################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## paramokSanirAsakArikA ## ## From the ASTaprakaraNam edited by kRSNa zAstrI ## ## First published in DevasAlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Harvard-Kyoto transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## paramokSanirAsakArikA sadyojyotiHzivAcAryapraNItA bhaTTarAmakaNThakRtavyAkhyAsahitA yAM sAMkhyayogavidvAMso gatiM mohAt prapedire | vedAntajJAnavidvAMso gatimicchanti vaidikIm || pAJcarAtraratA ye ca ye ca yogimahezvarAH | pramANAgneyakartRtvavizikhAmalakArakAH || pravadanti malAsiddhA ye cAnye mokSavAdinaH | iti rauravasUtram tadiyatA zivahastasya prAdhAnyaM pratipAdyAdhunA dIkSA-phalasya pramANasya tAvad vyatirekeNa samAnAsamAnatantrAntaragI-tAni phalAni darzayituM yAM sAMkhyayogavidvAMsa ityAdeH sArdhasUtradvayasya kArikAbhirarthamAha – satsaMskArasya yasyedamaGgajAtaM nirUpitam | tatphalavyatirekAya yaduktaM phalavarNanam || 1 || yasya zivahastAdInyaGgAni dattapUrvANi, tasya saMskArasyA- yogAnyayogavyavacchedenApavargakAraNatvataH saditi vizeSitasya dIkSAkhyasya yatphalaM vakSyamANamazeSabandhanivRttau svaguNasarvajJatvAdyabhivyaktiH, tadbhedena tantrAntaragItAni phalAni varNyante | phalabhedakathanaprayojanaM vakSyatyupasaMhAre – tatsAdhaneSu (zlo0 59) ityAdinA || 1 || tatra krameNa tAnuddizati – kaivalyaM sattvasaMbhogo vilayaH paramAtmani | avyAkRtAdiSvarvAktvaM laya eva vikAriSu || 2 || guNatrayalakSaNaprakRtisambandho hyakevalatAheturAtmanaH | sa ca na sambandhamAtram, tayorvyApakatvAdAtmanaH kaivalyAvasthAyA-mapi tasya bhAvAt tathAtvAnupapatteH | api tu bhoktRbhogyarUpo'nAdis-tadavivekapratipattyAtmakaH, pratyayAvivekarUpatvAd bhoktRbhAvasya | yadAhuH – pratyayAviveko bhogaH iti | prakRtirhyAtmAnaM bhogyatvena samarpayantyapi puMsastamaHsAmarthyopArjitaklezabhUtAvidyAsmitA-dizaktiyogena tathA samarpayantI vidagdhavezyAvanna yathA tadvikArazeSeSu tasya heyatvabuddhirupajAyate, anyathA tadatiriktabandhAsiddherbhogAyogAt | saMskArAbhAvaprasaGgAt | sa eva ca saMskAraH kaivalyaprati-pakSabhUtaH procyate | yadA tvAtmajJAnAd yogAdvA tasmAt puMsaH svarUpeNa bhAsvareNAnanyarUSitena vivekaH prakAzate, tadAnIM tenAvivekasya pratipakSatayaivApadhvaMsitatvAt tadAtmakasyApi prasArasya taM pratyanudayAt sarvAtmanA prakRterbhogyatvanivRttau tasya paraM kaivalyaM muktiriti tacchAstravitpravarAH | phalAntaramAha – sattvasaMbhoga ityAdinA | anAdireva prakRti-saMbandhaH | puruSo bhoktRtayA sarvairabhyupagataH | na ca tadbhoktRtva-maupAdhikam, tasya tathAtve hi tasya na tat syAt, anyakRtasya dharmasya nityakarmavyatikarAyogAt, vyatikare vA nAsau bhokteti kasya bandho mokSo veti bhoktRtvaM svabhAvAtmakameSTavyam | na cAnAdernitya-svabhAvasya vinAzo yuktaH, kevale puruSe'pi tathAbhAvaprasaGgato vainAzikatvaprApteH | tadvinAzAsaMbhavAdeva ca muktAvapi bhoktR-bhogyasaMbandhaH puMprakRtyoreSTavyaH | kevalaM cAnAdikarma-daurAtmyataH prAg duHkhamohAntaritasukhalayarUpikA prakRtistasya bhogyA'bhUt | yatpunastatkAraNabhUtasarvakarmapratyastatvam, yato muktau zuddhanirantarAnatizayAnavacchinnasattvAtmasukharUpo'sau bhogya iti tatprAptAH kila sattvabhujaH procyanta iti tadAgamavidAM pIThabandhaH | vilayaH paramAtmanIti zAstrAntaraphalam | sarvaM khalvidaM brahma (chA0 u0 3 | 14 | 1)neha nAnAsti kiJcana (kaTho0 4 | 16; bR0 u0 4 | 4 | 19) iti zrutilakSaNAt siddhArthaviSayalabdhaprAmANyAdapauruSeya-tayA tadanyAgamebhyaH prabalatararUpAdAgamAt pratipannasya paramAnandAdyanekatadAgamagItaguNasvabhAvasya pramANAntarA- gocarAnavacchinnacidbrahmaNaH satyatayA tadanyeSAM ca bhedarUpA- NAmavidyAdinirmANaikasAratvenAsatyatayA'vagatiH | tata eva ta AhuH– AtmA yataH prasiddhaM ca kavayo'sya pracakSate iti | na cAsyAvagamasya bhedasattApramANabhUtapratyakSAdibAdhe agninA siJcedityAderivAprAmANyamAzaGkanIyam, bhedasyetaretarAbhAva-prasiddhivyapekSatvena