################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## paramok.saniraasakaarikaa ## ## From the A.s.taprakara.nam edited by k.r.s.na "saastrii ## ## First published in Devasaalapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Velthius transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## paramok.saniraasakaarikaa sadyojyoti.h"sivaacaaryapra.niitaa bha.t.taraamaka.n.thak.rtavyaakhyaasahitaa yaa.m saa.mkhyayogavidvaa.mso gati.m mohaat prapedire | vedaantaj~naanavidvaa.mso gatimicchanti vaidikiim || paa~ncaraatrarataa ye ca ye ca yogimahe"svaraa.h | pramaa.naagneyakart.rtvavi"sikhaamalakaarakaa.h || pravadanti malaasiddhaa ye caanye mok.savaadina.h | iti rauravasuutram tadiyataa "sivahastasya praadhaanya.m pratipaadyaadhunaa diik.saa-phalasya pramaa.nasya taavad vyatireke.na samaanaasamaanatantraantaragii-taani phalaani dar"sayitu.m yaa.m saa.mkhyayogavidvaa.msa ityaade.h saardhasuutradvayasya kaarikaabhirarthamaaha – satsa.mskaarasya yasyedama"ngajaata.m niruupitam | tatphalavyatirekaaya yadukta.m phalavar.nanam || 1 || yasya "sivahastaadiinya"ngaani dattapuurvaa.ni, tasya sa.mskaarasyaa- yogaanyayogavyavacchedenaapavargakaara.natvata.h saditi vi"se.sitasya diik.saakhyasya yatphala.m vak.syamaa.nama"se.sabandhaniv.rttau svagu.nasarvaj~natvaadyabhivyakti.h, tadbhedena tantraantaragiitaani phalaani var.nyante | phalabhedakathanaprayojana.m vak.syatyupasa.mhaare – tatsaadhane.su ("slo0 59) ityaadinaa || 1 || tatra krame.na taanuddi"sati – kaivalya.m sattvasa.mbhogo vilaya.h paramaatmani | avyaak.rtaadi.svarvaaktva.m laya eva vikaari.su || 2 || gu.natrayalak.sa.naprak.rtisambandho hyakevalataaheturaatmana.h | sa ca na sambandhamaatram, tayorvyaapakatvaadaatmana.h kaivalyaavasthaayaa-mapi tasya bhaavaat tathaatvaanupapatte.h | api tu bhokt.rbhogyaruupo.anaadis-tadavivekapratipattyaatmaka.h, pratyayaavivekaruupatvaad bhokt.rbhaavasya | yadaahu.h – pratyayaaviveko bhoga.h iti | prak.rtirhyaatmaana.m bhogyatvena samarpayantyapi pu.msastama.hsaamarthyopaarjitakle"sabhuutaavidyaasmitaa-di"saktiyogena tathaa samarpayantii vidagdhave"syaavanna yathaa tadvikaara"se.se.su tasya heyatvabuddhirupajaayate, anyathaa tadatiriktabandhaasiddherbhogaayogaat | sa.mskaaraabhaavaprasa"ngaat | sa eva ca sa.mskaara.h kaivalyaprati-pak.sabhuuta.h procyate | yadaa tvaatmaj~naanaad yogaadvaa tasmaat pu.msa.h svaruupe.na bhaasvare.naananyaruu.sitena viveka.h prakaa"sate, tadaanii.m tenaavivekasya pratipak.satayaivaapadhva.msitatvaat tadaatmakasyaapi prasaarasya ta.m pratyanudayaat sarvaatmanaa prak.rterbhogyatvaniv.rttau tasya para.m kaivalya.m muktiriti tacchaastravitpravaraa.h | phalaantaramaaha – sattvasa.mbhoga ityaadinaa | anaadireva prak.rti-sa.mbandha.h | puru.so bhokt.rtayaa sarvairabhyupagata.h | na ca tadbhokt.rtva-maupaadhikam, tasya tathaatve hi tasya na tat syaat, anyak.rtasya dharmasya nityakarmavyatikaraayogaat, vyatikare vaa naasau bhokteti kasya bandho mok.so veti bhokt.rtva.m svabhaavaatmakame.s.tavyam | na caanaadernitya-svabhaavasya vinaa"so yukta.h, kevale puru.se.api tathaabhaavaprasa"ngato vainaa"sikatvapraapte.h | tadvinaa"saasa.mbhavaadeva ca muktaavapi bhokt.r-bhogyasa.mbandha.h pu.mprak.rtyore.s.tavya.h | kevala.m caanaadikarma-dauraatmyata.h praag du.hkhamohaantaritasukhalayaruupikaa prak.rtistasya bhogyaa.abhuut | yatpunastatkaara.nabhuutasarvakarmapratyastatvam, yato muktau "suddhanirantaraanati"sayaanavacchinnasattvaatmasukharuupo.asau bhogya iti tatpraaptaa.h kila sattvabhuja.h procyanta iti tadaagamavidaa.m pii.thabandha.h | vilaya.h paramaatmaniiti "saastraantaraphalam | sarva.m khalvida.m brahma (chaa0 u0 3 | 14 | 1)neha naanaasti ki~ncana (ka.tho0 4 | 16; b.r0 u0 4 | 4 | 19) iti "srutilak.sa.naat siddhaarthavi.sayalabdhapraamaa.nyaadapauru.seya-tayaa tadanyaagamebhya.h prabalatararuupaadaagamaat pratipannasya paramaanandaadyanekatadaagamagiitagu.nasvabhaavasya pramaa.naantaraa- gocaraanavacchinnacidbrahma.na.h satyatayaa tadanye.saa.m ca bhedaruupaa- .naamavidyaadinirmaa.naikasaaratvenaasatyatayaa.avagati.h | tata eva ta aahu.h– aatmaa yata.h prasiddha.m ca kavayo.asya pracak.sate iti | na caasyaavagamasya bhedasattaapramaa.nabhuutapratyak.saadibaadhe agninaa si~ncedityaaderivaapraamaa.nyamaa"sa"nkaniiyam, bhedasyetaretaraabhaava-prasiddhivyapek.satvena vastumaatragraahipratyak.savi.sayatvaasiddhe.h, "sa"savi.saa.navadavidyaamaatrakalpitatvenaasatyatvaat | taduktam – aahurvidhaat.r pratyak.sam (bra0 si0 2 |1) iti | eva.m ca sati jiivaatmanaamapi svata.hpramaa.nasiddhaproktasatyabhuutaparamaatmasaaratve.apyavidyaa-kalu.sitatvena bhraantatvaat prasuptapuru.sasaadhaara.naanaamiva svapnaanu-bhavav.rttiinaa.m taattvikaprabodhaanudayatastadruupaanupaj~naatabodhaka.h sa.msaaraabhidhaanabhedakaprapa~nca.h svaruupatoanidamprathama.h | kadaacittu– aatmaa j~naatavya.h ityaadi"saastragiitakrame.na prodbalatara- j~naanapraaptitastatpratipak.sabhuutabhraantikaara.napronmuulanena tirask.rtaakhilabhraanti.h paramaatmabodha.h suptaprabuddhasyeva svaruupa-maatraprati.s.tho jiivaatmana.h puurvapravaahavilayaruupo bhavatiiti | saiva paraa muktiriti ke.saa~ncid graha.h | nanvatra v.rttikartu.h pari.nativedaantamatirevodde"syatayaa.abhimataa na maayaavaadamati.h | saiva upaadaanatvasa.msiddhi.h ("slo0 49) iti vak.syamaa.naduu.sa.naanusaari.nii | satya.m tadanusaari.nii | kintu nai.saa vedaante.svadhyaatmavitpravarairmukhyatvena giiyate | na caatra "srutayo.anu-ruupaa.h | saiva ca yathaa duu.sa.naanusaari.nii tathaatraiva vak.syama.h | avyaak.rtaadi.svityaagamaantaraphalodde"sa.h | yatra ti.s.thantya.nii-yaa.msa.h k.setraj~naa.h karmabhi.h saha | tadavyaak.rtamucyate | kutra ti.s.thanti ? atra kecidaahu.h – iha yathaa m.rdanvite.su gha.taadi.su m.rtkaaryatvadar"sanaad bhavadbhi.h sukhaadyanvite.svapi kaaryakaara.naadi.su sukhaadiruupapradhaanakaara.natvami.syate, tathaivaat-manaa.m pradhaanasya ca bhede.apyekasadanvayasa.mbhavaadekakaara.natva-mi.syataam | atra vaa tanmaa bhuuditi vi"se.saabhaavaat te.saa.m yatkaara.na.m saa paraa prak.rtirmahaavibhuutyabhidhaanaa, ja.daa ja.dakaara.natvaat | saiva saak.saadii"svaralak.sa.nena caaturaatmyenaanii"svarak.setraj~naatmanaa ja.daatmakaa.avidyaaruupe.na ca pari.namate | vidyaa tu buddhimanobhuutaa avi"se.saat tanmaatratayaa bhuutaavi"se.saacca bhuutatayaa bhuutaaniindri-yatvenetyeva.mkrame.na saiva tathaa tathaa pari.namata iti paratva.m tasyaa.h | tadaahu.h– bhagavaan vaasudeva.h paraa prak.rtirjyaayasii vibhuutirbhuutireva ca | sa svaya.m bhavati bhuuto bhaaviityevama.niiyastayaa avyaapakavyaapa-katvena tatraiva kaaryatvaat k.setraj~naasti.s.thantiiti tata evopaadaanakaara-.naad vik.rtidharmakaadavidyaakarmaanubandhena jiivaatmanaa.m sambhavaat | tatk.sayata.h samupa"saantakaaryabhedaruupe tasmin paramakaara.naatmani te.saa.m vilaya.h para.m "sreya iti ke.saa~ncid durabhyupagama.h | avyaak.rtaa-di.svityaadigraha.naat prak.rtilayavaadino.arvaaktvato ye.avasthitaastvaha"n-kaaraadilayavaadinastau.s.tikaa.h | taduktam – aadhyaatmikya"scatasra.h prak.rtyupaadaanakaalabhaagyaakhyaa.h | baahyaa vi.sayoparamaat pa~nca nava tu.s.tayo.abhihitaa.h || (saa.m0 kaa0 50) iti || 2 || mahaaga.no mahe"sasya tvakartaa sarvavedyavit | kart.rtve.api prayojyatva.m samatva.m tejasaa.mnidhe.h || 3 || phalaantara.m saalokyasaamiipyaadipraapti.h | yadukta.m pau.skare – anyaabhiriha diik.saabhirnanirvaa.namavaapyate | gaa.napatyapada.m taabhi.h iti | etadeva ca yogipadena suutrak.rtaa nirdi.s.tam | akartaa sarvavedyaviditi dar"sanaantaraphalam | parame"svare taavat karmakart.rtva.m tanukara.na-bhuvanaadikaaryaanyathaanupapattyaa pratipaaditam | etasminnavasthite-.adhunaa muktapuru.se kart.rtvasiddhau na kaaryaanyathaanupapattirbhavati | atha ii"svaravanmuktatvena kart.rtvasiddhi.h, tadayuktam, ii"svarasya mukta-tvaasiddherad.r.s.taantatvaat | baddho hi mucyata iti ii"svarasiddhayorane-naa.m"senaatyantavaisaad.r"syam | yathaaha vyaasaak.si.nyaa.m tatrabhavaana- vadhuuta.h – parama"siva.h siddhaan pratyuparataadhikaaro.apyanye.svanupa-rataadhikaara.h | siddha.h punarekaantena sarvat evoparataadhikaara iti bheda.h iti | na ca praagapi pu.msa.h kart.rtvamityaahu.h, kintu prak.rtereva tat saa.mkhyapak.savaditi muktau kart.rtvasya pramaa.naabhaavaadakart.rtvameva | j~naana.m tu pu.msa.h svaabhaavika.m praaganubhavata.h siddham | tattu muktaavaavara.naabhaavena sarvavi.saya.m bhavatiityakartaa sarvavedyavin-mukta iti tadaagamavida.h | ta eva h.rdayapramaa.naadigranthakart.rtvenaatra suutrak.rtaa pramaa.nakart.rtvapadenopak.siptaa.h | kart.rtve.api prayojyatvamityaagamaantaram | ayamartha.h – j~naat.rtva-vat kart.rtvamapi pu.msa.h svabhaava eva | na tu prak.rte.h kart.rtva.m yuktam, kaara.natvaat tasyaa.h | anyaddhi kaara.natva.m svaruupaanyathaabhaava-ruupa.m ja.davastu.su svabhaavatayaiva pari.naamitvaadyavyabhicaari k.siira- dadhyaadi.svadhyak.sasiddham | anyacca kart.rtva.m hitaahitapraaptityaaga-phalalipsayaa sarvaanyakaarakaprav.rttiniv.rttikaara.natvena svaatantryaatma-ka.m "sivatvaavyabhicaari svasa.mvedanasiddhamiti vak.syaamo mantravaartti-ke | anumaanenaapyaatmanaa.m kart.rtva.m saadhitameva tattvasa.mgrahaadau v.rttik.rtaa | nanu kart.rtve satyaatmanaa.m spandaatmakatvena pari.naamitaa ? na, kart.rtvasya spandaatmakatvaasiddhe.h | kriyaa hi spanda.h | na ca kriyaaruupatva.m kartu.h kart.rtvam, kartrantarakalpanaayaama-navasthaaprasa"ngaat | api tu tatra hetutayaiva, tatsaamarthyenaiva kaaryakara.naspandad.r.s.teriti | ja.davyaapakakriyaatmakaspanda.h katha.m caitanyavyaapakatvaavyabhicaari.ni kartari bhavet | na ca spandaatmakataiva kaarakatvam, api tu vi"si.s.ta"saktiyoga.h, ayaskaantaadiinaamivetyukta- masmaabhiranyatra | ja.daspandakriyaayaa.m yaa "sakti.h saa kart.rtaa cito vyaapte spandaruupe.na siddhaa.ayaskaantavat svata iti | tacca kart.rtva.m te.saamanaadyeve"svaraprayojyatayaa siddham | anaade"sca vinaa"so na sa.mbhavatiiti muktaa.h "sivaa.h sarvaj~naa.h sarvakartaara.h parama"sivena prayojyaa eveti tanniitij~naa.h | samatva.m tejasaa.mnidheriti