAtmavidhAnataH || 121 || tadeva darzayati- tatra sannidhimAtreNa vidadhAtyakhilaM citiH | yathArko dinaceSTAnAM sannidherupakArakaH || 122 || citizcaitanyAtmikA zivasya samavAyinI zaktiH, saMkalpamAtreNa sRSTyAdikRtyaM vidadhAti, sUrya iva kamalavikAsAdi | tathA hyAtmano'pi svadehaspandanAdau saGkalpamAtreNa kartRtvaM dRSTam || 122 || tatazca cidadhiSThAnenaiva jaDasyAtmani vidhAnarUpA vyAptirityAha- bindurAtmani nAdAdInadhvanaH SaDapi kramAt | vicitraiH pariNAmaistairvidadhAti ziveritaH || 123 || yathA mRtkalazAdIni kulAlAdhiSThitA satI | adhvanaH SaDapIti | kalAvarNapadamantratattvabhuvanAtmanaH sarvAneva bindurutpAdayati | tattvabhuvanAdhvAnau zuddharUpAveva, azuddhayostu tattvabhuvanAdhvanormAyotpannatvAt || 123 || kiJca- yena yad vyApyate vastu pariNAmitayA svayam || 124 || sA tasya vikRtiH proktA hemnastu makuTo yathA | enamevArthaM sAdhyaviSaye yojayati- bindunA vyApyate yo'sau SaDvidho'dhvA kalAdikaH || 125 || sA tasya vikRtistena vyAptatvAnnAdabinduvat | azuddhatattvabhuvanavyatiriktaH SaDvidho'dhvA kAryatvena nAdabinduvat svakAraNaM binduM gamayatIti bhAvaH || 125 || idAnIM bindusamavAyavAdinAM matamupanyasyati- kecidAcakSate binduH samavaiti zive tataH || 126 || dRkzaktivat kriyAzaktiriyaM kuNDalinI parA | jJAnazaktivadanyApi bindvAtmikA kriyAzaktiH zive samavaiti, na tu mAyAvat tato vyatirikteti bhAvaH || 126 || evaM ca- dve zaktI samavAyinyau zive jJAnakriyAtmike || 127 || etadeva prapaJcayati, tatra- AdyA tu saMvid vijJAnaM kriyA kuNDalinI parA | AdyAyAH saMvid vijJAnamiti ca vyapadezaH | anyasyAstu kriyA kuNDalinIti ca || 127 || tayostu- jJAnazaktyA vijAnAti kriyayA kurute jagat || 128 || ziva ityadhyAhAraH || 128 || kuta ityatrAha- kriyA hi phaladA puMsAM na jJAnaM syAt phalapradam | yataH kulAlAdInAmapi kriyAzaktireva prayatnAtmikA ghaTAdyutpAdanarUpaM phalamAvahati, jJAnazaktistu tattadarthaviSayIkaraNa eva caritArthA | tataH zivo'pi jJAnazaktyA vijAnan kriyAzaktyA sarvaM karotIti || tatazca- tAbhyAM na virahastasya te ca na staH zivaM vinA || 129 || itthaM matAntareNa bindoH zivasamavAyaM pradarzya tanmatenaiva sadAzivAditattvAnyapi darzayati- tayoH prasaratoH sAmye tattvAtmA syAt sadAzivaH | IzA'dhikakriyAzaktyorvidyAjJAnAtiriktayoH || 130 || tayoH kriyAjJAnayoH sAmyena prasaratoH satoH kriyAzakteriva sadAzivatattvAtmapariNAmo bhavati, kriyAzaktyAdhikye tvIzvaratattvAtmA, jJAnazaktyAdhikye'pi vidyAtattvAtmA || 130 || kiJca- tattveSu teSu vijJAnakevalAnAM mahAtmanAm | bhuvanAni vicitrANi svabhAvalalitAH priyAH || 131 || bhogAnapyaparimlAnAnaGgAni karaNAni ca | vidadhAti zivaH zakterananyAyAH kriyAtmanaH || 132 || nAdAdInapi tenaiSa kartA zuddhAdhvano mataH | uktArthamupasaMharati- ato nAyaM pRthak zakteH zaktireva kriyAtmikA || 133 || samavetA zive binduriti tatrAbhidhIyate | ato'yaM binduH zivasamavAyinyA jJAnazakternAtyantaM pRthagbhUto'pi tatsamavetA kriyAzaktireveti kecinmanyante | atha tannirAsAyAha- tatreti | siddhAnto'bhidhIyata ityarthaH || 133 || tamevAha- so'yamAtmani tattvaughamanekabhuvanAvalim || 134 || vidadhad vividhAnalpatanubhogendriyAdikam | bindurAkhyAyate yuktyA pariNAmI pradhAnavat || 135 || bindostattvabhuvanAdyupAdAnatvena zruteH pradhAnavad mRdAdivad vA pariNAmitvamavazyamabhyupeyam || 134-135 || kimata ityatrAha- pariNAmi ca yadvastu tadavazyaM jaDAtmakam | yathA kSIraM jaDatve'sya samavAyaH kathaM zive || 136 || pariNAmitvAccAsya kSIrAdivajjaDatvaM siddham | tatazca nAsya citsamavAyo yujyata ityAha- jaDatva iti || 136 || tatsamavAyAbhyupagame zivasyApyacetanatvaM prasajyata ityAha- sa hi tAdAtmyasaMbandho jaDena jaDimAvahaH | zivasyAnupamAkhaNDacidghanaikasvarUpiNaH || 137 || nityamuktatvAdanupamaM sarvaviSayatvAdakhaNDaM cidghanaM jJAnakriyAtmakaM ghanaM zarIramekameva svarUpaM yasya tasya zivasya | ayamarthaH- cetanAtmikA zaktireva zivasya dehaH | sA caikA'pi jJeyakAryAdyupAdhibhedAdupacAreNa jJAnakriyAzaktyA- divyapadezaM bhajate | paJcakRtyopakAribhirIzAnAdyavasthAbhedaiH zarIrakAryaM kurvANopacAreNa zarIratvenApyupacaryata iti nAsyAcetanabindusamavAyo yujyate, tatsamavAye tvacetanatvAdidoSaprasaGgAt || 137 || astvacetanaH ko doSa iti cet- yastvenaM manyate mohAjjaDadhIrjaDamIzvaram | na tasya yuktiH zAstraM vA nAtmA nAsti ca devatA || 138 || IzvarasyAcetanatvAbhyupagame jagatkartRtvenezvaraM sAdhayatA'numAnena, tasya cetanatvAdisvarUpapratipAdakairAgamai-zca bAdhaH | kiJca, nyAyasya samAnatvAcchivasamAnajAtIyAtmAno-'pyacetanAH prasajyeran | teSAM ca bhogamokSakartRtayA devatApi na siddhyati || 138 || tatazca- sa varjanIyo vidvadbhiH sarvAstikabahiSkRtaH | nanu yuSmatpakSe'pi zivasya kartRtvenAbhyupagamAt kriyAvezena pariNAmitAprasaGgaH ? ata Aha- kriyayA hetubhUtatvAt kriyAzaktizcideva yat || 139 || nAtra kriyAvezaH, kartRtvamapi tu kriyAyAM zaktatvameva | tatazcAyaskAntazakterivAyasi zivazakteH sannidhimAtreNa bindAveva kriyAvezaH, ataH kriyAhetubhUtatvAd jJAnazaktireva kriyAzaktirucyata ityavirodhaH || 139 || atra parAzaGkApUrvakaM jAyate'dhvA yataH zuddhaH (zlo0 22) ityAdi prAguktameva samarthayati- binduranyo na mAyordhvamacidastIti cenmatam | jAyate'dhvA kutaH zuddhaH kva vA lIyeta kena vA || 140 || SoDhA bhavedayaM tattvabhuvanAdivibhedataH | vijJAnakevalAstredhA kathaM kasmAcca te punaH || 141 || vimucyerannRte bindostadvaicitryavidhAyinaH | nanu cidrUpA zivazaktireva tasya sarvasya heturata Aha- nahi cit pariNAmena kurute tadazeSataH || 142 || caitanyabhAvAdityagre vakSyate zaktinirNaye | etatprAgeva darzitam | sAdhitaM cAsmAbhistattvaprakAzavRttau vistareNa || 142 || atra parAzaGkA- syAdeSa kalpitAnekabhedaH kAryavizeSataH || 143 || eka eva zivo naikazaktimAniti cenmatam | nanUktavaccetanasya zivasya tattvAdirUpeNa pariNAmo na yujyate, kintvekasyApi zivasyAnekazakteH kAryabhedAdaupacArikaH sadAzivAditattvabhedaH kAlpanika eva, na tu pAramArthika eveti yadyevaM bhavato'bhimatam, tatsatyameva, adhiSThAtRviSaye zivasyAdhiSThAturavasthAbhedasyAdhiSTheyabhedakRtatvenaupacAri-katvAt | adhiSTheyasya zuddhAdhvanastattvabhuvanAdibhedaH satya eva, anyathopacArasyApyayogAt || 143 || atha cidvivartatayA so'pyasatya eveSyate, tadAnIm- mAyeyo'pi tathA tu syAdadhvA yuktyavizeSataH || 144 || vivartAbhyupagamasyAzuddhAdhvani saMbhavAt so'pyasatyatAmApAdyetetyarthaH || 144 || astu so'pyasatyaH, ko doSa iti cet, tadayuktam, pramANabAdhAdityAha- yathAsvaM hetubhiH zAstraiH pratyakSairapi yoginAm | prasiddhAnadhvanaH zuddhAn pratyAcaSTe kathaM sudhIH || 145 || atra ca zuddhAdhvana ityupalakSaNamazuddhAnAmapi tattvAdI-nAm | tatazca zuddhAzuddharUpasya jagato'satyatAbhyupagamaH sarvapramANabAdhita iti tadvAdino durbuddhaya eveti bhAvaH || 145 || tathAhi- viziSTe paramodAradAtarIze yathAgamam | pravRttirupabhogAya mokSAya ca nigadyate || 146 || zAstratastAvadbhogamokSaprade zive siddhe sati zAstropadiSTakrameNaiva bhogArthaM mokSArthaM vA''tmanAM pravRttiryathA'dhikAraM dRzyate || 146 || kiJca, bhogasthAnamapi sAkSAcchivakartRkamatyantazuddhaM zAstreSu zrUyata iti darzayituM zrImanmataGgasUtraM (vi0 26|63) paThati- sadAzivapadaM yogAccaryAto vA'tha dIkSayA | prApyate cittabhedena mokSo vA'tha catuSTayAt || 147 || cittabhedazabdenAtra jJAnaM vivakSitam | tatazca zuddhAdhvani karmaNaH pragamAsaMbhavAt tajjanyasya ca bhogasya sukhaduHkhamoha-rUpatvenAzuddhatvAt sadAzivAdibhuvanavartyaparamokSasaMjJaH zuddhabhogaH, paramokSazca zivasAmyarUpo yogAdisahakRtadIkSayA prApyate | tatra malaparipAkamAndye bhautikadIkSAbhAjAM