vastumAtragrAhipratyakSaviSayatvAsiddheH, zazaviSANavadavidyAmAtrakalpitatvenAsatyatvAt | taduktam – AhurvidhAtR pratyakSam (bra0 si0 2 |1) iti | evaM ca sati jIvAtmanAmapi svataHpramANasiddhaproktasatyabhUtaparamAtmasAratve'pyavidyA-kaluSitatvena bhrAntatvAt prasuptapuruSasAdhAraNAnAmiva svapnAnu-bhavavRttInAM tAttvikaprabodhAnudayatastadrUpAnupajJAtabodhakaH saMsArAbhidhAnabhedakaprapaJcaH svarUpatoanidamprathamaH | kadAcittu– AtmA jJAtavyaH ityAdizAstragItakrameNa prodbalatara- jJAnaprAptitastatpratipakSabhUtabhrAntikAraNapronmUlanena tiraskRtAkhilabhrAntiH paramAtmabodhaH suptaprabuddhasyeva svarUpa-mAtrapratiSTho jIvAtmanaH pUrvapravAhavilayarUpo bhavatIti | saiva parA muktiriti keSAJcid grahaH | nanvatra vRttikartuH pariNativedAntamatirevoddezyatayA'bhimatA na mAyAvAdamatiH | saiva upAdAnatvasaMsiddhiH (zlo0 49) iti vakSyamANadUSaNAnusAriNI | satyaM tadanusAriNI | kintu naiSA vedAnteSvadhyAtmavitpravarairmukhyatvena gIyate | na cAtra zrutayo'nu-rUpAH | saiva ca yathA dUSaNAnusAriNI tathAtraiva vakSyamaH | avyAkRtAdiSvityAgamAntaraphaloddezaH | yatra tiSThantyaNI-yAMsaH kSetrajJAH karmabhiH saha | tadavyAkRtamucyate | kutra tiSThanti ? atra kecidAhuH – iha yathA mRdanviteSu ghaTAdiSu mRtkAryatvadarzanAd bhavadbhiH sukhAdyanviteSvapi kAryakAraNAdiSu sukhAdirUpapradhAnakAraNatvamiSyate, tathaivAt-manAM pradhAnasya ca bhede'pyekasadanvayasaMbhavAdekakAraNatva-miSyatAm | atra vA tanmA bhUditi vizeSAbhAvAt teSAM yatkAraNaM sA parA prakRtirmahAvibhUtyabhidhAnA, jaDA jaDakAraNatvAt | saiva sAkSAdIzvaralakSaNena cAturAtmyenAnIzvarakSetrajJAtmanA jaDAtmakA'vidyArUpeNa ca pariNamate | vidyA tu buddhimanobhUtA avizeSAt tanmAtratayA bhUtAvizeSAcca bhUtatayA bhUtAnIndri-yatvenetyevaMkrameNa saiva tathA tathA pariNamata iti paratvaM tasyAH | tadAhuH– bhagavAn vAsudevaH parA prakRtirjyAyasI vibhUtirbhUtireva ca | sa svayaM bhavati bhUto bhAvItyevamaNIyastayA avyApakavyApa-katvena tatraiva kAryatvAt kSetrajJAstiSThantIti tata evopAdAnakAra-NAd vikRtidharmakAdavidyAkarmAnubandhena jIvAtmanAM sambhavAt | tatkSayataH samupazAntakAryabhedarUpe tasmin paramakAraNAtmani teSAM vilayaH paraM zreya iti keSAJcid durabhyupagamaH | avyAkRtA-diSvityAdigrahaNAt prakRtilayavAdino'rvAktvato ye'vasthitAstvahaG-kArAdilayavAdinastauSTikAH | taduktam – AdhyAtmikyazcatasraH prakRtyupAdAnakAlabhAgyAkhyAH | bAhyA viSayoparamAt paJca nava tuSTayo'bhihitAH || (sAM0 kA0 50) iti || 2 || mahAgaNo mahezasya tvakartA sarvavedyavit | kartRtve'pi prayojyatvaM samatvaM tejasAMnidheH || 3 || phalAntaraM sAlokyasAmIpyAdiprAptiH | yaduktaM pauSkare – anyAbhiriha dIkSAbhirnanirvANamavApyate | gANapatyapadaM tAbhiH iti | etadeva ca yogipadena sUtrakRtA nirdiSTam | akartA sarvavedyaviditi darzanAntaraphalam | paramezvare tAvat karmakartRtvaM tanukaraNa-bhuvanAdikAryAnyathAnupapattyA pratipAditam | etasminnavasthite-'dhunA muktapuruSe kartRtvasiddhau na kAryAnyathAnupapattirbhavati | atha Izvaravanmuktatvena kartRtvasiddhiH, tadayuktam, Izvarasya mukta-tvAsiddheradRSTAntatvAt | baddho hi mucyata iti Izvarasiddhayorane-nAMzenAtyantavaisAdRzyam | yathAha vyAsAkSiNyAM tatrabhavAna- vadhUtaH – paramazivaH siddhAn pratyuparatAdhikAro'pyanyeSvanupa-ratAdhikAraH | siddhaH punarekAntena sarvat evoparatAdhikAra iti bhedaH iti | na ca prAgapi puMsaH kartRtvamityAhuH, kintu prakRtereva tat sAMkhyapakSavaditi muktau kartRtvasya pramANAbhAvAdakartRtvameva | jJAnaM tu puMsaH svAbhAvikaM prAganubhavataH siddham | tattu muktAvAvaraNAbhAvena sarvaviSayaM bhavatItyakartA sarvavedyavin-mukta iti tadAgamavidaH | ta eva hRdayapramANAdigranthakartRtvenAtra sUtrakRtA pramANakartRtvapadenopakSiptAH | kartRtve'pi prayojyatvamityAgamAntaram | ayamarthaH – jJAtRtva-vat kartRtvamapi puMsaH svabhAva eva | na tu prakRteH kartRtvaM yuktam, kAraNatvAt tasyAH | anyaddhi