################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## ratnatrayaparãkùà ## ## From the Aùñaprakaraõam edited by kçùõa ÷àstrã ## ## First published in Devasàlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## CSXplus transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## ratnatrayaparãkùà ÷rãkaõñhasåripraõãtà aghora÷ivàcàryakçtaratnatrayollekhinyà sametà ÷iva§ ÷ivakara§ natvà siddhàntàrthaprakà÷akam | ratnatrayaparãkùàrthaþ sa§kùepeõa prakà÷yate || kai÷cid vedadç÷à'paraiþ kuladhiyà nyàyànuvçttyetarai- ranyai÷ca svamanãùayà malinita§ mohena ratnatrayam | tasmàt karõavibhåùaõàya viduùৠbhåyo'pi sadvyàkriyà- ÷àõollekhanasa§skçta§ tadadhunà so'ha§ karomyujjvalam || namaþ ÷ivàya ÷aktyai ca bindave ÷à÷vatàya ca | gurave ca gaõe÷àya kàrtikeyàya dhãmate || 1 || atra ca pårvàrddhena prakaraõapratipàdya§ ratnatraya§ prastàvayan praõamati | uttaràrdhena sakalasa§hitànàmavatàrakatvena guru§ bhagavanta§ ÷rãkaõñhanàtha§ sarvavighnàpaha§ ca gaõapati§ siddhànta÷àstra÷ravaõavi÷eùitaj¤àna§ ca kàrtikeyamasyaivàvighnaparisamàptyarthamabhivandate || 1 || tadeva vastutraya§ vyàkhyeyatayà pratijànãte- bindu÷akti÷ivàkhyàni trãõi siddhàntasàgaràt | samuddhçtya satৠdhartu§ hçtkaõñha÷ravaõe sadà || 2 || karõayoþ ÷ravaõena, kaõñhopalakùitavàgindriye pàñhena, hçdyavadhànena satৠdhartu§ bindvàdãni ratnàni siddhàntasamudràduddhçtya || 2 || ratnàni vàïmayaiþ sutrairnibadhyante mayà tataþ | kùantumarhanti tatsanto nàsåyà paricàrake || 3 || vàïmayaiþ såtrairmayà nibaddhyante | loke hi karõàdyavayaveùu dhàraõàrtha§ ratnàni såtrairbaddhyante | tasmàt sadàràdhanapravçtte mayyasåyà na kartavyeti || 3 || eùৠca bindvàdãnৠratnasàdharmyàd ratna÷abdavàcyatvamityàha- ra¤janàt sarvatattveùu ràgàdebhyo'dhikàrayoþ | ã÷varàõৠ÷ivànৠca dhàraõãyatayà dhiyà || 4 || pu§sàmapratighodàramarãcinicayena ca | ratnànãùñavidhànàcca bindvàdyàþ ÷iva÷àsane || 5 || ratnàni yathà loke ràjante mahàrghatayà prakà÷ante, samãpavartinৠca ràgamutpàdayanti, puruùai÷càvayavairdhàryante, dãptimantãùñavidhàyãni ca bhavanti; yathà bindvàdayaþ padàrthàþ sarveùu ÷aktyàdiùu tattveùåpàdànatayà'dhiùñhàtçtvena ca prakà÷ante, ã÷varàõàmanantàdãnৠ÷ivànৠca sadà÷ivàdipadasthànàmàtmanàmebhyo hetubhåtebhyo yathàsvamadhikàrayoranugràhyànugràhakatvaråpayoþ sadà ràgo bhavati, puruùàõৠcaite dhiyà dhyeyatayà dhàryante, apratihatavilakùaõatejaso bhuktimuktyàkhyàbhãùñapradàyina÷ca bhavanti | tasmàdete'pi ÷iva÷àstre ratnàni, procyanta ityadhyàhàraþ | apratihatavilakùaõatejastayà caiùàmati÷aya§ dar÷itam || 4-5 || ratnatraya§ samà÷ritya vartate tattvasa§hatiþ | adhvaitatpràptaye ùoóhà karõyate parameùñhinà || 6 || tatra ÷uddhatattvasa§hatirbindumupàdànatvena, ÷iva§ kartçtayà, ÷akti§ ca tatkaraõatayà sa§÷ritya vartate, upàdànàdi vinà kàryotpattyasa§bhavàt | a÷uddhàyৠca ÷iva÷akto eva paramparayà kartçkaraõe, bindu÷ca nivçttyàdikalàdvàreõàdhàra iti vakùyàmaþ | atra bubhukùåõৠbhautikadãkùàbhàjৠsàdhakànৠvicitrabhuvanabhogàtmanà pariõato binduþ pràpyaþ, ÷ivastu ÷aktyavinàbhåto naiùñhikadãkùàbhàjৠmumukùåõàm | tatpràptaye ca kalàdiùatprakàro'dhvà ÷ivena ÷àstreùu varõyate || 6 || eùৠcàdhvatvamupariùñàt sàdhayiùyati, idànãmasya dãkùàdàvupayoga§ dar÷ayati- etadeva mata§ bãja§ traya§ dãkùàpratiùñhayoþ | etadaparij¤àne dãkùàpratiùñhayora÷akyànuùñhànatvàdida-meva tayormålamityarthaþ || etadeva sphuñãkaroti- yogà÷ca vividhàþ karma nityanaimittika§ yathà || 7 || j¤ànàni siddhayo mokùà api tasyàvabodhanàt | etadeva parà kàùñhà mokùàkhyàõorvicàrataþ || 8 || yogàþ sàlambanàdayaþ | nitya§ påjàdi | naimittika§ dãkùàdi | j¤ànàni tadviùayàõi pa÷upà÷apativiùayàõi ca | siddhayaþ aõimàdyàþ | mokùaþ ÷ivasàmya§ sadà÷ivàdipadapràpti÷ca | yadukta§ ÷rãmanmataïge- mokùaþ saptaprakàro'yam, (yo0 5|67) iti | etatsarva§ tajj¤ànàt siddhyatãti | ki¤ca, etatpràptirevàõoþ parà kàùñhà, paramokùa ityarthaþ || 7-8 || tata÷ca- ÷rotavyametadàptoktyà mantavya§ copapattibhiþ | dhyeya§ ca yogamàrgeõa ÷aktipàtoditàtmabhiþ || 9 || ÷aktinipàtànmalaparipàkàvinàbhåtàduditàtmabhirårdhva-padonmukhacetobhiþ | anena caiùàmàgamànumànayogipratyakùa-siddhatva§ såcayati || 9 || kà punaratràptoktirata àha- àptoktiratra siddhàntaþ ÷iva evàptimàn yataþ | na tàbhyৠsadç÷aþ ka÷cicchreya àptividhàyakaþ || 10 || siddhànta÷abdaþ païkajàdi÷abdavadyogaråóhyà ÷ivapraõãteùu kàmikàdiùu da÷àùñàda÷asu tantreùu prasiddhaþ | tatastànyevàbàdhitatvàt pramàõànãti bhàvaþ | kuta ityatràha- ÷iva evàptimàn yata iti | nanu kaõàdapata¤jaliprabhçtayo'pyàptà evetyata àha- na tàbhyàmiti | satyam, te'pi svaviùaye vastunyàptà eva, kintvasarvaj¤atvàt teùৠtatpraõãtàni ca ÷àstràõi tadaviùayeùu bindvàdiùu vastuùu na pramàõãbhavitumarhanti, ÷ivastu nirati÷ayasarvàrthaj¤ànakriyatvàt paramàptaþ, tatpraõãtàni ca ÷àstràõi sàrvà'nyàgamapràpyasthànapradar÷anapårvaka§ tadanadhigatàrthagantçtvàdabàdhitatvàcca pramàõànyeva | yadàhuþ- anadhigatàrthagantç pramàõam iti | tatastena ÷ivena tadàgamena ca sadç÷a§ na ki¤cicchreyasaþ sàdhakamasti | nanu nityatvàdevàgamànৠpràmàõya§ nàptapraõãtatayeti mãmà§sakàþ, tadayuktam, racanàyàþ kartàra§ vinà ghañàdivadutpattyadar÷anàt | ityàdi vistareõa sàdhitamasmàbhirmçgendravçttidãpikàyàmiti tata evàvadhàryam || 10 || yadyeva§ vàmàdayo'pi ÷aivatvena prasiddhàþ ÷ivakçtà eva, tanna, parasparaviruddhàrthàbhidhàyitvena teùৠ÷ivàkçtatvàt | yadàhuþ- (pårvatanã 135 pçùñhasthà prathamà ñippaõã draùñavyà |) sugato yadi sarvaj¤aþ kapilo neti kà pramà | athobhàvapi sarvaj¤au matibhedaþ katha§ tayoþ || iti | prasiddhistu teùৠ÷ivàdhiùñhitàtmàntarapraõãtatvenetyavirodhaþ | etadevàha- siddhànta eva siddhàntaþ pårvapakùàstataþ pare | àptastu ÷iva evaikaþ ÷ivànye tva÷ivà matàþ || 11 || ÷ivatva§ càtra sarvaj¤atvasarvakartçtvamabhipretam || 11 || tata÷ca- siddhàntaþ sevyate sadbhiþ ÷aktipàtapavitritaiþ | kàmakàritayà'nyaistu nindyate pa÷u÷àstravat || 12 || etadeva ÷aktipàtacihnatvenokta§ ÷rãmanmçgendre- yeùৠ÷arãriõৠ÷aktiþ patatyavinivçttaye | vinivçttaye | teùৠtalliïgamautsukya§ muktau dveùo bhavasthitau || bhakti÷ca ÷ivabhakteùu ÷raddhà tacchàsake vidhau | (vi0 5|4-5) iti | tata÷ca ÷aktipàtànantarabhàvinyà dãkùayà pavitritaiþ ÷odhitaiþ siddhàntaþ sevyate | yadukta§ ÷rãmatkiraõe- tãvra÷aktinipàtena guruõà dãkùito yadà | sarvaj¤aþ sa ÷ivo yadvat (vi0 1|21) iti || 12 || asya ca pa÷ujananindayà na pràmàõyavyàhatirastãti dçùñàntenàha- nahi kastårikàmodaþ puruùaiþ pratihanyate | hetubhiþ sàdhyate kintu dhanyairàghràyate sadà || 13 || tadãyadãkùàdyupayogitayà ÷ivàdiparij¤àna§ bhogamokùàrthibhiþ kàryam | tajj¤àna§ ca siddhàntàbhyàsena, tadabhyàsa÷ca ÷aktipàtàvinàbhàvinyà dãkùayà siddhyatãtyuktam || 13 || atra kecidàhuþ- mimanenàsatyabhåtena ÷ivàdivastukathanena tatparij¤ànasàdhanakathanena và, sarva§ khalvida§ brahma (chà0 u0 3|14|1), eko va÷ã sarvabhåtàntaràtmà (kañho0 5|12) ityàdi÷rutibhiþ paramàtmaiva cidàkàraþ satyabhåtaþ | sa eva ÷ivàdi÷abdavàcyo nànyatki¤cidasti | tataþ paramànandasvaråpasya tasya yathàvadavabodha eva mokùaheturiti | tàn pratyàha- vedàntai÷ca kulàmnàyaistathànyaiþ pratipàdyate | ànandavipralabdhànàmànandopahità citiþ || 14 || yadetadvedàntàdi÷àstrairanyai÷ca ÷àktàdibhi÷citi÷caitanyàt-makameva vastu pàramàrthikam, tasyà÷citerànandopahitàyàþ paramànandasvaråpàyà avabodha eva mokùaheturiti pratipàdyate; tadànandavipralabdhànàm ànanda§ brahma (bç0 u0 3|9|34) iti ÷rutigatasyànanda÷abdasya paripårõatàrthasya sukhàrthatàbhràntyà vipralabdhànàmapariõatamalànàmeva ÷obhate, nànyeùàmasmadà-dãnৠ÷ivànugçhãtànàmiti bhàvaþ | tathà hyàtmaikatva§ tàvat sàdhayituma÷akyam, anekatvapratipàdakànৠ÷rutãnৠsambhavàt, ekatva÷rutãnàmanyaparatvàdanekatvaj¤àpakasya dç÷yamànasya jananamaraõàdipratiniyamasyànapahnavanãyatvàcca | teùৠcàtmanàmasvàtantryasya dar÷anàd baddhatve sati teùৠbhogamokùakartà ÷ivaþ, tadupàdànàdaya÷càgamenànumànena siddhà ityàdivistareõàsmàbhirmçgendravçttidãpikàyৠdar÷itam, sàdhita§ ca ràmakaõñhàdibhirmataïgavçttyàdàviti tato'vadhàryam | granthavistarabhayànnàtra prapa¤cyate || 14 || ata evàtmaviùaya§ vij¤ànamapi tattacchàstraprasaktànৠyathàvanna sa§bhavatãtyàha- cinmahodadhigàmbhãryamavasãyeta såribhiþ | avagàhya parànandalaharã yadi notkùipet || 15 || yadi hi proktavatparamànandabhràntikallolastànnotkùipati, tato vidvadbhi÷cinmahodadheràtmavargasamudrasya gàmbhãrya§ sarvaj¤atvasarvakartçtvàtmasvaråpa§ nityatvavyàpakatvànekatvàdi càvagàhya pramàõairviùayãkçtyàvasãyeta, nànyathà | tattacchàstrakartçõàmasarvaj¤atvàt tadvacanàdetanna sa§bhavatãtyarthaþ || 15 || kutaþ punaretajj¤àyate ? ata àha- tadatra kathita§ sarvasrotasৠjyàyasi prabhoþ | udakùeõordhvavaktreõa tatastadavadhàrayet || 16 || taccàtmasvaråpa§ vàmàdisamasta÷àstrasrotasৠmadhyàdutkçùñe siddhàntàkhye srotasi kathitamiti tata evàvadhàryam | ÷ivakçtatvena jyàyastvamevàsya sàdhayati- prabhorudakùeõordhvavaktreõeti | kathitamiti | vaktra÷abdena vacanatràõaråpà ÷aktirucyate, paramàrthataþ ÷ivasya dehàbhàvàt | ata÷codakùeõodaïmukhenànugrahapravçttenordhvasthitena ca ÷aktyàtmanà vaktreõa | bindu÷akternàdàdikrameõotpàdite ÷àstre prakà÷itamityarthaþ | nanva÷arãrasya ÷àstropade÷ànupapattiþ ? tanna, jagatsçùñyàdivat saïkalpamàtreõa vidye÷varàdãnৠ÷àstràvabodhakatvàt || 16 || ki¤ca- hetånapi parãkùàyai lakùayet tasya ÷àstrataþ | nahyatra ÷emuùã ÷uddhà vipulàpi pragalbhate || 17 || tasyàtmasvaråpasya parãkùaõamapi siddhàntoktaireva hetubhiþ kàryamiti bhàvaþ || 17 || ittha§ prasaïgàdàtmasvaråpasya siddhàntaikagamyatva§ prasàdhya prakçtànৠ÷ivàdiratnànৠ÷ravaõamanananididhyàsanàni siddhàntàdeveti pràgukta§ prapa¤cayati- alaukikàni såkùmàõi gopitàni ÷ivena ca | trãõi ratnàni ko vetti siddhànteta vinà svayam || 18 || hetånapi kutarkàndhatamasàrãn manãùayà | tadvad yoga§ ca ko vetti sabãjàbãjalakùaõam || 19 || tatra sabãjayogaþ sadà÷ivàdyàkàraþ sakalaviùayaþ, nirbãjastu niùkalaviùayaþ | anenaiùàmàgamànumànayogipratyakùagamyatvamapi dar÷ayati || 18-19 || api ca- siddhàntaþ sevitaþ sadbhirapi kànàn prayacchati | sarvàn sàdhakacittasthànàpta÷cintàmaõiryathà || 20 || siddhàntàdeva sàdhakànৠtattatsiddhasàdhanaj¤àna§ tadanuùñhànàt phalàvàpti÷cetyarthaþ || 20 || ittha§ siddhàntaj¤ànaphala§ pradar÷ya tadabhidheyàrtha-prakà÷akatvàdasyàpi prakaraõasya tadeva prayojanamiti såcayan abhidheyaparãkùৠpratijànãte- tamàsevya mayàpyeùà bindu÷akti÷ivà÷rayà | parãkùà kriyate tatra binduràdau niråpyate || 21 || tatra bindusiddhimàha- jàyate'dhvà yataþ ÷uddho vartate yatra lãyate | sa binduþ paranàdàkhyaþ nàdabindvarõakàraõam || 22 || vakùyamàõavadvicitrabhuvanàdiråpatvena ÷uddhàdhvanaþ kàryatvàt tadupàdàna§ binduþ siddhyati | ki¤ca, ÷abdopàdànatayàpi tasya siddhirityàha- nàdavindvarõakàraõamiti | tatra nàdo nàmàbhidheyabuddhiheturbindoþ prathamaprasararåpaþ såkùmo nàda÷cintayà rahitatvena ÷rãmatkàlottaràdyuktaþ | bindu÷ca tatkàrya§ mayåràõóarasabinduvadavyapade÷yaþ paràmar÷aj¤ànaråpo'kùara-bindustatraiva såkùmatvenoktaþ | arõa÷ca varõa§ àkà÷avàyupra-bhavaþ ÷rotragràhyaþ sthåla÷abdaþ | tadukta§ tatra- sthåla§ ÷abda iti prokta§ såkùma§ cintàmaya§ bhavet | cintayà rahita§ yattu tatpara§ parikãrtitam || (1|8) || 22 || tatra ÷uddhàdhvano bhuvanàdyàdhàratva§ dar÷ayitumàha- uttãrõamàyàmbudhayo bhagnakarmamahàrgalàþ | apràpta÷ivadhàmànastridhà vij¤ànakevalàþ || 23 || trividhà hi pa÷vàtmànaþ- tatra malakarmamàyàyuktàþ sakalàþ, pralayàdyupasa§hçtakalàdayo malakarmayuktàþ pralayàkalàþ, vij¤ànàdibhyaþ karmaõo'pi kùayànmalamàtrayuktà vij¤ànakalàþ | te punaþ malaparipàkatàratamyàt ÷ivaprasàdena bhagnakarmamalàkhya-mahàrodhàþ ki¤cidava÷eùitàdhikàramalatvàdasa§pràpta÷iva- sàmyàstrividhà eva vij¤ànakevalino bhavanti || 23 || ke te bhedà ityàha- vidyàvidyàdhipatayaþ pa÷upårvàþ sadà÷ivàþ | tatra vidyàbhujaþ pårve mantrà vidyà÷ca nàmataþ || 24 || tatra prathame vidyàtattvanivàsina ityàha- tatra vidyàbhuja iti || 24 || vidye÷varaniyojyàste sa§khyayà saptakoñayaþ | teùৠpuràõi vidyàyৠvàmàdãni yathottaram || 25 || vidye÷varaniyojyatva§ caiùàmanugrahakaraõatvàt, vidye÷varàõৠca pa¤cavidhakçtyàdhikàritvàt || 25 || sphãtàni nava jàtàni tanubhogendriyàdibhiþ | etàni bhuvanànyuttarottara§ vi÷iùñabhogàdimantãtyarthaþ || athaitebhyo vi÷iùñà vidye÷à ityàha- madhyàþ pra÷àntakaluùà vidye÷àþ ÷ivatejasaþ || 26 || adhikàramalopetàstattvamai÷a§ samà÷ritàþ | ÷ivàrkakarasa§parkavikàsàtmãya÷aktayaþ || 27 || pra÷àntamalatvamadhikàramalayogitva§ ÷ivànugçhãtatva§ ca mantràõàmapi samànameva | ÷ivatejasaþ pa¤cavidhakçtyakàriõaþ | yadukta§ ÷rãmadraurave- sçùñisa§rakùaõàdànabhàvànugrahakàriõaþ (1|15) iti || 26-27 || aùñàvanantapårvàste yathàpårva§ guõàdhikàþ | tathà puràõi tatraiùàmanantaþ parame÷varaþ || 28 || aùñàvanantapårvà iti | ananta-såkùma- ÷ivottama- ekanetra- ekarudra- trimårti- ÷rãkaõñha÷ikhaõóisa§j¤àþ | tatre÷varatattve teùàmaùñau bhuvanàni pràgvadeva | ata eùàmananta eva parame÷varaþ || 28 || tatràõavaþ pureùvàsan nàpyanye tadvibhåtayaþ | pare sadà÷ivasamàþ patikçtyàdhikàriõaþ || 29 || tattadbhuvane÷varàràdhanàdinà dãkùayà và teùu bhuvaneùu yojità àtmàna÷ca vidyante | aya§ ca nyàyo vidyàbhuvaneùu sadà÷ivàdibhuvaneùu ca vij¤eyaþ | yadukta§ såkùmasvàyambhuve- yo yatràbhilaùed bhogàn sa tatraiva niyojitaþ | siddhibhàïmantrasàmarthyàt (39|2) iti | atha pa÷usadà÷ivànàha- pare sadà÷ivasamà iti || 29 || mårdhànamadhvanaþ pràptàþ prasanne parame÷vare | sadà÷iva÷càtràdhikàràvasthaþ ÷iva eva | tasya ca adhikàràdayo'vasthà aupacàrikà ityuktam- adhikàrã sa bhogã ca layã syàdupacàrataþ iti | sa§skàryasadà÷ivàdãnৠtu bhedo vàstava eva | ete ca sadà÷ivatattvasthasadà÷ivabhuvanavàsina ityàha- tattvameùàmasåtàïgapurabhogàdi÷obhitam || 30 || sadà÷ivamadhiùñhàtçnàmnà te'pi sadà÷ivàþ | ata evaiùৠdehàdayo'vàstavà eva, adhiùñhàtustasya ÷ivasya na pàramàrthikà ityukta§ ÷rãmatpauùkare- sàdhakasya tu lakùyàrtha§ tasya råpamida§ smçtam iti || 30 || uktàrthamupasa§harati- aùñàda÷abhiradhvàya§ bhuvanaiþ saha bhoktçbhiþ || 31 || tribhi÷ca tattvairuddiùño vi÷uddhaþ ÷ivakartçkaþ | eùa càdhvà kàryatvàt ÷ivakartçka ityarthaþ | atra ca nivçttyàdibhuvanànৠ÷akti÷ivatattvayo÷ca sadà÷ivatattva evàntarbhàvo vij¤eyaþ || 31 || kàryatvàdevàsya ÷uddhàdhvanaþ kenàpi nityena kàraõena bhavitavyam, tacca bindvàkhyamityàha- sadà÷ivàditattvaugho nityopàdànakàraõaþ || 32 || vikàritvàdyathà kumbhastathà caiùa tatastathà | eùo'pi sadà÷ivàdiradhvà vikàrã, tato nityopàdànakàraõa iti || 32 || nanu ghañopàdànakàraõasya mçtpiõóasyànityatvàdanenàpi ÷uddhàdhvopàdànenànityena bhavitavyamiti dharmisvaråpaviparãta-sàdhakatvàd viruddho'ya§ vikàritvàditi hetuþ ? ata àha- pàrthivo'pi bhavet kumbho màyopàdànakàraõaþ || 33 || sàkùànmçdupàdànatve'pi ghañasya paramparayà màyaivopàdànakàraõamiti || 33 || kuta ityàha- vinà÷otpattimattvàbhyৠpariõàmitayà tathà | ayamabhipràyaþ- utpattivinà÷adharmiõৠhi vastånৠghañakapàlàdyavàntarapariõàmatvenàvàntarakàryakàraõabhàve satyapi pçthivyàditattvànৠparamparayopàdàna§ màyàkhya§ nitya§ paramakàraõamabhyupagantavyam, anyathà'navasthàprasaïgàt | ukta§ ca ÷rãmatsvàyambhuve- màyàtattva§ jagadbãjamavinà÷yavyayàtmakam iti || etadeva prapa¤cena sàdhayati- yadyadutpadyate vastu tanmàyeya§ yathà kalà || 34 || utpattinà÷au màyeyadharmàvàha mahe÷varaþ | àptavàkyenàpyetatsiddhamiti bhàvaþ || 34 || idàn㧠satkàryavàdadçùñyà kalàdyavasthàbhedenotpatti-vinà÷avyapade÷a§ bhajantã màyaiva kalàdikàryadvàreõa pariõamata iti dar÷ayitu§ pariõàma÷abdàrthamàha- pariõàmo hi vastånৠpårvàvasthàparicyuteþ || 35 || avasthàntarasa§pràptiþ kùãrasya dadhibhàvavat | dadhna÷ca takravat tatra takràvasthà niråpyate || 36 || dçùñàntasvaråpaniråpaõàyàha- tatreti || 35-36 || sà hi- na dadhno nàpi dugdhasya pårvàvasthe hi te mate | dadhyavasthàyৠkùãràvasthàyৠvà takràvasthà nàstãtyarthaþ | tathà hi kùãrameva dadhyàdiråpeõa pariõamate, kùãra§ naùña§ dadhyutpannamityàdivyapade÷a÷ca dç÷yate | etadevàha- sadavastha§ hi vastveka§ pårva§ kùãra§ tato dadhi || 37 || asata utpattyasa§bhavàt sadeva dadhi kùãràdabhivyajyate, sadeva takra§ dadhno'bhivyajyata iti bhàvaþ | aya§ ca satkàryavàdo'smàbhir-mçgendravçttidãpikàyৠvistareõa dar÷itaþ || 37 || yathà caiùৠdadhinavanãtàdyavasthàpariõàmabhedena vicitràrthakriyàõৠkàryàõৠkùãramevopàdànam, eva§ tattvabhuvanàdibhedena vicitrapariõàmavatৠvicitràrthakriyàõৠca kalàdikàryàõৠsàkùàt paramparayà ca màyaiva paramakàraõamityàha- pa÷càt takra§ tathà màyà vicitrapariõàmataþ | tattvatàttvikabhàvànàmupàdànamana÷varam || 38 || yadyeva§ kùãravat satvàtmanà pariõàmàdanityatva§ màyàyàþ, tanna, sarvathà dçùñàntàsa§bhavàt, pariõàmitvamàtra evàsya dçùñàntatvam | tata÷ca ghçtakãñanyàyenaikade÷enaiva màyà pariõamata ityadoùaþ || 38 || ittha§ ghañasyàpi paramparayà nityopàdànatva§ prasàdhyopasa§harati- tato nidar÷ana§ sàdhu prasiddhoktavi÷eùaõam | prakarùeõa siddhamukta§ nityopàdànatvaråpa§ vi÷eùaõa§ yasya tat tathàvidhamiti | pàri÷eùikànumànenàpi bindusiddhimàha- na màyà ne÷varo nàõurna ÷aktiþ ÷uddhavartmanaþ || 39 || upàdànamato binduþ pari÷eùeõa labhyate | tatra màyàyà anupàdànatva§ sàdhayati- tathàhi màyà yà teùৠkùobhità'nantatejasà || 40 || jalàdikùitiparyanta§ tattvajàtamasåta sà | teùৠmadhyàd yà màyà, sà hyacetanatvàdanantasàmarthya-kùobhitaiva svakàryamutpàdayati | yadukta§ ÷rãmatkiraõe- ÷uddhe'dhvani ÷ivaþ kartà prokto'nanto'site prabhuþ (vi0 3|27) iti || 40 || tatraiva hetånàha- avi÷uddhajaóatvena màyàmàrgatayà tathà || 41 || duþkhànuùaïgànmàyeyakàrmàõavamalànvayaiþ | sakalàõåpabhogyatvàt pariõàmodayairapi || 42 || yato'syà a÷uddhàdhvano'÷uddhatve sati jaóatvam, yata÷ca màyàmàrgatva§ mohahetutvam, yasmàcca duþkhànuùaïgaþ, yata÷ca màyeyairanàtmani àtmàbhimànàdibhirmalaiþ, kàrmeõa sukhaduþkhamohahetunà viparyayàsaktyàdibhàvapratyayàtmanà malenàõavena càõoranàdyàvàrakeõa pa÷utvàkhyena sa§bandhaþ, bandhatrayayoginàmeva dehendriyàdijanakatvàt | ata eva yata÷ca sakalàõåpabhogyatva§ bhuvanàdidvàreõa, yasmàcca vicitrakarmaphalabhogasàdhanatvena vicitrà anekavidhàþ pariõàmodayàþ pariõàmavçddhayaþ, tasmàdanantena kùobhità màyà tàdç÷a§ kàrya§ janayati, ÷uddhasya ÷ivasya a÷uddhaviùaye kartçtvàyogàt | yadyeva§ ÷ivasyàsarvakartçtvaprasaïgaþ ? tanna, sàkùàtkartçtvamatra niùiddha§ na tu prayojakakartçtvam, anantàderapi tadadhiùñhàna§ vinà kartçtvàsa§bhavàt || 41-42 || etadeva prapa¤cayati- màyà jaóàntaravyàptà pariõàmavatã ca yat | niùpàdane kalàdãnৠ÷arãràdisamanvitam || 43 || puruùa§ gamayedeva paràdhãnamasa§÷ayam | suvarõamiva karmàra§ makuñotpàdakarmaõi || 44 || yadyeva§ ÷ivasyàpi ÷uddhaviùaye kartçtvàt ÷arãrendriyayogàdi-prasaïgaþ ? tanna, tasya nityanirmalanirati÷ayasarvàrthaj¤ànakriyà-yuktatvàt, a÷arãrasyàpyàtmanaþ svadehaspandàdau kartçtvadar÷anàcca | anantasya tvadhikàramalayogàccharãràdyapekùetyavirodhaþ || 43-44 || ata÷ca- saiùà vikalpavij¤ànagocaraiva satã ca yat | kùobhyate'nantanàthena kumbhakàreõa mçd yathà || 45 || savikalpaj¤ànaviùaya eva ÷arãriõৠkartçtva§ dçùñamiti bhàvaþ || 45 || kimata ityata àha- savikalpavij¤àna§ citeþ ÷abdànuvedhataþ | savikalpakavij¤ànamaya§ ghaña iti paràmar÷aråpàt ÷abdollekhàdevàt-mano dç÷yate || ki~càtaþ ? ityata àha- sa tu ÷abda÷caturdhà vàgvaikharyàdivibhedataþ || 46 || jàyate bindusa§kùobhàdanantasyàrthadar÷ane | anantasya savikalpakaj¤ànotpattyarthamava÷ya§ ÷abdo'pekùitaþ | tadàn㧠cà÷uddhàdhvano'nutpatteþ sthålàkà÷àbhivyaïgyatva§ na ÷abdasyopapadyata iti ÷ivakùubhitabindujanya eva ÷abdo'bhyupagantavyaþ | tasya ca vaikharyàdyà÷catasro vçttãrvakùyati | tatra ÷abdopàdànatvenàpi bindusiddhiþ || 46 || ki¤ca- vidyà÷arãro bhagavànanantaþ kùobhako mataþ || 47 || màyàyàþ sà ca vidvadbhirbaindava§ tattvamucyate | anantasya baindava÷arãrayogaþ ÷råyate, tadupàdànatayà binduþ siddhyatãti bhàvaþ || 47 || atropasa§hàraþ- ato na màyopàdàna§ tathaivàya§ mahe÷varaþ || 48 || bindurevàtra ÷uddhàdhvanyupàdànamityarthaþ | kimanenàprasiddhena bindvàkhyena kalpitena, ã÷vara àtmà tacchaktirvà ÷uddhàdhvanyupàdànamastu, ata àha- tathaivàyamiti || 48 || cetanatvàdavçttitvàt pariõàmàt tatastathà | àtmà ÷akti÷ca vij¤eyau vistaro'trai?va vakùyate || 49 || mçdàdãnৠhyapàdànànàmacetanatva§ dçùñam | cetanà÷ca ÷ivàtma÷aktayaþ | tataste nopàdàna§ bhavitumarhanti | ki¤ca, upàdàna§ hi pariõàmena và kàryamutpàdayati, yathà kùãrasya dadhibhàvaþ, vçttiråpeõa và, yathà pañasya gçhàdibhàvaþ | ÷ivàdãnàmeùৠtu vçttipariõàmau na sa§bhavataþ, avikàritvàt, vikàritve jaóatvàniyatvàdidoùaprasaïgàt | asya prapa¤co'traiva bhaviùyati | prokta§ càsmàbhistattvaprakà÷avçttau || 49 || anyathà bindusiddhimàha- ito'pi lakùyate binduraõuvaiùamyadar÷anàt | kuta ityatràha- aõuvaiùamyadar÷anàditi | aõånàmàtmanৠj¤ànàdivaiùamyadar÷anàt || vaiùamyamevàha- dç÷yante pudgalàþ kecidalpaj¤ànakriyànvitàþ || 50 || tebhyo'dhikàþ pare'nye tu sarvaj¤à bala÷àlinaþ | etacca vaicitrya§ teùৠna svataþ sa§bhavatãtyàha- pudgala÷cetano nityo vikàrarahito mataþ || 51 || àtmano hi sarvadà'nantaghañapàñàdyadhyavasàyaj¤ànànu-sa§dhàtçtvena svasa§vedanasiddhatvàd dehàntaraphalakarmabhoktçtayà ca cetanatva§ nityatva§ ca siddhamàgameùu ÷råyate | ityato'sya na vikàraþ sa§bhavati || 51 || anyathà hi- vikàritve jaóànityabhàvaþ syàd ghañakuóyavat | aya§ ca nyàyaþ ÷akterapi samànaþ, dharmadharmiõoravyatirekàdityàha- tathaiva ca citiþ ÷aktistayorapyavikàriõoþ || 52 || ida§ ca pràgeva dar÷itam | ukta§ ca nàdakàrikàsu- avikàryatràtmoktastacchakti÷càpyato na yogyau tau | bahudhà sthàtu§ yadvà caitanyavinàkçtau vikàritvàt || (÷lo0 19) iti | ata eva tayoraupàdhikameva vaicitryamityàha- tayorapãti || 52 || bahudhà yadavasthàna§ tadupàdhiva÷àd bhavet | tata÷ca- sa§pçktà cidaõoryena màyàdyarthàvalokane || 53 || yadupàdhervicitrà ca sa bindurbahuvçttikaþ | atràtmanৠcicchaktiryena nàdàtmanà pariõatenàbhidheya-buddhibãjena sa§pçktà màyeyasavikalpàrthàvalokane pravartate, yasya ca pratyàtmaniyatairnàdàkhyairvicitrairvçttibhedairupahità vicitraiva prakà÷ate, sa binduþ | etacca vistareõokta§ tatrabhavatà ràmakaõñhena nàdakàrikàsu | prokta§ ca ÷rãmatkàlottare- nàdàkhya§ yatpara§ bãja§ sarvabhåreùvavasthitam (1|5) iti || 53 || nanu karmaõaiva pratyàtmaniyatenàtmanৠbhogavaicitryavad j¤ànàdivaicitryamapyastu ? ata àha- na karmaõà'õorvaicitryamanapekùeõa jàyate || 54 || vaicitryamapi bhogasya sàpekùeõaiva tena yat | karma hi kalàditattvabhuvanàdisàpekùameva bhogavaicitrya§ karoti, anyathà pçthivyàdãnàmapyanupayogàt || 54 || eva§ j¤ànavaicitryamapi nàdasahakçtameva karoti na kevalam | tadeva sàpekùatva§ dar÷ayati- karmopabhoga§ kurute vaicitrya§ candanàdayaþ || 55 || tadeva yadi tatkuryàt ki§ tairiti vilupyatàm | karma para§ phalajananameva karoti, tasya tu vaicitrya§ sahakàrivaicitryàdeva bhavatãti bhàvaþ | nanu karmata÷ca ÷arãràõi vividhàni (viùayàþ kàrakàõi ceti tatratyaþ pàñhaþ |) ÷arãriõàm (svà0 32|13) iti ÷rãmatsvàyambhuva÷ruteþ karmaiva sàdhanavaicitryamapi karoti | satyam, sàdhanavaicitryadvàreõaiva karma phalavaicitrya§ karoti na kevalamityavirodhaþ || 55 || etadeva draóhayati- pravçttiþ sarvabhåtànৠtyàgopàdànakàraõam || 56 || apekùyavastusadbhàve hi heyànৠtyàgàrtham upàdeyànৠcopàdànàrtha§ bhåtànৠpravçttiþ sa§bhavati, nànyathà || 56 || prakàràntareõa bindusiddhimàha- ki¤càti÷àyika§ pràhustamambaramana÷varam | ÷ivànàmasamai÷varyabhàjৠbhogàdhikàrayoþ || 57 || jyotirgaõànàmàkà÷amiva bhåtàdikàraõam | yathà hi pa¤cabhåtàdibhåtamàkà÷amavakà÷adàyitvena sthåla÷abdàbhivya¤jakatvena ca såryàdãnৠjyotiùৠbhogàdhikàrayoþ kàraõam, eva§ ÷uddhàdhvavàsinৠ÷ivànৠsarvaj¤atvasarvakartçtvàtmaka÷ivatvayoginৠvidye÷varàdãnàmava-kà÷adànena ÷abdotpàdanena ca bhogàdhikàrayoþ kàraõa§ binduþ siddhaþ | ta§ càna÷varatvenàparàkà÷amàti÷ayika§ paramavyomà-khyamàgamaj¤àþ pràhuþ, aparasya tatra pragamàsambhavàt || 57 || adhunà pràgukta§ bindoþ savikalpakaj¤ànopayogitvamupasa§harati- bindureva vikalpàkhyৠsavikalpakabuddhiùu || 58 || svavçttibhedasa§bhedairullikhan labhate citim | bindureva ÷abdopàdànatvàt såkùmàdivaikharyanta÷abdàtmaka-svavçttibhedasa§bandhàd ghaño'ya§ lohitaþ parivartula ityàdiparàmar÷avikalpollekhanena savikalpaj¤àneùvàtmana÷citi§ savikalpakànubhavamutpàdayati | ÷abdànuvedhena hi jàtyàdivi÷eùaõa-vi÷iùña§ savikalpaj¤ànamutpadyate | yadàhuþ- asti hyàlocana§ j¤àna§ prathama§ nirvikalpakam | balamåkàdivij¤ànasadç÷a§ ÷uddhavastujam | tataþ para§ punarvastu dharmairjàtyàdibhiryayà | buddhyà'vasãyate sàpi pratyakùatvena sa§matà || (÷lo0 và0 pratyakùa0 112, 120) iti || 58 || na càya§ bhàvanàsa§j¤aþ sa§skàro'dhyakùabhàvataþ || 59 || sa§skàràþ smçtiliïgà hi nàsmatpratyakùagocaràþ | nàya§ savikalpànubhavaþ pårvànubhåtavàsanàtmakaþ sa§skàro mantavyaþ, tasyànumeyatvàt, asya