bhogAnantaraM mokSaprAptiH, viziSTamalaparipAkavatAM naiSThika-dIkSAbhAjAM zarIrapAtAnantaram, sadyonirvANadIkSAbhAjAM ca tadanantarameva mokSaprAptiH | nanvasmin sUtre dIkSAcaryAjJAna-yogAkhyAni catvAryapi samavikalpAni bhogamokSasAdhanAnIti pratIyante ? naivam, vAkyArthAnabhijJAnAt | evaM hi tatra vAkyArthaH- sadAzivapadasyAtropalakSaNatvAt tattadbhuvanezvara-sAkSAtkAraphalAd yogAt, tattadArAdhanAtmikayA vA caryayA, tattadbhuvanayojanAtmikayA dIkSayA ca, tattadbhuvanezvarasvarUpa-niSThena ca jJAnena tattadbhuvaneSu prAptirbhavatyeva, na tu samavikalpatayA | jJAnAdiSvapi dIkSayA vinA'nadhikArAt tasyA eva prAdhAnyaM yataH | mokSo vA'tha catuSTayAt | asmAt samuccitAn-naikasmAd bhogo veti vAzabdArthaH | tathA ca caryAyogayostAvaj-jJAnaM vinAnuSThAnameva nopapannam, nahyajJAte'rthe yogaz-caryA vA saMbhavati | jJAnamapi dravyatvAnmalAdibandhAnAM cakSuSaH paTalAnAmiva cakSurvaidyavyApArAd dIkSAkhyamIzvara-vyApAraM vinA na tebhyaH puMsAM mokSaM kartuM kSamamityuktam | ato dIkSaiva mokSahetuH | uktaM ca tatraiva prakaraNAntare- tasmAnmantrakriyA mukhyA sezvarI mukti muktidA (ma0 vi0 7|74) iti | zrImatSaTsAhasrikAyAmapi- dIkSaiva mokSadA puMsAM cidabhivyaktikAriNI iti || 147 || atra ca sadAzivapadasya bhogAdhikaraNatvaM zrUyata ityAha- iti bhogaH samAkhyAtaH sadAzivapadaM mahat | bhogazabdenopacArAd bhogAdhikaraNamucyate | sadAzivapadamityapi zuddhAdhvabhuvanopalakSaNamityuktam || asya ca bhuvanarUpatvena kAryatvAt zuddhAdhvatvAcca bindurevopAdAnakAraNatayA siddha ityuktamityabhiprAyeNAha- na tatra mAyopAdAnaM tanubhogAdi jAyate || 148 || vizuddhatvAdataH siddhaH zuddhAdhvA copabhuktaye | tatra sadAzivapada iti || 148 || anyathA'pi zuddhAdhvasAdhanAyAha- kiJca mAyA prayojyena kartrA kenApyadhiSThitA || 149 || upAdAnaM kalAdInAM kalAvyAptasvarUpiNI | yathA mRtkalazAdInAM kulAlena tathA hyasau || 150 || satkAryapakSAzrayaNena kalAdipRthivyantaM kAryaM kalAH, tAbhiH zaktirUpAbhirAzrayatvena vyApyata iti kalAvyAptasvarUpiNI mAyA mRdAdivadazuddhatvAt zivaprayojyena kartrA kSobhyate, na tu binduvat sAkSAcchivenetyuktam- zuddhe'dhvani zivaH kartA prokto'nanto'site prabhuH || (ki0 vi0 3|27) iti | kulAlasyApi zivaprayojyatvaM darzayati- tathA hIti || 149-150 || prayojyaH pazubhAvena kartA heturmahezvaraH | pazutvAdeva kulAlaH prayojyaH kartA, nirmalatvAcchivaH prayojakakartetyarthaH || tathAhi- ajJo janturanIzo'yamAtmakArye'pi kIrtitaH || 151 || IzvarapreritaH kuryAcchubhaM vA yadi vA'zubham | itthaM dRSTAntaM prasAdhya dArSTAntike yojayati- prayojyatvAccharIrAdiyukto'nantaH kulAlavat || 152 || mAyAyAH kSobhako yena zarIreNendriyeNa ca | dezAdinA sa siddho'dhvA vizuddhaH zivazAsane || 153 || yeneti yanmayenetyarthaH | dezAdineti bhuvanAdyAtmanA''zrayeNa | AdigrahaNAt prAguktena savikalpakajJAnahetunA zabdena ca yukto'nantaH kartA | sa zuddho'dhvA zivazAstre siddha iti || 152-153 || itthaM matAntaranirAkaraNena parigrahazaktirUpAM zuddhAdhvopAdAnabhUtAmacetanAM parabindusaMjJAM mahAmAyAM prasAdhya matAntareNA'zuddhAdhvano'pi bindUpAdAnatvaM mAyAyAzca kAryatvamupanyasyati- avasthAmapare bindormAyAmAhurvipazcitaH | kalAvyAptasvarUpA ca pudgalAdhiSThitA ca yat || 154 || yadyasmAcchuddhavidyAtattvAd mAyA'pi baindavIbhiH kalAbhirvyAptA pazcAtmAdhiSThitA ca, tasmAt tAmapi bindorevAvasthAM kAryarUpAM sUkSmAM pariNatimAhuH || 154 || tathaiva prakRtisteSAM sthUlA sUkSmA paretyasau | mahAmAyA bhavet tredhA tatra sthUlA guNAtmikA || 155 || buddhyAdibhogyajananI prakRtiH puruSasya sA | prakRtimapi tasyaiva sthUlamavasthAntaramAhuH | evaM teSAM bindvekopAdAnavAdinAM sA mahAmAyA sthUlasUkSmaparabhedena tridhA bhidyate | sthUlA sA bindvavasthA sattvarajastamorUpA puruSasya buddhyAdIni bhogasAdhanAni tattvAni bhogyAMzca viSayAn paramparayotpAdayantI prakRtirucyate || 155 || sUkSmA kalAditattvAnAmavibhAgasvarUpiNI || 156 || jananI mohinI mAyA sarvAzuddhAdhvakAraNam | sUkSmA tu mAyAsaMjJA bhoktRtvahetUnAM kalAditattvAnAM sarvasya ca prakRtyAderapi tattvabhuvanAtmanastadvartinazca sAkSAt paramparayA ca kAraNaM bhavati || 156 || kiJca- mantrayoniH parA mAyA nityA kuNDalinI tu yA || 157 || upAdAnaM zarIrANAM vidyAvidyezvarAtmanAm | parA tu mAyopAdAnamiti | mAyAyAzcopAdAnabhUtA mahAmAyetyarthaH | sA ca nityA, paramakAraNatvAt || 157 || tatazca- kAryAtmikA sA mAyeyaM pariNAmavatI ca yat || 158 || zarIrendriyasaMyuktaM kartAraM sAdhayet tataH | evaM ca- vizuddhasyAdhvanaH siddhiranivAryA'vatiSThate || 159 || yeSAM mAyA mate'nityA kalAvidyAdikAraNam | na teSAmasito mArgaH kalAzuddhyA vizuddhyati || 160 || itthaM paramatena mAyAyAH kAryatvaM prasAdhya mAyAyA anityatve dUSaNamAha- yeSAmiti | mAyAyA anityatvena zuddhAdhvo-pAdAnatvAnabhyupagame bindukAryabhUtakalAdhvazuddhyA mAyAkAryasyAzuddhasyAdhvanaH zuddhirna bhavet, anyasya zuddhyA'nyasya zuddhyayogAt | tatastacchuddhyanyathAnupapattyA zuddhAdhvApi bindukArya evAbhyupagantavyaH || 159-160 || etadevAha- kalA hi zodhitAH paJca nivRttyAdyA vizuddhaye | tattvAdInAmato bindoH kAryamadhvA vizeSataH || 161 || bindukAryatve hyapAdAnabhUtakalAzuddhyA sarvasya tattvAdeH zuddhiranivAryeti bhAvaH || 161 || nanu vyApikAnAM kalAnAM zuddhyA vyApyasya tattvAdeH zuddhirbhaviSyatItyata Aha- na tu vyApakamAtrANAM zuddhyA zuddhirmatA'dhvasu | anupAdAnarUpANAM kalAnAM nityazuddhayoH || 162 || zivazaktyorvizuddhyaiva sadA zuddhiprasaGgataH | ityAkhyAtA mahAmAyA sarvAdhvaprakRtiH parA || 163 || AcAryaistairazeSAdhvakAryavAdavicakSaNaiH | atra ca mAyAyA anityatve pramANAbhAvAt, zuddhasya bindorazuddhopAdAnatvAyogAt, nityatvazrutivirodhAccAyaM pakSaH prayatnena nirAkRta iti matvA siddhAntajJAninAmAcAryANAM matena mAyAyA nityatvasAdhanAyAha- anye tu kathayantyatra mAyAmadhvasvanazvarIm || 164 || upAdAnaM kalAdInAmabhivyAptAM ca bindunA | taduktaM zrImatsvAyambhuvAdau- mAyAtattvaM jagadbIjamavi-nAzyavyayAtmakam ityAdi | zrImadraurave'pi- vidyArAjAdhirAjezo mAyAM vikSobhya mantrarAT | kalAmutpAdayAmAsa (1|6-7) ityAdi || 164 || nanu mAyAyA akAryatve'pyazuddhAdhvano vyApakamAtrakalA-zuddhyA zuddhirbhavediti cedatiprasaGgAdityuktam, ata Aha- zuddhizca tAdRzI jJeyA tayorAgamavedibhiH || 165 || yayA vyApakazuddhyaiva vizuddhiritarAzrayA | vyApakakalAzuddhyA vyApyasyAdhvamAtrasya zuddhirdIkSAyAM karmabhojanAdidvAreNopapadyata ityAgameSu zrUyate | ayaM cAtrAbhiprAyaH- karmasadbhAve hyAtmanAM kalAdiko'zuddhAdhvA bandhatvenAvatiSThate, tasya zuddhistAn prati bandhakatvanivRttirevAbhimatA | sA ca malaparipAkayuktasya dIkSayA karmakSayAdupajAyate | taduktaM zrImatkiraNe- anekabhavikaM karma dagdhabIjamivANubhiH | bhaviSyadapi saMruddhaM yenedaM taddhi bhogataH || (vi0 6|19) iti | zrImatsvAyambhuve'pi- dharmAdharmakSaya-karI dIkSA iti | atazca sarveSvadhvasu pratyekamitarAdhvAntarbhAvena bhogabhojanAdirUpA dIkSopapadyata iti vyApakakalAdhvazuddhyA vyApyasyAzuddhasyApi tattvabhuvanAderadhvanaH sAdhAraNarUpasya taM prati bandhakatvanivRttilakSaNA zuddhirupapadyata iti na kazciddoSaH || 165 || itthaM mAyAyA nityatve'pi doSAbhAvamuktvA punarapi bindumeva vizeSayati- mantrayonirmahAmAyA yA parigrahavartinI || 166 || zivasya zaktirAkrAntA yayA sarve'pi pudgalAH | vAcyamantrANAmutpattyayogAd vAcakamantrANAM zabdopAdAnatvena yonirmahAmAyA | sA ca zivasya parigrahazaktirucyate, yayA sarve'pi pazavaH proktavannAdAdidvAreNA'dhiSThitAH || 166 || kiJca- seyaM kriyAtmikA zaktirIzvarI sarvadoditA || 167 || vartamAnA pazuSveva pAzatvena vyavasthitA | eSA ca sarvadezvarasya kriyAzaktyadhiSThitatvAt