kAraNatvaM svarUpAnyathAbhAva-rUpaM jaDavastuSu svabhAvatayaiva pariNAmitvAdyavyabhicAri kSIra- dadhyAdiSvadhyakSasiddham | anyacca kartRtvaM hitAhitaprAptityAga-phalalipsayA sarvAnyakArakapravRttinivRttikAraNatvena svAtantryAtma-kaM zivatvAvyabhicAri svasaMvedanasiddhamiti vakSyAmo mantravArtti-ke | anumAnenApyAtmanAM kartRtvaM sAdhitameva tattvasaMgrahAdau vRttikRtA | nanu kartRtve satyAtmanAM spandAtmakatvena pariNAmitA ? na, kartRtvasya spandAtmakatvAsiddheH | kriyA hi spandaH | na ca kriyArUpatvaM kartuH kartRtvam, kartrantarakalpanAyAma-navasthAprasaGgAt | api tu tatra hetutayaiva, tatsAmarthyenaiva kAryakaraNaspandadRSTeriti | jaDavyApakakriyAtmakaspandaH kathaM caitanyavyApakatvAvyabhicAriNi kartari bhavet | na ca spandAtmakataiva kArakatvam, api tu viziSTazaktiyogaH, ayaskAntAdInAmivetyukta- masmAbhiranyatra | jaDaspandakriyAyAM yA zaktiH sA kartRtA cito vyApte spandarUpeNa siddhA'yaskAntavat svata iti | tacca kartRtvaM teSAmanAdyevezvaraprayojyatayA siddham | anAdezca vinAzo na saMbhavatIti muktAH zivAH sarvajJAH sarvakartAraH paramazivena prayojyA eveti tannItijJAH | samatvaM tejasAMnidheriti darzanAntaraphalam | AdityAgnyAdisa-matA tattadAgameSu mahopaniSadAdiSu zrUyate yataH, AgneyakartRtvena caite sUtrakRtA nirdiSTAH || 3 || AdhikyaM paramezAnAnnirmalatvaM ca kevalam | siddha eva hi kartRtvamaudAsInyaM mahezvare || 4 || phalAntaram – paramezasya layAdhikArAbhyupagamenAdhikArA-dibandhayogataH pazutvasyAnapAyAt | yadAhuH – anugrahatirobhAvau dvau pAzau tu sadAzive iti, pazUrAdyaH sadAzivaH iti ca | vinivRtta-samastabandhanAt tiraskRtalayAdyavasthAdhikArAt sarvathaivAnupAdheH siddhAtmanaH prakRSTataro nyUnabhAva iti | anye tu pAtaJjalamuktirupa- kSipteti kathayanti | teSAM pUrvameva kaivalyapadena sAMkhyamuktivat sApyupAtteti paunaruktyamanivAryam | na hi tayormuktau bhedaH, prakRtiviyogarUpatvAdubhayatrApi tasyAH | ata evAhUH – ekaM sAMkhyaM ca yogaM ca (bha0 gI0 5 | 5) iti | kintupAyabhedaH – ekatra hi jJAnaM tadupAyaH, aparatra tvabhyAsa ityalaM vistareNeti | etadeva cAdhikyaM sUtrakRtA mahezvarapadenoktam | nirmalatvaM ca kevalamiti malanivRttimAtrameva mokSaH, na tu sarvajJatvAdyabhivyaktirapi, prAganabhivyaktatatsadbhAve pramANAbhAvAt | sato hyabhivyaktirityA-zayaH | siddha eva hi kartRtvamaudAsInyaM mahezvara iti | yadAha sUtrakRt – vizikhAmalakArakAH iti | paramezvaro hi pArArthyena jagatkaraNAya pravRttaH | sarvakartRtvapadaprAptAvasthaM svAtma-tulyaM siddhamavalokya tatkAlamevAtmanaH kartRtvaM vibhinnamitya-nekakartRsaMbhavena samastakRtyAniyamaprasaGgadoSataH pratyuta parArthAnirvAhakAraNamevAvagamya tadupasaMhRtyodAsInaH svAtmanA bhavati | siddhaH punaH parArthanirvAhamanAsthayezvare-Noktamavabudhya sarvakartrA ca vinA sarvaparArthasaMpattimAkalayya karuNayaiva sarvakartRtvapadamavalambata iti pravAhanityezvaravAdinaH || 4 || satkAryakaraNopetastArakAbhuvane sthitaH | jJAnakartRtvayornAzaH sarvanAzastathAparaH || 5 || anAdireva puruSaH kAryakaraNaiH pravAhataH saMsarati saMbaddhaH | tatrAnAdervinAzAyogena muktau kAryakaraNAbhAve pramANAsaMbhavAt kevalaM saMsAraparidRSTakarmanibandhana-duHkhazarIrendriyanivRttau prakRSTatarakAryakaraNalAbhatastArakA-bhuvane nakSatramArge'vasthAnamAtmanAM mokSa iti keSAJcid durabhisandhiH | jJAnakartRtvayornAza iti | muktau buddherabhAvAdi- cchAprayatnayorabhAve kartRtvanAzaH, buddhyAdInAM(nAma)bhA-vazca navAnAmAtmaguNAnAM(nAma)bhAvAt | yadAhuH – buddhisukhaduHkhecchAdveSaprayatnasaMskAra-dharmAdharmANAM navAnAmatyantaM vimokSo'pavargaH iti | sarvanAzastathApara iti grAhakaikarUpatvAccaitanyasya grAhakatvasya ca grAhyApekSayA'vastitergrAhyasya cANusthUlAdivikalpaiH sarvathA saMbhavAbhAvenAvasturUpatvAt tadapekSasyApi grAhakatvasya bhrAntatve sati bAdhajJAnodayamAtreNaiva dhvaMsa iti pradIpanIrvANavAdina iti | anyaistu bhUtebhya eva vijJAnamutpadyate, tAnyevAnuvinazyatIti