ca pratyakùànubhava-råpatvàt | smçtyanyathànupapattyà hi sa§skàraþ kalpyate || 59 || nanvadhyavasàyasya buddhikàryatvàd buddhipariõàmabheda eva savikalpànubhavaþ ? ata àha- na buddheþ pariõàmo và màyordhvamapi sambhavàt || 60 || buddheradhyavasàyahetutve'pi bindukàrya÷abdasahakàràdeva savikalpakaj¤àna§ janyata ityuktam | ata eva ÷uddhàdhvano buddhyabhàve'pi vàk÷aktidvàreõa vidye÷varàdãnৠsavikalpànubhavaþ siddhaþ || 60 || tata÷ca- tathà vidye÷varo'nanto màyàmàkramya tejasà | tataþ sçùñi§ prakurute savikalpakabodhavàn || 61 || aõutve sati kartçtvàdasmatpreùyo yathà janaþ | anantasya aõupakùatayà'dhikàramala÷eùeõa preryatvàt savikalpakaj¤ànayogàdeva màyàkùobhakatvam, na tu ÷ivasya bindukùobhavannirvikalpakamàtreõeti bhàvaþ || 61 || itthamanantasya savikalpakaj¤ànayogena kartçtvàcchabdadvàreõa vidye÷varàdãnৠtaddhetutvena bindusiddhirityuktvà adhunà'smannevàrthe'nyeùৠmatamàha- anye vçttiparãõàmabhedavàdavi÷àradàþ || 62 || guravaþ kathayantyenamanyathoktavi÷eùaõam | uktavi÷eùaõamenamarthamanantasya savikalpakaj¤ànayogena kartçbhàvamanye guravo'nyathà sàdhayanti || 62 || pariõàmasya kartà'ya§ na tu vçttestatastathà || 63 || yato'yamanantaþ pariõàmasya kartà tatastathàvidhasavikalpakaj¤ànavànityarthaþ || 63 || etadeva sàdhayati- idameva§ mayà kùubdhamiùña§ sa§pàdayed dhruvam | iti jànàti yaþ ÷aktaþ sa kartà pariõàminàm || 64 || vçttikartustu na tadapekùetyàha- pariõàmiùvaya§ dharmo vçttimatsvanyathà bhavet | etadeva prapa¤cayitu§ savikalpakaj¤ànasya nirvikalpakaj¤ànapårvakatvamàha- tathàhi sarvo nirdhåtavikalpamavalokayan || 65 || vastu loko vijànàti savikalpakamanyathà | nirvikalpakaj¤ànànantara§ savikalpakaj¤àna§ bhavatãtyukta§ pràgeva | anyathà j¤ànà'navasthà | savikalpakaj¤ànànabhyupagame nirvikalpakasya vastumàtràvabhàsakatvena sarvavastusàdhàraõatvàd j¤ànànavasthà syàt | ghañaj¤ànamityàdiniyamo'nupapanna ityarthaþ || 65 || tata÷ca- anantenàpi ÷abdànuviddhavij¤ànapårvakam || 66 || sarva§ cediha vij¤àtamiùyetaiùa karoti ca | savikalpa§ vijànàmãtyavabodhàbhimànataþ || 67 || yasmàt savikalpa§ j¤àna§ jànàmãtyavabodharåpatvàt paràmar÷aråpeõàntaþsa§jalpàtmake ÷abdenànuviddha§ jàyate, tasmàcchabdànuviddhasavikalpakaj¤ànapårva§ màyàdi vastu j¤àtvà anantaþ kùobhàdika§ karoti, aj¤àtasya karaõàdar÷anàt || 66-67 || ÷ivasya tu vçttikarturbindukùobhena tadapekùetyàha- vçttireva matà bindoþ pañasyeva kuñã tataþ | nirvikalpakabodhe'pi bindumã÷o'dhitiùñhati || 68 || anantasya ca pariõàmakarturastyeva savikalpakaj¤ànàpekùetyupasa§harati- naiva§ vidye÷varo màyàmeùà hi pariõàminã | ittha§ paramatamupanyasya dåùayati- na vçttipariõàmàbhyৠkartçbhedo'vadhàryate || 69 || kurvato'pi kuñ㧠buddhiþ savikalpà hi dç÷yate | hãti yasmàdarthe | etacca paramathàbhyupagamanadåùaõamuktam, na tu siddhàntatayà, bindorapi tattvabhuvanàdiråpeõa pariõàma÷rutervçttipariõàmayoratyantabhedàbhàvàcca || 69 || idàn㧠bindoþ paryàyanàmànyàha- ÷abdatattvamaghoùà vàg brahma kuõóalinã dhruvam || 70 || vidyà ÷aktiþ parà nàdo mahàmàyeti de÷ikaiþ | bindureva§ samàkhyàto vyomànàhatamityapi || 71 || idàn㧠bindoþ såkùmàdi÷abdavçttãþ sa§hàrakrameõa dar÷ayati- catasro vçttayastasya yàbhirvyàptàstridhàõavaþ | yàbhirvyàptà aõavaþ proktavaduttamamadhyamàpakçùñaj¤ànàdimanto bhavanti || 70-71 || kàstà ityatràha- vaikharã madhyamàbhikhyà pa÷yantã såkùmasa§j¤ità || 72 || ata àsৠkàraõatvena binduþ siddha ityarthaþ || 72 || vaikharãsvaråpamàha- tatra sà vaikharã ÷rotragràhyà yà'rthasya vàcikà | sà ca- sthàneùu vidhçte vàyau kçtavarõaparigrahà || 73 || prayoktaõàmiya§ pràyaþ pràõavçttinibandhanà | tadàhuþ- àkà÷avàyuprabhavaþ ÷arãràt samuccaran vaktramupaiti nàdaþ | sthànàntareùu pravibhajyamàno varõatvamàgacchati yaþ sa ÷abdaþ || iti | madhyamàmàha- kevala§ buddhyupàdànà kramàd varõànupàtinã || 74 || antaþsa§jalparåpà tu na ÷rotramupasarpati | pràõavçttimatikramya vartate madhyamàhvayà || 75 || eùà ca paràmar÷aj¤ànasvaråpà sthåla÷abdasyàpi kàraõamityuktam || 74-75 || avibhàgena varõànৠsarvataþ sa§hçtikramàt | svaya§prakà÷à pa÷yantã màyåràõóarasopamà || 76 || iya§ càkùarabinduråpetyuktam || 76 || idànãmabhidheyabuddhibãjatvena pràguktৠnàdàparaparyàyৠsåkùmàvasthàmàha- svaråpajyotirevàntaþ såkùmà vàganapàyinã | anapàyinãtva§ càsyàþ suùuptyàdyavasthàsvapi sa§bhavàt, na tu nityatvena | asyà api pratipuruùa§ bhedenànekatvàdacetanatvàcca kàryatvàt | tasyà÷ca kàraõa§ parabindurevetyuktam || tàmeva vi÷eùayati- yasyৠdçùtasvaråpàyàmadhikàro nivartate || 77 || yasyৠpuruùasvaråpàd vivekena dçùñasvaråpàyৠpuruùasya bhogàdhikàro nivartate | yadyeva§ vivekaj¤ànàdeva mokùasiddherdãkùànarthakyaprasaïgaþ ? tanna, malasya dravyatvàccakùuþpañalasya cakùurvaidyavyàpàreõeva ã÷varavyàpàreõa dãkùàkhyenaiva nivçttisiddheþ || 77 || tata÷ca tadviùayavivekavij¤ànàbhàvàdeva ÷abdabrahmavàdinaþ puruùasamavàyin㧠tৠmanyanta ityàha- puruùe ùoóa÷akale tàmàhuramçtàhvayàm | eva§ hi teùৠbhrama ityàha- kevalaþ paramànando dhãro nityoditaþ prabhuþ || 78 || nàstameti na codeti na ÷rànto na vikàravàn | sarvabhåtàntaracaraþ ÷abdabrahmàtmako raviþ || 79 || bhitvà ya§ bodhakhaógena nirgacchantyavi÷aïkitàþ | yamena§ samyagj¤ànàkhyena khaógena bhitvà vivicya yathàvad j¤àtvà sa§sàrànnirgacchantyàtmànaþ, so'ya§ ÷abdabrahmàkhyo ravirasmàd ravervilakùaõa iti teùৠbhramaþ || 78-79 || atra siddhàntamàha- tàmeva vàõ㧠såkùmàkhyàmàhuràtmavido janàþ || 80 || eva÷abdo bhinnakramaþ | àtmasvaråpavidastu ÷aivàstৠsåkùmàkhyৠbindukàryabhåtৠ÷abdavçttimeva manyante, na tu puruùasamavàyinãm, tasyàvikàritvena jaóatvàt, tatsamavàye puruùasyàpi vikàritvà'cetanatvàdidoùaprasaïgàt || 80 || ittha§ bindukàryaråpàþ ÷abdavçttãþ pradar÷yopasa§harati- pratyàtmaniyatà età vçttayo bandhanàtmikàþ | àsৠca kàryatvena jaóatvànna citsamavàyo yujyate, api tu bandhanatvamevetyarthaþ || tathàpi- àbhyo viviktamàtmàna§ nahi pa÷yanti pudgalàþ || 81 || pudgalà malayuktàtmàna ityarthaþ | malàvçtatvàdàtmanৠtadvivekaj¤ànàbhàvena tàsvevàtmabhràntiriti bhàvaþ || 81 || kuta evameùàmaya§ bhrama ityatràha- paramàtmaiva vàgàtmà vàgevàtmeti ca ÷ruteþ | àtmano vàk÷aktyàdisa§bandhasyàrthavàdabhåtànàmàsৠ÷rutãnàmarthàparij¤ànàdeva§ te manyante pudgalàþ, malayuktàtmàna ityarthaþ | vaikharã ÷rotraje bodhe madhyamà savikalpake || 82 || pa÷yantã madhyamotpàdasamudyogeùu lakùyate | vaikharã ÷rotragràhyaiva | madhyamà paràmar÷aj¤ànaråpatvàt savikalpe lakùyate | tasyà api samutpàdanahetuþ pa÷yantã || 82 || anyà tu - yadàvçttira÷eùeõa vilãnà cittasa§÷rayà || 83 || tadà såkùmà vi÷uddheva cidàbhàtyavivekataþ | såkùmà tvabhidheyabãjatvena sarvabhåteùvavasthità pa÷yantyà api kàraõabhåtà cidà atyantasa§÷leùàt tadråpeva bhàtãtyuktam || 83 || uktanyàyena ca- na so'sti pratyayo'õånৠyaþ ÷abdànugamàdçte || 84 || anuviddhamiha j¤àna§ sarva§ ÷abdena jàyate | ki¤ca- saiùà caturvidhà vçttirnivçttyàdikalà÷rayàt || 85 || pa¤cadhà bhidyate bhåyaþ kalàstà binduvçttayaþ | saiùà ÷abdàtmikà binduvçttirnivçttyàdikalà÷rayàõàmàt-manৠtàratabhyena pa¤cadhà j¤ànàdyupakàriketyarthaþ | nivçttyà-dayaþ punaþ kuta utpannà ityatràha- kalàstà iti | bindorevàvasthà-bhåtàþ kalàkàravçttayaþ | tataþ kalopàdànatvenàpi bindusiddhiriti bhàvaþ || 85 || tà eva nàmato dar÷ayati- nivçtti÷ca pratiùñhà ca vidyà ÷ànti÷ca pa¤camã || 86 || ÷àntyatãtàþ kalà età yàbhirvyàpto'dhvapa¤cakam | età÷ca sadà÷ivabhuvanordhva§ bhuvanatvena sthità api ÷aktiråpeõa samastàdhvavyàpikàþ sthità ityàha- yàbhirvyàpto'dhvapa¤cakamiti || 86 || tattvàdhvà bhuvanàdhvà ca varõàdhvà ca padàtmakaþ || 87 || mantràdhvà vyàpakasteùৠkalàdhvà bindumà÷ritaþ | tattvàdipa¤càdhvavyàpakaþ proktaråpakalàdhvà bindumupàdànatvenà÷rita ityarthaþ | tatra tattvàdhvà ÷ivàdipçthivyanta÷uddhà÷uddhatattvaråpaþ | bhuvanàdhvà tu anà÷ritàdikàlàgnyantabhuvanàtmakaþ | varõàdhvà ca màtçkaiva | padàdhvà vyomavyàpisa§j¤aþ | mantràdhvà punaþ sa§hitàmantrà eva || 87 || katha§ punareùàmadhvasa§j¤à ? ata àha- tyaktvaikameka§ sa§pràpya kalàdiùvajaràmaram || 88 || padamàsàdyate pu§bhirato'dhvànaþ kalàdayaþ | yathà hi loke'dhvasu kramàdekapadàvaùñabdha§ bhåprade÷a§ muktvà'nyapadàvaùñabdha§ bhåprade÷amàsàdya gràmàdi pràpyate, tathà kalàsu tattveùu varõeùu padeùu mantreùu và'÷uddhaviùayeùu karmabhogàrtham, ÷uddhaviùayeùu sarvaj¤atvàdipràptyartha§ dãkùàyৠvi÷iùñasa§bandhàtmaka§ yojana§ kriyate | tataþ kalàdivastupaddhatayo'dhvàna ityucyante || 88 || teùu ca- kalàdhvà varõitaþ pårva§ nivçttyàdivibhedataþ || 89 || vyàpti§ tasyàbhidhàsyàmi sàdhàràïkàdhidevatàm | sàkàrakàraõàmàtmabindu÷akti÷ivà÷rayàm || 90 || àdhàrà hçdayàdayaþ, aïkàni cihnàni vajràdãni, adhidevatà adhiùñhàtçdevatàþ sadyojàtàdayaþ, àkàra÷catura÷ràdiþ, kàraõànyadhipatayo brahmàdayaþ | àtmabindu÷akti÷ivà÷rayàmitya-tràtmanৠbhogàdhikaraõatvena à÷rayabhåtànàm | ki¤ca, bindurupàdànatayà, ÷aktiþ karaõatayà àdhàrakatvena ca, ÷ivaþ kartçtayà à÷rayo yasyàþ kalàvyàptestàm || 89-90 || tatra tàvannivçttivyàpti§ sa§hàrakrameõàha- nivçttau pàrthiva§ tattva§ puràõyaùñottara§ ÷atam | teùu kàlànalàdãnàmanantàõóasya ùaó bahiþ || 91 || pràcyàdiùu da÷asvàsannà÷àsvekaika÷o da÷a | rudràõৠ÷atasa§khyànৠvãrabhadrasya copari || 92 || bhadrakàlyà÷ca bhuvane kùakàro'rõeùu kãrtitaþ | tatra rudranàmànyeva bhuvanànàmapi nàmàni | bhuvanàdaya÷ca paddhatyàmevàsmàbhirvivicya dar÷itàþ | granthavistarabhayàt paddhatyantareùu bahu÷aþ prasiddhatvàcca nàtra likhyante || 91-92 || ekà÷ãtipadà devã pratisargapadakramàt || 93 || aùñàvi§÷atisa§khyaistu padairatra pratiùñhità | ekà÷ãtipadà devã vyomavyàpilakùaõà ÷aktiþ | sà ca pratisarga-padakramàt sa§hàrakrameõàntyapraõavàdàrabhyàùñàvi§÷atipadai-ratra nivçttikalàyৠvyavasthità || 93 || ki¤ca- mantràvajàtahçdayau tatra sà tu parà kalà || 94 || bhuvanàdãnabhivyàpya pa¤ca pa¤casu vartate | pa¤càdhvano vyàpya teùveva vartata ityarthaþ || 94 || ittha§ nivçttivyàptimabhidhàya etasyàkàràdãnàha- pãtaiùà catura÷rà ca kañhinà vajralà¤chità || 95 || dhyàtavyodyadanekàrcirmà§salà hçdayàmbuje | tasyà nivçttisa§j¤àkàraõamàha- tatpralãnàõusa§ghasya sa§kalpo vinivartate || 96 || anàsàdya phala§ tena nivçttirabhidhãyate | ki¤ca- brahmà'tra kàraõa§ mantraþ sadyojàto'dhidevatà || 97 || pratiùñhàyà apyàha- pratiùñhàyৠtu catvàri kalàyàmavan㧠vinà | bhåtàni pa¤ca tanmàtràþ pa¤ca karmendriyàõi ca || 98 || pa¤ca buddhãndriyàõyàsan mano'haïkàrabuddhayaþ | avyaktamapi varõà÷ca hàdiñàntà vilomataþ || 99 || trayovi§÷atiràmnàtàþ ùañpa¤cà÷at puràõi ca | jalatejo'nilàkà÷abuddhyavyakteùvahaïkçtau || 100 || aùñàvaùñau padànyekavi§÷atistatra sa§khyayà | ÷iro vàma÷ca mantrau dvau viùõuþ kàraõamucyate || 101 || sà tu ÷uklàrdhacandràbhà nãlotpaladalàïkità | dhyàtavyà galapadmàntarbahulàloka÷àlinã || 102 || tatpralãnàõusa§ghasya sa§kalpo'rthaprasiddhaye | pratiùñhito yatastena pratiùñhà nàma sà kalà || 103 || vàmadevo hyadhiùñhàtà vàcyamantràtmako mataþ | manana§ sarvaveditva§ tràõa§ sa§sàryanugrahaþ | mananatràõadharmitvànmantra ityabhidhãyate || iti nyàyàt ÷iva÷aktitadanugçhãteùu mantra÷abdo vartate, upacàràttu vàcaka÷abde prasiddhaþ | tato'tràpi sadyojàtavàmadevàdi÷aktibhedà eva adhidevatàtvenocyante | ata eva tàsu nivçttyàdiùu bhuvanaråpàsu sadyojàtàdivigrahaþ ÷ivo'bhidhyeyastatpadapràptikàmairiti guravaþ || 98-103 || vidyàyàstvàha- vidyàyৠsapta puruùo ràgo niyatisa§yutaþ || 104 || vidyà kalà ca kàla÷ca màyàtattvàni tatra tu | màyàdibhuvanànৠca vij¤eyàþ saptavi§÷atiþ || 105 || ¤àdayo'tra ghakàràntà varõàþ sapta vilomataþ | padàni vi§÷atirmantrau ÷ikhàghorau vyavasthitau || 106 || rudro'tra kàraõa§ mantro bahuråpo'dhidevatà | sà tu sphuradanekàrcistrikoõà svastikàïkità || 107 || dhyàtavyà tàlupadmàntarnãlà¤janasamadyutiþ | tatpralãnàõusa§ghasya sa§kalpo'÷eùagocaraþ || 108 || sarvàrthadyotako yena tena vidyeti gãyate | a÷eùagocaraþ svabhuvanàdhovartisamastàdhvaviùayaþ, na tu sarvaviùayaþ, tasya malàbhàva eva sa§bhavàt || 104-108 || ÷àntau tu trãõi tattvàni da÷àùñau bhuvanàni ca || 109 || kathitànyatra varõàstu gàdikàntàstrayo matàþ | padànyekàda÷à'tràsan mantrau vaktratanucchadau || 110 || bhuvanàdãnyabhivyàpya pa¤ca ùaóbindulà¤chità | ùañkoõoditamalpàntasahasrakiraõadyutiþ || 111 || dhyàtavyà sà parà ÷aktirbhråmadhyakamalodare | tatpralãnàõusa§ghasya dveùaràgàdyabhàvataþ || 112 || sa§kalpasya pra÷àntatvàcchàntireùà nigadyate | ã÷varaþ kàraõa§ tatra mantrastatpuruùàhvayaþ || 113 || tadadhiùñhàyako j¤eyaþ puruùastvadhidevatà | atra ca trãõi tattvàni pa¤camã tu parà kalà || 114 || ÷ivatattvàtmaka§ tatra puràõi da÷a pa¤ca ca | varõà visargapårvà ye ùoóa÷a svarasa§j¤itàþ || 115 || omityàdya§ pada§ mantràþ ÷ivàstre÷àna÷abditàþ | ÷àntyatãtà ca pa¤càdhvàgarbhiõã paramà kalà || 116 || cintanãyà mahàkà÷asvaråpà mårdhapaïkaje | ã÷àno mantraràóenàmadhitiùñhati kàraõam || 117 || devaþ sadà÷ivastatra kalàdhveti prakãrtitaþ | vyàpako bhuvanàdãnàmabhivyàptaþ sa bindunà || 118 || binduþ ÷aktyà ÷ivenaiùà nànyena vyàpyate ÷ivaþ | trãõãti | vidye÷varasadà÷ivàkhyànãtyarthaþ | ata eva ÷aktitattvasya ÷ivatattve'ntarbhàva§ manyamànaþ ÷àntyatãtàvyàptimàha- pa¤camã tviti | vyàpaka iti | uktaditaràdhvanৠvyàpakaþ kalàdhvà bindåpàdànaka ityuktaþ | kartçbhåtaþ ÷ivaþ karaõabhåtayà samavàyinyà ÷aktyà bindumadhitiùñhati, ÷ivasya tu nàdhiùñhàtà'stãtyarthaþ || 109-118 || etadevàha- sa hi devaþ samàvçtya sva÷aktyà'nanyabhåtayà || 119 || sarvamàkramya ca tayà vijànàti karoti ca | ataþ ÷akteþ sarvaj¤ànakriyàråpatva§ siddham || 119 || idàn㧠vyàptisvaråpa§ vicàrayati- anyasyànyatra sadbhàvaþ sarvadà'vyabhicàriõã || 120 || vyàptiràptapadàrthàtmalàbhasthitinibandhanam | anyasya àkà÷àdeþ, anyatra kuóyàdàvastitva§ sarvakàlamavyabhicàriõã vyàptiþ | sà ca àptasya padàrthasya àtmalàbhanibandhamutpattinibandhana§ sthitinibandhana§ ca bhavati || 120 || ata eva- dvidhà sà sannidhàvekà paramàtmavidhànataþ || 121 || tadeva dar÷ayati- tatra sannidhimàtreõa vidadhàtyakhila§ citiþ | yathàrko dinaceùñànৠsannidherupakàrakaþ || 122 || citi÷caitanyàtmikà ÷ivasya samavàyinã ÷aktiþ, sa§kalpamàtreõa sçùñyàdikçtya§ vidadhàti, sårya iva kamalavikàsàdi | tathà hyàtmano'pi svadehaspandanàdau saïkalpamàtreõa kartçtva§ dçùñam || 122 || tata÷ca cidadhiùñhànenaiva jaóasyàtmani vidhànaråpà vyàptirityàha- binduràtmani nàdàdãnadhvanaþ ùaóapi kramàt | vicitraiþ pariõàmaistairvidadhàti ÷iveritaþ || 123 || yathà mçtkala÷àdãni kulàlàdhiùñhità satã | adhvanaþ ùaóapãti | kalàvarõapadamantratattvabhuvanàtmanaþ sarvàneva bindurutpàdayati | tattvabhuvanàdhvànau ÷uddharåpàveva, a÷uddhayostu tattvabhuvanàdhvanormàyotpannatvàt || 123 || ki¤ca- yena yad vyàpyate vastu pariõàmitayà svayam || 124 || sà tasya vikçtiþ proktà hemnastu makuño yathà | enamevàrtha§ sàdhyaviùaye yojayati- bindunà vyàpyate yo'sau ùaóvidho'dhvà kalàdikaþ || 125 || sà tasya vikçtistena vyàptatvànnàdabinduvat | a÷uddhatattvabhuvanavyatiriktaþ ùaóvidho'dhvà kàryatvena nàdabinduvat svakàraõa§ bindu§ gamayatãti bhàvaþ || 125 || idàn㧠bindusamavàyavàdinৠmatamupanyasyati- kecidàcakùate binduþ samavaiti ÷ive tataþ || 126 || dçk÷aktivat kriyà÷aktiriya§ kuõóalinã parà | j¤àna÷aktivadanyàpi bindvàtmikà kriyà÷aktiþ ÷ive samavaiti, na tu màyàvat tato vyatirikteti bhàvaþ || 126 || eva§ ca- dve ÷aktã samavàyinyau ÷ive j¤ànakriyàtmike || 127 || etadeva prapa¤cayati, tatra- àdyà tu sa§vid vij¤àna§ kriyà kuõóalinã parà | àdyàyàþ sa§vid vij¤ànamiti ca vyapade÷aþ | anyasyàstu kriyà kuõóalinãti ca || 127 || tayostu- j¤àna÷aktyà vijànàti kriyayà kurute jagat || 128 || ÷iva ityadhyàhàraþ || 128 || kuta ityatràha- kriyà hi phaladà pu§sৠna j¤àna§ syàt phalapradam | yataþ kulàlàdãnàmapi kriyà÷aktireva prayatnàtmikà ghañàdyutpàdanaråpa§ phalamàvahati, j¤àna÷aktistu tattadarthaviùayãkaraõa eva caritàrthà | tataþ ÷ivo'pi j¤àna÷aktyà vijànan kriyà÷aktyà sarva§ karotãti || tata÷ca- tàbhyৠna virahastasya te ca na staþ ÷iva§ vinà || 129 || ittha§ matàntareõa bindoþ ÷ivasamavàya§ pradar÷ya tanmatenaiva sadà÷ivàditattvànyapi dar÷ayati- tayoþ prasaratoþ sàmye tattvàtmà syàt sadà÷ivaþ | ã÷à'dhikakriyà÷aktyorvidyàj¤ànàtiriktayoþ || 130 || tayoþ kriyàj¤ànayoþ sàmyena prasaratoþ satoþ kriyà÷akteriva sadà÷ivatattvàtmapariõàmo bhavati, kriyà÷aktyàdhikye tvã÷varatattvàtmà, j¤àna÷aktyàdhikye'pi vidyàtattvàtmà || 130 || ki¤ca- tattveùu teùu vij¤ànakevalànৠmahàtmanàm | bhuvanàni vicitràõi svabhàvalalitàþ priyàþ || 131 || bhogànapyaparimlànànaïgàni karaõàni ca | vidadhàti ÷ivaþ ÷akterananyàyàþ kriyàtmanaþ || 132 || nàdàdãnapi tenaiùa kartà ÷uddhàdhvano mataþ | uktàrthamupasa§harati- ato nàya§ pçthak ÷akteþ ÷aktireva kriyàtmikà || 133 || samavetà ÷ive binduriti tatràbhidhãyate | ato'ya§ binduþ ÷ivasamavàyinyà j¤àna÷akternàtyanta§ pçthagbhåto'pi tatsamavetà kriyà÷aktireveti kecinmanyante | atha tanniràsàyàha- tatreti | siddhànto'bhidhãyata ityarthaþ || 133 || tamevàha- so'yamàtmani tattvaughamanekabhuvanàvalim || 134 || vidadhad vividhànalpatanubhogendriyàdikam | binduràkhyàyate yuktyà pariõàmã pradhànavat || 135 || bindostattvabhuvanàdyupàdànatvena ÷ruteþ pradhànavad mçdàdivad và pariõàmitvamava÷yamabhyupeyam || 134-135 || kimata ityatràha- pariõàmi ca yadvastu tadava÷ya§ jaóàtmakam | yathà kùãra§ jaóatve'sya samavàyaþ katha§ ÷ive || 136 || pariõàmitvàccàsya kùãràdivajjaóatva§ siddham | tata÷ca nàsya citsamavàyo yujyata ityàha- jaóatva iti || 136 || tatsamavàyàbhyupagame ÷ivasyàpyacetanatva§ prasajyata ityàha- sa hi tàdàtmyasa§bandho jaóena jaóimàvahaþ | ÷ivasyànupamàkhaõóacidghanaikasvaråpiõaþ || 137 || nityamuktatvàdanupama§ sarvaviùayatvàdakhaõóa§ cidghana§ j¤ànakriyàtmaka§ ghana§ ÷arãramekameva svaråpa§ yasya tasya ÷ivasya | ayamarthaþ- cetanàtmikà ÷aktireva ÷ivasya dehaþ | sà caikà'pi j¤eyakàryàdyupàdhibhedàdupacàreõa j¤ànakriyà÷aktyà- divyapade÷a§ bhajate | pa¤cakçtyopakàribhirã÷ànàdyavasthàbhedaiþ ÷arãrakàrya§ kurvàõopacàreõa ÷arãratvenàpyupacaryata iti nàsyàcetanabindusamavàyo yujyate, tatsamavàye tvacetanatvàdidoùaprasaïgàt || 137 || astvacetanaþ ko doùa iti cet- yastvena§ manyate mohàjjaóadhãrjaóamã÷varam | na tasya yuktiþ ÷àstra§ và nàtmà nàsti ca devatà || 138 || ã÷varasyàcetanatvàbhyupagame jagatkartçtvene÷vara§ sàdhayatà'numànena, tasya cetanatvàdisvaråpapratipàdakairàgamai-÷ca bàdhaþ | ki¤ca, nyàyasya samànatvàcchivasamànajàtãyàtmàno-'pyacetanàþ prasajyeran | teùৠca bhogamokùakartçtayà devatàpi na siddhyati || 138 || tata÷ca- sa varjanãyo vidvadbhiþ sarvàstikabahiùkçtaþ | nanu yuùmatpakùe'pi ÷ivasya kartçtvenàbhyupagamàt kriyàve÷ena pariõàmitàprasaïgaþ ? ata àha- kriyayà hetubhåtatvàt kriyà÷akti÷cideva yat || 139 || nàtra kriyàve÷aþ, kartçtvamapi tu kriyàyৠ÷aktatvameva | tata÷càyaskànta÷akterivàyasi ÷iva÷akteþ sannidhimàtreõa bindàveva kriyàve÷aþ, ataþ kriyàhetubhåtatvàd j¤àna÷aktireva kriyà÷aktirucyata ityavirodhaþ || 139 || atra parà÷aïkàpårvaka§ jàyate'dhvà yataþ ÷uddhaþ (÷lo0 22) ityàdi pràguktameva samarthayati- binduranyo na màyordhvamacidastãti cenmatam | jàyate'dhvà kutaþ ÷uddhaþ kva và lãyeta kena và || 140 || ùoóhà bhavedaya§ tattvabhuvanàdivibhedataþ | vij¤ànakevalàstredhà katha§ kasmàcca te punaþ || 141 || vimucyerannçte bindostadvaicitryavidhàyinaþ | nanu cidråpà ÷iva÷aktireva tasya sarvasya heturata àha- nahi cit pariõàmena kurute tada÷eùataþ || 142 || caitanyabhàvàdityagre vakùyate ÷aktinirõaye | etatpràgeva dar÷itam | sàdhita§ càsmàbhistattvaprakà÷avçttau vistareõa || 142 || atra parà÷aïkà- syàdeùa kalpitànekabhedaþ kàryavi÷eùataþ || 143 || eka eva ÷ivo naika÷aktimàniti cenmatam | nanåktavaccetanasya ÷ivasya tattvàdiråpeõa pariõàmo na yujyate, kintvekasyàpi ÷ivasyàneka÷akteþ kàryabhedàdaupacàrikaþ sadà÷ivàditattvabhedaþ kàlpanika eva, na tu pàramàrthika eveti yadyeva§ bhavato'bhimatam, tatsatyameva, adhiùñhàtçviùaye ÷ivasyàdhiùñhàturavasthàbhedasyàdhiùñheyabhedakçtatvenaupacàri-katvàt | adhiùñheyasya ÷uddhàdhvanastattvabhuvanàdibhedaþ satya eva, anyathopacàrasyàpyayogàt || 143 || atha cidvivartatayà so'pyasatya eveùyate, tadànãm- màyeyo'pi tathà tu syàdadhvà yuktyavi÷eùataþ || 144 || vivartàbhyupagamasyà÷uddhàdhvani sa§bhavàt so'pyasatyatàmàpàdyetetyarthaþ || 144 || astu so'pyasatyaþ, ko doùa iti cet, tadayuktam, pramàõabàdhàdityàha- yathàsva§ hetubhiþ ÷àstraiþ pratyakùairapi yoginàm | prasiddhànadhvanaþ ÷uddhàn pratyàcaùñe katha§ sudhãþ || 145 || atra ca ÷uddhàdhvana ityupalakùaõama÷uddhànàmapi tattvàdã-nàm | tata÷ca ÷uddhà÷uddharåpasya jagato'satyatàbhyupagamaþ sarvapramàõabàdhita iti tadvàdino durbuddhaya eveti bhàvaþ || 145 || tathàhi- vi÷iùñe paramodàradàtarã÷e yathàgamam | pravçttirupabhogàya mokùàya ca nigadyate || 146 || ÷àstratastàvadbhogamokùaprade ÷ive siddhe sati ÷àstropadiùñakrameõaiva bhogàrtha§ mokùàrtha§ và''tmanৠpravçttiryathà'dhikàra§ dç÷yate || 146 || ki¤ca, bhogasthànamapi sàkùàcchivakartçkamatyanta÷uddha§ ÷àstreùu ÷råyata iti dar÷ayitu§ ÷rãmanmataïgasåtra§ (vi0 26|63) pañhati- sadà÷ivapada§ yogàccaryàto và'tha dãkùayà | pràpyate cittabhedena mokùo và'tha catuùñayàt || 147 || cittabheda÷abdenàtra j¤àna§ vivakùitam | tata÷ca ÷uddhàdhvani karmaõaþ pragamàsa§bhavàt tajjanyasya ca bhogasya sukhaduþkhamoha-råpatvenà÷uddhatvàt sadà÷ivàdibhuvanavartyaparamokùasa§j¤aþ ÷uddhabhogaþ, paramokùa÷ca ÷ivasàmyaråpo yogàdisahakçtadãkùayà pràpyate | tatra malaparipàkamàndye bhautikadãkùàbhàjৠbhogànantara§ mokùapràptiþ, vi÷iùñamalaparipàkavatৠnaiùñhika-dãkùàbhàjৠ÷arãrapàtànantaram, sadyonirvàõadãkùàbhàjৠca tadanantarameva mokùapràptiþ | nanvasmin såtre dãkùàcaryàj¤àna-yogàkhyàni catvàryapi samavikalpàni bhogamokùasàdhanànãti pratãyante ? naivam, vàkyàrthànabhij¤ànàt | eva§ hi tatra vàkyàrthaþ- sadà÷ivapadasyàtropalakùaõatvàt tattadbhuvane÷vara-sàkùàtkàraphalàd yogàt, tattadàràdhanàtmikayà và caryayà, tattadbhuvanayojanàtmikayà dãkùayà ca, tattadbhuvane÷varasvaråpa-niùñhena ca j¤ànena tattadbhuvaneùu pràptirbhavatyeva, na tu samavikalpatayà | j¤ànàdiùvapi dãkùayà vinà'nadhikàràt tasyà eva pràdhànya§ yataþ | mokùo và'tha catuùñayàt | asmàt samuccitàn-naikasmàd bhogo veti và÷abdàrthaþ | tathà ca caryàyogayostàvaj-j¤àna§ vinànuùñhànameva nopapannam, nahyaj¤àte'rthe yoga÷-caryà và sa§bhavati | j¤ànamapi dravyatvànmalàdibandhànৠcakùuùaþ pañalànàmiva cakùurvaidyavyàpàràd dãkùàkhyamã÷vara-vyàpàra§ vinà na tebhyaþ pu§sৠmokùa§ kartu§ kùamamityuktam | ato dãkùaiva mokùahetuþ | ukta§ ca tatraiva prakaraõàntare- tasmànmantrakriyà mukhyà se÷varã mukti muktidà (ma0 vi0 7|74) iti | ÷rãmatùañsàhasrikàyàmapi- dãkùaiva mokùadà pu§sৠcidabhivyaktikàriõã iti || 147 || atra ca sadà÷ivapadasya bhogàdhikaraõatva§ ÷råyata ityàha- iti bhogaþ samàkhyàtaþ sadà÷ivapada§ mahat | bhoga÷abdenopacàràd bhogàdhikaraõamucyate | sadà÷ivapadamityapi ÷uddhàdhvabhuvanopalakùaõamityuktam || asya ca bhuvanaråpatvena kàryatvàt ÷uddhàdhvatvàcca bindurevopàdànakàraõatayà siddha ityuktamityabhipràyeõàha- na tatra màyopàdàna§ tanubhogàdi jàyate || 148 || vi÷uddhatvàdataþ siddhaþ ÷uddhàdhvà copabhuktaye | tatra sadà÷ivapada iti || 148 || anyathà'pi ÷uddhàdhvasàdhanàyàha- ki¤ca màyà prayojyena kartrà kenàpyadhiùñhità || 149 || upàdàna§ kalàdãnৠkalàvyàptasvaråpiõã | yathà mçtkala÷àdãnৠkulàlena tathà hyasau || 150 || satkàryapakùà÷rayaõena kalàdipçthivyanta§ kàrya§ kalàþ, tàbhiþ ÷aktiråpàbhirà÷rayatvena vyàpyata iti kalàvyàptasvaråpiõã màyà mçdàdivada÷uddhatvàt ÷ivaprayojyena kartrà kùobhyate, na tu binduvat sàkùàcchivenetyuktam- ÷uddhe'dhvani ÷ivaþ kartà prokto'nanto'site prabhuþ || (ki0 vi0 3|27) iti | kulàlasyàpi ÷ivaprayojyatva§ dar÷ayati- tathà hãti || 149-150 || prayojyaþ pa÷ubhàvena kartà heturmahe÷varaþ | pa÷utvàdeva kulàlaþ prayojyaþ kartà, nirmalatvàcchivaþ prayojakakartetyarthaþ || tathàhi- aj¤o janturanã÷o'yamàtmakàrye'pi kãrtitaþ || 151 || ã÷varapreritaþ kuryàcchubha§ và yadi và'÷ubham | ittha§ dçùñànta§ prasàdhya dàrùñàntike yojayati- prayojyatvàccharãràdiyukto'nantaþ kulàlavat || 152 || màyàyàþ kùobhako yena ÷arãreõendriyeõa ca | de÷àdinà sa siddho'dhvà vi÷uddhaþ ÷iva÷àsane || 153 || yeneti yanmayenetyarthaþ | de÷àdineti bhuvanàdyàtmanà''÷rayeõa | àdigrahaõàt pràguktena savikalpakaj¤ànahetunà ÷abdena ca yukto'nantaþ kartà | sa ÷uddho'dhvà ÷iva÷àstre siddha iti || 152-153 || ittha§ matàntaraniràkaraõena parigraha÷aktiråpৠ÷uddhàdhvopàdànabhåtàmacetanৠparabindusa§j¤à§ mahàmàyৠprasàdhya matàntareõà'÷uddhàdhvano'pi bindåpàdànatva§ màyàyà÷ca kàryatvamupanyasyati- avasthàmapare bindormàyàmàhurvipa÷citaþ | kalàvyàptasvaråpà ca pudgalàdhiùñhità ca yat || 154 || yadyasmàcchuddhavidyàtattvàd màyà'pi baindavãbhiþ kalàbhirvyàptà pa÷càtmàdhiùñhità ca, tasmàt