zuddhakAryot-pAdanArthamAtmanAM ca kriyAzaktyavivekena sthitatvAcca kaizcid bhrAntyA kriyAzaktiraizvarIti proktA, na tu paramArthatazcitsama-vAyinI kriyAzaktiH, upAdAnatvenAcetanatvAdityuktam | ata eva muktANuSu na pravartate, pazuSveva vartamAnatvAt | iyamapi pAzatayaiva sthitA, na tu pAzAtItazivasamavAyeneti || 167 || atazca- pazUn vartayate nityaM nAnAyoniSvanizcitA || 168 || seyaM kriyAzaktiravyatirekeNa jJAtA satI pazUnazuddhAsu yoniSu yojayati | tadviveke tu nAzuddhayoniprAptirityarthaH || 168 || kiJca- svaparAmarzavIryeNa bhogamokSau prayacchati | svakIyena parAmarzajJAnAtmanA vIryeNa bhogamokSau prayacchati, bhogamokSayoH paramparayopakAriNI bhavatItyarthaH || mAyA tu bhogopakArikA, anAtmAdiSvAtmAdijJAnahetutvAt, tatrAsya bhogopakAritvaM darzayati- sA bhogasAdhanopAyapratyayodayahetunA || 169 || zabdAnuvedhena sadA mohayedavivecitA | avivecitasvarUpA mahAmAyA bhogasAdhanagrahaNopAyabhUtasavikalpakajJAnotpattihetunA zabdAnuvedhena sarvadA pazUn mohayati || 169 || tadAnIM ca- sarvathaivAmRtaprApteH pRthakkAraM pratanvatI || 170 || tato'bhUd viSayAbhogaprItilAlasacetasaH | viSayAbhogazraddhAloH puMsaH sarvathA mokSaprApterbahirbhAvaM tadAnIM karotItyarthaH || 170 || mokSopakArakatvamapi darzayati- jJAnaM parAmRtopAyahetuH parikaraH pazoH || 171 || paramokSaprAptyupAyasya dIkSAkhyasya taduttarakAlAnuSTheyasya ca nityAdikarmaNaH kAraNaM paricchedajJAnameva, ajJAtaviSaye'nuSThAnAsaMbhavAt, nirbIjadIkSAyAmapyAcAryasya jJAnapradhAnatvAt || 171 || tasya ca zivAdivastuviSayakajJAnasya zAstradvAreNa bindureva saMpAdaka ityAha- tacca zabdAnuvedhena zabdarAzerabhUdasau | zabdarAzizca bindUttho bindurnAdAdasAvapi || 172 || bindoranAhatAdeSa kAraNaM zuddhavartmanaH | anAhatabinduriti zuddhAdhvayonermahAmAyAyAH saMjJA | tasyAzca nAdabindvAdikrameNa zabdotpattirityuktam || 172 || tatra bhoktRtayA bhogaiH zarIrendriyagocaraiH || 173 || malaH karma ca mAyA ca vizuddhamanumIyate | tatra ca vidyezvarAdInAM bhoktRtvazruterbhogasya zarIrAdyavinAbhAvAdazuddhabhogasAdhanazarIrAdihetUnAM malamAyAkarmaNAM tatrAsaMbhavAt zuddhabhogasAdhanaiH zarIrAdibhirbhoktRtvahetuH zuddho'dhikAramalaH zuddhaM cezvarasevAtmakaM sahakAri karma, zuddhA ca mAyA zarIrAdyupAdAnamanumIyate | tayozcAdhikAramalezvarasevAtmaka- karmaNormahAmAyAbhuvanaprAptistatkAraNabhUtadIkSA vA saMpAdikA, mAyottIrNAnAM vicchinnAvArakamalAnAmeva tatsaMbhavAt || 173 || etadevAha- mAyaiva kAraNaM zuddhAzuddhayormalakarmaNoH || 174 || azuddhasya tvanAtmAdAvAtmAdyabhimAnarUpasya puMstva- malasyAzuddhabhogahetozcAzvamedhabrahmahatyAtmAdyanuSThAna-rUpasya karmaNo'zuddhamAyAkAryasaMparkaH kAraNamityAha- azuddhayorazuddhaiva mAyA'to dvividhA matA | na tvANavamalasya sA heturiti vyAkhyeyam, tasyAnAdyAvArakatvena zravaNAt, Adimattve ca AvaraNakAraNAsaMbhavAt | nanu karmApyevamanAdikam (ki0 vi0 3|7) iti zruteH, karmasadbhAva eva mAyApravRttezca kathaM karmaNo mAyA kAraNamucyate, satyaM pravAhAnAdireva karmazarIraprabandhaH, karmAbhAve mAyAyAzcApravRttireva, tathApi karmAnuSThAnasya dehavatAmeva saMbhavAd vAsanArUpasya ca karmaNo buddhidvAreNa mAyAsthatvAt tathoktamityavirodhaH | karmApi kRSyAdikarmavat, prakRtisaMskArakatvAt puruSasaMskArakatve tasya vikAritvaprasaGgAd buddhau guNatvena vartata iyuktaM zrImanmataGgAdau | atazca mAyAmahAmAyAtmakadvayaM nityasiddhamityAha- mAyA'ta iti | evaM visadRzakAryatvAd mAyAyA bindukAryatvaM na saMbhavatIti bhAvaH || bindorviveke sahasA cchidyate malakambukaH || 175 || malasya dravyatvena jJAnAnivartyatAyA uktatvAt, dIkSayA kSapitamalAnAmeva zuddhAdhvabhuvanaprApteH zAstradvAreNa mahAmAyApuruSavivekajJAnasya saMbhavAccAdhikAramalakSayastadviveke bhavati || 175 || mAyApuruSaviveke tu dharmAdharmatuSakSayaH | yadAhuH- jJAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAt kurute (bha0 gI0 4|37) iti | tatazca karmakSaye'pi pariNatamalAnAM vijJAnakevalatva-meva | prakRtipuruSaviveke tu tadapi nAstyeva | yaduktaM siddhagurubhiH- guNatattvordhvabhogasya karmaNo'nupalabdhitaH | kaivalyamapi sAMkhyAnAM naiva yuktamasaMkSayAt || (pa0 mo0 kA0 53) iti || tatazca- uttIrNamAyamAtmAnaM mahAmAyAnuSaGgiNam || 176 || uddizya zaktirIzasya bindoH kSobhAya vartate | sAdhakadIkSAbhAjaM zuddhabhogAbhilASiNaM prati zivazaktirbindoH kSubdhAt zarIrAdInyutpAdayatItyarthaH || 176 || sa ca zaktyA kSobhitaH- yathodadhiruparyeva vikarotyanileraNAt || 177 || tathaikadezato binduH zaktervyApnoti cAkhilam | zakteH preraNAd ghRtakITanyAyenaikadezena bindurvikaroti, na tu kSIradadhinyAyena sarvAtmanA, tathA satyanityatvaprasaGgAdanavasthAprasaGgAccetyarthaH | kiJca, svakAryarUpAbhiH kalAbhiH prAguktaM vizvaM vyApnoti cetyarthaH || 177 || ayaM ca nyAyo'nyatrApi samAna ityAha- evaM mAyaikadezena vikaroti tathAkhilam || 178 || vyApnoti kAryamAtmIyaM tathaivAvyaktamiSyate | ayamatra bindormAyApradhAnayorvizeSo yat svakAryamevaite vyApnuvataH, na tu svasmAdUrdhvam, tatra pragamAsaMbhavAt | ataH zuddhasya tvazuddhAdhvanyapi vyApakatvAt pragamaH saMbhavatyeva || 178 || idAnIM bindoravasthAntarAdhiSThAnAdaupAdhikaH zivasya layAdibheda ityAha- tatrAkSubdhe bhaved bhogo bindAvAnandarUpiNi || 179 || kSubdhe'dhikAro devasya layo'tikrAntabindukaH | tatrAnandarUpiNi samantAdvyAptisamRddhibhAji bindAvakSubdhe zivazaktyA kSobhanimitte viSayIkRte prasavaunmukhyabhAji sati zivazakterudyogAt pAlanAtmako bhogo bhavati | kSubdhe tUtpAditakArye zaktervyApRtatvAdadhikAraH | upasaMhRtakArye svarUpaniSThe zakterapyupasaMhRtavyApAratvAllayaH || 179 || tatazca zivazaktyorvyApArabhedAdaupacAriko bheda ityAha- ekaiva khalu cicchaktiH zivasya samavAyinI || 180 || trividhopAdhisaMbhedAllayabhogAdhikAriNI | tayaitayA'bhisaMbandhAdeko devastridhA bhavet || 181 || zivaH sadAzivo'dhIzo layabhogAdhikAravAn | yaduktam- adhikArI sa bhogI ca layI syAdupacArataH iti | anena binduparIkSopasaMhAreNa zaktiparIkSopakSipteti mantavyam || 180-181 || atha zaktilakSaNamAha- zaktirapratighodAramarIcinicayAtmikA || 182 || nityoditAnavacchinnA nirvikalpasvarUpiNI | nirAvaraNanirdvandvanirupAdAnavaibhavA || 183 || vividhopAdhisambandhavivartabhidurodayA | zAntoditaprapaJcAdibinduvyAptipaTIyasI || 184 || parAnapekSAnanyAtmaprakAzyA sarvatomukhI | AdimadhyAntarahitA rahitA sarvabandhanaiH || 185 || niSThA kASThA parA sUkSmA vastumAtrAtilAlasA | marIcinicayo'tra jJAnakriyAsamRddhiH, layAvasthAyAmasyA aupacArikabhedasyApyabhAvAd nirvikalpasvarUpiNI sA kathitA | vividheti vicitrakAryopAdhisambandhAdapAramArthikena bhedazIlodayena yuktA, kRtyabhedAdhikArAvasthAyAM bhinneva lakSyamANetyarthaH | kiJca, sA proktaprapaJcAdibhUtabinduvyAptidakSA malarahitatvena parAnapekSatvAdananyaprakAzyA | ata evAtmazaktivailakSaNyena sarvabandhanavirahAdiguNayuktA | kASThA niratizayA | niSThA atizayAvadhibhUtA | parA sUkSmA atyantasUkSmA | atilAlasA sarvAnugrahaNazIlA ca boddhavyA || 182-185 || sA ca zivasya jJAnakriyAtmakaM caitanyamevetyAha- citireva matAmlAnamahimA parameSThinaH || 186 || zivasyAnAhitApUrvavizeSasyaiva sannidhau | tayaitayA'bhisambandhavizeSAnnityarUpayA || 187 || vikaroti vicitrAbhirvRttibhiH sthagayanniva | bindurApUrayannAdairANavaM cinnabho muhuH || 188 || saridvAnabhisambandhAdindunArkasya sannidhau | vikaroti yathA lolaiH kallolairnAdayannabhaH || 189 || kartRbhUtasya zivasya sannidhau karaNabhUtayA zaktyA saMbandhAd binduH kAryotpAdaka ityAha- zivasyeti | binduH pratipuruSaM bhinnairnAdairAtmanAM caitanyamApUrayatItyuktaM prAgeva || 186-189 || nanvindriyAdirahitasya kartRtvaM na yujyate ? tanna, svadehaspandAdAvAtmanaH zaktimAtrasya karaNasya darzanAt, asyAzca zivasamavAyena pariNAmAbhAvAt kAryabhedAdaupacArika evecchAjJAnakriyAdibheda ityAha- saiSA zivAzrayA zaktiramoghA balazAlinI | ekAnekavibhAgeva kAryabhedAd vibhAvyate || 190 || yathaikA savituH zaktirdAnAdAnAdikarmabhiH | etadeva prapaJcayati- icchAkAryamanicchApi kurvANecchA cidavyayA || 191 || jJAnamajJAnarUpaivamakriyApi kriyA tathA | jJeyakAryAdyupAdhibhedAt tasyA jJAnAkriyAdibheda ityarthaH || 191 || kiM bahunA- yad yasyAH kAryamAmnAyalokAbhyAmavadhAritam || 192 || tadetadrUpiNI zaktiH kurute'cintyavaibhavA | anenAsyAH sarvAdhiSThAnamuktam | yadAhuH- na sA bhAvakalA kAcit santAnadvayavartinI | vyAptrI zivakalA yasyAmadhiSThAtrI na vidyate || iti | avikAreNa sarvArthakAritvameva dRSTAntena draDhayati- kAmAnapi bahUnekaH kalpavRkSaH prayacchati || 193 || cintAmaNizca vividhAnacintyamahimA yathA | tathA'nAhitasaMskAravizeSaikasvarUpiNI || 194 || cidacintyA vibhoH zaktirazeSArthakriyAvidhau | cetanatvAnnAsyA vikAra ityAha- na jAyate na mriyate kSIyate na ca vardhate || 195 || citiH zaktiH prakAzatvAdajaDatvAcca amumevArthaM vyatirekeNa sAdhayati- yat punaH | utpadyate nazyati vA cinotyapacinoti ca || 196 || tadaprakAzarUpaM vA jaDaM vA dRzyate yathA | zarIrAdi tathA nAsau tasmAnnaiSA vikAriNI || 197 || yato'sAvaprakAzarUpA jaDA ca na bhavati, tato na vikAriNItyarthaH || 196-197 || evamasyAH kSIradadhinyAyena sarvAtmanA paraM vikAro nirAkRtaH, idAnImuktAbhyAmeva hetubhyAmekadezapariNAmo'pi nAstItyAha- tAbhyAmevopadezAbhyAM pariNAmo nirAkRtaH | bodhazakterabodhasya pariNAmo hi dRzyate || 198 || etadeva prapaJcayati- pariNAmA'parimlAnaM zAzvataM zivamAzritA | samavAyena tAdAtmyAnnahi cit pariNAminI || 199 || pariNAmahInaM nityaM cetanaM zivaM samavAyena tAdAtmyalakSaNasambandhenAzritA cicchaktirna pariNAminI bhavitumarhati | yacchrUyate- zaktirnA'cetanA citaH (mR0 vi0 3|4) iti || 199 || tatazca- nityaiSA'zeSakAryANAM kAraNatvAd yathezvaraH | sattve kAraNazUnyatvAdapi binduvadiSyate || 200 || asyAzcAnityatve'navasthAprasaGga iti bhAvaH || 200 || tathAhi tAM samAzritya santo'nye zAzvatI satI | yatsiddhau jagataH siddhiryadasiddhau na kiJcana || 201 || tatsattA sAdhyate kasya kena vA pratipAdyate | yasyA upAdAnabhUtabindvAdyadhiSThAtRkartRzakteH sadbhAva eva zuddhAzuddhamayasya kAryarUpasya jagataH siddhirnAnyathA, tasyAH sattA kenAnyena pramANena sAdhyate ? kAryotpattyanyathAnupapattyaiva sA siddhetyabhiprAyaH || 201 || itthaM zaktiM prasAdhya cidacidadvaitavAdinAM matamupanyasyati- tAmetAmadvayAmeke kIrtayanti vipazcitaH || 202 || citiM sadasadAkAravivartollAsazAlinIm | vipazcita ityAkSepe | evaM hi te manyante- zaktireva cidrUpA satyabhUtA | sA ca vivartatayA zuddhAzuddhabhuvanAdirUpAnarthAnasatyabhUtAn prakAzayati | tatazca dvaitapratibhAso dvicandrAdijJAnavad bhrAnta eveti || 202 || etadeva dRSTAntenAha- yathA rajjurahicchidramAlAvibhramakAriNI || 203 || na tAnutpAdayatyarthAnasataH prathayatyasau | jJAnamAtraM tathaiveyamekAnekAyate bhramAt || 204 || tatazca- seyaM bhrAntiranAlambA sarvanyAyavirodhinI | vicArAllUnamUlatvAdaheturbandhamokSayoH || 205 || tasmAnna vaddho bandho'nyo bandhakazca vicArataH | nityamuktAdvayAnantasaMvidevAsti kevalam || 206 || kathaM punarayaM bhedapratibhAso'pi dRzyate | vyavahArastu bhedAtmA vijJeyo vaTayakSavat || 207 || kathamaprAmANyaM bhedAvabhAsasyAta Aha- tathAhi bhedo bhAvAnAM na pratyakSo'kSadhIryataH | kuta ityatrAha- akSadhIriti | bAlamUkAdivijJAnatulyaivAkalpanArthajA || 208 || nirvikalpavijJAnasyaivArthasAmarthyajanitasya pratyakSatvAt tasyaiva prAmANyAbhyupagamAd bhedasya ca vikalparUpatvAnna pratyakSasiddhatvamityarthaH || 208 || kiJca- sA vidhAtrI padArthAnAM na niSedhati kiJcana | taduktam- AhurvidhAtR pratyakSaM na niSedhR vipazcitaH (bra0 si0 2|1) iti | tatazca bhedasyetaretarAbhAvagrahaNapUrvakatvAd bhavAviSayeNa pratyakSeNa grahaNaM nopapadyata iti bhAvaH || savikalpakaM tu- yad vizeSaNavijJAnaM zabdasaMskArapUrvakam || 209 || dezakAlAdyapekSAkSairudapAdi na tatpunaH | arthasAmarthyajaM jJAnaM smRtisaGkalpavanmatam || 210 || yatpunaH zabdAnuvedhena savikalpaM jJAnaM dezakAlAdyapekSAkSairutpAdyate, tadidaM dezakAlAdyapekSatvAnnArthasAmarthyajanyaM smRtipratibhAsAdivat, tatastatpramANamiSyate | yadAhuH- kalpanApoDhamabhrAntaM pratyakSam (nyA0 vi0 1|4) iti || 209-210 || ata eva- nAnumAnAgamau tatra pramANaM tadabhAvataH | pratyakSaviSayatvAbhAvato bhAvAnAM bhede nAnumAnAgamAvapi pramANaM bhavitumarhataH || tathA hi- pratyakSa eva tAvarthe vikalpaviSayAvapi || 211 || yatastAvapi pratyakSasiddha evArthe vikalpamutpAdayantau pramANIbhavitumarhataH, saMbandhagrahaNAdeH pratyakSapUrvakatvAdvikalparUpatvAcca | bhedasya tu pratyakSeNa grahaNaM na saMbhavatItyuktam, ataH svapnAdijJAnavadasatyabhUta evAyaM bhedapratibhAsaH || 211 || yata evAyam- svotthairnibadhyate tasmAcchaGkApAzairvimUDhadhIH | mucyate tebhya evAyaM bandhamokSau na vastutaH || 212 || itthaM tanmatamupanyasya siddhAntamupakSipati- ityadvaitagrahAviSTAH pralapanto dayAlubhiH | gurubhiH pratibodhyante siddhAntAgamadAyibhiH || 213 || kathaM bodhyante ? ata Aha- yadyadvayeyaM saMvittiH pramANairvyAvahArikaiH | sAdhyeta taireva dRDhaM tasyAH syAt sadvitIyatA || 214 || yadi saMvidaikyaM lokasya vyavahArasiddhaiH pramANairbhavadbhiH sAdhyate, tatastaireva satyabhUtairadvaitahAniH | atha tAnyapyasatyAnISyante, niSpramANakatvAdadvaitAsiddhiriti bhAvaH || 214 || etadeva prapaJcayitumanumAnasvarUpamAha- prasiddhAH pRthagevAlaM dharmidRSTAntahetavaH | aprasiddhasya dharmasya siddhyai vyAptyupabRMhitAH || 215 || dRSTAntabhUte hi mahAnase dhUmAgnyorvyAptimavinAbhAvasambandhaM gRhItvA'tha sAdhyadharmiNi parvatAdau dhUmavattvena hetunA prasiddho vahnimattvarUpadharmo'numIyate | tataH pRthageva bhedena dharmyAdayaH siddhA abhyupagantavyAH || 215 || tathA hi- na siddhaH sAdhyate dharmo nAsiddhairapi taistathA | siddhyasiddhI ca saMbhUya naikatra sthAtumarhataH || 216 || nahi siddhasya sAdhakAntarApekSA, nApyasiddhA hetvAdayaH siddhaM sAdhayanti || 216 || atazca- sapakSapakSayorbhede pramANamanumA bhavet | aikye hi na tayorhetusAdharmya yasmAt pakSasapakSayoraikye hetusAdharmyaM dRSTAntasiddhadhUmavattvAkhyahetunA sAdhyadharmiNi dhUmavattvasya sAdharmyaM na bhavati, tasmAt tayoraikye nAnumAnAt sAdhyasiddhiH || 217 || dRSTAntAbhAve tu vyAptigrahaNamapi na saMbhavatItyAha- tadabhAvataH || 217 || kasya kena kathaM vyAptiH itthaM satyadvaitasiddhyarthamanumAnAGgIkAre bhedo'vazyaM bhAvItyAha- ityadvaitaprasiddhaye | prayukto bhedamAkhyAti prayogaH svAGgasiddhaye || 218 || svAGgasya hetvAdeH siddhyarthamityarthaH || 218 || kiJca, saMvidekaiveti saMvidviSayabhedaniSedhe jaSaviSayo bhedo na niSiddhyata ityAha- advayeti niSedho'pi citiM yujyeta tanmate | dvaitabhAvastato'nyatra siddhyet siddhAvapi dhruvam || 219 || pratijJA bhajyate teSAmAzAmAtravijRmbhitA | AgamaprAmANyasvIkAre'pyadvaitahAnirityAha- Agamo'pi tadaistaistaiH smAritArthavizeSataH || 220 || padArthajAtaM saMsargaviziSTaM kathayet katham | yadyadvayeyaM saMvittiH svena syAdabhidhitsitA || 221 || yadi svenAgamenAdvayA saMvittirabhidhitsitA syAt, kathamasau jAtiguNakriyAdravyavAcibhirgauriyaM zvetA gacchati grAmamityAdibhiH padaiH smAritArthavizeSA padArthajAtasaMsargarUpAM viziSTAM buddhiM janayet | etaduktaM bhavati- Agamasya satyabhUtasya pramANatayA'bhyupagame tena tadavayavaistadarthaizca dravyAdibhiH