zarIravinAzAdeva sarvanAza ityevamayaM pakSo'bhyupagato jADyAditi || 5 || evaM ca tantrAntaraprasiddhaM phalaM pradarzyopasaMharati – svamatairvAdibhistvevaM vimuktiH parikalpitA | dRSTA naiva hi mohAndhaiH sadIzvarasamAnatA || 6 || taistairmohAndhairavidyAkrAntacinnayanaiH satyabhUtaparame-zvarasamatAlakSaNaM patizAstraikagamyamuktilakSaNaM phalaM na dRSTam | atastairevaM vidhA muktiH svakalpanAbhiH kalpiteti || 6 || idAnIM samAnatAntrikAn pratyAha – samatA ca samutpattisaMkrAntyAvezapakSataH | abhivyaktiH parA gItA buddhivAcAmagocarA || 7 || sarvajJatvAdiguNAbhivyaktirUpaparamezvarasamatA parA prakRSTA gItA | kutaH paretyAha– samutpattisaMkrAntAvezapakSata iti | pazvavasthAyAM sarvajJatvAdidharmAsattvAnmuktau ca paramezvara-samatvazrutyanyathAnupapattyA pazvAtmanyapUrva eva tadA sarvajJatvAdiguNaH paramezvarasama utpadyata ityutpattisamatApakSaH kaizcidabhyupagataH | tathA parairapi paTAdau kastUrikAmodavattatra paramezvaraguNaH saMkrAmati muktAviti samastasaMkrAntipakSaH pratipannaH | etena zikhAsaMkrAntivAdinaH pAzupatAH sUtrakRtA vizikhAkArakatvenoktAH | anyaistu tadA paramezvaraguNaiH svAzrayas-thaireva siddhaH samAvizyate grahairiva puruSa ityAvezapakSaH | etebhya IzvarasamatApakSAntarebhya iyamabhivyaktisamatA vakSyamANA buddhivAcAmagocaratvAt parA || 7 || evaM tantrAntaraphalAni nirdizyArthakrameNa pratikSipati – sattvabhuk tArakAvAsI dvayametad vinazvaram | bhoktA bhuvanavAsI ca dRSTo loke vinazvaraH || 8 || sattvabhuk tArakAvAsItyetaddvayamapi phalaM vinazvaram, bhokturbhuvanavAsinazca devadattAdervinAzo dRSTaH | nanu bhoktRtvaM jJAtRtvameva puruSasvabhAvo'trAkarmaphalaM kathaM vinazyatItyuktam ? yadyevaM sarvajJa eva tadA puruSo bhavet, na sattvamAtrajJaH, vizeSahetvAbhAvAdityasmaddarzanameva bhavatu | nanvastvevam, bhuvanavAsinastu pravAhAnAdibhirbhuvanAdibhiH saMbandhaH kathaM nivartate | ata eva pravAhAnAditvAt karmabhistattat-phalairvA dUTasthanityasvabhAvo'nivartya iti paramArthaH || 8 || gaNendrAgnisamau preryAvasampUrNamanorathau | akartA cAkRtArtho hi tadvanneze samo yataH || 9 || atra mahAgaNo mahezasya, samatvaM tejasAMnidheH (zlo0 3) ityetayoH pakSayoH parAkRtiH | gaNendrasamasya tAvaduparitanapada-sadbhAvenaiva tatprAptikAmanAntarayogato'saMpUrNamanorathateti kathaM muktiH | evamagnyAdityasamatvayorapi draSTavyam | athAsma-dAdyapratyakSo'nya eva sarvajJaH sarvakartA ca vahnyAdityAdirucyate, yadyevaM tatsamatvaM muktirityasmaddarzanamevetyadoSaH | akartA cetyanena akartA sarvavedyavit, kartRtve'pi prayojyatvam (zlo0 3) ityetau pakSAvapodyete | tadvaditi | yadvad gaNendrAgnisamAvaparipUrNamano-rathAvuktau, tadvadetAvapi paramezvarasamakartRkatvapadAprAptihetos-tadabhilASayogAdaparipUrNamanorathatvAt sarvajJAvapyamuktau | svarUpAvaptireva hi mokSaH | kartRtvamapi jJAtRtvavat puMsaH svabhAva evetyuktam, atastadanavAptau kathaM muktiH | astvevam, mantrezvaraprayojyatvamanAdyAtmanAM kathaM kadA vyAvartate bandhanimittatvAt kalAdivaditi tadanivRttestvasAvapi vidyezvaravat preryatvAdamukta eveti || 9 || AdhikyaM paramezAnAt (zlo0 4 ) iti pakSamAbhAsayati – Adhikye sAdhanAsattvamasaMsthA ca dvimArgataH | praryatvaM paramezAne nir?nimittamathA''patet || 10 || sAdhanAsattvaM pramANAbhAvaH | nahi sarvajJatvasarvakartRtva- rUpanirmalaprakRSTatarasvaguNavyaktipratilambhataH kadAcidAtmanA-madhikAvasthA pramANairUpapadyate, yatprAptAvIzvarAdhikyaM muktau varNyate | nanUktamIzvarasya layAdyavasthAsamAvezena siddhaM nyUnatvamiti | atha ko'yamavasthAsamAvezaH ? yadi vastvantaram, tanneSyate, ekatvAd devatAyAH | katham ? dharmapariNati-sthApyAcaitanyadoSeNa pUrvaM niSiddhA niSetsyate ca | atha vivartaH, so'pi na , asatyatvAt | tadrUpatAsya kutaH | kevalaM kriyAzaktiH kartaryavyatirekeNa kartaryavAvasthitA zivapadaM samuddIpayantI layAdipadavAcyatvopAdhibhAvaM tatra pratipadyate | saiva yadA kAryasaMpAdanapravRttA'navApta kAryavikRtistadA sadAzivapadapra-kAzikA bhogAdizabdavAcyatAyAM kAraNIbhavati | yadA khalvavAptakAryagrAmA adhikArapadaprabodhkA, tadezvarAdipadapra-vRttau hetutAM bhajatIti kriyAzaktereva tattatkAryopAdhibhedAlambana-mAtreNaivAtra bhedavyavahAraH | na vastubhedaH, vivartapariNAma-pakSayoratyantAsaMbhavAditi guravaH sacchAstravivekanipuNAH | yadAhuH – mUrtistadvAMzceti hi lezAduktizca zaktizaktimatoH (ta0 saM0 50) | ata eva paJcasrotaso'pyasya zAstrasyaikatvAnna devatAyA bhedaH, api tu sRSTisthityAdipaJcakRtyabhedenopAsyamAnasya tadAkAramAtrasyaiva | anyathA kaulamahAvratAderivAtra zAstrabhedaprasaGgAdekatvazrutibhirvirodhaH | evaM ca siddhasya proktalayAdyavasthAnAbhyupagame kartRtvAdRSTeH pratyuta IzvarAnnyUnatvamabhihitaM syAnnAdhikyam | athezvarasyApi yatparamezvaratvaM nirupAdhijyotIrUpA sarvajJatvAdizaktiH yadAhuH – yayA vinA na sarvajJaH so'pi tasyai namo'stu te iti, tatprakRSTataraM paramezvarasthAnAt siddhaprApyamabhyupagamyata iti, tadayuktam, zaktizaktimatorbhe-dAsiddhervyapadezasya bhedasya kalpitatvAt | sarvajJatvAdizakterive-zvaratvasyApi tadrUpatvAnnAnyonyatA yuktetyabhinnasvabhAvaH zAbdastu bhedo na bAdhyate | tena ca tato'rthasthitiH | zakterapi yacchakta-tvaM tasyApi yaH prakarSaH, tasyApi prakRSTatarAvasthA muktirityevaM taratamAdipratipAdyaprakarSabhedAvyavasthiteranavasthitireva muktau bhavet | kalpitavyapadezamAtrabhedasya na kacidapyaprasRtiH | tasmAdI-zvarasamataiva muktAvabhyupagantavyA, na tvAdhikyam | anugrahatiro-bhAvakartRtvaM kartRtvavizeSAtmakatvAnna pAzAtmakam, anaupAdhi-katvAt | yadapi pazutvamuktaM bhavatA, tadAbhimAnikabhedakalpanayA zaktyantaraprakAzapratipAdanaphalaM yogapIThasaMsthitAyeti mantra-bhASyapratipAditabhagavatsadAzivapIThabhAvavat sakalazAstraparyA-locanayopacAradRzA vyAkhyeyam, na tu padamAtrArthapratipattau graho balavadvidheyaH | ityalamanupAsitagurubhiH svakalpanotthApitazAstrArthazAlibhiH saha vivAdena | yadvA pazurAdyaH sadAziva iti saMskAryasadAzivAbhiprAye-NAnupacArata eva | tathA hi – dIkSAyAM vidyAtattvAduddhRtasya krameNa malakSapaNapUrvaM kriyAzaktyAtmazivatvAbhivyaktiH sthUlasUkSmaparabhedena kriyamANA'nekavidyezvarAvasthAsvarU-pAbhivyaktirvastuto bhinnA bhinnasyezvarasadAzivazivarUpasya tattva-trayasya prAptiheturbhavatIti tasmin sadAzive preryatvAnivRtteH saMskAramAtravizeSatvena malasadbhAvAt pazutvamavyAvRttamevetya- nupacArAt pazuzabdapravRtteriti | etacca vakSyati vRttikAraH-dIkSayAnte hi kva saMbhavantItyAdinA | saMskArake tu sAdAzive paramArthataH zivAd bhedAsaMbhavena tathAtvamityupacAraH proktaH | doSAntaramapyasmin pakSa ityAha – asaMsthA ca dvimArgata iti | mArgadvayenAtrAnavasthAprasaGgazca | tatraikena mArgeNAha-praryatvamiti | atha tAvat paramezvarasya kAraNaM vinaiva siddhaprerya-tvaM paramezvaratva mApatatIti siddhasyaiva tadAdhikyena tadA parame-zvaratvAt, anyathA tadAdhikyAbhidhAnaM niSphalameva siddhasya syAt, yatastasyApi ca siddhezvarasya siddhAntaraprAptAvanIzvaratA, tasya tasyApItyevamanavasthitiH paramezvarasyetyarthaH || 10 || dvitIyena mArgeNAha – vyarthA ca bhavinAM ceyaM nimittaparikalpanA | vaimalyamAtreNa pazurna patiH kimasau bhavet || 11 || yeyaM mumukSUNAM bhavinAmIzvaro'haM syAmiti nimittatve- nezvaratvenAtmanaHparikalpanA saGkalpaH phalaparyantaH, sA vyarthA vigataprayojanA anavasthitA bhavet | na kazcit saMsAramuktyarthaM yateteti yAvat | adhunA nirmalatvaM ca kevalam (zlo0 4 ) iti pakSaM dUSayati – vaimalyamAtreNeti | pazoH kiJcijjJatvAt patyuzca sarvajJatvAdu-bhayavivekena nirmalasya nirmalatvenAnanubhUtajJAnazaktitayA cAbhyupagamAt kimasAvapuruSArtharUpo mokSaH pASANaprakhyo na kiJcit | ayamAzayaH – vakSyamANavajjJAtRsvabhAvatvAdevAtmanas-tadanabhyupagame tannAzadoSa eva, yadvakSyati – mUDhAnAM jyeSThamallAste yeSAM svAtmA vinazyati (zlo0 57) iti || 11 || siddha eva