dar"sanaantaraphalam | aadityaagnyaadisa-mataa tattadaagame.su mahopani.sadaadi.su "sruuyate yata.h, aagneyakart.rtvena caite suutrak.rtaa nirdi.s.taa.h || 3 || aadhikya.m parame"saanaannirmalatva.m ca kevalam | siddha eva hi kart.rtvamaudaasiinya.m mahe"svare || 4 || phalaantaram – parame"sasya layaadhikaaraabhyupagamenaadhikaaraa-dibandhayogata.h pa"sutvasyaanapaayaat | yadaahu.h – anugrahatirobhaavau dvau paa"sau tu sadaa"sive iti, pa"suuraadya.h sadaa"siva.h iti ca | viniv.rtta-samastabandhanaat tirask.rtalayaadyavasthaadhikaaraat sarvathaivaanupaadhe.h siddhaatmana.h prak.r.s.tataro nyuunabhaava iti | anye tu paata~njalamuktirupa- k.sipteti kathayanti | te.saa.m puurvameva kaivalyapadena saa.mkhyamuktivat saapyupaatteti paunaruktyamanivaaryam | na hi tayormuktau bheda.h, prak.rtiviyogaruupatvaadubhayatraapi tasyaa.h | ata evaahuu.h – eka.m saa.mkhya.m ca yoga.m ca (bha0 gii0 5 | 5) iti | kintupaayabheda.h – ekatra hi j~naana.m tadupaaya.h, aparatra tvabhyaasa ityala.m vistare.neti | etadeva caadhikya.m suutrak.rtaa mahe"svarapadenoktam | nirmalatva.m ca kevalamiti malaniv.rttimaatrameva mok.sa.h, na tu sarvaj~natvaadyabhivyaktirapi, praaganabhivyaktatatsadbhaave pramaa.naabhaavaat | sato hyabhivyaktirityaa-"saya.h | siddha eva hi kart.rtvamaudaasiinya.m mahe"svara iti | yadaaha suutrak.rt – vi"sikhaamalakaarakaa.h iti | parame"svaro hi paaraarthyena jagatkara.naaya prav.rtta.h | sarvakart.rtvapadapraaptaavastha.m svaatma-tulya.m siddhamavalokya tatkaalamevaatmana.h kart.rtva.m vibhinnamitya-nekakart.rsa.mbhavena samastak.rtyaaniyamaprasa"ngado.sata.h pratyuta paraarthaanirvaahakaara.namevaavagamya tadupasa.mh.rtyodaasiina.h svaatmanaa bhavati | siddha.h puna.h paraarthanirvaahamanaasthaye"svare-.noktamavabudhya sarvakartraa ca vinaa sarvaparaarthasa.mpattimaakalayya karu.nayaiva sarvakart.rtvapadamavalambata iti pravaahanitye"svaravaadina.h || 4 || satkaaryakara.nopetastaarakaabhuvane sthita.h | j~naanakart.rtvayornaa"sa.h sarvanaa"sastathaapara.h || 5 || anaadireva puru.sa.h kaaryakara.nai.h pravaahata.h sa.msarati sa.mbaddha.h | tatraanaadervinaa"saayogena muktau kaaryakara.naabhaave pramaa.naasa.mbhavaat kevala.m sa.msaaraparid.r.s.takarmanibandhana-du.hkha"sariirendriyaniv.rttau prak.r.s.tatarakaaryakara.nalaabhatastaarakaa-bhuvane nak.satramaarge.avasthaanamaatmanaa.m mok.sa iti ke.saa~ncid durabhisandhi.h | j~naanakart.rtvayornaa"sa iti | muktau buddherabhaavaadi- cchaaprayatnayorabhaave kart.rtvanaa"sa.h, buddhyaadiinaa.m(naama)bhaa-va"sca navaanaamaatmagu.naanaa.m(naama)bhaavaat | yadaahu.h – buddhisukhadu.hkhecchaadve.saprayatnasa.mskaara-dharmaadharmaa.naa.m navaanaamatyanta.m vimok.so.apavarga.h iti | sarvanaa"sastathaapara iti graahakaikaruupatvaaccaitanyasya graahakatvasya ca graahyaapek.sayaa.avastitergraahyasya caa.nusthuulaadivikalpai.h sarvathaa sa.mbhavaabhaavenaavasturuupatvaat tadapek.sasyaapi graahakatvasya bhraantatve sati baadhaj~naanodayamaatre.naiva dhva.msa iti pradiipaniirvaa.navaadina iti | anyaistu bhuutebhya eva vij~naanamutpadyate, taanyevaanuvina"syatiiti "sariiravinaa"saadeva sarvanaa"sa ityevamaya.m pak.so.abhyupagato jaa.dyaaditi || 5 || eva.m ca tantraantaraprasiddha.m phala.m pradar"syopasa.mharati – svamatairvaadibhistveva.m vimukti.h parikalpitaa | d.r.s.taa naiva hi mohaandhai.h sadii"svarasamaanataa || 6 || taistairmohaandhairavidyaakraantacinnayanai.h satyabhuutaparame-"svarasamataalak.sa.na.m pati"saastraikagamyamuktilak.sa.na.m phala.m na d.r.s.tam | atastaireva.m vidhaa mukti.h svakalpanaabhi.h kalpiteti || 6 || idaanii.m samaanataantrikaan pratyaaha – samataa ca samutpattisa.mkraantyaave"sapak.sata.h | abhivyakti.h paraa giitaa buddhivaacaamagocaraa || 7 || sarvaj~natvaadigu.naabhivyaktiruupaparame"svarasamataa paraa prak.r.s.taa giitaa | kuta.h paretyaaha– samutpattisa.mkraantaave"sapak.sata iti | pa"svavasthaayaa.m sarvaj~natvaadidharmaasattvaanmuktau ca parame"svara-samatva"srutyanyathaanupapattyaa pa"svaatmanyapuurva eva tadaa sarvaj~natvaadigu.na.h parame"svarasama utpadyata ityutpattisamataapak.sa.h kai"scidabhyupagata.h | tathaa parairapi pa.taadau kastuurikaamodavattatra parame"svaragu.na.h sa.mkraamati muktaaviti samastasa.mkraantipak.sa.h pratipanna.h | etena "sikhaasa.mkraantivaadina.h paa"supataa.h suutrak.rtaa vi"sikhaakaarakatvenoktaa.h | anyaistu tadaa parame"svaragu.nai.h svaa"srayas-thaireva siddha.h samaavi"syate grahairiva puru.sa ityaave"sapak.sa.h | etebhya ii"svarasamataapak.saantarebhya iyamabhivyaktisamataa vak.syamaa.naa buddhivaacaamagocaratvaat paraa || 7 || eva.m tantraantaraphalaani nirdi"syaarthakrame.na pratik.sipati – sattvabhuk taarakaavaasii dvayametad vina"svaram | bhoktaa bhuvanavaasii ca d.r.s.to loke vina"svara.h || 8 || sattvabhuk taarakaavaasiityetaddvayamapi phala.m vina"svaram, bhokturbhuvanavaasina"sca devadattaadervinaa"so d.r.s.ta.h | nanu bhokt.rtva.m j~naat.rtvameva puru.sasvabhaavo.atraakarmaphala.m katha.m vina"syatiityuktam ? yadyeva.m sarvaj~na eva tadaa puru.so bhavet, na sattvamaatraj~na.h, vi"se.sahetvaabhaavaadityasmaddar"sanameva bhavatu | nanvastvevam, bhuvanavaasinastu pravaahaanaadibhirbhuvanaadibhi.h sa.mbandha.h katha.m nivartate | ata eva pravaahaanaaditvaat karmabhistattat-phalairvaa duu.tasthanityasvabhaavo.anivartya iti paramaartha.h || 8 || ga.nendraagnisamau preryaavasampuur.namanorathau | akartaa caak.rtaartho hi tadvanne"se samo yata.h || 9 || atra mahaaga.no mahe"sasya, samatva.m tejasaa.mnidhe.h ("slo0 3) ityetayo.h pak.sayo.h paraak.rti.h | ga.nendrasamasya taavaduparitanapada-sadbhaavenaiva tatpraaptikaamanaantarayogato.asa.mpuur.namanorathateti katha.m mukti.h | evamagnyaadityasamatvayorapi dra.s.tavyam | athaasma-daadyapratyak.so.anya eva sarvaj~na.h sarvakartaa ca vahnyaadityaadirucyate, yadyeva.m tatsamatva.m muktirityasmaddar"sanamevetyado.sa.h | akartaa cetyanena akartaa sarvavedyavit, kart.rtve.api prayojyatvam ("slo0 3) ityetau pak.saavapodyete | tadvaditi | yadvad ga.nendraagnisamaavaparipuur.namano-rathaavuktau, tadvadetaavapi parame"svarasamakart.rkatvapadaapraaptihetos-tadabhilaa.sayogaadaparipuur.namanorathatvaat sarvaj~naavapyamuktau | svaruupaavaptireva hi mok.sa.h | kart.rtvamapi j~naat.rtvavat pu.msa.h svabhaava evetyuktam, atastadanavaaptau katha.m mukti.h | astvevam, mantre"svaraprayojyatvamanaadyaatmanaa.m katha.m kadaa vyaavartate bandhanimittatvaat kalaadivaditi tadaniv.rttestvasaavapi vidye"svaravat preryatvaadamukta eveti || 9 || aadhikya.m parame"saanaat ("slo0 4 ) iti pak.samaabhaasayati – aadhikye saadhanaasattvamasa.msthaa ca dvimaargata.h | praryatva.m parame"saane nir?nimittamathaa.a.apatet || 10 || saadhanaasattva.m pramaa.naabhaava.h | nahi sarvaj~natvasarvakart.rtva- ruupanirmalaprak.r.s.tatarasvagu.navyaktipratilambhata.h kadaacidaatmanaa-madhikaavasthaa pramaa.nairuupapadyate, yatpraaptaavii"svaraadhikya.m muktau var.nyate | nanuuktamii"svarasya layaadyavasthaasamaave"sena siddha.m nyuunatvamiti | atha ko.ayamavasthaasamaave"sa.h ? yadi vastvantaram, tanne.syate, ekatvaad devataayaa.h | katham ? dharmapari.nati-sthaapyaacaitanyado.se.na puurva.m ni.siddhaa ni.setsyate ca | atha vivarta.h, so.api na , asatyatvaat | tadruupataasya kuta.h | kevala.m kriyaa"sakti.h kartaryavyatireke.na kartaryavaavasthitaa "sivapada.m samuddiipayantii layaadipadavaacyatvopaadhibhaava.m tatra pratipadyate | saiva yadaa kaaryasa.mpaadanaprav.rttaa.anavaapta kaaryavik.rtistadaa sadaa"sivapadapra-kaa"sikaa bhogaadi"sabdavaacyataayaa.m kaara.niibhavati | yadaa khalvavaaptakaaryagraamaa adhikaarapadaprabodhkaa, tade"svaraadipadapra-v.rttau hetutaa.m bhajatiiti kriyaa"saktereva tattatkaaryopaadhibhedaalambana-maatre.naivaatra bhedavyavahaara.h | na vastubheda.h, vivartapari.naama-pak.sayoratyantaasa.mbhavaaditi gurava.h sacchaastravivekanipu.naa.h | yadaahu.h – muurtistadvaa.m"sceti hi le"saadukti"sca "sakti"saktimato.h (ta0 sa.m0 50) | ata eva pa~ncasrotaso.apyasya "saastrasyaikatvaanna devataayaa bheda.h, api tu s.r.s.tisthityaadipa~ncak.rtyabhedenopaasyamaanasya tadaakaaramaatrasyaiva | anyathaa kaulamahaavrataaderivaatra "saastrabhedaprasa"ngaadekatva"srutibhirvirodha.h | eva.m ca siddhasya proktalayaadyavasthaanaabhyupagame kart.rtvaad.r.s.te.h pratyuta ii"svaraannyuunatvamabhihita.m syaannaadhikyam | athe"svarasyaapi yatparame"svaratva.m nirupaadhijyotiiruupaa sarvaj~natvaadi"sakti.h yadaahu.h – yayaa vinaa na sarvaj~na.h so.api tasyai namo.astu te iti, tatprak.r.s.tatara.m parame"svarasthaanaat siddhapraapyamabhyupagamyata iti, tadayuktam, "sakti"saktimatorbhe-daasiddhervyapade"sasya bhedasya kalpitatvaat | sarvaj~natvaadi"sakterive-"svaratvasyaapi tadruupatvaannaanyonyataa yuktetyabhinnasvabhaava.h "saabdastu bhedo na baadhyate | tena ca tato.arthasthiti.h | "sakterapi yacchakta-tva.m tasyaapi ya.h prakar.sa.h, tasyaapi prak.r.s.tataraavasthaa muktirityeva.m taratamaadipratipaadyaprakar.sabhedaavyavasthiteranavasthitireva muktau bhavet | kalpitavyapade"samaatrabhedasya na kacidapyapras.rti.h | tasmaadii-"svarasamataiva muktaavabhyupagantavyaa, na tvaadhikyam | anugrahatiro-bhaavakart.rtva.m kart.rtvavi"se.saatmakatvaanna paa"saatmakam, anaupaadhi-katvaat | yadapi pa"sutvamukta.m bhavataa, tadaabhimaanikabhedakalpanayaa "saktyantaraprakaa"sapratipaadanaphala.m yogapii.thasa.msthitaayeti mantra-bhaa.syapratipaaditabhagavatsadaa"sivapii.thabhaavavat sakala"saastraparyaa-locanayopacaarad.r"saa vyaakhyeyam, na tu padamaatraarthapratipattau graho balavadvidheya.h | ityalamanupaasitagurubhi.h svakalpanotthaapita"saastraartha"saalibhi.h saha vivaadena | yadvaa pa"suraadya.h sadaa"siva iti sa.mskaaryasadaa"sivaabhipraaye-.naanupacaarata eva | tathaa hi – diik.saayaa.m vidyaatattvaaduddh.rtasya krame.na malak.sapa.napuurva.m kriyaa"saktyaatma"sivatvaabhivyakti.h sthuulasuuk.smaparabhedena kriyamaa.naa.anekavidye"svaraavasthaasvaruu-paabhivyaktirvastuto bhinnaa bhinnasye"svarasadaa"siva"sivaruupasya tattva-trayasya praaptiheturbhavatiiti tasmin sadaa"sive preryatvaaniv.rtte.h