satyaizca bhAvyam, ato'yamevAdvaitavirodha iti || 220-221 || atazca- AgamaH kathamadvaitamanumAnaM ca sAdhayet | nivAryamANamaGgaiH svairadvaitakSapaNakSamaiH || 222 || idAnIM cicchaktirekaiva khalvityAdInAmadvaitazrutInAM pramANAntaravirodhAnmukhyArthAsambhavaM darzayitumAha- kiJca zabdAH parityajya mukhyamarthaM virodhataH | vartamAnA hi dRzyante gauNe'rthe lokavedayoH || 223 || gaurbrAhmaNo'yamadityo yUpa ityevamAdayaH | anumAnasya tvavinAbhAvasambandhalakSaNe vyAptigrahaNe sati pramANatvenArthasAdhakatvamanivAryamevetyAha- naivaM heturaduSTAyAM vyAptau sAdhyaM na sAdhayet || 224 || atazca bhedasAdhakairanumAnairbAdhitatvAdekatvazrutayaH saMvido nityatvavyApakatvAdisAdRzyastotraparA ityAha- ato hetubalAkrAntAH zrutayo dvaitamAtmanAm | mukhyamapyapahAyArthaM nutiM kurvanti saMvidaH || 225 || kiJca- pratyakSamapi gRhNAti vastuno nirvikalpakam | bhedaM parebhyo vyAvRttirUpaM yonopajAyate || 226 || jAyamAnena nAmAdivizeSasmRtipUrvakam | savikalpamasandigdhaM vyabhicAravivarjitam || 227 || pratyakSasaMjJaM vijJAnam atra hi nAmapramANAdivizeSasmaraNapUrvakamutpadyamAnaM savikalpakamapi jJAnamasaMdigdhatvAdabAdhitatvAcca pratyakSatayA pramANameveSyate | yadAhuH- tataH paraM punarvastu dharmairjAtyAdibhiryayA | buddhyA'vasIyate sA'pi pratyakSatvena sammatA || (zlo0 vA0 pratyakSa0 120) iti | tatastAdRzaM pratyakSajJAnaM yena jAyamAnenotpadyate, tadapi nirvikalpakaM jJAnaM vastunaH parebhyo vyAvRttarUpaM bhedaM gRhNAtyeva, kAryasya kAraNaguNAnvayAt, satkAryavAdAbhyupagamAcca || 226-227 || tasya tu bhedagrAhitvAnabhyupagame taduttarakAlaM savikalpakajJAnaM notpadyata ityAha- anyathA nopapadyate | agRhItArthabhedasya tannAmAdivizeSavat || 228 || nanu bhedasyetaretarAbhAvagrahaNapUrvakatvAd bhAvaviSayeNa pratyakSeNa grahaNaM nopapadyata ityuktam, tadayuktam, siddhe hi bhede'sAvitaretarAbhAvaH | anyathA payo'rthI pAvakamanudhAvediti sarva(masa)maJjasam || 228 || anumAnasya sAphalyamapi bhedagrahe sati | vyAptigrahaNasaMbandhe vyAptivijJAnArthaM bhedagrahaNasyAvazyaMbhAvAt tatsadbhAva evAnumAnapravRttirityarthaH || vastusAmAnyamAtragrahaNe tu tasya prAgeva siddhatvAd dharmivizeSaNasya dharmavizeSasAdhanArthamanumAnaM na prarvatata ityAha- sAmAnye siddhasAdhanAt || 229 || anyathA bhedasiddhimAha- api cAnyatvamadvaitabhedayorabhyupaiti cet | bhedaH siddhyedathAnanyabhAva evaM ca sAdhyate || 230 || advaitasya dvaitAnyasyAbhyupagame dvaitAdvaitAtmakasya vastudvayasyAsiddhiH | athAdvaitabhedayordvaitAdvaitAtmakasya vastudvayasyApyekatvamiSyate, yadyevaM bhedasyaivAdvaitasaMjJA bhavadbhirucyata iti na vo nAmni vivAdaH | yato'smAbhirapyevaM bheda eva sAdhyate || 230 || nanvekasyAM rajjau sarpAdibhramavadekasyAmeva saMvidi satyabhUtAyAmasatyabhUto vastubhedapratibhAsa ityuktam ? ata Aha- nahi dRSTAntamAtreNa sAdhyasiddhirbhavedataH | rajjUdAharaNaM ziSyasammohAyaiva kevalam || 231 || kevalasya dRStAntasya hetvAdibhirvinA'rthasAdhakatvAbhAvAd dRSTAntamAtrasya satyatve'pyadvaitavirodhAt tadasatyatve dArSTAntikabhUtAyAH saMvido'pyasatyatvaprasaGgAd rajjUdAharaNamanarthakamevetyarthaH || 231 || kiJca- nApi saMvitsamA rajjorvizeSAnupalabdhitaH | vivartamAnA tairbhAvairjJAnamAtranivartakaiH || 232 || rajjvAdau hi sarpAdibhramAH samyagjJAnodayAnnivartante | tato bAdhitatvAt sarpAdyavabhAsastimirAdidoSakRto'satya eva | ghaTapaTAdyarthaprakAzasya tu kAlAntaradezAntarayorapi vizeSAdarzanAjjJAnamAtravyatirekeNa bhAsamAnairabAdhitatvAdeva satyabhUtaistaistairghaTapaTAdibhAvairupAdhibhUtaiH saha vivartamAnA svayamapi bhinneva bhAsamAnA''tmasaMvinna rajjusAmyaM bhajate | etaduktaM bhavati- ghaTapaTAdibAhyArthabhedaH satya eva, AtmasaMvidastu tattadarthasannidhau tattadAkArAropo buddhyadhyavasAyabheda upAdhikRta iti | etaccottaratra prapaJcayiSyate | atazca tattadarthasannidhau jAyamAnasya tattadAkArasya bauddhasyAdhyavasAyAtmano jJAnasyAsakRdbhede'pi tattadadhyavasAtRrUpAyAH sarvadaikarUpeNa bhAsamAnAyA grAhakasaMvido na rUpAntaraparAvRttiH, api tu nityatvameva, cetanatvenAvikAritvAt | tatazcAtmasaMvido naikA eva, ekatve bhogasAmyavimokSAdidoSaprasaGgAdityuktamasmAbhiranyatra || 232 || asyAzcAtmasaMvido bauddhAdhyavasAyAvivekAdanekarUpatAbhramo malahetuka eva pazvAtmanAmityAha- sA tu saMvidavijJAtA taistairbhAvairvivartate | maloparuddhadRkzakternarasyevoDurAT pazoH || 233 || yathA timiraruddhacakSuSa eko'pInduraneka iva pratibhAti, evaM malaruddhajJAnazakterekaiva cetanAtmikA saMvidanekarUpeva vivartata iti || 233 || yathA ca pramANAntarasiddhaikyasyApIndoranekatvapratyayastimira-hetukaH, evaM zAstrAdisiddhaikyasya gRhItRrUpasya jJAnasyAnekAkAratA-bhramaH svakAraNaM malaM gamayatItyAha- yathA taimiriko hetusahasreNApi tarkayan | ekamindumanekAMstAn bhUyobhUyaH samIkSate || 234 || yathA vA pittasaMduSTarasanaH svAdu tarkayan | api tiktaM vijAnAti payaH karaNadoSataH || 235 || yathA vAJjanasaMyukte kvathyamAne ca vAriNi | viduSAmapi nIloSNapratyayAvavivekataH || 236 || tathA parIkSitA samyagAgamaiH sopapattikaiH | vivartamAnA jAteti naSTeti vividheti ca || 237 || jJAnAnivRttiM gamayet kAraNaM timirAdivat | sa ca malo dravyatvAccakSuSaH paTalAdiriva na jJAnamAtrAnnivartate, api tu cakSuSo vaidyavyApAreNa paTalAdirivezvaravyApAreNa dIkSAkhyenaiva nivartata ityAha- tacchivapraNidhAnena zivazAstroditena ca || 238 || karmaNaiva nivartyeta nAnyathA jJAnakoTibhiH | timirAdiryathArogyazAstroktenaiva karmaNA || 239 || tanmalaM zivadhyAnenAGgabhUtena sahakRtayA zivazAstroktayA dIkSAkhyayA kriyayaiva nivartate | yaduktaM zrImatsvAyaMbhuve- dIkSaiva mocayatyUrdhvaM zaivaM dhAma nayatyapi iti | atra prayogaH- malo jJAnAnivartyo bhavati, AtmakaraNAcchAdakatvAt, timiravat | paramArtho malaH, malinIkaraNArthakriyAkAritvAt, yathA kAcatimirAtmako malo bhramotpAdakaH || 238-239 || itthaM grAhakasaMvido nityatvaprasaGgAnmalaM tannivRttihetuM coktvA grAhyasya prapaJcasya bhedo vAstava ityAha- dezakAlanarAnyatve'pyanyathAnavabhAsitaH | abAdhitaH pramANaizca vivartaH syAt kathaM citeH || 240 || prapaJcaH kiJca mAyeyaH pramANaireva sAdhitaH | saMvidastvanekAkAratA bhrAntyaivetyuktam, ityAha- tasmAd vivartate saMvidaNUnAmeva bandhanAt || 241 || etadeva prapaJcayati- vivartaH khalu cicchaktermithyApariNatiryayA | atadrUpApi tadrUparUpiNIvA'nubhUyate || 242 || sa ca vivarto buddhyavivekAdAtmanAM bhavatItyAha- sa parasparasaMbaddhazcidacidgocarastayoH | anyonyAdhyAsasAdhyatvAdavivekakRtodayaH || 243 || etadeva vyAcaSTe- tatra cit svAbhisambandhabuddhitattvAvivekataH | AropyAtmani tadvRttivikArAnavikAriNI || 244 || janmAdInanu jAteti naSTeti vividheti ca | sasukheti saduHkheti svAtmAnaM darzayatyaNoH || 245 || tadvajjaDaM ca caitanyamAropyAtmani cidguNam | avivekena jAnAti bAlo'haM kRza ityataH || 246 || sarveSAmaviko'yamaNUnAM malahetukaH | bhrAntipradhAnasantAnakandazcijjaDavastunoH || 247 || ya eSo'nityAzuciduHkhAnAtmasu nityazucisukhAtmapratipattirUpaH puMsAmavivekaH, sa na nirhetukaH, muktasyA'pi prasaGgAt | atastasya kenApi kAraNenA'nAdinA bhavitavyam | avivekasyAnAdisiddhatvAd yastasya hetuH, sa mala iti bhAvaH || 244-247 || atraiva hetumAha- nahi saMvidvizeSANAM viziSTairjaDavastubhiH | vivartabhedA yujyerannantarA dRDhabandhanam || 248 || idaM cAtrAkUtam- malAvRtatvAdevAtmanAM kalAdidvAreNaiva jJAnAdyabhivyaktiH | sA ca mAyAyA mohakatvAdanAtmAdAvAtmAbhimAnarUpeti || 248 || bandhahetutvameva prapaJcayati- tathA hi dehe'haMbuddhirna loSTe sA'pi kasyacit | aNoreva na sarveSAmato bandhastayormataH || 