hi kartRtvam (zlo0 4) ityAdipakSaM pratikSipati – kimityakArako devaH kAraNAnIkabhItitaH | bahUnAM yugapanmukterdurnivArA sthitaiva sA || 12 || kArakatvaM hi prAk siddhAd bhagavato'bhUt | tatkimiti kena kAraNena puruSAntarasiddhau neSyate | pUrvapakSavAdI kAraNamAha- kAraNAnIkabhItita iti | kAraNAnAmanIkaH samUho'nekatvam, tasmAd-bhayaM tataH | tathAhi – siddhasya tAvat tadAnIM labdhacaritArthasarva-kartRtvato yadA kartRtvaM paramezvarasyApi tadA kartRtvaM vibhinna-mityanekakartRsaMbhavena navamidamastu purANamidamastviti sarganir-mANAdau vaizasaM syAt, tadbhItenaSyate | etatsiddhAntavAdyAha –bahUnAmiti | acintyatvAt kAraNasAmarthyasya yadA yugapad bahavo mucyante puruSAH, tadA teSAM pratyekaM caritArthasarvakartRtvayogena tulyatayA kartRtvAdavikalpaH syAt | anyataravyavasthAyAzcAsaMbhavAt samuccayena kartRtve sthitaiva sA sarganirmANAdivaizasyadAyikA | kAraNAnekatvato bhItiH | athAyaM vAdI lobharAgAdikAraNatvAt puMsAM matyanyathAbhAvasya tannizcitya muktau rAgAdyabhAvenA- nekasiddhiyogenApi matyanyathAbhAvena sarganirmANAdivaizasaM parihariSyati, tadasmanmatameva pratyavekSyatItyAzayazeSaH || 12 || idAnIM samAnatAntrikaphalAni dUSayati – athotpattAvanityatvamAvezenAsvatantratA | nodAharaNasadbhAvo guNasaMkrAntisAdhane || 13 || yairmuktAvizvarasamatA sarvajJatvAdiguNasAmyamutpadyate puMsa itISyate, tanmate utpattimadanityatvAdanityatvaM mukteriti | Aveza iti IzvaraguNAvezAnmuktiH | sAmyapakSe'pi bhUtAviSTasyeva puMso muktAvasvAtantryamevezvarasamateti | saMkrAntisamatApakSaM parAkaroti- nodAharaNasadbhAva iti | IzvaraguNA muktau saMkramanta iti guNasaMkrAntirnaiSA bhavatAM na tAvat pratyakSasiddhA, atIndriya-tvAt teSAm | athAnumAnAdityucyate, tadayuktam | guNasaMkrAnti-sAdhane'numAne nodAharaNasya dRSTAntasya sadbhAvo'sti yataH | na cAdRSTAntamanumAnaM pravartate, vyAptyasaMbhavAt || 13 || atra saMkrAntivAdI dRSTAntamAha – nanu svabodhasaMkrAntau dRSTaM zabdopadezanam | zAstre vijJAnasaMkrAntirvihitA sAdhakaM bhavet || 14 || svabodhasaMkrAntinimittaM gurUNAM ziSyasya viSaya upadezena dRSTaH | zAstre'pyasmin svAyambhuvAdAvAcAryAbhiSeke jJAnasaMkrAntiH zrUyate – adya saMkrAmito yo'yamadhikAro mayA tvayi | sa kartavyastvayA tAvad yAvat saMkramito'nyataH || (svA0 24 | 21) iti | sA tu guNasaMkrAntyanabhyupagame kathamupapadyata iti yuSmadAgamapratyakSAbhyAmatra dRSTAntaH siddha iti || 14 || siddhAntavAdyAha – vijJAnamupadezAttu tAdRganyat prajAyate | saMkrAntizabdasAdRzye tadguroryanna hIyate || 15 || upadezAnnimittAcchiSyabuddhau vijJAnAntaramanyadevAtyanta-sadRzatvAt saMkrAntamivotpadyate, na tu tasyaiva saMkrAntiH | kuta ityAha – taditi | tajjJAnaM yadyasmAd gurorna hIyate | saMkrAntipakSe hi ziSya eva jJAnasya saMkrAntergurAvabhAvaH syAt || 15 || zAstre'pi guruniyogAd guruvad vyAkhyAnAdau svAtantryameva saMkrAntipadasyArthaH | tathaivAcAryAbhiSekaprakaraNe guruNA svAyambhuvAdau pratipAdita iti nAtra saMkrAntiH siddhetyAha – gurorniyogataH zAstre svAtantryaM guruvad bhavet | saMkrAntivacanasyArthastatraiva guruNoditaH || 16 || atha kadAcicchrutismRtisiddhadRSTAntadArSTAntikabhrAntyA saMkrAntivAdI pratyavatiSThet, tadapi dRSTAntanyAyAtidezena nivartayitumAha – tadvat sAdhusamAkrozAt pApaM puNyaM prajAyate | kSIyate ca svakaM puNyaM viparyastau kSamAvati || 17 || tathA ca smRtiH – nindanAd dvijasAdhUnAM pApAnAmatha sevanAt | pApaM saMkramate puMsAM svapuNyamapayAti ca || iti | tathA – kSamAvati tvanAkrozAt puNyavadbhiH saha sthiteH | puNyaM saMkramate puMsAM pApaM yAti tato'nyataH || ityAdidRSTAntaH pUrvavat pratikSiptaH || 17 || yato'trApyapUrvayoH puNyapApayorutpattireva saMkrAntirityucya-te, na tu tayoreva saMkramaH, puNyArjanavidhInAM sahasthitimAtre-Naiva phalApahArato vaiyarthyaprasaGgAt, prAyazcittopadezAnarthakyA-ccetyAha- pApIyasAM ca saMsargAt pApamanyat prajAyate | tathA puNyavatAM puNyaM nAnyathA