sa.mskaaramaatravi"se.satvena malasadbhaavaat pa"sutvamavyaav.rttamevetya- nupacaaraat pa"su"sabdaprav.rtteriti | etacca vak.syati v.rttikaara.h-diik.sayaante hi kva sa.mbhavantiityaadinaa | sa.mskaarake tu saadaa"sive paramaarthata.h "sivaad bhedaasa.mbhavena tathaatvamityupacaara.h prokta.h | do.saantaramapyasmin pak.sa ityaaha – asa.msthaa ca dvimaargata iti | maargadvayenaatraanavasthaaprasa"nga"sca | tatraikena maarge.naaha-praryatvamiti | atha taavat parame"svarasya kaara.na.m vinaiva siddhaprerya-tva.m parame"svaratva maapatatiiti siddhasyaiva tadaadhikyena tadaa parame-"svaratvaat, anyathaa tadaadhikyaabhidhaana.m ni.sphalameva siddhasya syaat, yatastasyaapi ca siddhe"svarasya siddhaantarapraaptaavanii"svarataa, tasya tasyaapiityevamanavasthiti.h parame"svarasyetyartha.h || 10 || dvitiiyena maarge.naaha – vyarthaa ca bhavinaa.m ceya.m nimittaparikalpanaa | vaimalyamaatre.na pa"surna pati.h kimasau bhavet || 11 || yeya.m mumuk.suu.naa.m bhavinaamii"svaro.aha.m syaamiti nimittatve- ne"svaratvenaatmana.hparikalpanaa sa"nkalpa.h phalaparyanta.h, saa vyarthaa vigataprayojanaa anavasthitaa bhavet | na ka"scit sa.msaaramuktyartha.m yateteti yaavat | adhunaa nirmalatva.m ca kevalam ("slo0 4 ) iti pak.sa.m duu.sayati – vaimalyamaatre.neti | pa"so.h ki~ncijj~natvaat patyu"sca sarvaj~natvaadu-bhayavivekena nirmalasya nirmalatvenaananubhuutaj~naana"saktitayaa caabhyupagamaat kimasaavapuru.saartharuupo mok.sa.h paa.saa.naprakhyo na ki~ncit | ayamaa"saya.h – vak.syamaa.navajj~naat.rsvabhaavatvaadevaatmanas-tadanabhyupagame tannaa"sado.sa eva, yadvak.syati – muu.dhaanaa.m jye.s.thamallaaste ye.saa.m svaatmaa vina"syati ("slo0 57) iti || 11 || siddha eva hi kart.rtvam ("slo0 4) ityaadipak.sa.m pratik.sipati – kimityakaarako deva.h kaara.naaniikabhiitita.h | bahuunaa.m yugapanmukterdurnivaaraa sthitaiva saa || 12 || kaarakatva.m hi praak siddhaad bhagavato.abhuut | tatkimiti kena kaara.nena puru.saantarasiddhau ne.syate | puurvapak.savaadii kaara.namaaha- kaara.naaniikabhiitita iti | kaara.naanaamaniika.h samuuho.anekatvam, tasmaad-bhaya.m tata.h | tathaahi – siddhasya taavat tadaanii.m labdhacaritaarthasarva-kart.rtvato yadaa kart.rtva.m parame"svarasyaapi tadaa kart.rtva.m vibhinna-mityanekakart.rsa.mbhavena navamidamastu puraa.namidamastviti sarganir-maa.naadau vai"sasa.m syaat, tadbhiitena.syate | etatsiddhaantavaadyaaha –bahuunaamiti | acintyatvaat kaara.nasaamarthyasya yadaa yugapad bahavo mucyante puru.saa.h, tadaa te.saa.m pratyeka.m caritaarthasarvakart.rtvayogena tulyatayaa kart.rtvaadavikalpa.h syaat | anyataravyavasthaayaa"scaasa.mbhavaat samuccayena kart.rtve sthitaiva saa sarganirmaa.naadivai"sasyadaayikaa | kaara.naanekatvato bhiiti.h | athaaya.m vaadii lobharaagaadikaara.natvaat pu.msaa.m matyanyathaabhaavasya tanni"scitya muktau raagaadyabhaavenaa- nekasiddhiyogenaapi matyanyathaabhaavena sarganirmaa.naadivai"sasa.m parihari.syati, tadasmanmatameva pratyavek.syatiityaa"saya"se.sa.h || 12 || idaanii.m samaanataantrikaphalaani duu.sayati – athotpattaavanityatvamaave"senaasvatantrataa | nodaahara.nasadbhaavo gu.nasa.mkraantisaadhane || 13 || yairmuktaavi"svarasamataa sarvaj~natvaadigu.nasaamyamutpadyate pu.msa itii.syate, tanmate utpattimadanityatvaadanityatva.m mukteriti | aave"sa iti ii"svaragu.naave"saanmukti.h | saamyapak.se.api bhuutaavi.s.tasyeva pu.mso muktaavasvaatantryameve"svarasamateti | sa.mkraantisamataapak.sa.m paraakaroti- nodaahara.nasadbhaava iti | ii"svaragu.naa muktau sa.mkramanta iti gu.nasa.mkraantirnai.saa bhavataa.m na taavat pratyak.sasiddhaa, atiindriya-tvaat te.saam | athaanumaanaadityucyate, tadayuktam | gu.nasa.mkraanti-saadhane.anumaane nodaahara.nasya d.r.s.taantasya sadbhaavo.asti yata.h | na caad.r.s.taantamanumaana.m pravartate, vyaaptyasa.mbhavaat || 13 || atra sa.mkraantivaadii d.r.s.taantamaaha – nanu svabodhasa.mkraantau d.r.s.ta.m "sabdopade"sanam | "saastre vij~naanasa.mkraantirvihitaa saadhaka.m bhavet || 14 || svabodhasa.mkraantinimitta.m guruu.naa.m "si.syasya vi.saya upade"sena d.r.s.ta.h | "saastre.apyasmin svaayambhuvaadaavaacaaryaabhi.seke j~naanasa.mkraanti.h "sruuyate – adya sa.mkraamito yo.ayamadhikaaro mayaa tvayi | sa kartavyastvayaa taavad yaavat sa.mkramito.anyata.h || (svaa0 24 | 21) iti | saa tu gu.nasa.mkraantyanabhyupagame kathamupapadyata iti yu.smadaagamapratyak.saabhyaamatra d.r.s.taanta.h siddha iti || 14 || siddhaantavaadyaaha – vij~naanamupade"saattu taad.rganyat prajaayate | sa.mkraanti"sabdasaad.r"sye tadguroryanna hiiyate || 15 || upade"saannimittaacchi.syabuddhau vij~naanaantaramanyadevaatyanta-sad.r"satvaat sa.mkraantamivotpadyate, na tu tasyaiva sa.mkraanti.h | kuta ityaaha – taditi | tajj~naana.m yadyasmaad gurorna hiiyate | sa.mkraantipak.se hi "si.sya eva j~naanasya sa.mkraanterguraavabhaava.h syaat || 15 || "saastre.api guruniyogaad guruvad vyaakhyaanaadau svaatantryameva sa.mkraantipadasyaartha.h | tathaivaacaaryaabhi.sekaprakara.ne guru.naa svaayambhuvaadau pratipaadita iti naatra sa.mkraanti.h siddhetyaaha – gurorniyogata.h "saastre svaatantrya.m guruvad bhavet | sa.mkraantivacanasyaarthastatraiva guru.nodita.h || 16 || atha kadaacicchrutism.rtisiddhad.r.s.taantadaar.s.taantikabhraantyaa sa.mkraantivaadii pratyavati.s.thet, tadapi d.r.s.taantanyaayaatide"sena nivartayitumaaha – tadvat saadhusamaakro"saat paapa.m pu.nya.m prajaayate | k.siiyate ca svaka.m pu.nya.m viparyastau k.samaavati || 17 || tathaa ca sm.rti.h – nindanaad dvijasaadhuunaa.m paapaanaamatha sevanaat | paapa.m sa.mkramate pu.msaa.m svapu.nyamapayaati ca || iti | tathaa – k.samaavati tvanaakro"saat pu.nyavadbhi.h saha sthite.h | pu.nya.m sa.mkramate pu.msaa.m paapa.m yaati tato.anyata.h || ityaadid.r.s.taanta.h puurvavat pratik.sipta.h || 17 || yato.atraapyapuurvayo.h pu.nyapaapayorutpattireva sa.mkraantirityucya-te, na tu tayoreva sa.mkrama.h, pu.nyaarjanavidhiinaa.m sahasthitimaatre-.naiva phalaapahaarato vaiyarthyaprasa"ngaat, praaya"scittopade"saanarthakyaa-ccetyaaha- paapiiyasaa.m ca sa.msargaat paapamanyat prajaayate | tathaa pu.nyavataa.m pu.nya.m naanyathaa tadudiiritam || 18 || nanu pradiipo vartyantaraadau daahye sa.mkraman d.r"syat iti sa.mkraantivaadii d.r.s.taantaa"sa"nkaa.m nivartayati – diipaantarasamutpatti.h pradiipaadindhanaantare | sa.mkraantistasya naive.s.taa buddhavai"se.sikaadibhi.h || 19 || atraapi pradiipa"sikhaamaatraadatimahato vahnervanadaahaadaavutpatti-dar"sanaadapuurvotpattireva bauddhaadyupalak.sitasarvavaadisiddhaa, na tu tasya taavanmaatrasya tadekade"sasya vaa sa.mkraantirupapadyate | etena kastuurikaamodaade.h pa.taadau sa.mkraantibhrama.h paraakaarya.h || 19 || sa.mkraantivaadii d.r.s.taantaantaramaaha – gotvaadernanu sa.mkraantirvyaktyantaravisarpi.nii | saad.r"sya.m yasya gotvaadi ta.m pratyetanna "sobhate || 20 || tatk.sa.najaataayaa.m govyaktau tatsaamaanyasya tatkaalamevopa-labdhestatk.sa.naat praaganupalabdhitastatraasattvaad vyaktyantaraat sa.mkraantyanabhyupagame tatsa.mbandhaanupapattestvava"sya.m sa.mkraantire.s.tavyeti siddhaantavaadii pratik.sipati saada"sya.m yasyeti | naasmaaka.m saamaanyasa.mkraanti.h siddhaa, vyaktivyatiriktasaamaanyasyaa-nabhyupagamaat saa.mkhyavad vyaktitvenaikaavayasaad.r"syasya saamaanya-ruupatvaat, tatk.sa.najaatagopi.n.dasya sa.mkraantyaa"sa"nkaasa.mbhavaat, atra vyaktita.h pi.n.daantarasya saad.r"syasya jaatatvena tathaatvaa.ayogaat || 20 || saamaanyaantaraasattayaiva sa.ms.rtirityuktam, ta.m pratyetaducya-maana.m na "sobhata iti vyaktivyatiriktasaamaanyavaadyabhipraaye.naaha – svaa"srayavyaapaka.m bhede.apyaa"sraye vyajyate hi tat | visarpa.na.m na yasye.s.ta.m tasya sa.mkrama.na.m kuta.h || 21 || sarvagatasaamaanyapak.se sa.mkraantyaa"sa"nkaasa.mbhavaadatra vyaktigatasaamaanyamevaa"srityaaha – bhede.apiiti | tatk.sa.ne jaate bhinne-.apyaa"sraye vyajyate | tadvyaktivyajyatvaat saamaanyasya vyaktiinaa.m ca tadvya~njakaikasvabhaavatvaanna tvanyatastasya sa.mkraanti.h | hetvantaramaaha – visarpa.namiti || 21 || amuurtasya ca sa.mkraantau na loko na pariik.saka.h | ni.skriyatvenaamuurtatvena ca saamaanyasya tairabhyupagamaat kuta.h sa.mkrama.nayogyataa ? nahyetallokasiddha.m vidvatsiddha.m veti || adhunaa pradiipasaamaanyayo.h sa.mkraantimabhyupagamyaaha – gu.natva.m na ca saamaanye na diipe tad v.rthoditam || 22 || ayamartha.h – sa.mkraantivaadinaa tatsiddhyartha.m gu.nasa.mkraanti-d.r.s.taantaaya prayataniiyam | saamaanyasya diipasya ca sa.mkraantisiddhaa-vapi tayoragu.naruupatvaat tatraad.r.s.taantateti tadvar.nanamatini.sphalameva || 22 || d.r.s.taantaantara.m pratik.sipati – kedaaravaarisa.mkraantirdravyatvaadupapadyate | dravya eva hi saa "saktiruktaa siddhak.rpaa.navat || 23 || kedaaraabhidhaanasya tiirthapaaniiyasya tadupayokt.rpuru.sasahabhuji puru.saantare dravyatvaat sa.mkraantirabhyugamyata eva | nidar"sanamaaha – siddhak.rpaa.navaditi | siddhakha"ngo hi siddhaadatiduurade"sasthito.api tadabhoyogaat taddhastameva sa.mkraamati, acintyaa dravya"saktayo yata ityartha.h | ata eva caatyadbhutad.r.s.taantasiddha"saktyanumaanata.h sa.mkraantisaadhanaanna kedaaravaari k.setrapaaniiyamatra vyaakhyeyam, tatsa.m-kraante.h | pratyak.se.na hi siddhe.arthe naanumaana.m pravartate iti || 23 || tadiyataa sa.mkraantivaadino d.r.s.taantaasa.mbhave pratipaadite samprati sa.mkraantivaadii siddhaantasiddhameva vastu d.r.s.taantiik.rtya pratyavati.s.thate – cito.acidvastuv.rttitva.m gu.natve hi samiihitam | naanyathaa vastuna.h k.rtye prav.rttirupapadyate || 24 || cite"scetanaa"sakte"sca gu.natve.apyacidvastuv.rttitvamabhimata.m bhavataam | kuta.h ? ityaaha – naanyatheti | anyathaa tadavi.sayatve tasya vastuno.acetanasya kara.niiyaphalavi.sayaa prav.rttirna gha.tate | etadukta.m bhavati – kartari karma.nyapi j~naanakriyayoravasthitire.s.tavyaa, cidananvita- syaacita.h prav.rttya"sakte.h | sarvavastuunaa.m ca svaatmamaatraayaamevaa-vasthite.h parasparasa.msargaadhi.s.thaanaasa.mbhavena tatra j~neyatve.api kaaryatvaadyaatmako vi"se.so na bhavedeva | d.r"syate ca kumbhakaaraadi-"saktyaaghraatasya