249 || tayozcijjaDayoranyonyaguNAdhyAse bandha eva niyAmaka iti zeSaH || 249 || kiJca- yAni yasyendriyANyAsan narasya jJAnakarmaNoH | na tAni punaranyasya karaNAni tayostathA || 250 || viziSTaiva vivartAya cidvizeSasya vAryate | buddhirna sarvA sarveSAM tena bandhastayormataH || 251 || buddhyArUDhaM sukhaM duHkhaM kiJcit kenacideva yat | puMsopabhujyate tena tayorbandho niyAmakaH || 252 || ayamarthaH- AtmanAM hi saMsArAvasthAyAM sarvaviSayasya jJAnAdeH svarUpatvena zAstreSu zrUyamANasyAdarzanAt tadAvArakeNa tAvanmalena bhAvyam | teSAM ca kiJcijjJatvadarzanAt kalAdidvAreNa tajjanakena mohahetutvAd viparItapratipattihetunA mAyAkhyena bandhena bhAvyam | bhogasya sukhaduHkhAderbhogasAdhanAnAM ca zarIrendriyANAM pratyAtmaniyatatvena vicitratvAd vaicitryakAraNaM karmApyavazyamabhyupeyamiti || 250-252 || atra sAMkhyacchAyayA viveka evAtra niyAmako'stu, kiM malAkhyenAprasiddhena bandhena puruSasya kalpiteneti codayati- aviveko niyantA cet pariharati- sa tayoreva kiMkRtaH | tayorbuddhisaMvidoranyonyAvivekaH kena kRtaH | nirhetukatve muktasyApi bhavet || tatastatkAraNatayA'nAdyAvArako malo'bhyupagantavyaH, yadabhAve muktasya na punaraviveko bhavati, tata eva ca bandhavimocakasyezvarasyApi siddhiruktetyAha- tena bandho'sti bandhazca pRthageveziturmataH || 253 || atazca- bandhavartI vimUDhAtmA mokSastadbandhamocanam | galite sarvathA bandhe vimukte cANave male || 254 || sarvArthadyotikA zaktiH zivasyaiva vijRmbhate | bandhamokSazca zivaprasAdAdevetyuktam || 254 || sarvAvaraNanirmuktA zaktireSA mahIyasI || 255 || alpIyAMsaM samAvRtya viSayaM sA tu darzayet | kathaM darzayatItyatrAha- parasaMvitsvarUpAyAH zakterasati bandhane || 256 || paramAtraM prakAzeta muktANUnAmanAratam | malarahitatvena svaparaprakAzikAyA muktAtmasaMvidaH paramAtraM parasya vastunaH sattAmAtraM prakAzate, na tu baddhAtmavadasya vizeSena bhogyatayA prakAzata ityarthaH, tathAtve muktasyA'pi sukhaduHkhAdisaMvedanena bhoktRtvaprasaGgAt || 256 || ato vimuktAH sarvajJA na tu cinmAtravedinaH || 257 || na tu svasaMvedanamAtraniSThAH, api tu zivavat sarvajJA eveti || 257 || tatazca- sati bAhye tadajJAnaM vastuni syAt tamaHkRtam | bAhye ca vastuni satyapi yadetadviSayAjJAnamAtraM baddhAtmanAM dRzyate, tanmalakRtameva | tatazca asarvajJA na muktA ityAha- tamasAcchAdyamAnA hi na te muktA bhavanti ca || 258 || zabdAnuvedhApekSitvaM ca savikalpakajJAnasya bandhahetukamityAha- vikalpo bindusaMkSobhAcchabdavedhena saMvidAm | jAyate malaruddhAnAmaNUnAmarthadarzane || 259 || nirmalAnAmasaMkSobhAd bindostadbandhamokSajA | nirvikalpArthasaMvittistadaharjAtabAlavat || 260 || muktAnAM tu mAyeyabaindavapAzottIrNatvAcchabdAnuvedhasahakRtaM bauddhaM savikalpakaM jJAnaM na bhavet, kintu cicchaktirevAnyAnapekSiNI grAhyaM vastu viSayIkaroti | tadaharjAtabAlavaditi ca zabdAdivikalparahitatvamAtre dRSTAnto jJeyaH || 259-260 || vastuno bAlasyApi malAvRtatvena vastUnAM yathAsvarUpAnavabodhAt, muktAnAM tu malarahitatvAt tacchaktiH samastaM vastu yathAvasthitameva gRhNAtItyAha- yo yadA vartate bhAvo bhUto bhAvi ca tat tadA | yathArthasthitiM gRhNAti svasaMvedyA cidavyayA || 261 || taduktaM mokSakArikAsu- zivArkazaktidIdhityA samarthIkRtaciddRzA | zivaM zaktyAdibhiH sArdhaM pazyatyAtmA gatAvRtiH || (zlo0 111) iti || 261 || naiSAM ca sarvajJatvasarvakartRtvasaMbhave'pi pravRttirityAha- na te vizvasya kartAraH kartA'sya ziva eva yat | kuta ityatrAha- nahi kartRbahutvasya gamakaM vidyate kvacit || 262 || nahi rathAdInAmapyanekartRkANAmekasthapatIcchAnuvartanaM vinotpattirdRSTA | yaduktam- bahavo yatra netAraH sarve paNDitamAninaH | sarve mahattvamicchanti tadvyaktamavasIdati || iti | anena pravAhezvarapakSo'pi nirastaH, aizvaryasya svarUpavyaktilAbhAtma-katvena vinAzayogAt | tatastena nityamuktena zivenaiva kAryasya nirvartyamAnatvAd rAgadveSAdirahitatvAcca na pravartante || 262 || etadeva darzayati- nityamuktoditAcintyaprabhAvA zaktisaMjJitA | saMvidAzrayate zazvacchivaM paramakAraNam || 263 || sa tayA jaDamAkramya sRjatyavati hanti ca | tirodadhAti bhagavAnanugRhNAti cAtmanaH || 264 || anena zaktivicAropasaMhAreNa tadAzrayabhUtasya zivasya vicAropakSepo'pi kRto veditavyaH | tathAhi jagataH sannivezAdimattvena kAryatvAt tatkartRtayA''tmanAM ca malAvRtatvAt tanmokSakartRtvena ca zivaH siddha eva | yaduktam- vivAdAdhyAsitaM vizvaM vizvavitkartRpUrvakam | kAryatvAdAvayoH siddhaM kAryaM kumbhAdikaM yathA || iti | idAnIM tasya kRtyabhedAdupacAreNa bhedamAha- kRtyeSu teSu kartA'sau trividhaH paJcasUcyate | kathamityatrAha- zaktimAnAhitodyogaH pravRttazceti dezikaiH || 265 || etadeva prapaJcayati- tatra zakto bhavedAdyo niSkalaH zivasaMjJitaH | tasmin mukulitevAste kriyAkhyA zaktiraizvarI || 266 || zakterekatvAdaupAdhiko jJAnakriyAbheda iti darzayituM jJAnasyApi kriyArUpatvAvyabhicArAcchaktiH kriyAzabdenoktA | tasyAH sakteH sarvavyApAropasaMhAreNa svarUpamAtrAvasthAne sati zivaH zaktAdizabdavAcyo bhavati | saiva tasya parabindusvarUpAdhiSThAturlayAvasthocyate || 266 || atha bhogAvasthAyAmudyuktAdizabdavAcyo'sAvityAha- saivonmiSantI saMprAptabindugarbhabharAlasA | patyurAviSkarotyuccaiH paramAnandasantatim || 267 || sA ca zaktirudyogena bindoH kAryasya prasavAbhimukhyaM kurvANA yadA patyuH paramAnandasantatiM jJAnakriyAsamRddhiM kAryotpAdanenA''viSkaroti, tadA tasya zivasya bhogaH pAlanAtmako bhavatIti bhAvaH | na tu zivasya paramAnandaH sukhAtizayo bhogazca sukhasaMvedanarUpo vyAkhyeyaH, nirmalatvena zivasyopAdhibhUtayostayorasambhavAt || 267 || tadAnIM codyuktayA zaktyA sahA'yamudyuktAdizabdavAcyaH prakAzata ityAha- sa tayA ramate nityaM samudyuktaH sadAzivaH | paJcamantratanuH zrImAn devaH sakalaniSkalaH || 268 || atazca kAryopAdhibhinnA IzAnAdipaJcamantrAtmikAH zaktaya eva tanukAryaM kurvANAH zivasya tanurucyante, na tu pAramArthiketi bhAvaH | taduktaM zrImanmRgendre- tadvapuH paJcabhirmantraiH paJcakRtyopayogibhiH | IzatpuruSAghoravAmAjairmastakAdikam || (vi0 3|8-9) | tato dhyAnArthameva tasyAgameSvAkArazravaNamityuktaM zrImatpauSkare- sAdhakasya tu lakSyArthaM tasya rUpamidaM smRtam iti | atra ca zivazaktyorlayAdibhedasya bindvavasthAbhedakRtatvAt tasya ca zAntyatItakalArUpasya layAvasthAtvena zruteH zAntyAdikalAcatuSTayapariNAmarUpaM bhogAdhiSThAnam | tadadhiSThAnena zivasyApi bhogaH procyata ityuktaM zrImanmataGge- caturmUrtimayaM zubhraM yattatsakalaniSkalam | tasmin bhogaH samuddiSTaH patyurvizvasya sarvadA || (vi0 3|34) iti | yadyevaM sadAzivabhuvanAdhiSThAna eva devasya sadAzivatvAt tasyaiva paJcamantrarUpatvAt kathamatra bhogAvasthAyAM tatkathanam, nivRttyAdibhuvaneSu kevalaM sadyojAtAdimantrAkAratayA zivasya dhyeyatvAdevamuktam | paJcamantrasamaSTirUpA mUrtistasyAdhikArAvasthasya pravRttasya sadAzivabhuvana eveti vakSyati- sa bindoH (zlo0 279) ityAdinA | eSo'rthazca zrImanmataGge vistareNa darzita iti tata evAvadhArayitavyaH || 268 || idAnIM zaktermantratvamAha- mananAt sarvabhAvAnAM trANAt saMsArasAgarAt | mantrarUpA hi tacchaktirmananatrANadharmiNI || 269 || taduktam- mananaM sarvaveditvaM trANaM saMsAryanugrahaH | mananatrANadharmitvAnmantra ityabhidhIyate || iti | eSA ca vyutpattiH zivasya zaktervidyezvarAdInAM ca samAnaiva, atazca vAcakazabdAnAmupacAreNa mantrazabdaprayogaH || 269 || asyAzcaupAdhika eva bheda ityAha- kAryabhedAdadhiSThAnavazAdekaiva paJcadhA | sA bhAti binduzAntyAdipaJcAdhiSTheyagocarA || 270 || binduzAntyAdibhuvanAdhiSThAnAdasya IzAnAdibheda ityuktaM prAgeva | etadeva prapaJcayati- binduH zAntiH