tàmapi bindorevàvasthৠkàryaråpৠsåkùmৠpariõatimàhuþ || 154 || tathaiva prakçtisteùৠsthålà såkùmà paretyasau | mahàmàyà bhavet tredhà tatra sthålà guõàtmikà || 155 || buddhyàdibhogyajananã prakçtiþ puruùasya sà | prakçtimapi tasyaiva sthålamavasthàntaramàhuþ | eva§ teùৠbindvekopàdànavàdinৠsà mahàmàyà sthålasåkùmaparabhedena tridhà bhidyate | sthålà sà bindvavasthà sattvarajastamoråpà puruùasya buddhyàdãni bhogasàdhanàni tattvàni bhogyà§÷ca viùayàn paramparayotpàdayantã prakçtirucyate || 155 || såkùmà kalàditattvànàmavibhàgasvaråpiõã || 156 || jananã mohinã màyà sarvà÷uddhàdhvakàraõam | såkùmà tu màyàsa§j¤à bhoktçtvahetånৠkalàditattvànৠsarvasya ca prakçtyàderapi tattvabhuvanàtmanastadvartina÷ca sàkùàt paramparayà ca kàraõa§ bhavati || 156 || ki¤ca- mantrayoniþ parà màyà nityà kuõóalinã tu yà || 157 || upàdàna§ ÷arãràõৠvidyàvidye÷varàtmanàm | parà tu màyopàdànamiti | màyàyà÷copàdànabhåtà mahàmàyetyarthaþ | sà ca nityà, paramakàraõatvàt || 157 || tata÷ca- kàryàtmikà sà màyeya§ pariõàmavatã ca yat || 158 || ÷arãrendriyasa§yukta§ kartàra§ sàdhayet tataþ | eva§ ca- vi÷uddhasyàdhvanaþ siddhiranivàryà'vatiùñhate || 159 || yeùৠmàyà mate'nityà kalàvidyàdikàraõam | na teùàmasito màrgaþ kalà÷uddhyà vi÷uddhyati || 160 || ittha§ paramatena màyàyàþ kàryatva§ prasàdhya màyàyà anityatve dåùaõamàha- yeùàmiti | màyàyà anityatvena ÷uddhàdhvo-pàdànatvànabhyupagame bindukàryabhåtakalàdhva÷uddhyà màyàkàryasyà÷uddhasyàdhvanaþ ÷uddhirna bhavet, anyasya ÷uddhyà'nyasya ÷uddhyayogàt | tatastacchuddhyanyathànupapattyà ÷uddhàdhvàpi bindukàrya evàbhyupagantavyaþ || 159-160 || etadevàha- kalà hi ÷odhitàþ pa¤ca nivçttyàdyà vi÷uddhaye | tattvàdãnàmato bindoþ kàryamadhvà vi÷eùataþ || 161 || bindukàryatve hyapàdànabhåtakalà÷uddhyà sarvasya tattvàdeþ ÷uddhiranivàryeti bhàvaþ || 161 || nanu vyàpikànৠkalànৠ÷uddhyà vyàpyasya tattvàdeþ ÷uddhirbhaviùyatãtyata àha- na tu vyàpakamàtràõৠ÷uddhyà ÷uddhirmatà'dhvasu | anupàdànaråpàõৠkalànৠnitya÷uddhayoþ || 162 || ÷iva÷aktyorvi÷uddhyaiva sadà ÷uddhiprasaïgataþ | ityàkhyàtà mahàmàyà sarvàdhvaprakçtiþ parà || 163 || àcàryaistaira÷eùàdhvakàryavàdavicakùaõaiþ | atra ca màyàyà anityatve pramàõàbhàvàt, ÷uddhasya bindora÷uddhopàdànatvàyogàt, nityatva÷rutivirodhàccàya§ pakùaþ prayatnena niràkçta iti matvà siddhàntaj¤àninàmàcàryàõৠmatena màyàyà nityatvasàdhanàyàha- anye tu kathayantyatra màyàmadhvasvana÷varãm || 164 || upàdàna§ kalàdãnàmabhivyàptৠca bindunà | tadukta§ ÷rãmatsvàyambhuvàdau- màyàtattva§ jagadbãjamavi-nà÷yavyayàtmakam ityàdi | ÷rãmadraurave'pi- vidyàràjàdhiràje÷o màyৠvikùobhya mantraràñ | kalàmutpàdayàmàsa (1|6-7) ityàdi || 164 || nanu màyàyà akàryatve'pya÷uddhàdhvano vyàpakamàtrakalà-÷uddhyà ÷uddhirbhavediti cedatiprasaïgàdityuktam, ata àha- ÷uddhi÷ca tàdç÷ã j¤eyà tayoràgamavedibhiþ || 165 || yayà vyàpaka÷uddhyaiva vi÷uddhiritarà÷rayà | vyàpakakalà÷uddhyà vyàpyasyàdhvamàtrasya ÷uddhirdãkùàyৠkarmabhojanàdidvàreõopapadyata ityàgameùu ÷råyate | aya§ càtràbhipràyaþ- karmasadbhàve hyàtmanৠkalàdiko'÷uddhàdhvà bandhatvenàvatiùñhate, tasya ÷uddhistàn prati bandhakatvanivçttirevàbhimatà | sà ca malaparipàkayuktasya dãkùayà karmakùayàdupajàyate | tadukta§ ÷rãmatkiraõe- anekabhavika§ karma dagdhabãjamivàõubhiþ | bhaviùyadapi sa§ruddha§ yeneda§ taddhi bhogataþ || (vi0 6|19) iti | ÷rãmatsvàyambhuve'pi- dharmàdharmakùaya-karã dãkùà iti | ata÷ca sarveùvadhvasu pratyekamitaràdhvàntarbhàvena bhogabhojanàdiråpà dãkùopapadyata iti vyàpakakalàdhva÷uddhyà vyàpyasyà÷uddhasyàpi tattvabhuvanàderadhvanaþ sàdhàraõaråpasya ta§ prati bandhakatvanivçttilakùaõà ÷uddhirupapadyata iti na ka÷ciddoùaþ || 165 || ittha§ màyàyà nityatve'pi doùàbhàvamuktvà punarapi bindumeva vi÷eùayati- mantrayonirmahàmàyà yà parigrahavartinã || 166 || ÷ivasya ÷aktiràkràntà yayà sarve'pi pudgalàþ | vàcyamantràõàmutpattyayogàd vàcakamantràõৠ÷abdopàdànatvena yonirmahàmàyà | sà ca ÷ivasya parigraha÷aktirucyate, yayà sarve'pi pa÷avaþ proktavannàdàdidvàreõà'dhiùñhitàþ || 166 || ki¤ca- seya§ kriyàtmikà ÷aktirã÷varã sarvadodità || 167 || vartamànà pa÷uùveva pà÷atvena vyavasthità | eùà ca sarvade÷varasya kriyà÷aktyadhiùñhitatvàt ÷uddhakàryot-pàdanàrthamàtmanৠca kriyà÷aktyavivekena sthitatvàcca kai÷cid bhràntyà kriyà÷aktirai÷varãti proktà, na tu paramàrthata÷citsama-vàyinã kriyà÷aktiþ, upàdànatvenàcetanatvàdityuktam | ata eva muktàõuùu na pravartate, pa÷uùveva vartamànatvàt | iyamapi pà÷atayaiva sthità, na tu pà÷àtãta÷ivasamavàyeneti || 167 || ata÷ca- pa÷ån vartayate nitya§ nànàyoniùvani÷cità || 168 || seya§ kriyà÷aktiravyatirekeõa j¤àtà satã pa÷åna÷uddhàsu yoniùu yojayati | tadviveke tu nà÷uddhayonipràptirityarthaþ || 168 || ki¤ca- svaparàmar÷avãryeõa bhogamokùau prayacchati | svakãyena paràmar÷aj¤ànàtmanà vãryeõa bhogamokùau prayacchati, bhogamokùayoþ paramparayopakàriõã bhavatãtyarthaþ || màyà tu bhogopakàrikà, anàtmàdiùvàtmàdij¤ànahetutvàt, tatràsya bhogopakàritva§ dar÷ayati- sà bhogasàdhanopàyapratyayodayahetunà || 169 || ÷abdànuvedhena sadà mohayedavivecità | avivecitasvaråpà mahàmàyà bhogasàdhanagrahaõopàyabhåtasavikalpakaj¤ànotpattihetunà ÷abdànuvedhena sarvadà pa÷ån mohayati || 169 || tadàn㧠ca- sarvathaivàmçtapràpteþ pçthakkàra§ pratanvatã || 170 || tato'bhåd viùayàbhogaprãtilàlasacetasaþ | viùayàbhoga÷raddhàloþ pu§saþ sarvathà mokùapràpterbahirbhàva§ tadàn㧠karotãtyarthaþ || 170 || mokùopakàrakatvamapi dar÷ayati- j¤àna§ paràmçtopàyahetuþ parikaraþ pa÷oþ || 171 || paramokùapràptyupàyasya dãkùàkhyasya taduttarakàlànuùñheyasya ca nityàdikarmaõaþ kàraõa§ paricchedaj¤ànameva, aj¤àtaviùaye'nuùñhànàsa§bhavàt, nirbãjadãkùàyàmapyàcàryasya j¤ànapradhànatvàt || 171 || tasya ca ÷ivàdivastuviùayakaj¤ànasya ÷àstradvàreõa bindureva sa§pàdaka ityàha- tacca ÷abdànuvedhena ÷abdarà÷erabhådasau | ÷abdarà÷i÷ca bindåttho bindurnàdàdasàvapi || 172 || bindoranàhatàdeùa kàraõa§ ÷uddhavartmanaþ | anàhatabinduriti ÷uddhàdhvayonermahàmàyàyàþ sa§j¤à | tasyà÷ca nàdabindvàdikrameõa ÷abdotpattirityuktam || 172 || tatra bhoktçtayà bhogaiþ ÷arãrendriyagocaraiþ || 173 || malaþ karma ca màyà ca vi÷uddhamanumãyate | tatra ca vidye÷varàdãnৠbhoktçtva÷ruterbhogasya ÷arãràdyavinàbhàvàda÷uddhabhogasàdhana÷arãràdihetånৠmalamàyàkarmaõৠtatràsa§bhavàt ÷uddhabhogasàdhanaiþ ÷arãràdibhirbhoktçtvahetuþ ÷uddho'dhikàramalaþ ÷uddha§ ce÷varasevàtmaka§ sahakàri karma, ÷uddhà ca màyà ÷arãràdyupàdànamanumãyate | tayo÷càdhikàramale÷varasevàtmaka- karmaõormahàmàyàbhuvanapràptistatkàraõabhåtadãkùà và sa§pàdikà, màyottãrõànৠvicchinnàvàrakamalànàmeva tatsa§bhavàt || 173 || etadevàha- màyaiva kàraõa§ ÷uddhà÷uddhayormalakarmaõoþ || 174 || a÷uddhasya tvanàtmàdàvàtmàdyabhimànaråpasya pu§stva- malasyà÷uddhabhogaheto÷cà÷vamedhabrahmahatyàtmàdyanuùñhàna-råpasya karmaõo'÷uddhamàyàkàryasa§parkaþ kàraõamityàha- a÷uddhayora÷uddhaiva màyà'to dvividhà matà | na tvàõavamalasya sà heturiti vyàkhyeyam, tasyànàdyàvàrakatvena ÷ravaõàt, àdimattve ca àvaraõakàraõàsa§bhavàt | nanu karmàpyevamanàdikam (ki0 vi0 3|7) iti ÷ruteþ, karmasadbhàva eva màyàpravçtte÷ca katha§ karmaõo màyà kàraõamucyate, satya§ pravàhànàdireva karma÷arãraprabandhaþ, karmàbhàve màyàyà÷càpravçttireva, tathàpi karmànuùñhànasya dehavatàmeva sa§bhavàd vàsanàråpasya ca karmaõo buddhidvàreõa màyàsthatvàt tathoktamityavirodhaþ | karmàpi kçùyàdikarmavat, prakçtisa§skàrakatvàt puruùasa§skàrakatve tasya vikàritvaprasaïgàd buddhau guõatvena vartata iyukta§ ÷rãmanmataïgàdau | ata÷ca màyàmahàmàyàtmakadvaya§ nityasiddhamityàha- màyà'ta iti | eva§ visadç÷akàryatvàd màyàyà bindukàryatva§ na sa§bhavatãti bhàvaþ || bindorviveke sahasà cchidyate malakambukaþ || 175 || malasya dravyatvena j¤ànànivartyatàyà uktatvàt, dãkùayà kùapitamalànàmeva ÷uddhàdhvabhuvanapràpteþ ÷àstradvàreõa mahàmàyàpuruùavivekaj¤ànasya sa§bhavàccàdhikàramalakùayastadviveke bhavati || 175 || màyàpuruùaviveke tu dharmàdharmatuùakùayaþ | yadàhuþ- j¤ànàgniþ sarvakarmàõi bhasmasàt kurute (bha0 gã0 4|37) iti | tata÷ca karmakùaye'pi pariõatamalànৠvij¤ànakevalatva-meva | prakçtipuruùaviveke tu tadapi nàstyeva | yadukta§ siddhagurubhiþ- guõatattvordhvabhogasya karmaõo'nupalabdhitaþ | kaivalyamapi sà§khyànৠnaiva yuktamasa§kùayàt || (pa0 mo0 kà0 53) iti || tata÷ca- uttãrõamàyamàtmàna§ mahàmàyànuùaïgiõam || 176 || uddi÷ya ÷aktirã÷asya bindoþ kùobhàya vartate | sàdhakadãkùàbhàja§ ÷uddhabhogàbhilàùiõa§ prati ÷iva÷aktirbindoþ kùubdhàt ÷arãràdãnyutpàdayatãtyarthaþ || 176 || sa ca ÷aktyà kùobhitaþ- yathodadhiruparyeva vikarotyanileraõàt || 177 || tathaikade÷ato binduþ ÷aktervyàpnoti càkhilam | ÷akteþ preraõàd ghçtakãñanyàyenaikade÷ena bindurvikaroti, na tu kùãradadhinyàyena sarvàtmanà, tathà satyanityatvaprasaïgàdanavasthàprasaïgàccetyarthaþ | ki¤ca, svakàryaråpàbhiþ kalàbhiþ pràgukta§ vi÷va§ vyàpnoti cetyarthaþ || 177 || aya§ ca nyàyo'nyatràpi samàna ityàha- eva§ màyaikade÷ena vikaroti tathàkhilam || 178 || vyàpnoti kàryamàtmãya§ tathaivàvyaktamiùyate | ayamatra bindormàyàpradhànayorvi÷eùo yat svakàryamevaite vyàpnuvataþ, na tu svasmàdårdhvam, tatra pragamàsa§bhavàt | ataþ ÷uddhasya tva÷uddhàdhvanyapi vyàpakatvàt pragamaþ sa§bhavatyeva || 178 || idàn㧠bindoravasthàntaràdhiùñhànàdaupàdhikaþ ÷ivasya layàdibheda ityàha- tatràkùubdhe bhaved bhogo bindàvànandaråpiõi || 179 || kùubdhe'dhikàro devasya layo'tikràntabindukaþ | tatrànandaråpiõi samantàdvyàptisamçddhibhàji bindàvakùubdhe ÷iva÷aktyà kùobhanimitte viùayãkçte prasavaunmukhyabhàji sati ÷iva÷akterudyogàt pàlanàtmako bhogo bhavati | kùubdhe tåtpàditakàrye ÷aktervyàpçtatvàdadhikàraþ | upasa§hçtakàrye svaråpaniùñhe ÷akterapyupasa§hçtavyàpàratvàllayaþ || 179 || tata÷ca ÷iva÷aktyorvyàpàrabhedàdaupacàriko bheda ityàha- ekaiva khalu cicchaktiþ ÷ivasya samavàyinã || 180 || trividhopàdhisa§bhedàllayabhogàdhikàriõã | tayaitayà'bhisa§bandhàdeko devastridhà bhavet || 181 || ÷ivaþ sadà÷ivo'dhã÷o layabhogàdhikàravàn | yaduktam- adhikàrã sa bhogã ca layã syàdupacàrataþ iti | anena binduparãkùopasa§hàreõa ÷aktiparãkùopakùipteti mantavyam || 180-181 || atha ÷aktilakùaõamàha- ÷aktirapratighodàramarãcinicayàtmikà || 182 || nityoditànavacchinnà nirvikalpasvaråpiõã | niràvaraõanirdvandvanirupàdànavaibhavà || 183 || vividhopàdhisambandhavivartabhidurodayà | ÷àntoditaprapa¤càdibinduvyàptipañãyasã || 184 || parànapekùànanyàtmaprakà÷yà sarvatomukhã | àdimadhyàntarahità rahità sarvabandhanaiþ || 185 || niùñhà kàùñhà parà såkùmà vastumàtràtilàlasà | marãcinicayo'tra j¤ànakriyàsamçddhiþ, layàvasthàyàmasyà aupacàrikabhedasyàpyabhàvàd nirvikalpasvaråpiõã sà kathità | vividheti vicitrakàryopàdhisambandhàdapàramàrthikena bheda÷ãlodayena yuktà, kçtyabhedàdhikàràvasthàyৠbhinneva lakùyamàõetyarthaþ | ki¤ca, sà proktaprapa¤càdibhåtabinduvyàptidakùà malarahitatvena parànapekùatvàdananyaprakà÷yà | ata evàtma÷aktivailakùaõyena sarvabandhanavirahàdiguõayuktà | kàùñhà nirati÷ayà | niùñhà ati÷ayàvadhibhåtà | parà såkùmà atyantasåkùmà | atilàlasà sarvànugrahaõa÷ãlà ca boddhavyà || 182-185 || sà ca ÷ivasya j¤ànakriyàtmaka§ caitanyamevetyàha- citireva matàmlànamahimà parameùñhinaþ || 186 || ÷ivasyànàhitàpårvavi÷eùasyaiva sannidhau | tayaitayà'bhisambandhavi÷eùànnityaråpayà || 187 || vikaroti vicitràbhirvçttibhiþ sthagayanniva | binduràpårayannàdairàõava§ cinnabho muhuþ || 188 || saridvànabhisambandhàdindunàrkasya sannidhau | vikaroti yathà lolaiþ kallolairnàdayannabhaþ || 189 || kartçbhåtasya ÷ivasya sannidhau karaõabhåtayà ÷aktyà sa§bandhàd binduþ kàryotpàdaka ityàha- ÷ivasyeti | binduþ pratipuruùa§ bhinnairnàdairàtmanৠcaitanyamàpårayatãtyukta§ pràgeva || 186-189 || nanvindriyàdirahitasya kartçtva§ na yujyate ? tanna, svadehaspandàdàvàtmanaþ ÷aktimàtrasya karaõasya dar÷anàt, asyà÷ca ÷ivasamavàyena pariõàmàbhàvàt kàryabhedàdaupacàrika evecchàj¤ànakriyàdibheda ityàha- saiùà ÷ivà÷rayà ÷aktiramoghà bala÷àlinã | ekànekavibhàgeva kàryabhedàd vibhàvyate || 190 || yathaikà savituþ ÷aktirdànàdànàdikarmabhiþ | etadeva prapa¤cayati- icchàkàryamanicchàpi kurvàõecchà cidavyayà || 191 || j¤ànamaj¤ànaråpaivamakriyàpi kriyà tathà | j¤eyakàryàdyupàdhibhedàt tasyà j¤ànàkriyàdibheda ityarthaþ || 191 || ki§ bahunà- yad yasyàþ kàryamàmnàyalokàbhyàmavadhàritam || 192 || tadetadråpiõã ÷aktiþ kurute'cintyavaibhavà | anenàsyàþ sarvàdhiùñhànamuktam | yadàhuþ- na sà bhàvakalà kàcit santànadvayavartinã | vyàptrã ÷ivakalà yasyàmadhiùñhàtrã na vidyate || iti | avikàreõa sarvàrthakàritvameva dçùñàntena draóhayati- kàmànapi bahånekaþ kalpavçkùaþ prayacchati || 193 || cintàmaõi÷ca vividhànacintyamahimà yathà | tathà'nàhitasa§skàravi÷eùaikasvaråpiõã || 194 || cidacintyà vibhoþ ÷aktira÷eùàrthakriyàvidhau | cetanatvànnàsyà vikàra ityàha- na jàyate na mriyate kùãyate na ca vardhate || 195 || citiþ ÷aktiþ prakà÷atvàdajaóatvàcca amumevàrtha§ vyatirekeõa sàdhayati- yat punaþ | utpadyate na÷yati và cinotyapacinoti ca || 196 || tadaprakà÷aråpa§ và jaóa§ và dç÷yate yathà | ÷arãràdi tathà nàsau tasmànnaiùà vikàriõã || 197 || yato'sàvaprakà÷aråpà jaóà ca na bhavati, tato na vikàriõãtyarthaþ || 196-197 || evamasyàþ kùãradadhinyàyena sarvàtmanà para§ vikàro niràkçtaþ, idànãmuktàbhyàmeva hetubhyàmekade÷apariõàmo'pi nàstãtyàha- tàbhyàmevopade÷àbhyৠpariõàmo niràkçtaþ | bodha÷akterabodhasya pariõàmo hi dç÷yate || 198 || etadeva prapa¤cayati- pariõàmà'parimlàna§ ÷à÷vata§ ÷ivamà÷rità | samavàyena tàdàtmyànnahi cit pariõàminã || 199 || pariõàmahãna§ nitya§ cetana§ ÷iva§ samavàyena tàdàtmyalakùaõasambandhenà÷rità cicchaktirna pariõàminã bhavitumarhati | yacchråyate- ÷aktirnà'cetanà citaþ (mç0 vi0 3|4) iti || 199 || tata÷ca- nityaiùà'÷eùakàryàõৠkàraõatvàd yathe÷varaþ | sattve kàraõa÷ånyatvàdapi binduvadiùyate || 200 || asyà÷cànityatve'navasthàprasaïga iti bhàvaþ || 200 || tathàhi tৠsamà÷ritya santo'nye ÷à÷vatã satã | yatsiddhau jagataþ siddhiryadasiddhau na ki¤cana || 201 || tatsattà sàdhyate kasya kena và pratipàdyate | yasyà upàdànabhåtabindvàdyadhiùñhàtçkartç÷akteþ sadbhàva eva ÷uddhà÷uddhamayasya kàryaråpasya jagataþ siddhirnànyathà, tasyàþ sattà kenànyena pramàõena sàdhyate ? kàryotpattyanyathànupapattyaiva sà siddhetyabhipràyaþ || 201 || ittha§ ÷akti§ prasàdhya cidacidadvaitavàdinৠmatamupanyasyati- tàmetàmadvayàmeke kãrtayanti vipa÷citaþ || 202 || citi§ sadasadàkàravivartollàsa÷àlinãm | vipa÷cita ityàkùepe | eva§ hi te manyante- ÷aktireva cidråpà satyabhåtà | sà ca vivartatayà ÷uddhà÷uddhabhuvanàdiråpànarthànasatyabhåtàn prakà÷ayati | tata÷ca dvaitapratibhàso dvicandràdij¤ànavad bhrànta eveti || 202 || etadeva dçùñàntenàha- yathà rajjurahicchidramàlàvibhramakàriõã || 203 || na tànutpàdayatyarthànasataþ prathayatyasau | j¤ànamàtra§ tathaiveyamekànekàyate bhramàt || 204 || tata÷ca- seya§ bhràntiranàlambà sarvanyàyavirodhinã | vicàràllånamålatvàdaheturbandhamokùayoþ || 205 || tasmànna vaddho bandho'nyo bandhaka÷ca vicàrataþ | nityamuktàdvayànantasa§videvàsti kevalam || 206 || katha§ punaraya§ bhedapratibhàso'pi dç÷yate | vyavahàrastu bhedàtmà vij¤eyo vañayakùavat || 207 || kathamapràmàõya§ bhedàvabhàsasyàta àha- tathàhi bhedo bhàvànৠna pratyakùo'kùadhãryataþ | kuta ityatràha- akùadhãriti | bàlamåkàdivij¤ànatulyaivàkalpanàrthajà || 208 || nirvikalpavij¤ànasyaivàrthasàmarthyajanitasya pratyakùatvàt tasyaiva pràmàõyàbhyupagamàd bhedasya ca vikalparåpatvànna pratyakùasiddhatvamityarthaþ || 208 || ki¤ca- sà vidhàtrã padàrthànৠna niùedhati ki¤cana | taduktam- àhurvidhàtç pratyakùa§ na niùedhç vipa÷citaþ (bra0 si0 2|1) iti | tata÷ca bhedasyetaretaràbhàvagrahaõapårvakatvàd bhavàviùayeõa pratyakùeõa grahaõa§ nopapadyata iti bhàvaþ || savikalpaka§ tu- yad vi÷eùaõavij¤àna§ ÷abdasa§skàrapårvakam || 209 || de÷akàlàdyapekùàkùairudapàdi na tatpunaþ | arthasàmarthyaja§ j¤àna§ smçtisaïkalpavanmatam || 210 || yatpunaþ ÷abdànuvedhena savikalpa§ j¤àna§ de÷akàlàdyapekùàkùairutpàdyate, tadida§ de÷akàlàdyapekùatvànnàrthasàmarthyajanya§ smçtipratibhàsàdivat, tatastatpramàõamiùyate | yadàhuþ- kalpanàpoóhamabhrànta§ pratyakùam (nyà0 vi0 1|4) iti || 209-210 || ata eva- nànumànàgamau tatra pramàõa§ tadabhàvataþ | pratyakùaviùayatvàbhàvato bhàvànৠbhede nànumànàgamàvapi pramàõa§ bhavitumarhataþ || tathà hi- pratyakùa eva tàvarthe vikalpaviùayàvapi || 211 || yatastàvapi pratyakùasiddha evàrthe vikalpamutpàdayantau pramàõãbhavitumarhataþ, sa§bandhagrahaõàdeþ pratyakùapårvakatvàdvikalparåpatvàcca | bhedasya tu pratyakùeõa grahaõa§ na sa§bhavatãtyuktam, ataþ svapnàdij¤ànavadasatyabhåta evàya§ bhedapratibhàsaþ || 211 || yata evàyam- svotthairnibadhyate tasmàcchaïkàpà÷airvimåóhadhãþ | mucyate tebhya evàya§ bandhamokùau na vastutaþ || 212 || ittha§ tanmatamupanyasya siddhàntamupakùipati- ityadvaitagrahàviùñàþ pralapanto dayàlubhiþ | gurubhiþ pratibodhyante siddhàntàgamadàyibhiþ || 213 || katha§ bodhyante ? ata àha- yadyadvayeya§ sa§vittiþ pramàõairvyàvahàrikaiþ | sàdhyeta taireva dçóha§ tasyàþ syàt sadvitãyatà || 214 || yadi sa§vidaikya§ lokasya vyavahàrasiddhaiþ pramàõairbhavadbhiþ sàdhyate, tatastaireva satyabhåtairadvaitahàniþ | atha tànyapyasatyànãùyante, niùpramàõakatvàdadvaitàsiddhiriti bhàvaþ || 214 || etadeva prapa¤cayitumanumànasvaråpamàha- prasiddhàþ pçthagevàla§ dharmidçùñàntahetavaþ | aprasiddhasya dharmasya siddhyai vyàptyupabç§hitàþ || 215 || dçùñàntabhåte hi mahànase dhåmàgnyorvyàptimavinàbhàvasambandha§ gçhãtvà'tha sàdhyadharmiõi parvatàdau dhåmavattvena hetunà prasiddho vahnimattvaråpadharmo'numãyate | tataþ pçthageva bhedena dharmyàdayaþ siddhà abhyupagantavyàþ || 215 || tathà hi- na siddhaþ sàdhyate dharmo nàsiddhairapi taistathà | siddhyasiddhã ca sa§bhåya naikatra sthàtumarhataþ || 216 || nahi siddhasya sàdhakàntaràpekùà, nàpyasiddhà hetvàdayaþ siddha§ sàdhayanti || 216 || ata÷ca- sapakùapakùayorbhede pramàõamanumà bhavet | aikye hi na tayorhetusàdharmya yasmàt pakùasapakùayoraikye hetusàdharmya§ dçùñàntasiddhadhåmavattvàkhyahetunà sàdhyadharmiõi dhåmavattvasya sàdharmya§ na bhavati, tasmàt tayoraikye nànumànàt sàdhyasiddhiþ || 217 || dçùñàntàbhàve tu vyàptigrahaõamapi na sa§bhavatãtyàha- tadabhàvataþ || 217 || kasya kena katha§ vyàptiþ ittha§ satyadvaitasiddhyarthamanumànàïgãkàre bhedo'va÷ya§ bhàvãtyàha- ityadvaitaprasiddhaye | prayukto bhedamàkhyàti prayogaþ svàïgasiddhaye || 218 || svàïgasya hetvàdeþ siddhyarthamityarthaþ || 218 || ki¤ca, sa§videkaiveti sa§vidviùayabhedaniùedhe jaùaviùayo bhedo na niùiddhyata ityàha- advayeti niùedho'pi citi§ yujyeta tanmate | dvaitabhàvastato'nyatra siddhyet siddhàvapi dhruvam || 219 || pratij¤à bhajyate teùàmà÷àmàtravijçmbhità | àgamapràmàõyasvãkàre'pyadvaitahànirityàha- àgamo'pi tadaistaistaiþ smàritàrthavi÷eùataþ || 220 || padàrthajàta§ sa§sargavi÷iùña§ kathayet katham | yadyadvayeya§ sa§vittiþ svena syàdabhidhitsità || 221 || yadi svenàgamenàdvayà sa§vittirabhidhitsità syàt, kathamasau jàtiguõakriyàdravyavàcibhirgauriya§ ÷vetà gacchati gràmamityàdibhiþ padaiþ smàritàrthavi÷eùà padàrthajàtasa§sargaråpৠvi÷iùñৠbuddhi§ janayet | etadukta§ bhavati- àgamasya satyabhåtasya pramàõatayà'bhyupagame tena tadavayavaistadarthai÷ca dravyàdibhiþ satyai÷ca bhàvyam, ato'yamevàdvaitavirodha iti || 220-221 || ata÷ca- àgamaþ kathamadvaitamanumàna§ ca sàdhayet | nivàryamàõamaïgaiþ svairadvaitakùapaõakùamaiþ || 222 || idàn㧠cicchaktirekaiva khalvityàdãnàmadvaita÷rutãnৠpramàõàntaravirodhànmukhyàrthàsambhava§ dar÷ayitumàha- ki¤ca ÷abdàþ parityajya mukhyamartha§ virodhataþ | vartamànà hi dç÷yante gauõe'rthe lokavedayoþ || 223 || gaurbràhmaõo'yamadityo yåpa ityevamàdayaþ | anumànasya tvavinàbhàvasambandhalakùaõe vyàptigrahaõe sati pramàõatvenàrthasàdhakatvamanivàryamevetyàha- naiva§ heturaduùñàyৠvyàptau sàdhya§ na sàdhayet || 224 || ata÷ca bhedasàdhakairanumànairbàdhitatvàdekatva÷rutayaþ sa§vido nityatvavyàpakatvàdisàdç÷yastotraparà ityàha- ato hetubalàkràntàþ ÷rutayo dvaitamàtmanàm | mukhyamapyapahàyàrtha§ nuti§ kurvanti sa§vidaþ || 225 || ki¤ca- pratyakùamapi gçhõàti vastuno nirvikalpakam | bheda§ parebhyo vyàvçttiråpa§ yonopajàyate || 226 || jàyamànena nàmàdivi÷eùasmçtipårvakam | savikalpamasandigdha§ vyabhicàravivarjitam || 227 || pratyakùasa§j¤a§ vij¤ànam atra hi nàmapramàõàdivi÷eùasmaraõapårvakamutpadyamàna§ savikalpakamapi j¤ànamasa§digdhatvàdabàdhitatvàcca pratyakùatayà pramàõameveùyate | yadàhuþ- tataþ para§ punarvastu dharmairjàtyàdibhiryayà | buddhyà'vasãyate sà'pi pratyakùatvena sammatà || (÷lo0 và0 pratyakùa0 120) iti | tatastàdç÷a§ pratyakùaj¤àna§ yena jàyamànenotpadyate, tadapi nirvikalpaka§ j¤àna§ vastunaþ parebhyo vyàvçttaråpa§ bheda§ gçhõàtyeva, kàryasya kàraõaguõànvayàt, satkàryavàdàbhyupagamàcca || 226-227 || tasya tu bhedagràhitvànabhyupagame taduttarakàla§ savikalpakaj¤àna§ notpadyata ityàha- anyathà nopapadyate | agçhãtàrthabhedasya tannàmàdivi÷eùavat || 228 || nanu bhedasyetaretaràbhàvagrahaõapårvakatvàd bhàvaviùayeõa pratyakùeõa grahaõa§ nopapadyata ityuktam, tadayuktam, siddhe hi bhede'sàvitaretaràbhàvaþ | anyathà payo'rthã pàvakamanudhàvediti sarva(masa)ma¤jasam || 228 || anumànasya sàphalyamapi bhedagrahe sati | vyàptigrahaõasa§bandhe vyàptivij¤ànàrtha§ bhedagrahaõasyàva÷ya§bhàvàt tatsadbhàva evànumànapravçttirityarthaþ || vastusàmànyamàtragrahaõe tu tasya pràgeva siddhatvàd dharmivi÷eùaõasya dharmavi÷eùasàdhanàrthamanumàna§ na prarvatata ityàha- sàmànye siddhasàdhanàt || 229 || anyathà bhedasiddhimàha- api cànyatvamadvaitabhedayorabhyupaiti cet | bhedaþ siddhyedathànanyabhàva eva§ ca sàdhyate || 230 || advaitasya dvaitànyasyàbhyupagame dvaitàdvaitàtmakasya vastudvayasyàsiddhiþ | athàdvaitabhedayordvaitàdvaitàtmakasya vastudvayasyàpyekatvamiùyate, yadyeva§ bhedasyaivàdvaitasa§j¤à bhavadbhirucyata iti na vo nàmni vivàdaþ | yato'smàbhirapyeva§ bheda eva sàdhyate || 230 || nanvekasyৠrajjau sarpàdibhramavadekasyàmeva sa§vidi satyabhåtàyàmasatyabhåto vastubhedapratibhàsa ityuktam ? ata àha- nahi dçùñàntamàtreõa sàdhyasiddhirbhavedataþ | rajjådàharaõa§ ÷iùyasammohàyaiva kevalam || 231 || kevalasya dçùtàntasya hetvàdibhirvinà'rthasàdhakatvàbhàvàd dçùñàntamàtrasya satyatve'pyadvaitavirodhàt tadasatyatve dàrùñàntikabhåtàyàþ sa§vido'pyasatyatvaprasaïgàd rajjådàharaõamanarthakamevetyarthaþ || 231 || ki¤ca- nàpi sa§vitsamà rajjorvi÷eùànupalabdhitaþ | vivartamànà tairbhàvairj¤ànamàtranivartakaiþ || 232 || rajjvàdau hi sarpàdibhramàþ samyagj¤ànodayànnivartante | tato bàdhitatvàt sarpàdyavabhàsastimiràdidoùakçto'satya eva | ghañapañàdyarthaprakà÷asya tu kàlàntarade÷àntarayorapi vi÷eùàdar÷anàjj¤ànamàtravyatirekeõa bhàsamànairabàdhitatvàdeva satyabhåtaistaistairghañapañàdibhàvairupàdhibhåtaiþ saha vivartamànà svayamapi bhinneva bhàsamànà''tmasa§vinna rajjusàmya§ bhajate | etadukta§ bhavati- ghañapañàdibàhyàrthabhedaþ satya eva, àtmasa§vidastu tattadarthasannidhau tattadàkàràropo buddhyadhyavasàyabheda upàdhikçta iti | etaccottaratra prapa¤cayiùyate | ata÷ca tattadarthasannidhau jàyamànasya tattadàkàrasya bauddhasyàdhyavasàyàtmano j¤ànasyàsakçdbhede'pi tattadadhyavasàtçråpàyàþ sarvadaikaråpeõa bhàsamànàyà gràhakasa§vido na råpàntaraparàvçttiþ, api tu nityatvameva, cetanatvenàvikàritvàt | tata÷càtmasa§vido naikà eva, ekatve bhogasàmyavimokùàdidoùaprasaïgàdityuktamasmàbhiranyatra || 232 || asyà÷càtmasa§vido bauddhàdhyavasàyàvivekàdanekaråpatàbhramo malahetuka eva pa÷vàtmanàmityàha- sà tu sa§vidavij¤àtà taistairbhàvairvivartate | maloparuddhadçk÷akternarasyevoóuràñ pa÷oþ || 233 || yathà timiraruddhacakùuùa eko'pãnduraneka iva pratibhàti, eva§ malaruddhaj¤àna÷akterekaiva cetanàtmikà sa§vidanekaråpeva vivartata iti || 233 || yathà ca pramàõàntarasiddhaikyasyàpãndoranekatvapratyayastimira-hetukaþ, eva§ ÷àstràdisiddhaikyasya gçhãtçråpasya j¤ànasyànekàkàratà-bhramaþ svakàraõa§ mala§ gamayatãtyàha- yathà taimiriko hetusahasreõàpi tarkayan | ekamindumanekà§stàn bhåyobhåyaþ samãkùate || 234 || yathà và pittasa§duùñarasanaþ svàdu tarkayan | api tikta§ vijànàti payaþ karaõadoùataþ || 235 || yathà và¤janasa§yukte kvathyamàne ca vàriõi | viduùàmapi nãloùõapratyayàvavivekataþ || 236 || tathà parãkùità samyagàgamaiþ sopapattikaiþ | vivartamànà jàteti naùñeti vividheti ca || 237 || j¤ànànivçtti§ gamayet kàraõa§ timiràdivat | sa ca malo dravyatvàccakùuùaþ pañalàdiriva na j¤ànamàtrànnivartate, api tu cakùuùo vaidyavyàpàreõa pañalàdirive÷varavyàpàreõa dãkùàkhyenaiva nivartata ityàha- tacchivapraõidhànena ÷iva÷àstroditena ca || 238 || karmaõaiva nivartyeta nànyathà j¤ànakoñibhiþ | timiràdiryathàrogya÷àstroktenaiva