m.rdaaderacetanasyaapi kaara.navastuna.h prokto vi"se.sa iti tatra cicchakteravasthitirava"syamabhyupagantavyaa || 24 || tata.h kimityaaha – i.syataamiti siddhe.api parame"sagu.nodaya.h | praagasattvaadidaanii.m tu mahaavibhavadar"sanaat || 25 || anayaiva yuktyaa siddhe.apii.syataa.m parame"svarasa.mbandhino gu.nasyaavasthiti.h | na tu siddhasya praagapi svatastaad.r"so gu.no d.r"syata ityaaha – praagasattvaaditi | praak pa"svavasthaayaa.m parimita.m j~natvakart.rtvaadigu.najaata.m tasyaabhuut, idaanii.m tu siddhaavasthaayaa.m tadii"svarasamayaparimita.m "sruuyate | na ca parimitameva tadaparimitii-bhuutamiti yujyate vaktum, virodhaat, pari.naamitaaprasakte"sca | na ca tadaaniimasatastasyodbhavo yukta.h, avinaa"sitvenaasyoktatvaat | tatpaari"se.syaadii"svaragu.nasyaiva tathaabhuutasya tatra tadaa sa.mkraantiriti paa"supataa.h || 25 || iyatparavacanamaa"sa"nkya paraakaroti – vastvantare na v.rttistu kevalasya gu.nasya hi | svagu.ninyadhiruu.dhasya tasya syaadupacaarata.h || 26 || svagu.nina.m parityajya na kevalasyaasya j~naanakriyaatmana"scid-gu.nasya vastvantare graahyataamaapanne cicchuunye sthitiryujyate vaktum | tathaatve hi tasyaapi j~naat.rtva.m kart.rtaa ca syaaditi sarva eva cetanaa.h syu.h sarva sarve"svaraa"sca, ii"svare.na sarvasya sa.mvedanaat | kintu svagu.nisthasyaiva tasya tatraa"srayaantare vikaaravatyavastiti.m vinaapi vikaarahetutvaadavasthaanamupacaaraad d.r"syate, na mukhyata.h | "saktatva-meva kaara.natvam | "saktataa caanvayavyatirekaabhyaa.m kartu.h karma.ni siddheti tatra tacchaktyavastitikalpana.m ni.sphalameva | naapi kart.rkriyaa karmasthaa yujyat, proktanyaayavirodhaat | api tu tadvalaat tatraapi spandodbhatestathaatvamupacaryata iti || 36 || d.r.s.taantamaaha – yatho.s.nataagu.no vahnerambhasyuccairvij.rmbhate | vahnisa.msthastathe"saanagu.nastasyaiva j.rmbhate || 27 || au.s.nya.m vahnervi"se.sagu.na.h | na jalasya yukta.h, bhuutaanaa.m saa"nkaryaprasa"ngaat | p.rthivyaadiini hi paraspara.m dh.rtisa.mgrahapaakaadi-hetubhirvibhidyanta iti nodakasyo.s.nataa gu.no.agnisa.myogaatparig.rhiita.h, api tu vahnisa.mstha iti | tatrodake.anudbhuutaruupo vahniruupalabhyamaana.h svagu.naspar"sasthityaa svakaarya.m daahaadika.m karoti yathaa, daar.s.taantikamaaha – tatheti | tadvat parame"svarasa.mbandhyapi gu.na.h svaa"srayastha evaa.a"srayaantare naanaavikaarakaaritvena prabhavi.syatiiti na tatraavasthitikalpanaayaa.m heturasti || 27 || eva.m caave"sapak.so vaa tvadhi.s.thaat.rtvameva vaa | pak.so hi gu.nasa.mkraanterajaato hi m.rtastathaa || 28 || paramaave"sapak.so.adhi.s.thaat.rpak.so vaa ya.h kart.rtve.api prayojya-tvam ("slo0 3) ityatroddi.s.ta.h, tayorna tathaa, yathaa sa.mkraantipak.sa ityaaha – pak.so hiiti | utpanna eva m.rta.h || 28 || kuta.h ? ityaaha – "sambhureva hi tatraapi sarva.m vetti karoti ca | svagu.nena na siddhastu paratvenaasya dar"sanaat || 29 || na kevalamaave"sapak.sa eva yaavat, tatraapi sa.mkraantipak.se.api svagu.nena siddhagato.apii"svara.h sarva.m vetti sarva.m ca vidhatte, na tu siddha.h | nahi paarakyena parakarma.naa.anyo jaanan kurvan vaa d.r.s.ta.h || 29 || tatsa.mparkaacca siddho.api sarvak.rt sarvavid yadi | acidvataamapi praapta.m tarhi sarvaarthadar"sanam || 30 || tatsa.mparkaaditi paraa"sa"nkaa | "sambhugu.nasamparkaat siddho.api tathaabhuuta"scet ? paraa karoti – acidvataamapi | acidvataamapi maayaadiinaamapi, ii"svaraj~neyatvena tatsa.mparkasyaavi"se.saad bhavet taditi te.saa.m sarvaj~natvaprasa"nga.h || 30 || praagasattvamasiddha.m ca d.r.s.ta.m j~naanakriyaabalam | utk.r.syamaa.namutkar.saad vya~njakasthaanata.h sphu.tam || 31 || praagasattvamitiparopanyastayuktiniraasa.h | yadukta.m praagbhavaa-vasthaayaamaatmana.h sarvaj~natvaadisaamarthyasyaasattvamiti, tadasattvama-siddham, yataste.saa.m praagapi j~naanakriyaabala.m svavya~njakakaarya-kara.naadisthaanato d.r.s.tamiti yathaivaatmano yatra svavya~njaka.m "sariira.m tatra tatraatmapratipattito vyaapakatva.m pratiiyate, tathaiva tadgu.naanaa.m sattva.m vyaapakatva.m ca siddhamiti bhaava.h | yathaiva praak siddha.m tathaiva vya~njakasyaalokaadervi.sayaabhivyakti.m nirvartayata.h, siddhaa-~njanaaderbuddhiindriya"saktimuttejayata.h, "silpavedanaade.h karmendriya-kau"sala.m kurvata.h, yogaabhyaasaade"scitta.m jayato yathaayathamut-kar.se.na j~natvakart.rtvaatmaka.m svabalamutk.r.syamaa.na.m d.r.s.tam || 31 || kimitiityaaha – mok.se hi vya~njaka.m d.r.s.ta.m sarvaartha.m "saambhava.m balam | tatsamatvamatastasya bhavat kena nivaaryate || 32 || muktaavii"svaralak.sa.nasya vya~njakasyotk.r.s.tatarasya yogaad vya"ngyasyaapi tathaabhaavasiddhau tasye"svarasamagu.naabhivyakterii"svara-samatva.m bhavat kena nivaarayitu.m paaryate | abhivyaktyanabhivyaktii caa.a.avara.nabhaavaabhaavak.rte tasya, na tu svaruupaanyathaatvak.rte, pari.naamitvaapaadakena paraahatatvaat || 32 || eva.m svapak.se duu.sa.namuddh.rtya parasya do.saantaramaaha – aa"srayaantarasa.mkraanti.h puurvaa"srayavivarjanam | vinaa naiva prasiddhaa syaat tyaage puurvastu nirgu.na.h || 33 || sa.mkraantirhi puurvaa"srayatyaagenaa"srayaantare suuryaadiinaa.m d.r.s.taa | tadvadatraapi puurvaa"srayatyaagaabhyupagame sa puurva.h para.h "siva.h sarvagu.narahito bhavet siddha eva tadgu.nasa.mkraanteriti || nanu svaa"sraye bhavatastatra vaa"srayaantare sa.mkraanti.h pradiipaprakaa"sasyeva tasya bhavi.syatiityaaha – gacchatasta.m parityajya giita.m prasara.na.m hi tat | tata"scaapari.naamitvaad do.saaniika.m samaapatet || 34 || pradiipaprakaa"sasya hi pradiipotpattau k.rtaayaa.m svaviruddhatamo-nivartanena tatra tatra de"se prasara.na.m matam, ambha.hpravaahasyeva pari.natidharmatvaadyujyate | parame"svaragu.nasya ca yadruupa.m pari.naami tadacetana.m m.rdaadi d.r.s.tamityacaitanyaadivak.syamaa.nado.savraata- prasa"nga.h || 34 || yathaa katha~ncit sa.mkraantau vyavasthaa dravyavartinii | sarvamaanaprasiddhaa saa viruddhaa gu.nakaaritaa || 35 || athvaa paraahatayuktiko.api sa.mkraantivaadii sa.mkraantyaakraantaapa-smaare.na mucyata iti sa.mkraantyaagrahaadicchedaat, evamapi gu.nakaaritaa gu.nai"svaryaadipravartitaa sa.mkraanti.h saa viruddhaa | dravyasa.mkraanti-ratra yujyate | dravyaa.naa.m hi sa.mkraanti.h prasiddhaa na gu.naanaa.m yata.h | tata"sca dravyatvamii"svaragu.naanaa.m prasajyata iti yaavat || 35 || jaatitve nai.sa do.sa"scenna j~naanaadigu.naa hi saa | dravyatve gaurava.m kl.rpte j~naanaadyaa"srayato bhavet || 36 || astu tarhi sarvaj~natvaadiinaa.m dharmaa.naa.m siddhe"svaraanekagu.na-vyaktigatatvena gu.najaatitvam | tasmin sati tasyaa.h praaptasiddhabhaave pumantare.api navamaalatii"sauklyavat sa.mkraantirbhavi.syatiityeva.m sa.mkraantisiddhau na do.sa.h ka"sciditi parmaa"sa"nya nivartayati –na j~naanaadigu.naa hi saa | na te.saa.m sa.mkraanti.h siddheti na ki~ncidetat | maalatyaadigu.naanaamapi tadotpattireva yata.h | athaaya.m vaadii sarvaj~tvaa- digu.naa"srayasye"svaradravyaikade"sasya sa.mkraantimicchet, tathaapya-yuktamityaaha – dravyatva iti | eva.m dravyatve.abhyupagamyamaane j~naanaadyaa"sraytvena yaa kalpanaa tasyaa gaurava.m gariiya.s.tva.m pramaa.namabhyupagata.m bhavet | tathaahi – anekadhaa.anekadravyasamuu- haruupatvamii"svarasya tasya ca dravyasya tattatsiddhapraaptau tata.h sa.mkraantistasya ca j~naanaadyaa"srayatvakalpanamapramaa.nakamananta.m kalpita.m syaat || 36 || sa.mkraantivaadii siddhaantavaadimok.se do.samaaha – nanveva.m pauru.so mok.sastvabhivyaktau na "saambhava.h | nanveva.m "saambhavo mok.sa.h sa.mkraantau nahi pauru.sa.h || 37 || nanveva.m yadi gu.naasta eva muktau pu.mso vyajyante, tadaa aatmaa j~naatavya.h ityaadivat puru.sakart.rka eva mok.so bhavataamapi prasakta.h, na tvii"svarakart.rka.h, tacchaktyasa.mspar"sena tasya tatra kart.rtvaayogaat | sa.mspar"se hi sa.mkraantireva syaat | siddhaantavaadii ta.m pratyaaha nanveva.m "saambhava iti || 37 || tvatpak.se.api na ka"scinmukta.h, parame"svaragu.nasya praaksthasyaiva tara sa.mkraanterapuru.sasa.mbandhitayaa mok.sasya | matpak.se tu dvayamapi yujyata ityaaha – pauru.sa.h puru.saadhaara.h "saambhava.h "sambhunirmita.h | dvaya.m sa.mpuujita.m vyaktau sa.mkraantaaveva kaaviti || 38 || puru.se karma.ni samaveta.h, parame"svarakart.rka"sceti kart.rkarmalak.sa.nakaarakadvayayogato bhedena vyapadi"syate mok.sa.h | odanasya paako devadattasya paako vetivat | na ca sa.mkraanti.m vinaa kart.rtva.m nopapadyata iti yuktam || 38 || siddhaantavaadyeva svapak.se svasaadhyataamaaha – vyaktireve.syataa.m saa hi prasiddhaa vya~njakai.h saha | tasyaamapuurva.m d.r.s.ta.m vaa na ki~ncit parikalpyate || 39 || vyaktirhyaatmagu.naanaa.m vya~njakai.h saha susiddhetyuktam | saiva mok.se.apii.syataam | mamaiva d.r.s.taantaanusaari.nii kalpanaa bhavati | na ca tvatpak.sa iva d.r.s.taantaparye.sa.naadikamatra prasajyata iti || 39 || sa.mkraantivaadyaaha – ne.syate yena puurvatra d.r.s.to.a"suddho hi pu.mgu.na.h | pumaanapi tathaabhuuta.h prak.r.s.ta.h sa kimiipsita.h || 40 || sato hyabhivyaktistadruupapratyabhij~nayaa gha.taaderiva diipaadinaa | iha tu siddhaavasthaata.h puurvama"suddha.h ki~ncidvi.saya.h pu.msaa.m gu.na.h siddha.h | muktau tadvilak.sa.no hyatyanta"suddha.h parame"svara-sama.h "sruuyata iti tayorbhedaat puurva.m pratyabhij~naanaasa.mbhavato muktaavabhivyaktirne.syate.asmaabhi.h | siddhaantavaadyaaha– pumaanapiiti | bhavadd.r.s.tyaapi pumaana"suddha.h, yenedaanii.m hi parame"svaragu.nasa.mkraantipaatriibhuuta.h || 40 || atra paraabhipraaya.h – sa cecchodhanasa.msiddho gu.naa naiva.m kimiipsitaa.h | a.nustaad.rggu.no.adyaapi katha.m "suddha.h sa sarvathaa || 41 || athaa"suddho.apyasau tadaaniimii"svaravyaapaare.na diik.saadinaa "sodhakena "suddho bhavadbhiri.syate, yadyeva.m tadgu.naa.h kathameva.m "suddhaa.h sarvavi.sayaa netyaaha – gu.naa iti | na ca tadgu.naa.h praag na santiityuktam | sataa.m te.saamaj~naanalak.sa.naav.rtasya tamasa iva niv.rttyaa abhivyaktau sakalaakalaniv.rttik.rte "suddhya"suddhii paragatatvaannaabheda-baadhike iti naabhivyaktimok.sapratik.sepo yukta.h | na ca sa.mkraantipak.se kadaacidapi pu.msa.h "suddhirastiityaaha – a.nuriti | yaad.rggu.na eva puurva.m pa"svavasthaayaama.nuraatmaa.abhuut taad.rga"suddhasvagu.na evaadyaapi | mok.se tadgu.naanaamati"sayo bhavadbhirabhyupagamyata iti katha.m "suddha.h sarvathaa ? naivetyartha.h || 41 || tasya tadaatmagu.naanaa.m "suddhyanabhyupagame.apii"svaragu.na-sa.mkraantyadhikara.nasya dravyamaatrasyaiva "suddhirasmaabhiri.syata evetyatra sopahaasamaaha – dravyapriyaa bhavanto vai j~naataa naiva gu.napriyaa.h | k.sa.na.m vaa vaidu.sii yena kl.rpta.h "saambhava.h pumaan || 42 || ayamatra bhaava.h– parame"svaragu.nasa.mkraantaavapyaatmad.r.s.tasya dravyasya tadaa kima"suddhaaste gu.naa.h santi vaa na vaa ? na taavanna santi, j~naanakriyaanaa"sapak.sasya ni.setsyamaanatvaat | santi cet, ki.m puurvavada-sarvavi.sayaa.h sarvavi.sayaa vaa ? yadyasarvavi.sayaastadaa.api pa"surevaa-saava"suddha ityuktam | athe"svaragu.nasa.mkraantau sarvavi.sayaa.h, yadyevamasmaddar"sanagu.na"suddhireveti kathamaatmadravyamaatra"suddhi-priyataa gu.na"suddhyapriyataa ca bhavataamupapadyate | gu.napak.sapaata"sca mahataa.m yukta ityupahaasa.h | do.saantara.m sa.mkraantivaadinaamaaha – k.sa.na.m veti | vism.rta.m caitadbhavataamii"svaradvaitaanaa"sraya.nam, yena "sambhusa.mbandhii tatpari.nati.h pumaanna kalpita.h | muktau taavat tadgu.natvena tadadvaitamabhyupagatapraayamiti bhaava.h || 42 || tadiyataa sa.mkraantipak.sapratik.sepa.m vidhaayaa.adhunaa sarvanaa"sapak.sa.m tiraskaroti – baalatve yauvane d.r.s.taan v.rddho.arthaan sa.msmared d.r.dham | janmapramaa.nayoranta.h sthairya.m pu.msastato bhavet || 43 || yato baalyaadyavasthaanubhuutyaa taan sa.msmartu.m "sakto d.r.s.tastadaa sm.rtidar"sanaadaatmana.h sthairyamabhyupagamyate | yadi hi pratik.sa.namanyonya"sca dra.s.ta.anubhavet, tadaanyenaanubhuute.arthe sm.rti ranyasya na bhavet, caitramaitrayoriva | d.r"syate caatra kaalaantaraanu-bhuutaarthasmara.na.m kaalaantare, ityata.h sthairyam | nanvanubhavasma-ra.nayostaavat sthiraatmaanubhavavaadinaapi tvayaa bhedo.abhyupagata.h | nahi tvaapi smara.namevaanubhava.h, sarvacittav.rttiinaamabhedaprasa"ngaat bhede.api tayoratiitaanubhavav.rttik.rtacittasa.mskaare.nedaanii.m v.rddhasya sm.rtistadanubhavavi.sayaa tadanubhuutaarthavi.sayaa vaa bhavataa.apii.s.tai-va, aatmani vikaaritvaprasa"ngata.h sa.mskiaaraanabhyupagamaat | caitramai-tracittapravaahayostu paraspara.m sa.mskaarajananakaara.natvaabhaavaadeka-cittapravaahapatitasyaivaanubhavasya sa.mskaarasaadhanena sm.rterutpattistvayaa.abhyupagateti kathamatraabheda.h pratipadyate | atha cittav.rttivyatiriktasyaatmano.atraabheda.h saadhyate, tadayuktam, cittav.rttivyatireke.na tasyaanupalambhaat | ekameveda.m sa.mvedana.m har.savi.saadaadyanekaruupa.m d.r"syate yata.h athaasa.mvedanasyaatmano-.anumeyasyaatra bheda.h pratipaadyate, tadapi tenaad.r"syena saha kasyacidapi vyaaptyasiddherayuktataram | na ca kaaryaanyathaanupapattyaa.anumiiyate, tatkaaryasya sm.rtyaade.h proktavadupapatte.h | ka"sca tasyaanumaatetyapi vaktavyam ? na cittam, acetanatvena tasyaabhyupagamaat | athaacetanasyaapi tasya tatsa.mparmaaccaitanyamityucyate, tadayuktam, cetanasa.mparkaaddhya-cetanasya cetanaa bhavatiiti na cidruupataa | cidaruupatve tu sa evaatmaa prakaa"saktvaaditi kimanena | na ca tasyaapyanumitasyaatmataa yuktaa, prakaa"savat prakaa"syayoraatmapararuupatvaat | yo hi svayamaabhaasate sa evgaatmaa, yastu tena prakaa"syate sa eva tasya prakaa"syo.apara ityasa"n-kara.h | aatmaparayoriva ruupa.m na sa.mkiiryate, sarvasya parasyaaparasya caatmatvaat | na ca prakaa"sasiddhau prakaa"syasiddhirasti, yenaatmana.h parok.satve.api na cittaprakaa"so.abhyupagamyata iti | evamaayaatamaandhya-ma"se.sasya jagata.h | athaatmano.asiddhaavapi cittaprakaa"so.abhyupa-gamyate, tarhi prakaa"saatmikaa cittav.rttirudayavyayavatyevaatmatvene.sya-taam, ki.m tadvyatiriktasyaatmano.atyantaasiddhasyaatra nityatvasaadhaneneti | satyamanubhavo na smara.nam, satya.m caikapravaahapatitaadanu- bhavaadiv.rttisaamarthyaahitaaccittasa.mskaaraat sm.rtisa.mbhava.h, na pravaahaantarasthaat | ida.m ca satyameva yaccittavyatireke.naatmana.h svasaak.sikasyaabhaavaabhidhaanam | nahyanubhavamapahnatyaananubhava-vyavasthaapakaanaa.m vyavasthaa yuktimatii | sa eva vyavasthaapako yadapahnave ca na ki~ncinnaapahnata.m naama tat | sa evaanapahnavaniiyasva- bhaavo niruupyataam | ki.m pratik.sa.na.m puurva.h puurva.h puurvottarak.sa-.naabhyaa.m bhinna.h k.sa.namaatraruupaavabhaaso graahaka.h prakaa"sate, atha sarvadaiva | bhinna iti tatraaya.m sthiraruupa.h prakaa"sa.h sarvadaiva graahyopaadhibhede.apyanaasvaaditaatmabheda.h kaalatraye.api tirask.rtasva-praagabhaavapradhva.msaabhaavo naanaavidhapramaa.naadanekacittav.rttyu- dayavyayasa.mvedane.apyekamapi tadgraahakasthairyavedano v.rttyantare.sva-pyaviluptajyoti.h su.suptyaadaavapyakha.n.ditasvasa.mvit satatameva svaprakaa"satvena gamyatvaadaatmapadapratipaadya.h pratipuru.sa.m svasa.m-venasiddha iti | kimatraanyena saadhanena | taamevaatmasa.mvidamabhinnaa- manapaayinii.m caa"sritya sarvai.h kaalaantaraphalaani karmaa.nyaarabhyante | k.sa.nikatve tu tasyaa.h sarvavyavahaarapratyastamaya.m sarva-j~naanaanaa.m k.sa.namaatravedanottaradhva.msata.h k.sa.naantare sa.mbhavaabhaavaat ka.h pravartet, kutra kimartha.m vaa ? yato nahi k.sa.naatmavaadino naaha.m na mameti pa"syata.h prav.rttirgha.tata iti niriiha.m svaruupani.s.tha.m prakaa"sa-maatra.m heyopaadeyabuddhivikala.m mithyaaj~naanavicaarabodhaadyaneka-j~naana"suunya.m jagad bhavet | sthiragraahakprakaa"sapuurvatvaadeva- maade.h sarvasyetyanapahnavaniiyo.aya.m prakaa"so vyavahaarahetu-bhuuta.h kaalaantarabhaaviphalaprav.rttikaara.na.m savadaiva syaat | satya.m graahako.apyaya.m ekaruupa.h sthiragraahakaprakaa"sa.h sarva- vyavahaarasa.mpaadanak.samo.anapahnavaniiya eva | sa punarna svasa.mve-dya.h, api tu graahakak.sa.napravaaha evaanubhuuyamaane tatsaad.r"syadar"sa-nabhraantairvikalpenaaropya prakaa"syaya.h | tata.h pravaahasyaivaikyamiti na punarbhrama eva, vi.saya vailak.sa.nyena karmatayaa tadaikyasya sa.mvedanaat | yadi hyetadaaropita.m syaat, tadaaropikaabhimatasya svata.h k.sa.namaatra- dhva.msitvenaapratibhaasanaat, tatpratibhaasitve hyaatmatvopapatte.h, aaropasya puurvaaparaparaamar"sa- ruupatvena sthirabodhanivartyatvaat | na ca k.sa.naatmano.api yugapatpuurvaaparayuktadiirghavi.sayatvata.h samaaropa-katvam, ayojanaatmakatvenaavikalpakatvaadalaatacakraadipratibhaasavat | ata eva yugapat sarvaarthavi.sayatve.api yogij~naanamavikalpakakalpamityuktam | yojitavi.saya.m taditi cet sarve.saa.m k.sa.nikatvena yojanaanupapatterna ki~ncidetat | ata evaaneke.saamapi kramabhaavinaa.m vikalpak.sa.naanaa.m naaropakatvamityaaropaasa.mbhavaat tada"ngataavikalpanaat | na ca graaha-kaatmanyeva vaktu.m "sakyate, yena svaatmanyavikalpako vikalpa.h | ata evaasyaaha.m pratyayavi.sayataa.api na sambhavati, api tvaha.mpratyaya-prakaa"saruupataiva, tadaapi tena ruupe.na sthiratayaivaahamavabhaasanaat | na hi kaalatraye.api graahakaatmano dhva.msa.h sa.mvedyata ityuktam | yasya hi praagabhaava.h sautpanna.h, yasya hi pu.msa utpatti.h sa na.s.ta.h | aha.mpratyayasya puna.h puurvottarayo.h ko.tyornastyabhaava.h | sa.mvit pratik.sa.namutpannaa niruu.dhaa bhavediti na "sakyate vaktum, na vaa svasa.mvedya.h sa.mviddharmo bhavatiiti vak.syaama.h | tatsthuulasuuk.smyo-riva sthirak.sa.nikayo.h parasparaviruddharuupatvaad vidyudaadau k.sa.ni-katva.m pramaa.nasiddha.m sadak.sa.nikatva.m vyaavartayati | yathaivamatra svaatmaaropaasa.mbhavena sthairyamavabhaasamaanamasa.m"saya.m k.sa.nikatva.m vyavacchinattiiti yuktam | na ca svasa.mvedanasya baadha.h sa.mbhavati, yena bhraantataa bhavediti vak.syama.h | na ca pramaa.nasiddha-sya baadhaka.m vinaa.anyathaabhyupagamo matimaavarjayati vipa"scitaam sthirasyaarthakriyaanupapattireva baadhiketi cenna, tadanupapattestatra ni.setsyamaanatvanaabaadhakatvaat | tadatra prakaa"se svacittavyayodaya-saak.si.ni sthiraruupe hyaatmani graahake svasa.mvedanaat svakart.rtva.m proktavadaatmasa.mvittiproddhaaraphala.m paraabhihitatadabhaavasaadhana- hetuvraatatira"sciinatayaa hetuk.rtam, na tu sm.rti.h | saa hyatiitaadanu-bhavaad bhinnaiva | smartaa tu na bhidyate, tasyaiva puurvaanubhavit.rtvena tadaa svasa.mvedanaaditi tadabhedaat tatraahedopacaara.h, na vastuto.abheda ityalamatisuuk.smaanubhavavicaare.na mugdhamatitapasvijanamana.hkhedajanakena || 43 || eva.m janmamara.nayormadhye pu.msa.h sthairya.m pratipaadyaadhunaa yairbhuutebhya eva j~naanasyotpattirityukta.m taan prati janmana.h puurva.m saadhayitumaaha - janmaantaraanubhuute.arthe sm.rtiranyasya sa.mbhavet | a"sanaaya bhavet saa ca stanya.m pratyupasarpa.naat || 44 || yadi hi "sariire.na saha caitanyamutpadyate, tadaa tadaharjaatasya baalakasya bubhuk.sitasyaa"sanaaya bhojanaartha.m stanya.m prati k.siirapraaptaye prav.rttirnigara.naatmako vyaapaaro na syaat | etaccopalak.sa.namanye.saa.m sthaanakara.naabhighaataadiinaam | yadaahu.h - aadya.h kara.navinyaasa.h praa.nasyordhva.m samiira.nam | sthaanaanaamabhighaata"sca na vinaa (na vinaa "sabdabhaavanaamiti tatratya.h paa.tha.h) puurvavedanaam || (vaa0 pa0 1 | 114) iti | d.r"syate ca prav.rtti.h | saa janmaantarapuurvikaa.m sm.rti.m tadaa gamayati | nanu yathaa j.rmbhaadyud-bhavo baalasya jaatidharmatayaa vastu"saktita eva bhavati, evametadapi bhavi.syatiityasama~njasametat | avagamapuurvakatvaadasya sarvasya hyavagama.m vinaa nodbhava.h | ke"sanakhaaderiva tasya j.rmbhaaderjaati-dharmataa yuktaa | k.siiranigara.nasya tvicchaajanyaprayatnavi"se.sasaadhya-tvena d.r.s.tatvaanna jaatidharmataa | k.siira.m hi tatk.sa.najaatenaapi baalenaarthitayaa stanaatpuurva.m prayatnavi"se.se.naakar.sa.naat | aak.r.syate ca tena mukhamaapuurya na tadvamati, api tu t.rptilak.sa.naphalaavadhi nigarannapi tathaa tathaa nigaran d.r"syate | na ca yathaa yathaa praa.naakhya-vaayurodhastasya jaayat ityevamaadihitaahitapraaptityaaganimittasya prayatnavi"se.sekaaryasya dar"sanaad baalaanaa.m hitaahitabuddhi.m j~naatvaa.anumitapuurvaanubhuutahitaahitasm.rtisiddhi.h || 44 || atraivaabhuccayamaaha - jaatismaraa"sca d.r"syante kurvanta.h pratyaya.m