tadudIritam || 18 || nanu pradIpo vartyantarAdau dAhye saMkraman dRzyat iti saMkrAntivAdI dRSTAntAzaGkAM nivartayati – dIpAntarasamutpattiH pradIpAdindhanAntare | saMkrAntistasya naiveSTA buddhavaizeSikAdibhiH || 19 || atrApi pradIpazikhAmAtrAdatimahato vahnervanadAhAdAvutpatti-darzanAdapUrvotpattireva bauddhAdyupalakSitasarvavAdisiddhA, na tu tasya tAvanmAtrasya tadekadezasya vA saMkrAntirupapadyate | etena kastUrikAmodAdeH paTAdau saMkrAntibhramaH parAkAryaH || 19 || saMkrAntivAdI dRSTAntAntaramAha – gotvAdernanu saMkrAntirvyaktyantaravisarpiNI | sAdRzyaM yasya gotvAdi taM pratyetanna zobhate || 20 || tatkSaNajAtAyAM govyaktau tatsAmAnyasya tatkAlamevopa-labdhestatkSaNAt prAganupalabdhitastatrAsattvAd vyaktyantarAt saMkrAntyanabhyupagame tatsaMbandhAnupapattestvavazyaM saMkrAntireSTavyeti siddhAntavAdI pratikSipati sAdazyaM yasyeti | nAsmAkaM sAmAnyasaMkrAntiH siddhA, vyaktivyatiriktasAmAnyasyA-nabhyupagamAt sAMkhyavad vyaktitvenaikAvayasAdRzyasya sAmAnya-rUpatvAt, tatkSaNajAtagopiNDasya saMkrAntyAzaGkAsaMbhavAt, atra vyaktitaH piNDAntarasya sAdRzyasya jAtatvena tathAtvA'yogAt || 20 || sAmAnyAntarAsattayaiva saMsRtirityuktam, taM pratyetaducya-mAnaM na zobhata iti vyaktivyatiriktasAmAnyavAdyabhiprAyeNAha – svAzrayavyApakaM bhede'pyAzraye vyajyate hi tat | visarpaNaM na yasyeSTaM tasya saMkramaNaM kutaH || 21 || sarvagatasAmAnyapakSe saMkrAntyAzaGkAsaMbhavAdatra vyaktigatasAmAnyamevAzrityAha – bhede'pIti | tatkSaNe jAte bhinne-'pyAzraye vyajyate | tadvyaktivyajyatvAt sAmAnyasya vyaktInAM ca tadvyaJjakaikasvabhAvatvAnna tvanyatastasya saMkrAntiH | hetvantaramAha – visarpaNamiti || 21 || amUrtasya ca saMkrAntau na loko na parIkSakaH | niSkriyatvenAmUrtatvena ca sAmAnyasya tairabhyupagamAt kutaH saMkramaNayogyatA ? nahyetallokasiddhaM vidvatsiddhaM veti || adhunA pradIpasAmAnyayoH saMkrAntimabhyupagamyAha – guNatvaM na ca sAmAnye na dIpe tad vRthoditam || 22 || ayamarthaH – saMkrAntivAdinA tatsiddhyarthaM guNasaMkrAnti-dRSTAntAya prayatanIyam | sAmAnyasya dIpasya ca saMkrAntisiddhA-vapi tayoraguNarUpatvAt tatrAdRSTAntateti tadvarNanamatiniSphalameva || 22 || dRSTAntAntaraM pratikSipati – kedAravArisaMkrAntirdravyatvAdupapadyate | dravya eva hi sA zaktiruktA siddhakRpANavat || 23 || kedArAbhidhAnasya tIrthapAnIyasya tadupayoktRpuruSasahabhuji puruSAntare dravyatvAt saMkrAntirabhyugamyata eva | nidarzanamAha – siddhakRpANavaditi | siddhakhaGgo hi siddhAdatidUradezasthito'pi tadabhoyogAt taddhastameva saMkrAmati, acintyA dravyazaktayo yata ityarthaH | ata eva cAtyadbhutadRSTAntasiddhazaktyanumAnataH saMkrAntisAdhanAnna kedAravAri kSetrapAnIyamatra vyAkhyeyam, tatsaM-krAnteH | pratyakSeNa hi siddhe'rthe nAnumAnaM pravartate iti || 23 || tadiyatA saMkrAntivAdino dRSTAntAsaMbhave pratipAdite samprati saMkrAntivAdI siddhAntasiddhameva vastu dRSTAntIkRtya pratyavatiSThate – cito'cidvastuvRttitvaM guNatve hi samIhitam | nAnyathA vastunaH kRtye pravRttirupapadyate || 24 || citezcetanAzaktezca guNatve'pyacidvastuvRttitvamabhimataM bhavatAm | kutaH ? ityAha – nAnyatheti | anyathA tadaviSayatve tasya vastuno'cetanasya karaNIyaphalaviSayA pravRttirna ghaTate | etaduktaM bhavati – kartari karmaNyapi jJAnakriyayoravasthitireSTavyA, cidananvita- syAcitaH pravRttyazakteH | sarvavastUnAM ca svAtmamAtrAyAmevA-vasthiteH parasparasaMsargAdhiSThAnAsaMbhavena tatra jJeyatve'pi kAryatvAdyAtmako vizeSo na bhavedeva | dRzyate ca kumbhakArAdi-zaktyAghrAtasya mRdAderacetanasyApi kAraNavastunaH prokto vizeSa iti tatra cicchakteravasthitiravazyamabhyupagantavyA || 24 || tataH kimityAha – iSyatAmiti siddhe'pi paramezaguNodayaH | prAgasattvAdidAnIM tu mahAvibhavadarzanAt || 25 || anayaiva yuktyA siddhe'pISyatAM paramezvarasaMbandhino guNasyAvasthitiH | na tu siddhasya prAgapi svatastAdRzo guNo dRzyata ityAha – prAgasattvAditi | prAk