karmaõà || 239 || tanmala§ ÷ivadhyànenàïgabhåtena sahakçtayà ÷iva÷àstroktayà dãkùàkhyayà kriyayaiva nivartate | yadukta§ ÷rãmatsvàya§bhuve- dãkùaiva mocayatyårdhva§ ÷aiva§ dhàma nayatyapi iti | atra prayogaþ- malo j¤ànànivartyo bhavati, àtmakaraõàcchàdakatvàt, timiravat | paramàrtho malaþ, malinãkaraõàrthakriyàkàritvàt, yathà kàcatimiràtmako malo bhramotpàdakaþ || 238-239 || ittha§ gràhakasa§vido nityatvaprasaïgànmala§ tannivçttihetu§ coktvà gràhyasya prapa¤casya bhedo vàstava ityàha- de÷akàlanarànyatve'pyanyathànavabhàsitaþ | abàdhitaþ pramàõai÷ca vivartaþ syàt katha§ citeþ || 240 || prapa¤caþ ki¤ca màyeyaþ pramàõaireva sàdhitaþ | sa§vidastvanekàkàratà bhràntyaivetyuktam, ityàha- tasmàd vivartate sa§vidaõånàmeva bandhanàt || 241 || etadeva prapa¤cayati- vivartaþ khalu cicchaktermithyàpariõatiryayà | atadråpàpi tadråparåpiõãvà'nubhåyate || 242 || sa ca vivarto buddhyavivekàdàtmanৠbhavatãtyàha- sa parasparasa§baddha÷cidacidgocarastayoþ | anyonyàdhyàsasàdhyatvàdavivekakçtodayaþ || 243 || etadeva vyàcaùñe- tatra cit svàbhisambandhabuddhitattvàvivekataþ | àropyàtmani tadvçttivikàrànavikàriõã || 244 || janmàdãnanu jàteti naùñeti vividheti ca | sasukheti saduþkheti svàtmàna§ dar÷ayatyaõoþ || 245 || tadvajjaóa§ ca caitanyamàropyàtmani cidguõam | avivekena jànàti bàlo'ha§ kç÷a ityataþ || 246 || sarveùàmaviko'yamaõånৠmalahetukaþ | bhràntipradhànasantànakanda÷cijjaóavastunoþ || 247 || ya eùo'nityà÷uciduþkhànàtmasu nitya÷ucisukhàtmapratipattiråpaþ pu§sàmavivekaþ, sa na nirhetukaþ, muktasyà'pi prasaïgàt | atastasya kenàpi kàraõenà'nàdinà bhavitavyam | avivekasyànàdisiddhatvàd yastasya hetuþ, sa mala iti bhàvaþ || 244-247 || atraiva hetumàha- nahi sa§vidvi÷eùàõৠvi÷iùñairjaóavastubhiþ | vivartabhedà yujyerannantarà dçóhabandhanam || 248 || ida§ càtràkåtam- malàvçtatvàdevàtmanৠkalàdidvàreõaiva j¤ànàdyabhivyaktiþ | sà ca màyàyà mohakatvàdanàtmàdàvàtmàbhimànaråpeti || 248 || bandhahetutvameva prapa¤cayati- tathà hi dehe'ha§buddhirna loùñe sà'pi kasyacit | aõoreva na sarveùàmato bandhastayormataþ || 249 || tayo÷cijjaóayoranyonyaguõàdhyàse bandha eva niyàmaka iti ÷eùaþ || 249 || ki¤ca- yàni yasyendriyàõyàsan narasya j¤ànakarmaõoþ | na tàni punaranyasya karaõàni tayostathà || 250 || vi÷iùñaiva vivartàya cidvi÷eùasya vàryate | buddhirna sarvà sarveùৠtena bandhastayormataþ || 251 || buddhyàråóha§ sukha§ duþkha§ ki¤cit kenacideva yat | pu§sopabhujyate tena tayorbandho niyàmakaþ || 252 || ayamarthaþ- àtmanৠhi sa§sàràvasthàyৠsarvaviùayasya j¤ànàdeþ svaråpatvena ÷àstreùu ÷råyamàõasyàdar÷anàt tadàvàrakeõa tàvanmalena bhàvyam | teùৠca ki¤cijj¤atvadar÷anàt kalàdidvàreõa tajjanakena mohahetutvàd viparãtapratipattihetunà màyàkhyena bandhena bhàvyam | bhogasya sukhaduþkhàderbhogasàdhanànৠca ÷arãrendriyàõৠpratyàtmaniyatatvena vicitratvàd vaicitryakàraõa§ karmàpyava÷yamabhyupeyamiti || 250-252 || atra sà§khyacchàyayà viveka evàtra niyàmako'stu, ki§ malàkhyenàprasiddhena bandhena puruùasya kalpiteneti codayati- aviveko niyantà cet pariharati- sa tayoreva ki§kçtaþ | tayorbuddhisa§vidoranyonyàvivekaþ kena kçtaþ | nirhetukatve muktasyàpi bhavet || tatastatkàraõatayà'nàdyàvàrako malo'bhyupagantavyaþ, yadabhàve muktasya na punaraviveko bhavati, tata eva ca bandhavimocakasye÷varasyàpi siddhiruktetyàha- tena bandho'sti bandha÷ca pçthageve÷iturmataþ || 253 || ata÷ca- bandhavartã vimåóhàtmà mokùastadbandhamocanam | galite sarvathà bandhe vimukte càõave male || 254 || sarvàrthadyotikà ÷aktiþ ÷ivasyaiva vijçmbhate | bandhamokùa÷ca ÷ivaprasàdàdevetyuktam || 254 || sarvàvaraõanirmuktà ÷aktireùà mahãyasã || 255 || alpãyà§sa§ samàvçtya viùaya§ sà tu dar÷ayet | katha§ dar÷ayatãtyatràha- parasa§vitsvaråpàyàþ ÷akterasati bandhane || 256 || paramàtra§ prakà÷eta muktàõånàmanàratam | malarahitatvena svaparaprakà÷ikàyà muktàtmasa§vidaþ paramàtra§ parasya vastunaþ sattàmàtra§ prakà÷ate, na tu baddhàtmavadasya vi÷eùena bhogyatayà prakà÷ata ityarthaþ, tathàtve muktasyà'pi sukhaduþkhàdisa§vedanena bhoktçtvaprasaïgàt || 256 || ato vimuktàþ sarvaj¤à na tu cinmàtravedinaþ || 257 || na tu svasa§vedanamàtraniùñhàþ, api tu ÷ivavat sarvaj¤à eveti || 257 || tata÷ca- sati bàhye tadaj¤àna§ vastuni syàt tamaþkçtam | bàhye ca vastuni satyapi yadetadviùayàj¤ànamàtra§ baddhàtmanৠdç÷yate, tanmalakçtameva | tata÷ca asarvaj¤à na muktà ityàha- tamasàcchàdyamànà hi na te muktà bhavanti ca || 258 || ÷abdànuvedhàpekùitva§ ca savikalpakaj¤ànasya bandhahetukamityàha- vikalpo bindusa§kùobhàcchabdavedhena sa§vidàm | jàyate malaruddhànàmaõånàmarthadar÷ane || 259 || nirmalànàmasa§kùobhàd bindostadbandhamokùajà | nirvikalpàrthasa§vittistadaharjàtabàlavat || 260 || muktànৠtu màyeyabaindavapà÷ottãrõatvàcchabdànuvedhasahakçta§ bauddha§ savikalpaka§ j¤àna§ na bhavet, kintu cicchaktirevànyànapekùiõã gràhya§ vastu viùayãkaroti | tadaharjàtabàlavaditi ca ÷abdàdivikalparahitatvamàtre dçùñànto j¤eyaþ || 259-260 || vastuno bàlasyàpi malàvçtatvena vastånৠyathàsvaråpànavabodhàt, muktànৠtu malarahitatvàt tacchaktiþ samasta§ vastu yathàvasthitameva gçhõàtãtyàha- yo yadà vartate bhàvo bhåto bhàvi ca tat tadà | yathàrthasthiti§ gçhõàti svasa§vedyà cidavyayà || 261 || tadukta§ mokùakàrikàsu- ÷ivàrka÷aktidãdhityà samarthãkçtaciddç÷à | ÷iva§ ÷aktyàdibhiþ sàrdha§ pa÷yatyàtmà gatàvçtiþ || (÷lo0 111) iti || 261 || naiùৠca sarvaj¤atvasarvakartçtvasa§bhave'pi pravçttirityàha- na te vi÷vasya kartàraþ kartà'sya ÷iva eva yat | kuta ityatràha- nahi kartçbahutvasya gamaka§ vidyate kvacit || 262 || nahi rathàdãnàmapyanekartçkàõàmekasthapatãcchànuvartana§ vinotpattirdçùñà | yaduktam- bahavo yatra netàraþ sarve paõóitamàninaþ | sarve mahattvamicchanti tadvyaktamavasãdati || iti | anena pravàhe÷varapakùo'pi nirastaþ, ai÷varyasya svaråpavyaktilàbhàtma-katvena vinà÷ayogàt | tatastena nityamuktena ÷ivenaiva kàryasya nirvartyamànatvàd ràgadveùàdirahitatvàcca na pravartante || 262 || etadeva dar÷ayati- nityamuktoditàcintyaprabhàvà ÷aktisa§j¤ità | sa§vidà÷rayate ÷a÷vacchiva§ paramakàraõam || 263 || sa tayà jaóamàkramya sçjatyavati hanti ca | tirodadhàti bhagavànanugçhõàti càtmanaþ || 264 || anena ÷aktivicàropasa§hàreõa tadà÷rayabhåtasya ÷ivasya vicàropakùepo'pi kçto veditavyaþ | tathàhi jagataþ sannive÷àdimattvena kàryatvàt tatkartçtayà''tmanৠca malàvçtatvàt tanmokùakartçtvena ca ÷ivaþ siddha eva | yaduktam- vivàdàdhyàsita§ vi÷va§ vi÷vavitkartçpårvakam | kàryatvàdàvayoþ siddha§ kàrya§ kumbhàdika§ yathà || iti | idàn㧠tasya kçtyabhedàdupacàreõa bhedamàha- kçtyeùu teùu kartà'sau trividhaþ pa¤casåcyate | kathamityatràha- ÷aktimànàhitodyogaþ pravçtta÷ceti de÷ikaiþ || 265 || etadeva prapa¤cayati- tatra ÷akto bhavedàdyo niùkalaþ ÷ivasa§j¤itaþ | tasmin mukulitevàste kriyàkhyà ÷aktirai÷varã || 266 || ÷akterekatvàdaupàdhiko j¤ànakriyàbheda iti dar÷ayitu§ j¤ànasyàpi kriyàråpatvàvyabhicàràcchaktiþ kriyà÷abdenoktà | tasyàþ sakteþ sarvavyàpàropasa§hàreõa svaråpamàtràvasthàne sati ÷ivaþ ÷aktàdi÷abdavàcyo bhavati | saiva tasya parabindusvaråpàdhiùñhàturlayàvasthocyate || 266 || atha bhogàvasthàyàmudyuktàdi÷abdavàcyo'sàvityàha- saivonmiùantã sa§pràptabindugarbhabharàlasà | patyuràviùkarotyuccaiþ paramànandasantatim || 267 || sà ca ÷aktirudyogena bindoþ kàryasya prasavàbhimukhya§ kurvàõà yadà patyuþ paramànandasantati§ j¤ànakriyàsamçddhi§ kàryotpàdanenà''viùkaroti, tadà tasya ÷ivasya bhogaþ pàlanàtmako bhavatãti bhàvaþ | na tu ÷ivasya paramànandaþ sukhàti÷ayo bhoga÷ca sukhasa§vedanaråpo vyàkhyeyaþ, nirmalatvena ÷ivasyopàdhibhåtayostayorasambhavàt || 267 || tadàn㧠codyuktayà ÷aktyà sahà'yamudyuktàdi÷abdavàcyaþ prakà÷ata ityàha- sa tayà ramate nitya§ samudyuktaþ sadà÷ivaþ | pa¤camantratanuþ ÷rãmàn devaþ sakalaniùkalaþ || 268 || ata÷ca kàryopàdhibhinnà ã÷ànàdipa¤camantràtmikàþ ÷aktaya eva tanukàrya§ kurvàõàþ ÷ivasya tanurucyante, na tu pàramàrthiketi bhàvaþ | tadukta§ ÷rãmanmçgendre- tadvapuþ pa¤cabhirmantraiþ pa¤cakçtyopayogibhiþ | ã÷atpuruùàghoravàmàjairmastakàdikam || (vi0 3|8-9) | tato dhyànàrthameva tasyàgameùvàkàra÷ravaõamityukta§ ÷rãmatpauùkare- sàdhakasya tu lakùyàrtha§ tasya råpamida§ smçtam iti | atra ca ÷iva÷aktyorlayàdibhedasya bindvavasthàbhedakçtatvàt tasya ca ÷àntyatãtakalàråpasya layàvasthàtvena ÷ruteþ ÷àntyàdikalàcatuùñayapariõàmaråpa§ bhogàdhiùñhànam | tadadhiùñhànena ÷ivasyàpi bhogaþ procyata ityukta§ ÷rãmanmataïge- caturmårtimaya§ ÷ubhra§ yattatsakalaniùkalam | tasmin bhogaþ samuddiùñaþ patyurvi÷vasya sarvadà || (vi0 3|34) iti | yadyeva§ sadà÷ivabhuvanàdhiùñhàna eva devasya sadà÷ivatvàt tasyaiva pa¤camantraråpatvàt kathamatra bhogàvasthàyৠtatkathanam, nivçttyàdibhuvaneùu kevala§ sadyojàtàdimantràkàratayà ÷ivasya dhyeyatvàdevamuktam | pa¤camantrasamaùñiråpà mårtistasyàdhikàràvasthasya pravçttasya sadà÷ivabhuvana eveti vakùyati- sa bindoþ (÷lo0 279) ityàdinà | eùo'rtha÷ca ÷rãmanmataïge vistareõa dar÷ita iti tata evàvadhàrayitavyaþ || 268 || idàn㧠÷aktermantratvamàha- mananàt sarvabhàvànৠtràõàt sa§sàrasàgaràt | mantraråpà hi tacchaktirmananatràõadharmiõã || 269 || taduktam- manana§ sarvaveditva§ tràõa§ sa§sàryanugrahaþ | mananatràõadharmitvànmantra ityabhidhãyate || iti | eùà ca vyutpattiþ ÷ivasya ÷aktervidye÷varàdãnৠca samànaiva, ata÷ca vàcaka÷abdànàmupacàreõa mantra÷abdaprayogaþ || 269 || asyà÷caupàdhika eva bheda ityàha- kàryabhedàdadhiùñhànava÷àdekaiva pa¤cadhà | sà bhàti bindu÷àntyàdipa¤càdhiùñheyagocarà || 270 || bindu÷àntyàdibhuvanàdhiùñhànàdasya ã÷ànàdibheda ityukta§ pràgeva | etadeva prapa¤cayati- binduþ ÷àntiþ kalà vidyà pratiùñhà sanivçttikà | bhogasthànàni pa¤caiùৠbindusa§j¤à ÷iverità || 271 || nanu ÷àntyàdibhuvanacatuùñayameva bhogasthànamityuktam, satyam, ÷àntyatãtaråpasya parabindorlayàvasthàråpatve'pi sçùñyàrambha eva tadbhuvanotpattestadapyatra bhogasthànatayetyuktamityavirodhaþ || 271 || ata evàsৠbindukalànৠkàraõàvasthàyৠlayaråpatvena parabindusa§j¤etyàha- kalànàmavibhàgo'ya§ pa¤cànৠbindusa§j¤itaþ | tadgocarà parà mårtiraparà kàryagocarà || 272 || parà mårtirbindvadhiùñhàtrã layàvasthà ÷aktiþ, kàryàdhiùñhàtrã tvaparà ÷ivasya mårtirityarthaþ || 272 || eva§ ca- yà tasya vimalà ÷aktiþ ÷ivasya samavàyinã | saiva mårtiþ kriyàbhedàt sàdàkhyà tanurucyate || 273 || samaveta÷aktireva bindupariõàmasya nivçttibhuvanàdhovartinaþ sadà÷ivabhuvanasyàdhiùñhànàdadhikàra§ kurvàõopacàreõa tasya sadà÷ivàkhyà tanurucyata ityarthaþ || 273 || dãkùàdinà tattadbhuvanapràptànৠsatya eva bhedaþ, tadadhiùñhàtryostu ÷iva÷aktyoþ kàryabhedàd bheda ityuktamityàha- mahàmàyà samàkràntà ÷ivena bala÷àlinà | bhogasthànaniviùñànৠnirmalànৠ÷ivàtmanàm || 274 || tanubhogendriyasthànavij¤ànàdi karoti yat | tatkàrya§ sà kriyà÷aktirasàvapi tathocyate || 275 || ÷iva÷aktikùobhità mahàmàyà yadyat kàryamutpàdayati, tatra tadadhiùñhàtryoþ ÷iva÷aktyoþ kàryabhedena sthànabhedenopacàràt tattatsa§j¤à bhavati | yathà ÷àntibhuvanàdhiùñhànena tadutpàde ca ÷aktirapi ÷àntisa§j¤à, ÷iva÷ca ÷àntasa§j¤aþ | ityevamanyatràpi draùñavyam | tadukta§ ÷rãmanmçgendre- kintu yaþ patibhedo'smin sa ÷àstre ÷aktibhedavat | kçtyabhedopacàreõa tadbhedasthànabhedataþ || (vi0 13|164-165) iti || 274-275 || etadeva prapa¤cayati- sarvaj¤ànakriyàråpà ÷aktirekà hi ÷ålinaþ | icchàj¤ànakriyàdyà yatprabhavàþ kàryayonayaþ || 276 || yatprabhavà yadãyà icchàj¤ànàdyà avasthàþ kàryayonayaþ, kàryopàdhikçtà ityarthaþ || 276 || ittha§ ÷aktireva ÷ivasya mårtistatkàryaviùayetyuktam, idàn㧠bhogàdhikàratattvavàsinàmuktavad baindavànyeva ÷arãràdãnãtyàha- ã÷varàõৠ÷ivànৠca mahàmàyàmayàstathà | dehendriyàdayaþ ÷uddhàþ subhagàþ svadhikàrakàþ || 277 || tatkàriõã tu- seya§ kriyàtmikà ÷aktiþ ÷ivasyàvyabhicàriõã | tatsa§bandhàcchivo'÷eùakàryàõৠheturucyate || 278 || adhikàràvasthocyate- sa bindoravatãryàõusadà÷ivasamàvçtaþ | patikçtyàdhikàreùu sadà÷ivamahe÷varàn || 279 || sampreùayanna÷eùàdhvamårdhani bhràjate prabhuþ | avatàraõa§ càtrodyogàvasthàparityàgena pravçttatvam, pravçtti÷ca sa§skàrya sadà÷ivàn vidye÷varà§÷ca yathàkrama§ svabhuvanabhogeùva÷uddhàdhvàdhikàre ca niyojanam | ata eva prabhavana÷ãlo'÷eùàdhvàdhiùñhàtà bhràjate sadà÷ivàkàreõa dhyeyatৠpràpnotãtyarthaþ || 279 || tadeva dhyeyàkàràdhiùñhàna§ dar÷ayati- pa¤casrotomukhaþ ÷àntaþ prabhuþ ÷akti÷iràþ ÷ivaþ || 280 || dçkkriyecchàvi÷àlàkùo vij¤ànendukalànvitaþ | ã÷ànamårdhà pu§vaktro da÷adigbàhumaõóalaþ || 281 || aghorahçdayo vàmaguhyo jàtatanåjjvalaþ | pravçttimànaya§ devaþ sakalaþ sarvapàvanaþ || 282 || atra ca pa¤casrota÷÷abdena mananatràõaråpàyàþ ÷akteþ pa¤càvasthàbhedà ucyante || 280-282 || ittha§ vindvavasthàdhiùñhànabhede'pi ÷iva÷aktyorekatva§ pradar÷yopasa§harati- eka eva ÷ivastadvacchaktirapyavikàriõã | layabhogàdhikàreùu tau hi cinmàtraråpiõau || 283 || idànãmanekatvamevaupacàrikametayoþ prakàràntareõa dar÷ayitu§ tattadavasthàbhàjàmàtmanৠvàstava§ bhedamàha- tathàhi vimalodàragabhãre cinmahodadhau | svàtmani pravilãyante tenaike samadhiùñhitàþ || 284 || pariõatamalàþ kecidàtmànastena ÷ivenànugràhakeõa samadhiùñhità anugraha÷aktyà mocitàþ santo vimalataranirati÷ayasarvaj¤atvasarvakartçtvasamudraråpe svàtmani svaråpe lãyante tiùñhanti, tadanugrahàt tatsàmyaråpa§ mokùa§ bhajantãtyarthaþ | na tu ÷ivàtmanyaikya§ te prayàntãti vyàkhyeyam, advaitasya pràgeva niùedhàt | ete ca layàvastha÷ivasamatvàllayàvasthàbhàja ucyante || 284 || vij¤ànakevalino'pyapariõatamalamàyottãrõatvànmahàmàyà-÷ritatvàdbhogahãnatvàcca layàvasthàbhàjo nirvyàpàratvàducyanta ityàha- ÷ivena nibhçtàtmãya÷aktayo'nye vi÷erate | bhogàvasthàbhàja àha- samàliïgya mahàmàyàmapare vçtti÷àlinãm || 285 || tatsa§parkasukhaikàgrabuddhayo bhogalampañàþ | ÷àntyàdibhuvanaråpeõa pariõatৠmahàmàyàmà÷ritya vartanta ityarthaþ || 285 || adhikàrabhàjo'pyàha- tathà pare paravyoma samà÷rityàdhvamårdhani || 286 || kurvanti pa¤cakçtyàni patyuràj¤ànuvartinaþ | anantàdayaþ ÷uddhàdhvamårdhani paravyomamahàmàyàbhuvanànyà÷ritya ÷ivàj¤ayà pa¤cakçtyakàriõo bhavantãtyuktam || 286 || tataþ sa teùàmeko'pi layabhogàdhikàriõàm || 287 || adhiùñhàtçtayà bhedamaupacàrikamçcchati | tadvadeva matà ÷aktistayorbhedo'dhunocyate || 288 || tayoþ ÷iva÷aktyoþ parasparabhedaþ kathyate || 287-288 || tameva bhedamàha- ÷uddhe'dhvani ÷ivaþ kartà kàraõa§ ÷aktirà÷rità | samà÷rayaþ sa vij¤eyaþ svaniùñhaghanacinmayaþ || 289 || dharmadharmitayaivànayorbhedaþ || 289 || tatra ca dharmisvaråpa§ j¤àna§ svaniùñhameva, viùayagrahaõasàmarthyaråpa§ tu dharmatayocyata ityàha- sà tu sa§vida÷eùàrthagrahaõe lampañodayà | paramai÷varyaråpà ca mahimà vyàptiråpiõã || 290 || tata÷ca- mahe÷varo mahàneùa sarvàrthavyàpakastayoþ | sarvaviùayavyàpakasàmarthyayuktatvàcchivaþ sarvàrthavyàpakaþ | uktàrthameva prakañayati- tayoriti || 290 || parànapekùa§ råpa§ yadvij¤àna§ ÷ivasa§j¤itam || 291 || tasya ÷akti§ paràpekùa§ råpamàhurvipa÷citaþ | paràpekùa§ viùayàpekùamityarthaþ || 291 || kuta eva§ kalpyata iti cedata àha- àkàradvayasa§vittira÷eùasyàpi vastunaþ || 292 || paràpekùànapekùàbhyàmasti ÷aktiþ ÷ivà÷rayà | jaóaviùaye dàhakasyàgnerdàhyasya sannidhau dahanasàmarthyadar÷anàt, anyathà tadanabhivyakteþ, cidviùaye ca àtmani viùayagrahaõaråpasya svaniùñhasya grahãtçsvaråpasya svasa§vedanasiddhatvàdetat siddhamityarthaþ | ata÷càsti ÷aktiriti || 292 || yadyevamàtma÷akterasyàþ ÷iva÷akteþ ko vi÷eùo'ta àha- nityoditànavacchinnavibhåterã÷varasya yat || 293 || j¤eyàdhiùñheyakàryàdau na tu hetvàdika§ param | tena ÷aktiþ paràpekùa§ råpamã÷asya yujyate || 294 || nityamuktvàdã÷varasya j¤eyàdiviùaye ÷aktivyatirekeõa na buddhyàdikaraõàpekùà, àlokàdisahakàryapekùà ca | ataþ ÷aktireva tasya paràpekùàråpa§ nànyat | baddhàtmanৠtu ÷aktyàkhya§ viùayàpekùa§ svaråpamàtramevàsau kàryàdiheturna bhavet, teùৠkàryàdau karaõàdyapekùàdar÷anàdityàha- na sarvasya paràpekùa§ råpamàtramasau bhavet | kàryaputràdiråpàõàmanyathaivopalambhanàt || 295 || ÷ivasyeti pàñhe kevalasya ÷ambhorj¤àna§ na svaråpamàtraniùñhameva, kintu viùayàpekùameva kàryàdihetuþ | na tu baddhàtmanৠdçùñakàryàõৠputràdãnৠpitràderviùayàdisàpekùeõaiva j¤ànàdinotpattidar÷anàdityarthaþ || 295 || ato ne÷varasyàpi nirviùaya§ grahaõàtmaka§ j¤àna§ sa§bhavatãtyàha- na tu nirviùaya§ j¤àna§ tadeva viùayagrahaþ | yadyeva§ viùayasannidhàna eva grahaõaråpasyotpattidar÷anàd dharmasvaråpasyànityatvaprasaïgaþ ? tanna, ÷ivasya sarvadà bindvàdernityasya viùayasya gràhyatvàt, grahaõasàmarthyasya grahãtçsamavetatvena sarvadà'vasthànàcca | nanvàtmanৠnãlàdij¤ànavinà÷ena pãtàdij¤ànasya krameõotpattidar÷anàt tatsàmarthyasyàpyanityatva§ lakùyate ? ata àha- virodhenàtha paryàyànnaivamapyavinà÷i yat || 296 || na÷varàõàmaya§ dharmo yaþ kàle nànyathodayaþ | nãlàdyadhyavasàyaråpàd bhinnasya pãtàdhyavasàyaråpasya bauddhasya j¤ànasya vinà÷itvàt parasparavirodhàcca paryàyeõotpattàvapi tattatsukhàdiråpabuddhigrahaõasàmarthyasya sarvadà grahãtçsamavetatvena sa§vedanàdavinà÷itvameva, ato bauddhasyaivàyamanyathà | pariõàmaþ || 296 || tata÷ca- avinà÷i ca tannityamiùñamasmàd vibhidyate || 297 || ÷aktirà÷rayataþ ÷ambhoþ sa ca tasyàstatastathà | tadapyàtmasàmarthya§ ÷ivasàmarthyavannityameùñavyam | eva§ ca ÷iva÷aktyoràtmabhedàbhàve'pi dharmidharmabhedaþ satya evetyàha- asmàditi | tatastasmàt kàraõàt tathà dharmàtmikaiva ÷aktirityarthaþ || 297 || atra parà÷aïkà- kàryopàdhiva÷àcchaktisa§j¤à syàdapi cidghane || 298 || na tu ÷aktiþ paràpekùà vastuto'stãti kecana | dharmiråpameva paramàrtha§ na tu dharmaråpamityarthaþ || 298 || atrottaram- karaõena vinà kàrya§ kurvan kartà bhavediti || 299 || matireùàmayuktaiva yuktipratyakùabàdhità | kulàlàdãnৠhi kartçõৠkaraõena vinà kartçtvàdar÷anàt ÷ivasyà'pi kartçtvàt kenàpi karaõena bhavitavyam | tacchaktyàtmakameva | yadukta§ ÷rãmanmçgendre- karaõa§ ca na ÷aktyanyat (vi0 3|4) iti | evamàtmanàmapi dehaspandàdau ÷aktireva karaõamityuktam || 299 || ki¤ca, grahaõaråpasya paramàrthasyànabhyupagame sthitikàle'pyupàdhibhåtasadà÷ivatattvàdibindukàryaviùayãkaraõà-bhàvàdasya sadà÷ivàdibhedakalpanamayuktam | upàdhyagrahaõe'pyetadbhedopacàràbhyupagame sarvadaivàdhikàràvasthà bhavet, na tu layàvasthà, vi÷eùàbhàvàdityàha- ki¤càgçhãtamapi cedupàdhiþ kàryamã÷ituþ || 300 || sadopahitabhàvena nirupàdhiþ katha§ ÷ivaþ | bindvàdyagrahaõe tatkùobhàdyapyasya na yuktam, aj¤àtasya karaõàsa§bhavàadityàha- katha§ vàya§ bhavet kartà kàraõaj¤ànavarjitaþ || 301 || ki¤cà''tmanàmapi ÷ivasamànaguõatvàddharmiråpatvàd- dharmaråpaj¤ànànabhyupagame sukhàdisa§vedanaråpo bhogo na sambhavatãtyàha- puruùo và katha§ buddhi§ pa÷yet ÷aktyà tayà vinà | eva§ ca sati- idamandhatamaþ kçtsnamantarà ÷aktidãpikàm || 302 || jàyetànyacca bhagavàna÷aktaþ ki§ kariùyati | ÷aktyanabhyupagame bhogamokùàrtha§ sarvapravçtti÷ånya§ jagad bhavedityarthaþ || 302 || tata÷ca- ananyàpi tathà ÷ambhorvibhinnà ÷aktiriùyate || 303 || yathà masåràtva(rastva)ïguùñhànnàpi bhinnoktahetubhiþ | yathà masåràkhyo dhànyavi÷eùo'ïguùñhàkhyastajjàtãyo'pi kenàpyàkàreõa bhidyate, eva§ ÷iva÷aktyorvastvantaratvàbhàve'pi dharmidharmatayà bhedaþ siddhaþ | atra ca samànajàtãyatvenaikyamabhyupagamya ittha§ dçùñàntatvamuktam, vastuto'ïguùñhamasårayorbhedàt | ittha§ ÷iva÷aktyordharmidharmatayà bhede'pi tàdàtmyasa§bandhànnàtmàntaravad bheda ityàha- nàpi bhinnokteti || 303 || ittha§ ÷akti÷aktimatoràtmàntaratvàbhàve'pi dharmidharmatayà bheda§ pratipàdyopasa§harati- ananyà'pi vibhinnà'taþ ÷ambhoþ sà samavàyinã || 304 || svàbhàvikã ca tanmålà prabhà bhànorivàmalà | nanu bindvàkhyayaiva ÷aktyà ÷ivaþ kàrya§ kariùyati, kimanayà ? ata àha- nahyeùa bhagavàn ÷aktyà svàtmano'tyantabhinnayà || 305 || kadàcit kurute ki¤cinnàpi jànàti ki¤cana | bindorupàdànatvena bahiraïgatvàdacetanatvàcca cidråpayà svasamavàyinyà ÷aktyà vinà ÷ivo na bindvàdivastu viùayãkartu§ tatkùobhàdi cotpàdayitu§ ÷aknoti, kumbhakàràderapi cicchaktiyuktatvenaiva dar÷anàt || 305 || yadyeva§ ÷aktyà vine÷varasyàpyaki¤citkaratvàt saiva jagatkàraõatvenàstu | yadàhuþ- yayà vinà na sarvaj¤aþ so'pi tasyai namo'stu te iti, tanna, ÷akterdharmatvenà÷raya§ vinà'vasthànàsa§bhavàt | tadà÷rayaþ sa eùa ÷aktimàn saïkalpamàtreõa vi÷vakartetyàha- anàhitavi÷eùo'pi heturdevo mahe÷varaþ || 306 || idàn㧠kartç÷aktyà bhedopacàre upàdhibhåta§ pàramàrthika§ kàryabhedamàha- kàryabhedo'pi kàryasya syàdavasthàvi÷eùataþ | etadeva prapa¤cayati- binduþ pralãnakàryo'sau ÷iva÷aktisamãritaþ || 307 || sargàya sthitaye sraùñçprapa¤cavilayàya ca | cirasthàpitavi÷vo hi bindureva pravartate || 308 || avasthàbhedamàsàdya ghañamàrabhate yathà | mçdavasthàntaràpattyà pårvamevamasàvapi || 309 || prabhu÷aktisamàkràntastattadvçttivi÷eùataþ | kàryabhedàya ghañate nirvikàre'pi ÷ålini || 310 || anàpannavikàro'pi yathoktakramabhàvinàm | bhedasa§÷oùacårõànàmavasthàbhedajanmanàm || 311 || vidhàtà kamalasyoùõagabhastiþ syàt tathà ÷ivaþ | kartà sargàdikàryàõàmavikàro'pi ÷aktimàn || 312 || nanu kimarthamasau sçùñyàdikàrya§ karotãti cet, pa÷vanugrahàyeti bråmaþ | yadyeva§ sarvànugràhakatve'pi ÷ivaþ katha§ keùà¤cideva mokùa§ karoti na sarveùàm, ayamevàsya svabhàvo và tarhyantaþ ràgadveùayuktaþ syàt | ata àha- yathà madhåcchiùñamçdoranapekùaþ kùaõena ca | dravatà÷uùkatàheturavikàro'pi bhàskaraþ || 313 || tathà samàsamàtmãyapuõyàpuõyàkhyakarmaõàm | aõånàmavikàro'pi bandhamokùakaraþ ÷ivaþ || 314 || satya§ sarvànugràhakaþ ÷ivaþ | na càsya ràgàdirvidyate, anàdimalarahitatvàt | bandhamokùakartçtva§ càtmanàmeva, yogyatvàdityuktam | tata÷ca yathaikàkàra evàrkaþ svasannidhànena dravatvayogyasya madhåcchiùñasya dravatৠ÷oùatvayogyàyà mçdaþ ÷uùkatৠca karoti, tathà ÷ivo'pi pakvamalànৠmokùayogyànৠmokùa§ karoti, apakvamalànৠbandhayogyànৠtatpàkàrtha§ bandha§ karotãtyavirodhaþ | ata÷càtra puõyàpuõyàkhya÷abdena- na hçùyatyupakàreõa nàpakàreõa kupyati | yaþ samaþ sarvabhåteùu jãvanmuktaþ sa ucyate || iti nyàyenopakàràpakàràtmaka§ karmadvayamucyate | tayormalaparipàkava÷àt sàmyabuddhau satyৠmokùo bhavati, tadabhàve tu bandha eva | na tva÷camedhabrahmahatyàdi-råpau puõyàpuõyau, tayoþ sàmya§ mokùaheturiti vyàkhyeyam, ÷àstravirodhàt, tàdç÷asya karmasàmyasya sa§sàràvasthàyàmapi sa§bhavàt, svanà÷amàtra eva caritàrthatvàt | samastakarmasàmyasyàpi vij¤ànakevalitvamàtra eva hetutvàt, mokùahetutvàsambhavàt, malaparipàkasyaiva proktakarmasàmyacihnànumeyasya dãkùàdvàreõa mokùahetutvasambhavàccetyàdi vistareõàsmàbhirukta§ mçgendravçtti-dãpikàyàm | sàdhita§ ca gurubhiþ ÷rãmatsvàya§bhuvakiraõamataï-gàdivçttiùviti tato'vadheyam || 313-314 || ata÷ca- parasparavirodhena nivàritavipàkayoþ | karmaõoþ sannipàtena ÷aivã ÷aktiþ patatyaõau || 315 || viruddhaphalayora÷vamedhabrahmahatyàdidharmàdharmaråpayoþ svargabrahmalokaphalayordharmaråpayoravãcãrauravaphalayorvà'dharma-råpayoþ karmaõoþ sannipàte sati ÷aivã ÷ivatvadàyikà'nugràhikà ÷aktiràtmani na patati, tasyà malaparipàka eva pàta÷ravaõàt | kintu rodha÷aktireva niyatidvàreõa viruddhakarmakùayàrtha§ patati | tadukta§ ÷rãmanmataïge- dharmàdharmavipàke'smin (vi0 13|15) ityàdinà dãkùàyà eva malaparipàkàvinàbhåtàyàþ karmakùayadvàreõa mokùahetutvam | yadukta§ ÷rãmatkiraõe- anekabhavika§ karma dagdhabãjamivàõubhiþ | bhaviùyadapi sa§ruddha§ yeneda§ taddhi bhogataþ || (6|19) iti | malaparipàke satyanugràhikàyàþ pàtaþ || 315 || tasyৠpatitamàtràyৠnirdhåtaghanasa§vçtiþ | pra÷àntamalakàluùyamàtmànamanupa÷yati || 316 || malàvaraõàpagamàt tadvimukta§ sarvaj¤atvàdiråpamasya prakà÷ata ityarthaþ || 316 || tadaiva hi vimukto'sau yadàghràtaþ ÷ivecchayà | dãkùàkhyayà ÷iva÷aktyà spçùño mukta eveti || dãkùottarakàla§ càrabdhakàryabandhakùayàrtham- nityanaimittikenaiùa karmaõà vartate param || 317 || tatràpi- anenaiva ÷arãreõa parৠvyàptimakhaõóitàm | pràpnuvanti mahàdhãrà dhanyà hi ÷ivayoginaþ || 318 || yogàbhyàsàdatraiva sarvaj¤atvàdiþ prakà÷ata ityarthaþ || 318 || prasaïgàcchivayogimàhàtmyamàha- sa punàti dç÷à vàcà caraõena kareõa ca | nadãjanapadodyànapuràdãni svalãlayà || 319 || ki§ punaþ ÷araõàyàta§ bhavabhãtamima§ janam | idàn㧠prakaraõakartà svagurunamaskàra§ karoti- namastathàvidhàyàsmadgurave ÷ivatejase || 320 || nidhaye yogaratnànàmanantaphaladàyinàm | keneda§ prakaraõamàracitamityatràha- ràmakaõñhakçtàlokanirmalãkçtacetasà || 321 || ratnatrayaparãkùeya§ kçtà ÷rãkaõñhasåriõà | ÷rãràmakaõñhàsadvçtti§ mayaivamanukurvatà | ratnatrayaparãkùàrthaþ sa§kùepeõa prakà÷itaþ || 322 || || ratnatrayaparãkùà samàptà || yenàkàri kavã÷vareõa rasavànà÷caryasàràhvayaþ pàùaõóàpajaya÷ca kàvyatilako bhaktaprakà÷astathà | nàñyeùvabhyudaya÷ca sundaragirà ÷aiveùu sadvçttaya- stenàghora÷ivena sàdhu racità ratnatrayollekhinã || ityaghora÷ivàcàryaviracità ratnatrayollekhinã sampårõà ||