janaa.h | na caanyenaanubhuute.arthe sm.rtiranyasya sa.mbhavet || 45 || bhuutapuurvajanmasmartaaro jaatismaraa.h pratyak.saa eva | yadi naama sm.rtirjanmaantaravi.sayaa d.r.s.taa vaa anumitaa vaa, tata.h kimityaah - na caanyeneti | anubhavasmara.nayoraikaadhikaa.nya.m puurvameva pratipaaditamiti janmana.h praagapi sattaasiddhiranubhavitu.h || 45 || tato.anenaapi siddhena kimityaaha - eva.m caanaadikaa pu.msaamunneyaa janmapaddhati.h | anaadervastuno maana.m vinaa"sitve na sa.mbhavet || 46 || pratijanma puurvavyatiitajanmasa.mskaarapuurvakavyavahaaradar"saa-naajjanmapratibandha.h pu.msa.h siddha ityanaaditva.m te.saa.m siddhyati | na tu bhuutebhya evotpaadita iti | tata"scaanaaditvaat siddhaat sarvanaa"sapak.sa-ni.sedha ityaaha - anaaderityaadi | vinaa"sitve vinaa"sitvanimittamaanaader-vastuna.h pramaa.na.m na sa.mbhavet | pramaa.naabhaavenaara vinaa"saa- sa.mbhavo lak.syate | tenaanaadervastuno vinaa"sitva.m na sa.mbhaavyata ityartha.h | utpattimataa.m hyanityatva.m siddhavyaaptikatvaat siddhyati, naanutpattimataa.m yata.h | anutpattidharmaa caatmetyuktam | syaadetat | anaaderaatmano vinaa"sitve pramaa.namasti arthakriyaakar-t.rtvam | tathaahi - nityasyaarthakriyaakart.rtva.m svabhaava.h, tadabhaavatve-.avastutvaprasa"ngaat | sa ca svabhaavastasyaika eva, naanaasvabhaavatve hi tasyaapi naanaatva.m svabhaavabhedalak.sa.natvaat | bhaavabhedasyaikasva-bhaavatve ca sarvadaiva svaniv.rttyaa sarvaarthakriyaakart.rtvasvabhaavatvaa- dekasminnapi k.sa.ne sarvasvakaaryakara.naprasa"ngaat kaaryayaugapadya.m bhavet, tatsvabhaavasya tadaa.api bhaavaaditi krame.na kaaryotpaadaabhaava.h | naca kriyaakaalaniyamo bhavet | dvitiiyasminnapi k.sa.ne tatsvabhaavatve tathaiva kuryaat | dvitiiyak.sa.nak.rtaa"scaarthakriyaa.h puurvameva kuryaat, puurvak.sa.nak.rtaa"sca punardvitiiyasmin k.sa.ne ityaadyanavasthiterekasva-bhaavasya yugapadapi kaaryotpaadaanupapattiriti saa tatraanupapadyamaanaa prakaaraantaraa-bhaavadvastudharmatvena tatpratipak.se.su k.sa.namaatra-dhva.msi.svabhaave.su vi"sraamyatiiti k.sa.nikatva.m bhaavaanaam | k.sa.ni-katve tu sa puurva.h puurvaarthakriyaakartaa dhvasto.anya"scaapuurvo.apuur-vaarthakriyaakartaa | samutpadyata iti na krame.naanubhuuyamaanaayaa arthakriyaayaa.h kadaacidanupapattiriti na do.sa.h | tata"scaatmano.apyartha-kriyaalak.sa.natvameva vinaa"sitve pramaa.namiti vina"svara aatmeti siddham | tadetadayuktam, svaatmano graahakasya sthiratvenaiva sa.mvedanaat | na ca tasmi.m"sca k.sa.nike svabhaavaniv.rttyaade.h k.sa.navicaarasyaapyatraa-sa.mbhava ityapyayuktameva | na ca bhraantigha.titaat sthairyaad bhavi.syatiiti vaacyam, svasa.mvittau bhramaabhaavaat | tata"sca graahakasthairyaavabhaaso vicaaradar"sanaanyathaanupapattilak.sa.nena caikyaanumaanena svasa.mvaado- .arthakriyaanupapattigha.titasya k.sa.nikatvasya baadhaka.m pramaa.nam | nanu sthirasyaarthakriyaa nopapadyata ityuktam, tadapyayuktam, tasya hyekasva-bhaavatve.api vi"si.s.tasahakaarisannidhau kaaryakara.naikasvabhaavatvaat tatsannidhaana eva karoti na praak tatsannidhaanaabhaavaaditi na krame.na kaaryaanupapatti.h | atha ku"suulasthasya biijasya k.sityaadisahakaarisanni- dhaava"nkurajanakasvabhaavasya saamarthye satyasati vaa tajjanana.m saamarthye satyasati ca sahakaari.ni tajjananasaamarthye vaa sahakaarisanni-dhau kaaryakara.naikasvabhaavatvaat tatsannidhaane.ayasaamarthyameka-svabhaavatvaat sahakaaribhya.h saamarthyalaabhe vaa puurvamasamartha.h pa"scaatsamartha iti svabhaavabhedaad bheda eva tasyeti naikataa | atrocyate - samartho.apyasau tatsannidhaana eva kaarya.m karoti, tathaa svabhaavatvaannaanyadaa | nanu samartha"scet kimiti sannidhaanamapek.sate ? tathaa svabhaavatvaadityuktam | svahetubhi.h svabhaavaadvaa sa tathaabhuuta-svabhaava eva bhaavo bhavati, ya.h samartho.api tathaavidhasahakaarikaari-sannidhau kaarya.m karoti, naanyadetyatraanvaya-vyatirekaave sthiravastuni vi.saye pramaa.nam | na ca svabhaavaa bhaavaanaa.m paryanuyogamarhanti | nahi kimartha.m vahnirdahati na jalamityatra paryanuyoga.h "sakyate kartum | atha sahakaarisannidhau janakaadbhinnastasya svabhaavo jananaabhaavaa-devetyucyate, tadaa.api sahakaarisannidhikaaryakara.naikasvabhaavatvaat tatsannidhau tu sa eveti na bheda.h | nahyasmaat svabhaavaat kaalatraye.api pracyavate bhaava.h | sahakaaryasannidhaanaattu na tadaa tatkaaryodbhava iti tatsannidhyasannidhii para.m bhidyete, na tu vastubheda.h | nanu yadi sahakaarigatau sannidhyasannidhii, tarhi sahakaari.no bheda.m kuruta.h, viruddhasvabhaavatvaat | na tatraa.api virodha.h, tasyaa.api sannidhaayaka.h | tasya sahakaari.ni sannidhisvabhaavatvaat tasyaapyanyasaha-kaarisannidhaaviti naaniyama.h | svabhaavaniyamatvaad bhaavaanaa.m vacitryasyeti sahaakaari.naamapi k.sityaadiinaa.m biijaadikaara.nasannidhau tatkaaryakara.nastvasau tatsad.r"sa eva svabhaava.h | yena tatsannidhaana eva kaarya.m kurvannaanyadeti sarve.saa.m tatkaarakatvasvabhaava.h paraspara-sannidhaanaapek.sa iti sarve kaarakaa.h sahakaaripadavaacyaa naikaika.h | na ca te.saa.m svabhaavabheda.h | sarve.saa.m ca saamarthye.api na kaaryaaneka-prasa"nga.h | parasparasannidhau ca tadekakaaryanivartanasvabhaavatvaat krame.na naanaabhuu-taarthakriyaakara.ne.api naanaabhuutatatsahakaarisannidhau naanaabhuutaanekakaaryakartrekatvasvabhaavatvaat krame.na naanaabhuutaarthakriyaakara.ne.api na svabhaavabheda.h | yathikasyaiva caitrasya lavanapacanabhojanaadyanekakaaryakartu"sca tattaddaatraadisaha-kaarisannidhau tallavanaadikaaryakart.rsvabhaavatvaat krame.na lavanaadi-bhede.api na svabhaavabheda.h, tathaabhuutasvabhaavasya tatra krame.naiva bhaavaat | pradiipasya hyekasyaiva vartidahanatailak.sapa.nasvaj~naapanaadya- nekakaaryanirvartakaikasvabhaavo.abhyupagato bhavadbhi.h | na tu kaarya-bhedena svabhaavabheda.h | ekasyaiva vi"si.s.tasvabhaavasyaanekakaaryanir-vartanavirodhaabhaavaat | tadvadatraabhyupagantavyam | tattatsahakaarisanni-dhau tattadanekakaaryakara.nasvabhaavaaviyogaat sarvadaiva sthirasyaa.api bhaavasya sahakaarisannidhaanasya puurvavat kramikatvaat krame.naaneka-kaaryanirvartane.api na bhedasvabhaavo bhedaaditi sthirasyaarthakriyaakart.r-tva.m krame.na yujyata iti naarthakriyaasa.mbhavasyaatra baadhakatvam, tasyaa.h sthire.su bhaave.su sa.mbhavaat | yathaa ca k.sa.nikasyaarthakriyaa na sa.mbhavati, tathaa vivecitamasmaabhiraagamaviveka iti tata evaavagantavyam | tatra baadhakaabhaavaat sthairya.m bhaavaanaa.m pratyak.sasiddhama-baadhitameva | tatrai.saa.m hetu.h pramaa.nena siddha.h | te vina"svaraasta-danye tvavina"svaraa evetyaatmano.arthakriyaakart.rtve.apyavinaa"sa.h siddha.h, hetvabhaavaat | etena j~natvavirodho.apyaatmana.h praaguktastattad-vi.sayasannidhau tattadgraahakaikasvabhaavatvena puurvavad bhaavabhedaa-bhaavaad gha.tagraha.naat puurva.m tu tatsvabhaavabhraantadhiyaa svabhaava-bhedena tadvirodhabhramo bhavedityeva.m nirasta.h | tata"sca graahakasyaa-vinaa"sitvaad graahyasya ca vastuno.abhaavaanna muktau tayorvinaa"sa.h, api tu sarvaj~natvameva yuktam | aav.rtisvabhaavaanaa.m malakarmamaayaa-khyaanaamavidyaadiinaa.m tadaani.m niv.rttatvaadanaav.rtasya graahakasyaa-vasthite.h | yadaahu.h - prabhaasvaramida.m citta.m prak.rtyaagantavo malaa.h | te.saamabhaave sarvaartha.m tajjyotiravina"svaram || iti 46 || eva.m sarvanaa"sapak.samaabhaasyedaanii.m j~naanakart.rtvanaa"sapak.sa.m nirasitumaaha na ca j~naanakriyaanaa"sa.h sarvaagamavirodhata.h | sadii"se yuktibaadhaa ca tayornityatvadar"sanaat || 47 || nahi dra.s.turd.r.s.termanturmaterviparilopo vidyate (b.r0 u0 4|3|23) iti "srutyagamanirasto.aya.m muktau j~naanakriyaanabhyupagamapak.sa.h | na ca sarvaagamaviruddha.m vastvabhyupagantumucitam | yadaahu.h - ekasya pratibhaana.m tu kutakaanta vi"si.syate iti | atha santamapyartha.m nirmalaa na pa"syantiiti muktau yuktibalena tadviruddhamapi vastvabhyupagamayata iti , tatraaha - sadii"sa iti | saccaasau pramaa.nasiddhatvaadii"svara"sca, tasmin j~naanakriyayornityatvadar"sanaaduktaanu-maanena baadhaa.asya pak.sasya | ayamartha.h - padaarthasa.mgrahavaadinaa taavadii"svarasya dravyapadaartha eva, tatraapi caatmapadaartha eva sa.mgraho vaacyo naanyatra, atyantavila-k.sa.natvena tadayogaat | tadanantarbhaave hi tasya padaarthantaratva.m dravyaantarva.m vaa bhavediti padaarthaanaa.m .sa.tsa.mkhyaa dravyaa.naa.m vaa nava sa.mkhyetyabhyupagamavirodha.h | astu tadantarbhaava.h, kimata.h ? ata"sca vimatyadhikara.nabhaavaapannaa muktaatmaana.h sarvaj~naa.h sarva-kartaara"sca, aatmatve sati dharmaadharma"suunyatvaadii"svaravaditi yuktyaa.api j~naanakriyaanaa"sapak.sa.h pratik.sipta.h | dharmaadharma"suunyatva.m hi sarvaj~natvasarvakart.rtvaabhyaa.m vyaaptamii"svare siddha.m sadaatmanaa.m bhavat tattadruupataa.m tadaa pratipaadayatiityeva.m sarva eve"svarasamaa muktaa bhavantiiti namuktau j~naanakriyaakart.rtvanaa"so yukta iti || 47 || idaaniim avyaak.rtaadi.su ("slo 2) ityaadinaa puurvoddi.s.taan pak.saan pratik.sipati - upaadaane.su liinaanaa.m punaraavartana.m yata.h | yatkaara.naadhikaare.ativiparyastaa laya.m gataa.h || 48 || bhavatu jiivaatmanaa.m kaaryatvena tadaa tatra parasminnakaaryaatmani mahaavibhuutyabhidhaane gha.taadiinaamiva m.rdi layo mok.sa.h, kintu tasmaat sthaanaat puna.h pralayottara.m sargaarambha aavartana.m paraav.rtti.h sa.msaarapraaptiste.saa.m bhavedityartha.h | hetumaaha - yata iti | kaara.nasyaa-dhikaara.h puna.h kaaryaatmanaa paraav.rttiyogyataa, pari.natidharmatvaadeva tena ruupe.na tasyaadhikriyamaa.natvaat | tasmin tathaabhuute yato liinaastata.h punarapi muktaa jiivavat paraav.rttau parivartanta iti vyartho.atra muktyartha.h prayaasastallayavaadinaamiti | syaadetat | yadyapi pralaye tatra sarva eva jiivaatmaano baddhaa abaddhaa"sca liinaa.h, tathaa.api pratisargamavidyaadi-vaasanaayuktena baddhajiivaatmaruupe.naivaasau baddha.h paraavartate na tvabaddhena, paraav.rttihetoravidyaadestatraabhaavaaditi | tadayuktam, tasyaa- mavasthaayaa.m vibhaagaabhaavaavaadavibhaagaavasthaiva kaara.natva.m | tatraa.api baddhaabaddhayorvibhaage vibhaagasyaavibhaagapuurvakatvaat tatprak.rtyanumaana.m sphu.tameveti