kalA vidyA pratiSThA sanivRttikA | bhogasthAnAni paJcaiSAM bindusaMjJA ziveritA || 271 || nanu zAntyAdibhuvanacatuSTayameva bhogasthAnamityuktam, satyam, zAntyatItarUpasya parabindorlayAvasthArUpatve'pi sRSTyArambha eva tadbhuvanotpattestadapyatra bhogasthAnatayetyuktamityavirodhaH || 271 || ata evAsAM bindukalAnAM kAraNAvasthAyAM layarUpatvena parabindusaMjJetyAha- kalAnAmavibhAgo'yaM paJcAnAM bindusaMjJitaH | tadgocarA parA mUrtiraparA kAryagocarA || 272 || parA mUrtirbindvadhiSThAtrI layAvasthA zaktiH, kAryAdhiSThAtrI tvaparA zivasya mUrtirityarthaH || 272 || evaM ca- yA tasya vimalA zaktiH zivasya samavAyinI | saiva mUrtiH kriyAbhedAt sAdAkhyA tanurucyate || 273 || samavetazaktireva bindupariNAmasya nivRttibhuvanAdhovartinaH sadAzivabhuvanasyAdhiSThAnAdadhikAraM kurvANopacAreNa tasya sadAzivAkhyA tanurucyata ityarthaH || 273 || dIkSAdinA tattadbhuvanaprAptAnAM satya eva bhedaH, tadadhiSThAtryostu zivazaktyoH kAryabhedAd bheda ityuktamityAha- mahAmAyA samAkrAntA zivena balazAlinA | bhogasthAnaniviSTAnAM nirmalAnAM zivAtmanAm || 274 || tanubhogendriyasthAnavijJAnAdi karoti yat | tatkAryaM sA kriyAzaktirasAvapi tathocyate || 275 || zivazaktikSobhitA mahAmAyA yadyat kAryamutpAdayati, tatra tadadhiSThAtryoH zivazaktyoH kAryabhedena sthAnabhedenopacArAt tattatsaMjJA bhavati | yathA zAntibhuvanAdhiSThAnena tadutpAde ca zaktirapi zAntisaMjJA, zivazca zAntasaMjJaH | ityevamanyatrApi draSTavyam | taduktaM zrImanmRgendre- kintu yaH patibhedo'smin sa zAstre zaktibhedavat | kRtyabhedopacAreNa tadbhedasthAnabhedataH || (vi0 13|164-165) iti || 274-275 || etadeva prapaJcayati- sarvajJAnakriyArUpA zaktirekA hi zUlinaH | icchAjJAnakriyAdyA yatprabhavAH kAryayonayaH || 276 || yatprabhavA yadIyA icchAjJAnAdyA avasthAH kAryayonayaH, kAryopAdhikRtA ityarthaH || 276 || itthaM zaktireva zivasya mUrtistatkAryaviSayetyuktam, idAnIM bhogAdhikAratattvavAsinAmuktavad baindavAnyeva zarIrAdInItyAha- IzvarANAM zivAnAM ca mahAmAyAmayAstathA | dehendriyAdayaH zuddhAH subhagAH svadhikArakAH || 277 || tatkAriNI tu- seyaM kriyAtmikA zaktiH zivasyAvyabhicAriNI | tatsaMbandhAcchivo'zeSakAryANAM heturucyate || 278 || adhikArAvasthocyate- sa bindoravatIryANusadAzivasamAvRtaH | patikRtyAdhikAreSu sadAzivamahezvarAn || 279 || sampreSayannazeSAdhvamUrdhani bhrAjate prabhuH | avatAraNaM cAtrodyogAvasthAparityAgena pravRttatvam, pravRttizca saMskArya sadAzivAn vidyezvarAMzca yathAkramaM svabhuvanabhogeSvazuddhAdhvAdhikAre ca niyojanam | ata eva prabhavanazIlo'zeSAdhvAdhiSThAtA bhrAjate sadAzivAkAreNa dhyeyatAM prApnotItyarthaH || 279 || tadeva dhyeyAkArAdhiSThAnaM darzayati- paJcasrotomukhaH zAntaH prabhuH zaktizirAH zivaH || 280 || dRkkriyecchAvizAlAkSo vijJAnendukalAnvitaH | IzAnamUrdhA puMvaktro dazadigbAhumaNDalaH || 281 || aghorahRdayo vAmaguhyo jAtatanUjjvalaH | pravRttimAnayaM devaH sakalaH sarvapAvanaH || 282 || atra ca paJcasrotazzabdena mananatrANarUpAyAH zakteH paJcAvasthAbhedA ucyante || 280-282 || itthaM vindvavasthAdhiSThAnabhede'pi zivazaktyorekatvaM pradarzyopasaMharati- eka eva zivastadvacchaktirapyavikAriNI | layabhogAdhikAreSu tau hi cinmAtrarUpiNau || 283 || idAnImanekatvamevaupacArikametayoH prakArAntareNa darzayituM tattadavasthAbhAjAmAtmanAM vAstavaM bhedamAha- tathAhi vimalodAragabhIre cinmahodadhau | svAtmani pravilIyante tenaike samadhiSThitAH || 284 || pariNatamalAH kecidAtmAnastena zivenAnugrAhakeNa samadhiSThitA anugrahazaktyA mocitAH santo vimalataraniratizayasarvajJatvasarvakartRtvasamudrarUpe svAtmani svarUpe lIyante tiSThanti, tadanugrahAt tatsAmyarUpaM mokSaM bhajantItyarthaH | na tu zivAtmanyaikyaM te prayAntIti vyAkhyeyam, advaitasya prAgeva niSedhAt | ete ca layAvasthazivasamatvAllayAvasthAbhAja ucyante || 284 || vijJAnakevalino'pyapariNatamalamAyottIrNatvAnmahAmAyA-zritatvAdbhogahInatvAcca layAvasthAbhAjo nirvyApAratvAducyanta ityAha- zivena nibhRtAtmIyazaktayo'nye vizerate | bhogAvasthAbhAja Aha- samAliGgya mahAmAyAmapare vRttizAlinIm || 285 || tatsaMparkasukhaikAgrabuddhayo bhogalampaTAH | zAntyAdibhuvanarUpeNa pariNatAM mahAmAyAmAzritya vartanta ityarthaH || 285 || adhikArabhAjo'pyAha- tathA pare paravyoma samAzrityAdhvamUrdhani || 286 || kurvanti paJcakRtyAni patyurAjJAnuvartinaH | anantAdayaH zuddhAdhvamUrdhani paravyomamahAmAyAbhuvanAnyAzritya zivAjJayA paJcakRtyakAriNo bhavantItyuktam || 286 || tataH sa teSAmeko'pi layabhogAdhikAriNAm || 287 || adhiSThAtRtayA bhedamaupacArikamRcchati | tadvadeva matA zaktistayorbhedo'dhunocyate || 288 || tayoH zivazaktyoH parasparabhedaH kathyate || 287-288 || tameva bhedamAha- zuddhe'dhvani zivaH kartA kAraNaM zaktirAzritA | samAzrayaH sa vijJeyaH svaniSThaghanacinmayaH || 289 || dharmadharmitayaivAnayorbhedaH || 289 || tatra ca dharmisvarUpaM jJAnaM svaniSThameva, viSayagrahaNasAmarthyarUpaM tu dharmatayocyata ityAha- sA tu saMvidazeSArthagrahaNe lampaTodayA | paramaizvaryarUpA ca mahimA vyAptirUpiNI || 290 || tatazca- mahezvaro mahAneSa sarvArthavyApakastayoH | sarvaviSayavyApakasAmarthyayuktatvAcchivaH sarvArthavyApakaH | uktArthameva prakaTayati- tayoriti || 290 || parAnapekSaM rUpaM yadvijJAnaM zivasaMjJitam || 291 || tasya zaktiM parApekSaM rUpamAhurvipazcitaH | parApekSaM viSayApekSamityarthaH || 291 || kuta evaM kalpyata iti cedata Aha- AkAradvayasaMvittirazeSasyApi vastunaH || 292 || parApekSAnapekSAbhyAmasti zaktiH zivAzrayA | jaDaviSaye dAhakasyAgnerdAhyasya sannidhau dahanasAmarthyadarzanAt, anyathA tadanabhivyakteH, cidviSaye ca Atmani viSayagrahaNarUpasya svaniSThasya grahItRsvarUpasya svasaMvedanasiddhatvAdetat siddhamityarthaH | atazcAsti zaktiriti || 292 || yadyevamAtmazakterasyAH zivazakteH ko vizeSo'ta Aha- nityoditAnavacchinnavibhUterIzvarasya yat || 293 || jJeyAdhiSTheyakAryAdau na tu hetvAdikaM param | tena zaktiH parApekSaM rUpamIzasya yujyate || 294 || nityamuktvAdIzvarasya jJeyAdiviSaye zaktivyatirekeNa na buddhyAdikaraNApekSA, AlokAdisahakAryapekSA ca | ataH zaktireva tasya parApekSArUpaM nAnyat | baddhAtmanAM tu zaktyAkhyaM viSayApekSaM svarUpamAtramevAsau kAryAdiheturna bhavet, teSAM kAryAdau karaNAdyapekSAdarzanAdityAha- na sarvasya parApekSaM rUpamAtramasau bhavet | kAryaputrAdirUpANAmanyathaivopalambhanAt || 295 || zivasyeti pAThe kevalasya zambhorjJAnaM na svarUpamAtraniSThameva, kintu viSayApekSameva kAryAdihetuH | na tu baddhAtmanAM dRSTakAryANAM putrAdInAM pitrAderviSayAdisApekSeNaiva jJAnAdinotpattidarzanAdityarthaH || 295 || ato nezvarasyApi nirviSayaM grahaNAtmakaM jJAnaM saMbhavatItyAha- na tu nirviSayaM jJAnaM tadeva viSayagrahaH | yadyevaM viSayasannidhAna eva grahaNarUpasyotpattidarzanAd dharmasvarUpasyAnityatvaprasaGgaH ? tanna, zivasya sarvadA bindvAdernityasya viSayasya grAhyatvAt, grahaNasAmarthyasya grahItRsamavetatvena sarvadA'vasthAnAcca | nanvAtmanAM nIlAdijJAnavinAzena pItAdijJAnasya krameNotpattidarzanAt tatsAmarthyasyApyanityatvaM lakSyate ? ata Aha- virodhenAtha paryAyAnnaivamapyavinAzi yat || 296 || nazvarANAmayaM dharmo yaH kAle nAnyathodayaH | nIlAdyadhyavasAyarUpAd bhinnasya pItAdhyavasAyarUpasya bauddhasya jJAnasya vinAzitvAt parasparavirodhAcca paryAyeNotpattAvapi tattatsukhAdirUpabuddhigrahaNasAmarthyasya sarvadA grahItRsamavetatvena saMvedanAdavinAzitvameva, ato bauddhasyaivAyamanyathA | pariNAmaH || 296 || tatazca- avinAzi ca tannityamiSTamasmAd vibhidyate || 297 || zaktirAzrayataH zambhoH sa ca tasyAstatastathA | tadapyAtmasAmarthyaM zivasAmarthyavannityameSTavyam | evaM ca zivazaktyorAtmabhedAbhAve'pi dharmidharmabhedaH satya evetyAha- asmAditi | tatastasmAt kAraNAt tathA dharmAtmikaiva zaktirityarthaH || 297 || atra parAzaGkA- kAryopAdhivazAcchaktisaMjJA syAdapi cidghane || 298 || na tu zaktiH parApekSA vastuto'stIti kecana | dharmirUpameva paramArthaM na tu dharmarUpamityarthaH || 298 || atrottaram- karaNena vinA kAryaM kurvan kartA bhavediti || 299 || matireSAmayuktaiva yuktipratyakSabAdhitA | kulAlAdInAM hi kartRNAM karaNena vinA kartRtvAdarzanAt zivasyA'pi kartRtvAt kenApi karaNena bhavitavyam | tacchaktyAtmakameva | yaduktaM zrImanmRgendre- karaNaM ca na zaktyanyat (vi0 3|4) iti | evamAtmanAmapi dehaspandAdau zaktireva karaNamityuktam || 299 || kiJca, grahaNarUpasya paramArthasyAnabhyupagame sthitikAle'pyupAdhibhUtasadAzivatattvAdibindukAryaviSayIkaraNA-bhAvAdasya sadAzivAdibhedakalpanamayuktam | upAdhyagrahaNe'pyetadbhedopacArAbhyupagame sarvadaivAdhikArAvasthA bhavet, na tu layAvasthA, vizeSAbhAvAdityAha- kiJcAgRhItamapi cedupAdhiH kAryamIzituH || 300 || sadopahitabhAvena nirupAdhiH kathaM zivaH | bindvAdyagrahaNe tatkSobhAdyapyasya na yuktam, ajJAtasya karaNAsaMbhavAadityAha- kathaM vAyaM bhavet kartA kAraNajJAnavarjitaH || 301 || kiJcA''tmanAmapi zivasamAnaguNatvAddharmirUpatvAd- dharmarUpajJAnAnabhyupagame sukhAdisaMvedanarUpo bhogo na sambhavatItyAha- puruSo vA kathaM buddhiM pazyet zaktyA tayA vinA | evaM ca sati- idamandhatamaH kRtsnamantarA zaktidIpikAm || 302 || jAyetAnyacca bhagavAnazaktaH kiM kariSyati | zaktyanabhyupagame bhogamokSArthaM sarvapravRttizUnyaM jagad bhavedityarthaH || 302 || tatazca- ananyApi tathA zambhorvibhinnA zaktiriSyate || 303 || yathA masUrAtva(rastva)GguSThAnnApi bhinnoktahetubhiH | yathA masUrAkhyo dhAnyavizeSo'GguSThAkhyastajjAtIyo'pi kenApyAkAreNa bhidyate, evaM zivazaktyorvastvantaratvAbhAve'pi dharmidharmatayA bhedaH siddhaH | atra ca samAnajAtIyatvenaikyamabhyupagamya itthaM dRSTAntatvamuktam, vastuto'GguSThamasUrayorbhedAt | itthaM zivazaktyordharmidharmatayA bhede'pi tAdAtmyasaMbandhAnnAtmAntaravad bheda ityAha- nApi bhinnokteti || 303 || itthaM zaktizaktimatorAtmAntaratvAbhAve'pi dharmidharmatayA bhedaM pratipAdyopasaMharati- ananyA'pi vibhinnA'taH zambhoH sA samavAyinI || 304 || svAbhAvikI ca tanmUlA prabhA bhAnorivAmalA | nanu bindvAkhyayaiva zaktyA zivaH kAryaM kariSyati, kimanayA ? ata Aha- nahyeSa bhagavAn zaktyA svAtmano'tyantabhinnayA || 305 || kadAcit kurute kiJcinnApi jAnAti kiJcana | bindorupAdAnatvena bahiraGgatvAdacetanatvAcca cidrUpayA svasamavAyinyA zaktyA vinA zivo na bindvAdivastu viSayIkartuM tatkSobhAdi cotpAdayituM zaknoti, kumbhakArAderapi cicchaktiyuktatvenaiva darzanAt || 305 || yadyevaM zaktyA vinezvarasyApyakiJcitkaratvAt saiva jagatkAraNatvenAstu | yadAhuH- yayA vinA na sarvajJaH so'pi tasyai namo'stu te iti, tanna, zakterdharmatvenAzrayaM vinA'vasthAnAsaMbhavAt | tadAzrayaH sa eSa zaktimAn saGkalpamAtreNa vizvakartetyAha- anAhitavizeSo'pi heturdevo mahezvaraH || 306 || idAnIM kartRzaktyA bhedopacAre upAdhibhUtaM pAramArthikaM kAryabhedamAha- kAryabhedo'pi kAryasya syAdavasthAvizeSataH | etadeva prapaJcayati- binduH pralInakAryo'sau zivazaktisamIritaH || 307 || sargAya sthitaye sraSTRprapaJcavilayAya ca | cirasthApitavizvo hi bindureva pravartate || 308 || avasthAbhedamAsAdya ghaTamArabhate yathA | mRdavasthAntarApattyA pUrvamevamasAvapi || 309 || prabhuzaktisamAkrAntastattadvRttivizeSataH | kAryabhedAya ghaTate nirvikAre'pi zUlini || 310 || anApannavikAro'pi yathoktakramabhAvinAm | bhedasaMzoSacUrNAnAmavasthAbhedajanmanAm || 311 || vidhAtA kamalasyoSNagabhastiH syAt tathA zivaH | kartA sargAdikAryANAmavikAro'pi zaktimAn || 312 || nanu kimarthamasau sRSTyAdikAryaM karotIti cet, pazvanugrahAyeti brUmaH | yadyevaM sarvAnugrAhakatve'pi zivaH kathaM keSAJcideva mokSaM karoti na sarveSAm, ayamevAsya svabhAvo vA tarhyantaH rAgadveSayuktaH syAt | ata Aha- yathA madhUcchiSTamRdoranapekSaH kSaNena ca | dravatAzuSkatAheturavikAro'pi bhAskaraH || 313 || tathA samAsamAtmIyapuNyApuNyAkhyakarmaNAm | aNUnAmavikAro'pi bandhamokSakaraH zivaH || 314 || satyaM sarvAnugrAhakaH zivaH | na cAsya rAgAdirvidyate, anAdimalarahitatvAt | bandhamokSakartRtvaM cAtmanAmeva, yogyatvAdityuktam | tatazca yathaikAkAra evArkaH svasannidhAnena dravatvayogyasya madhUcchiSTasya dravatAM zoSatvayogyAyA mRdaH zuSkatAM ca karoti, tathA zivo'pi pakvamalAnAM mokSayogyAnAM mokSaM karoti, apakvamalAnAM bandhayogyAnAM tatpAkArthaM bandhaM karotItyavirodhaH | atazcAtra puNyApuNyAkhyazabdena- na hRSyatyupakAreNa nApakAreNa kupyati | yaH samaH sarvabhUteSu jIvanmuktaH sa ucyate || iti nyAyenopakArApakArAtmakaM karmadvayamucyate | tayormalaparipAkavazAt sAmyabuddhau satyAM mokSo bhavati, tadabhAve tu bandha eva | na tvazcamedhabrahmahatyAdi-rUpau puNyApuNyau, tayoH sAmyaM mokSaheturiti vyAkhyeyam, zAstravirodhAt, tAdRzasya karmasAmyasya saMsArAvasthAyAmapi saMbhavAt, svanAzamAtra eva caritArthatvAt | samastakarmasAmyasyApi vijJAnakevalitvamAtra eva hetutvAt, mokSahetutvAsambhavAt, malaparipAkasyaiva proktakarmasAmyacihnAnumeyasya dIkSAdvAreNa mokSahetutvasambhavAccetyAdi vistareNAsmAbhiruktaM mRgendravRtti-dIpikAyAm | sAdhitaM ca gurubhiH zrImatsvAyaMbhuvakiraNamataG-gAdivRttiSviti tato'vadheyam || 313-314 || atazca- parasparavirodhena nivAritavipAkayoH | karmaNoH sannipAtena zaivI zaktiH patatyaNau || 315 || viruddhaphalayorazvamedhabrahmahatyAdidharmAdharmarUpayoH svargabrahmalokaphalayordharmarUpayoravIcIrauravaphalayorvA'dharma-rUpayoH karmaNoH sannipAte sati zaivI zivatvadAyikA'nugrAhikA zaktirAtmani na patati, tasyA malaparipAka eva pAtazravaNAt | kintu rodhazaktireva niyatidvAreNa viruddhakarmakSayArthaM patati | taduktaM zrImanmataGge- dharmAdharmavipAke'smin (vi0 13|15) ityAdinA dIkSAyA eva malaparipAkAvinAbhUtAyAH karmakSayadvAreNa mokSahetutvam | yaduktaM zrImatkiraNe- anekabhavikaM karma dagdhabIjamivANubhiH | bhaviSyadapi saMruddhaM yenedaM taddhi bhogataH || (6|19) iti | malaparipAke satyanugrAhikAyAH pAtaH || 315 || tasyAM patitamAtrAyAM nirdhUtaghanasaMvRtiH | prazAntamalakAluSyamAtmAnamanupazyati || 316 || malAvaraNApagamAt tadvimuktaM sarvajJatvAdirUpamasya prakAzata ityarthaH || 316 || tadaiva hi vimukto'sau yadAghrAtaH zivecchayA | dIkSAkhyayA zivazaktyA spRSTo mukta eveti || dIkSottarakAlaM cArabdhakAryabandhakSayArtham- nityanaimittikenaiSa karmaNA vartate param || 317 || tatrApi- anenaiva zarIreNa parAM vyAptimakhaNDitAm | prApnuvanti mahAdhIrA dhanyA hi zivayoginaH || 318 || yogAbhyAsAdatraiva sarvajJatvAdiH prakAzata ityarthaH || 318 || prasaGgAcchivayogimAhAtmyamAha- sa punAti dRzA vAcA caraNena kareNa ca | nadIjanapadodyAnapurAdIni svalIlayA || 319 || kiM punaH zaraNAyAtaM bhavabhItamimaM janam | idAnIM prakaraNakartA svagurunamaskAraM karoti- namastathAvidhAyAsmadgurave zivatejase || 320 || nidhaye yogaratnAnAmanantaphaladAyinAm | kenedaM prakaraNamAracitamityatrAha- rAmakaNThakRtAlokanirmalIkRtacetasA || 321 || ratnatrayaparIkSeyaM kRtA zrIkaNThasUriNA | zrIrAmakaNThAsadvRttiM mayaivamanukurvatA | ratnatrayaparIkSArthaH saMkSepeNa prakAzitaH || 322 || || ratnatrayaparIkSA samAptA || yenAkAri kavIzvareNa rasavAnAzcaryasArAhvayaH pASaNDApajayazca kAvyatilako bhaktaprakAzastathA | nATyeSvabhyudayazca sundaragirA zaiveSu sadvRttaya- stenAghorazivena sAdhu racitA ratnatrayollekhinI || ityaghorazivAcAryaviracitA ratnatrayollekhinI sampUrNA ||