tato na paratva.m tasyaa.h prak.rte.h, tatprak.rtyantarasadbhaavaat | prak.rtyantare caa.a.ak.sepapratisamaadhaane puurvokte evetyanavasthaanaattvavibhaagaruupaa, avibhaagaruupatve.api paramakaara.nasya praagapi tathaabhuutasyaiva ca svaruupaaparimitatvena bhaavaad jiivaatmalaye.api tasyaadhikyaasa.mbhavaat, tatra ca jiivaatmano-.anupalambhanaat | yadi para.m sa jiivaatmaa praagupalabdho.arthakriyaakartaa svaruupe.naanupalambhyamaano dhvasta eva bhavedityaatmanaa"sa eva muktau prasakta.h | ayamaparo.asya do.so.astiiti vak.syati - mu.dhaanaa.m jye.s.thamallaaste ye.saa.m svaatmaa vina"syati ("slo0 57) iti | na tvetaavataa proktado.saasa.mbhavo.atra | syaadetat | ki.m kurma.h, pramaa.navattvaadaayaata.h prasa"nga.h kena vaaryata ityaaha - viparyastaa iti | na pramaa.navadeva tat, api tu viparyaaso mithyaaj~naanamatra mala.h | tathaahi - naikasmaad bodharuupaadupaadaana-kaara.naaccetanaviruddhakaarya-dvayotpattiryujyate, viruddhayorekopaadaa-natvaayogaad bhaavaabhaavayoriva | ki~nca, pratyayaapratyayaanvayitvaat tadvikaaraa.naa.m paramakaara.namapi cetanaamcetanaatmaka.m syaat, na caitanmaatuva.mndhyaatvamiva brahma.naapi "sakyamavasthaapayitum | atha ka"scidbhaagastasya cetana.h ka"scinnetyucyate | yadyeva.m sabhaagatvena gha.tavat kaaryatvaasiddhau puurvoktado.sataadavasthyam | ki~nca, jiivaatmanaa.m kaaryatvasiddhau tatkaara.na.m paraa prak.rti.h siddhyatiiti te.saa.m ca cetanatvaanna kaaryatvam | yaccoktamanvayaat kaaryatvamiti, tadapyayuktam, siddhatvaadaatmanaa.m samanvayasya | samanvayo hi graahyasya karmataamaapannasya grahiitu.m yujyate | na caatmaa svaatmana eva graahyo bhavati, tatra tasya vyaapaaravirodhaat | sa hi graahakatvena pratyagruupatayaa sarvadaa pratibhaasata ityukta.m praak | syaadetat | graahyasamanvayo graahyaapannasyaiva g.rhyate | yastu graahakasamanvayo graahakaruupe.naiva tasminnaatmani bhaasamaane bhaasata iti | taduttara.m graahakaanvayo hyanekagraahakaprakaa"sapuurvaka.h | na caikaatmasvabhaavagraahakasvasa.mvedana.m graahakaantarasa.mvedana-masti, tasya tato.anyatvena gha.taadivat paratvaat | nahyaatmaana.h svaya.m vedanamaatraa.h paraspara.m kiirtyante, sarvaj~natvasya sarvadaa prasa"ngaa-diti | prayeka.m svaatmasavedane kasya kutraanvaya.h | yadyeva.m sarva evaatmaana.h sarvaj~nasya graahyatvamanatikraantaa.h, tatsarva eva te.svagraahye.svanvaya.m grahii.syantiiti | tadayuktam, sarvaj~naatmanaiva vyabhicaaraat | so.api hi svasa.mvedanena paramaatmabhyo.abhede naitad grahiit.rtayaa bhaasate | na caag.rhiitasyaanvaya.h sa.mbhavatiityuktam, na ca tasya sarvaj~natvaad vipariitagraha.namupapadyate | tadyathaa - tenaatmaantarebhya.h svaatmaatyantaananvitaruupo.asa.m-bhavaad bhrame.na svaanubhavena g.rhiita.h, tathaiva paraatmana.h paraspara.m bhinnaa.h samanvayavi.sayabhaavamatikramya vartamaanaastena saak.saatkriyanta ityado.sa.h | ata eva naanumeya.h, na maaturanumaat.rtayaa vaisaad.r"syena bhaasanaat svaatmavat paraatmanaamapiityantavisad.r"satayi-vaanumaanaat | yadyevamasannaatmaa.a"sva-vi.saa.navat sattayaa.ananvitat-tvaaditi neha sattaanvayaat sattvamaatmanaam, api tu svaruupasattvaat sattaavat paramakaara.navaddhaa | tasyaapi hi na sattaayogaat sattva.m bhavadbhire.s.ta-vyam, kaaryatvaprasa"ngaat | api tu svaruupa.m sattvameveti naa"svavi.saa.na-tulyataa | katha.m tasyaanvayaabhaave sarve.saamanaatmanaa.m ca sadityeka-padavyaktiraatmapadapraapti.h | api caatmanaa.m katha.m saapi vicaaryataamiti cettarhi sattaanvayapradaane ko graho yiktirvidagdhasya | na caikaanvayaniban-dhanaiva sarvatraikapadaprav.rtti.h, v.rk.saadi"sabdaanaamanekaruupaatmake- .apyabhidheye prayogad.r.s.te.h | paacakaadi"sabdaanaa.m yogabalena prav.rtti-rityevamatraapi sa.mbhavaadado.sa.h | yadvaa uktavadanvayaasa.mbhave.a-pyaatmanaa.m saad.r"syanibandhanaivaikapadaprav.rtti.h, gha.taanaamiva gha.ta"sabdasya | tathaa sannive"savi"se.saatmano gha.ta"sabdavaacyatvaat tasya gha.taantare.apyavi"se.saat | nanvasti gha.taanaa.m gha.tatvenaanvaya.h | yadyeva.m gha.tatvaadut-pattistadanvayaad gha.taanaa.m prasajyate | tena ca gha.taanaa.m na gha.tatvaa-dutpatti.h, api tu m.rda.h | tasmaadanyat saad.r"syam, anyo.anvaya.h | saad.r"sya.m hi saamaanyamihocyate tadekapadaabhilabhyatve hetu.h | yathaa.ayamapi gha.to.ayamapiiti | tacca na tadavayave bhavati | yanna ka.n.the budhne vaa gha.tabuddhi.h, naapi tatkaarye karparaadau tadd.r.s.tam, karparaa.naa.m vaisaad.r"syenaiva gha.tavi.sayatvaat | yasya tvarthasya kaarya pratyavayava.m ca siddhasad.r"satare.api vastuni tena ruupe.na sarvatraivaanu-v.rtti.h so.anvaya ucyate | sa eva ca ekakaara.natvakalpane bhavati | tathaa d.r.s.tatvaad gha.taa"saraavaadi.su hi visad.r"satare.svapi tadavayave.su ca ka.n.thaadi.su tatkaarye.su ca karparaadi.su sarvatra m.rdanvayad.r.s.term.rt-kaaryatvaavinaabhaavasiddhiriti bheda.h | saad.r"syasamanvayayostadanya-traanvyaabhaave.api saad.r"syanibandhanaivaikapada- prav.rttirgha.tata ityado.sa.h | ata eva tatra v.rttikaara aaha - "siva"scaatmana.h samaanajaatiiya.h iti, saad.r"syameva cetanaanaamiha sthiti.h iti | nanu saad.r"syamapyagraahyaatmano.asya naiva grahiitu.m "sakyam ? satyam, aatmapadaabhidheyatvavadaduuraviprakar.se.na vyavahaaraartha.m vaisaad.r"syaparicaaramaatre.na katha~ncidatropacaryate, na vastuta.h | yadaahu.h- neti netiityaatmagati.h | iti sarvamanavadyam | ittha.m cetanopaadaanaatmakaparamakaara.nasa.mbhave.api mukti.m tatpraaptiruupaa.m prati puna.h punaraav.rttido.sa ukta.h | anenaivaanye.api praa.naaha"nkaaraadilayavaadina.h puurvoddi.s.taa.h pratik.siptaa.h- upaadaane.su liinaanaa.m punaraavartana.m yata iti || 48 || idaanii.m vilaya.h paramaatmani ("slo0 2) iti pak.sa.m pratik.sipati - upaadaanatvasa.msiddhirvedaante paramaatmana.h | upaadaane praliinasya dhruva.m praagvannivartanam || 49 || samastajagadupaadaanakaara.natva.m paramaatmano vedaantaagame.su prasiddhameva | tasminnupaadaane liinaanaamupavi.s.taanaamapi praagvada-va"sya.m tatsvabhaavaanniv.rtti.h puna.h paraav.rttirityartha.h | nanu puurvopa-nyastavedaantad.r"saa.asya samastasya bhedaatmano jagato vidyaavilasitatve-naa.asatyatayaa kaaryatvaasa.mbhavena katha.m brahma.nastadupaadaana- kaara.natvamatra do.sahetutvena g.rhyata ityucyate | kathamasatyataa tasya jagata.h ? ki.m lak.sa.na.m vaa satyamucyate ? atraahu.h - bodharuupatvameva satyalak.sa.nam | tadabhaavaad gha.taaderasatyataa | bodhaaste na boddhyaat-makaa yata iti | yadaahu.h - pare.na vedana.m yasya na sa.mvidyata eva, vaicitryamaatre.na sadasadvyavasthaa sataa.m samucitaa, vaipariityasyaa.api sa.mbhavaat | asattve tu kaara.na.m sannabaadhaka.m vaktavyam | baadhaka-mantare.na sarvabhaavaanaa.m sattvamanubhavasiddha.m prek.saavataa.m na tyaktumucita.m yata.h | syaadetat | paravij~neyaanaa.m sarvathaa paramaa.nuruupatayaa sthuulaadyaatmakatayaa.api vicaarayituma"sakyatvaadavastutvena svapnavadavidyaaruupatva.m svaniruupa.naak.samatva.m vaa.avidyaayaa.h svaruupam, svaniruupa.nak.samatvameva vidyaayaa.h svaruupa.m yata.h | bodhaatmavastunastu tadaikasvabhaavatayaa tadvyavasthaapakatvena svata.h siddherna tathaatvamidamasattvakaara.na.m sattaabaadhakamiti | tatra vicaara.h- puru.sapratibhaatmajanmaka.h pramaa.navi"se.sa.h | yadi ca puru.sapramaa.namavidyaa.apasmaaraakraantatayaa pratibhaavaikalyena bhaavasvabhaavaniruupa.naasaamarthyayuktam, kimetaavataa bhaavairaparaaddham, yena tenaabhaavaa asanta.h kathitaa.h | nahye.sa sthaa.noraparaadho yadenamandho na pa"syatiiti, puru.saaparaadhastu bhavati | vicaarayituma"sakyatvena ca bhaavaanaa.m tadvi.saya.h sa.m"sayo yukta.h, tatsaadhakabaadhakapramaa.naabhaavena tasya nyaayapraaptatvaat | na tvasattaani"scaya iti bhaavasvabhaavavicaare.na prav.rtte.h saadhu tadvicaara.h k.rta.h | sa.m"sayasyaiva gopaalaa"nganaabaalasthavirasthasyettha.m siddhaantitatvaat | na ca vicaarayitu.m "sakyatvameva bhaavaanaam, puurva.m j~naanakaa.n.da eva vistare.na vicaaritatvaaditi naato.api te.saamasatyatvam | nanuukta.m praak, brahmaiva satyam, asatyaastu bhedaa iti | siddhaartha-pratipaadakatvenaapi "srute.h pramaa.natvaat "srutita.h sadasadvyavastheti | yadyeva.m pramaa.natvaadatra "srutivaakyaanaamapi satyatve brahmaiva satyamityadvaitavirodha.h, pramaa.naprameyaadisattaanibandhanatvaadadvai-tasya | athaitaanyapi "srutivaakyaanyasatyaanyeve.syate, yadyevamapramaa.na-tvaaditthame.saa.m brahmasatyatvasiddhau bhedaasatyatve ca pramaa.naan-tara.m vaktavyam | nahyasatya.m pramaa.na.m bandhyaasutaj~naanamiva bhavati yata.h | pramaa.naantare caak.sepapratisamaadhaane puurvokte evetya-navasthiterna satyaadvaitasiddhi.h | paramaarthato bhedo.astyeveti kathamittha-madvaitasvabhaavaanyeva taaniiti kasya kva pramaa.naani, dvaitanibandhanatvaat pramaa.naprameyavyavasthite.h | satyametatparamaarthato.ayamavidyaaruupa eva pramaa.naadivyavahaara iti cet | nanu sa evaaya.m vicaaryate | pramaa.naa-naamasatyatvaade.so.api ni"scayo bhavato.apramaa | etacca yadavagata.m tadasatyameva dvicandraadivaditi | brahma.no.apyasatyatvaat sarvaabhaavo vedaartha.h saadhu niruupita.h praj~naa"saalibhi.h | nanvavidyaaruupaa.nyapi "srutivaakyaani vidyopaayabhuutaanyeveti, ida.m mugdha"srotriyaprataarakamucyate | pramaa.naanaamasatyatve sarva-metanmanoraajyatulyam | satyatve vaa dvaitapak.sa eva prakaa"sate | tadabhede hi sarvameveda.m brahmeti kastatra kasya ki.m kuryaadityasa"ngatam | bimba-sya na tatra bhraanti.h sambhavati | bhraantimapi svapnaadivij~naana.m sarva-maalambate bhraanta.m na svaatmani | aalambana.m ca bahisthitamanyathaa pratiiyamaana.m bhramavi.sayataamaapaadayati | yutpunarbodhaikasvabhaa-va.m vastu tadyathaiva caaksti tathaiva tata.h svasa.mvedyasya tatsvabhaavat-vaayogaat | tatsvabhaavatve vaa svasa.mvedyameveti svasa.mvedane bhraantya-sa.mbhavaadaatmabheda.h pratyeka.m paraatmaanumaat.rtayaa svasa.mveda-nena siddha.h satya eva | "srutirapyaaha tameva bhaantamanubhaati sarva.m tasya bhaasaa sarvamida.m vibhaati (ka.tho0 5|15; "sve0 u0 6|14; mu0 u0 2|2|10) iti | nanvitaretaraabhaavasiddhyapek.satvaad bhedasya bhaavavi.sayatvaacca pratyak.sasya katha.m bheda.h pratyak.sa.h ? taduktam - aahurvidhaat.r pratyak.sam (bra0 si0 2|1) iti | netaretaraabhaavasiddhyapek.saa bhedaikyam, tarhi siddhe bhede taditaretaraabhaavapratipatti.h, sarvaikye hi na kasyacit kuta"scidabhaava iti gha.taarthii pa.tadar"sanaat kimiti nivartate | pramaa.naa- pramaa.natadavibhaaga"sca na syaat, sattaamaatraavyabhicaaraat | sarvaj~naa-naamapratyak.sasiddho bheda eveti kathamasatyatva.m paa.thamaatre.na saadhyate | bhavatu satyam | tathaa.api brahmopaadaana.m hyetaditi "srutitas-tadupaadaana.m brahma bhavi.syatiiti | tarhyetadevaatrokta.m v.rttik.rtaa- kimarthamaak.sepa.h ? upaadaane.su liinaanaa.m punaraavartanam iti | atra cokto do.sa ityaaha - upaadaaneti || 49 || nanu ca aananda.m brahma.no ruupam iti "sruuyate, tena ca ruupe.na paraav.rttyayogaat | sthuularuupaparaavartane.api na talliinaanaa.m bhavi.syati paraav.rttido.sa ityaaha - vij~naanamaatramaananda.m vastu satya.m na tatra hi | naiva.mvidhamupaadaana.m d.r.s.ta.m tantvaadi suuraya.h || he suuraya.h pa.n.ditaa.h ! tatra brahma.ni vij~naana.m paramaarthato naasti, pa.taadyupaadaanaana.m tantvaadiinaamivopaadaanakaara.natvaat || 50 || katha.m tarhyetaa.h "srutaya ityaaha - bhuvanatve nivi.s.tasya tatsthitasyopapadyate | gu.natastatra sa.msthaanaa.m bhoginaa.m mukhyalak.sa.nam || tadvij~naanaruupatva.m tasya brahma.no bhuvananimitta.m bhogadaat.rtayaa pari.natasya gu.nata upacaarata.h kathyate na mukhyata.h, bhuvanasthabhokt.rvij~naanayogaat | ma~ncaa.h kro"santiitivad vij~naana.m brahma.no ruupamityupacaare.na "srutayo vyaakhyeyaa ityartha.h | yadaahu.h - tatreti | tatra bhuvanasthitaanaa.m bhoginaamaatmanaametanmukhyaruupa.m na brahma.na iti || 51 || tarhi tathaabhuutabhuvanapraaptiruupo.asmaaka.m mok.so bhavi.syatiityaaha - bhuvanasya vinaa"sitva.m d.r.s.tatvaat tadvinaa"sane | tadbhokt.R.naamapi bhavet tenai.saa na dhruvaa gati.h || 52 || bhuvanavinaa"saad d.r.s.to bhokt.rvinaa"sa iti so.apyadhruvo mok.sa.h || 52 || tadiyataa paramaatmalayapak.sa.m pratik.sipyaadhunaa kaivalyamok.sa.m pratik.sipati - gu.natattvordhvabhogyasya karma.no.anupalabdhita.h | kaivalyamapi saa.mkhyaanaa.m naiva yuktamasa.mk.sayaat || 53 || saa.mkhyaanaa.m muktau karmak.sayato bhokt.rtvaniv.rttyaatmaka.m yat kaivalya.m tadayuktam | kuta.h ? ityatraaha - asa.mk.sayaaditi | gu.natattvor-dhvabhogyasya karma.na iti sa.mbandha.h | yadyapi gu.nabhokt.rtva.m niv.rtta.m saa.mkhyamuktaanaam, tathaapi gu.natattvaadupari saa.mkhyaapari- d.r.s.taraagavidyaaditattvavi.sayaa.ni karmaa.nyak.sii.naaniiti tadbhokt.rtvama-niv.rttameva yata.h | katha.m te.saa.m karma.naa.m tadaa na k.saya ityaaha- anupalabdhita iti | upalabdhirbhoga.h | yaduktam- bhogo.asya vedanaa pu.msa.h iti | tadabhaavo.anupalabdhi.h | tata.h krame.noparyupari sthitatattvavi.sayaa.ni karmaa.ni bhoktavyaaniiti | na taavat tastaani bhuktaani yata ityartha.h | nanu j~naanaagni.h sarvakarmaa.ni bhasmasaat kurute.arjuna ( bha0 gii0 4|7) iti saa.mkhyaj~naanaat kathamak.sii.naani taanyucyante, gu.napuru.saan-tarakhyaatimaatraphala.m saa.mkhyaj~naanamiti tadupari karmak.sayasya ka.h prasa"nga.h | nanu gu.naniv.rttyaiva buddhyaadikara.naanaamapi niv.rtte.h katha.m te.aa.m kara.naurvinopabhoga.h | na tu gu.naprav.rtti.h kara.nasa.m-bandhaheturaatmanaam, api tu samatve sati karmaa.ni | yaduktam- karmata"sca "sariiraa.ni vi.sayaa.h kaara.naani ca (svaa0 32|13) iti | karmaa.ni coktaani taavat te.saa.m santiiti kaara.naanaamapyaniv.rtte.h | tatra bhokt.rtve "sa"nkaa - kevalataiveti | ki.m tarhi saa.mkhyaj~naanaat te.saa.m niv.rtam ? kimanyannivartyataa.m gu.na bhokt.rtvaniv.rttireveti || 53 || atra saa.mkhyavi"se.sad.r.s.tyaa para.h sarvakarmak.saya.m te.saa.m bhogena dar"sayati - karmaika.m janmak.rt sarva.m nopaadaanalaya"srute.h | indratvaadiphala.m vede.apyucyate tat p.rthak p.rthak || 54 || iha janmaprayaa.namadhye yatk.rta.m "subhaa"subhakarmajaata.m tatsarva.m pradhaanopasarjanabhaavenaavasthita.m prayaa.naabhivyakta.m yugapadeva samucchritamekameva janma karoti | na tu janmaantare phaladaa-naayaava"si.s.ta.m bhavati pratipaalayati | kriyaaruupatvaat karma.na aarabdha-kaaryasyaanupapattirityeka-bhavikakarmavaadina.h | tata"sca prak.rtajanma-naiva te.saa.m praaktanasarvakarma-k.sayo.anumito.abhinavakarmak.saya"sca j~naanaadinaa jaata.h | tadudbhuuto gu.natattvordhvabhogyakarmasantati.h | etanniraakaroti- neti | nai.sa niyama.h, kintu kaanicit karmaa.ni dvitiiyaadijanmakart.r.nyapi santi | kuta ityaaha- upaadaana iti | upaadaane prak.rtau karma.naa.m laya.h sa.mskaara-ruupe.naavasthaana.m "sruuyate yata.h | prak.rtau karmasa.mskaara sthita.h sarva iti | tatastu tatpaakakaalamaasaadya punarbhogaaya pravartata iti | na kevalamihaiva karma "sruuyate, yaavadvede.apiityaaha - indratvaadiphalamiti | vaajapeyena svaaraajyakaamo yajeta (aapa0 "srau0 18|1|1) iti svaraajyamindra-tva.m tatphala.m karma, aadigraha.naat svargaadiphala.m ni.siddhabrahmaha-tyaadi narakaphala.m ca "sruuyate | tat p.rthak p.rthagiti | janma karotiiti sa.mbandha.h, parasparaviruddhaphalaanaa.m yugapadekajanmakara.naasa.m- bhavaat | na ca naa"so.api karma.na ityava"sya.m janmaantaraphaladaanaaya taani pratipaadayantiityabhyupagantavyamityasa.mbhava evaibhavikakarma-vaadasya | taduktam - phalati yadi na sarva.m tat kadaacit tadaiva dhuruvama-paramabhukta.m karma"saastriiyamaaste ("slo0 vaa0, citraa0 26) iti | nanvetaavataa.a.arabdhakaarya.m karmaiva na sa.mbhavatiityuktam, ko.anyathaa etadaaha, kintu sarve.na dharmaadharmaatmakena puru.sakar-ma.naa svaphalaanugraahi.naa prak.rtisa.mskaara eva kaarya.h, tathaa d.r.s.ta-tvaat k.r.syaaderapi puru.savyaapaarasya | satu tenaapyaarabdha eva | sa.mskaa-rastvasau svaparipaakaapek.sa.h pratibandhakatiivrakarmaphalabhogak.sayaa-pek.sayaa kvacid vi"si.s.tabhuvanabhogak.sayaapek.sayaa viruddhakarmaphala-sahakaarisahaaya.h kevalo vaa kasmi"scijjanmani kadaacit taphala.m nik.sepa-miva puru.saaya daasyatiityasarvaj~nai.h karmavipaakavaicitrya.m naavadhaa-rayitu.m "sakyata iti janmaantaraphaladakarmasa.mbhavaaduktavadeva kevalitaiva saa.mkhyamuktaanaamiti || 54 || nanu yu.smadaagame.api kevalitvamaatmana.h "sruuyate, kathamityaaha- a"ngu.s.thamaatrabhuvane kaivalya.m sa.mbhavet pa"so.h | vij~naanayogasa.mnyaasairbhogaadvaa karma.na.h k.sayaat || 55 || a"ngu.s.thamaatraadisa.mj~nakanivaasasthaane kalaabhuvane vij~naa-nena maayaapuru.savivekavi.saye.na, yogena pratyaaharaadya"ngopak.rtena cittajayaatmanaa, maayaavivekaphalena sa.mnyaasena vaa karma.na.h sarva- mii"svaraayaitaditii"svaraarpitasarvakarma.nastatphalavi.saye.na bhogenaiva vaa sarvakarmak.sayaat sarvathaa bhokt.rtvaniv.rttinimitta.m kaivalya.m sa.mbhavati tatraiva, na tu bhavaduktaaviti || 55 || nanu tadeva kaivalyamasmaaka.m mok.so bhavi.syatiityaaha- jaata.m muktyarthamaatmaayamitthamaatmalaya.h phalam | upaadaane layasyaiva d.rkkriyaagu.nasa.mk.sayaat || 56 || yattadapi kaivalya.m muktiri.s.taa, tadapi hi malasadbhaavaadaatmana.h pratyuta akalaavasthaavat ki~ncijj~natvakart.rtvayorapyabhaavaat phalamaat-manaa"sa eva bhavataamapi gu.nopaadaanaavyaktalayo mok.so yata.h || 56 || eva.m saa.mkhyapak.samapyaabhaasyopasa.mhartu.m sarvaan pratyaaha- muu.dhaanaa.m jye.s.thamallaaste ye.saa.m svaatmaa.api na"syati | j~naat.R.naa.m pa.n.dita.mmanyaa.h "sikhaasa.mkraantivaadina.h || 57 || ta ete sarvavaadino muu.dhapradhaanaa.h "sreyor.arthibhirduuratara.m parihaaryaa.h, ye.saama"sreyasyevaatmanaa"se tatsad.r"se vaa para"sreyo-buddhi.h, apuru.saarthabhuuta.h sarve.saa.m mok.sa ityartha.h | tathaahi - j~naaturj~neyasya (mata"ngapaarame"svarav.rttau (vi0 5|60-61) asmaabhiranyatra ityuktvoddh.rtametadvacana.m "sivayogasaare (p.r0 33) tadukta.m mantravaarttika.tiikaayaamityeva.m smaryata iti tatrasthaa (p.r0 125) 19 sa.mkhyaakaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) vaa j~napterabhaavaat sarvavaadi-naam | aatmanaa"sasamo mok.so j~natvavyaktau paratra tu || iti | nanu sa.mkraantivaadinaa.m naatmanaa"so vimuktaavityaaha- j~naat.r.naa.m pa.n.dita.mmanyaa iti "sikhaa "sakti.h, tatsa.mkraantivaadino muktaava-pa.n.ditaa eva, yato naasmaat prasa"ngaanmucyata ityuktam- "sambhureva hi tatraapi sarva.m veti karoti ca ("slo0 29) iti || 57 || yadyeva.m sarve.saameva mok.sa"saastraa.naa.m muktavad baadhitatvaat parasparavirodhaacca ki.m praamaa.nyam ? eva.m netyaaha - vastunyuunatvamanye.saa.m raagaaduurdhvamabhaa.sa.naat | tena maayaanatiitatvaajj~naataara.h sadmasu sthitaa.h || 58 || nahi sarve.na pramaa.nena sarvaarthena bhavitavyamityalpaarthaprakaa-"sakatvena pratyak.saadivadevaanyaanyapi pramaa.naanyeva | katha.m svalpaarthadar"sitvame.saamityaaha- raagaaduurdhvamabhaa.sa.naaditi | raagavidyaaditattvajaata.m ca taduurdhvaprakriyaa gu.naadibhyastaduurdhva.m cita.h | uurdhva"sabdasamaanaartho.ayamuurdhva"sabda.h | tasya raagaaduurdhva.m samastatattvajaatasyaanukternyuunadar"sitva.m te.saam | yadyevamaagamaantarai.h ki.m praapyata ityaaha - tena maayaanatiitatvaaditi | yena raagaaduurdhva.m tairna d.r.s.ta.m tena maayaatatvaadadhaste j~naataaro dar"sanaantaramuktaastattvabhuvanaskandhe.su liinaa.h | kasya kasmin laya iti cet, tadetad dar"sitamaagamapraamaa.nyopanyaase || 58 || svena j~naanakaa.n.de upasa.mhartumaaha - ityeva.m vaadigiitaani phalaanyuktaani le"sata.h | tatsaadhane.su "si.syaa.naamaprav.rttiphala.m prati || 51 || iti sadyojyoti.h"sivaacaaryak.rtaa paramok.saniraasakaarikaa samaaptaa || sarvavaadisiddhaani phalaani muktilak.sa.naanyeva sa.mk.sepe.noktaani | kimartha.m pratyuktamiti cedetaduktam | phalasaadhana.m "saastramanava-dhaarya nik.r.s.taphale pravartanta iti "sreyo.arthibhirevaa.ayogavyavacchede-naatraiva pravartaniiyam | asmaaddhi pararuupa.m ni.h"sreyasa.m sa.mpaadyata iti | etadrauravav.rttik.rnmatadhiyaa diik.saakramaat kaarikaa.h sarvaanyaagamamok.saduu.sa.nagataa gaambhiiryato naiva yaa.h || svalpaj~nairavagaahitaa.h kila yatastadraamaka.n.thastvima.m tannaaraaya.naka.n.thasuunurakarodaasaa.m viveka.m sphu.tam || iti"sriimadbha.t.tanaaraaya.naka.n.thaatmaja"sriibha.t.taraamaka.n.tha-viracitaa paramok.saniraasakaarikaav.rtti.h samaaptaa ||