pazvavasthAyAM parimitaM jJatvakartRtvAdiguNajAtaM tasyAbhUt, idAnIM tu siddhAvasthAyAM tadIzvarasamayaparimitaM zrUyate | na ca parimitameva tadaparimitI-bhUtamiti yujyate vaktum, virodhAt, pariNAmitAprasaktezca | na ca tadAnImasatastasyodbhavo yuktaH, avinAzitvenAsyoktatvAt | tatpArizeSyAdIzvaraguNasyaiva tathAbhUtasya tatra tadA saMkrAntiriti pAzupatAH || 25 || iyatparavacanamAzaGkya parAkaroti – vastvantare na vRttistu kevalasya guNasya hi | svaguNinyadhirUDhasya tasya syAdupacArataH || 26 || svaguNinaM parityajya na kevalasyAsya jJAnakriyAtmanazcid-guNasya vastvantare grAhyatAmApanne cicchUnye sthitiryujyate vaktum | tathAtve hi tasyApi jJAtRtvaM kartRtA ca syAditi sarva eva cetanAH syuH sarva sarvezvarAzca, IzvareNa sarvasya saMvedanAt | kintu svaguNisthasyaiva tasya tatrAzrayAntare vikAravatyavastitiM vinApi vikArahetutvAdavasthAnamupacArAd dRzyate, na mukhyataH | zaktatva-meva kAraNatvam | zaktatA cAnvayavyatirekAbhyAM kartuH karmaNi siddheti tatra tacchaktyavastitikalpanaM niSphalameva | nApi kartRkriyA karmasthA yujyat, proktanyAyavirodhAt | api tu tadvalAt tatrApi spandodbhatestathAtvamupacaryata iti || 36 || dRSTAntamAha – yathoSNatAguNo vahnerambhasyuccairvijRmbhate | vahnisaMsthastathezAnaguNastasyaiva jRmbhate || 27 || auSNyaM vahnervizeSaguNaH | na jalasya yuktaH, bhUtAnAM sAGkaryaprasaGgAt | pRthivyAdIni hi parasparaM dhRtisaMgrahapAkAdi-hetubhirvibhidyanta iti nodakasyoSNatA guNo'gnisaMyogAtparigRhItaH, api tu vahnisaMstha iti | tatrodake'nudbhUtarUpo vahnirUpalabhyamAnaH svaguNasparzasthityA svakAryaM dAhAdikaM karoti yathA, dArSTAntikamAha – tatheti | tadvat paramezvarasaMbandhyapi guNaH svAzrayastha evA'zrayAntare nAnAvikArakAritvena prabhaviSyatIti na tatrAvasthitikalpanAyAM heturasti || 27 || evaM cAvezapakSo vA tvadhiSThAtRtvameva vA | pakSo hi guNasaMkrAnterajAto hi mRtastathA || 28 || paramAvezapakSo'dhiSThAtRpakSo vA yaH kartRtve'pi prayojya-tvam (zlo0 3) ityatroddiSTaH, tayorna tathA, yathA saMkrAntipakSa ityAha – pakSo hIti | utpanna eva mRtaH || 28 || kutaH ? ityAha – zambhureva hi tatrApi sarvaM vetti karoti ca | svaguNena na siddhastu paratvenAsya darzanAt || 29 || na kevalamAvezapakSa eva yAvat, tatrApi saMkrAntipakSe'pi svaguNena siddhagato'pIzvaraH sarvaM vetti sarvaM ca vidhatte, na tu siddhaH | nahi pArakyena parakarmaNA'nyo jAnan kurvan vA dRSTaH || 29 || tatsaMparkAcca siddho'pi sarvakRt sarvavid yadi | acidvatAmapi prAptaM tarhi sarvArthadarzanam || 30 || tatsaMparkAditi parAzaGkA | zambhuguNasamparkAt siddho'pi tathAbhUtazcet ? parA karoti – acidvatAmapi | acidvatAmapi mAyAdInAmapi, IzvarajJeyatvena tatsaMparkasyAvizeSAd bhavet taditi teSAM sarvajJatvaprasaGgaH || 30 || prAgasattvamasiddhaM ca dRSTaM jJAnakriyAbalam | utkRSyamANamutkarSAd vyaJjakasthAnataH sphuTam || 31 || prAgasattvamitiparopanyastayuktinirAsaH | yaduktaM prAgbhavA-vasthAyAmAtmanaH sarvajJatvAdisAmarthyasyAsattvamiti, tadasattvama-siddham, yatasteSAM prAgapi jJAnakriyAbalaM svavyaJjakakArya-karaNAdisthAnato dRSTamiti yathaivAtmano yatra svavyaJjakaM zarIraM tatra tatrAtmapratipattito vyApakatvaM pratIyate, tathaiva tadguNAnAM sattvaM vyApakatvaM ca siddhamiti bhAvaH | yathaiva prAk siddhaM tathaiva vyaJjakasyAlokAderviSayAbhivyaktiM nirvartayataH, siddhA-JjanAderbuddhIndriyazaktimuttejayataH, zilpavedanAdeH karmendriya-kauzalaM kurvataH, yogAbhyAsAdezcittaM jayato yathAyathamut-karSeNa jJatvakartRtvAtmakaM svabalamutkRSyamANaM dRSTam || 31 || kimitItyAha – mokSe hi vyaJjakaM dRSTaM sarvArthaM zAmbhavaM balam | tatsamatvamatastasya bhavat kena nivAryate || 32 || muktAvIzvaralakSaNasya vyaJjakasyotkRSTatarasya yogAd vyaGgyasyApi tathAbhAvasiddhau tasyezvarasamaguNAbhivyakterIzvara-samatvaM bhavat kena nivArayituM pAryate | abhivyaktyanabhivyaktI cA''varaNabhAvAbhAvakRte tasya, na tu svarUpAnyathAtvakRte, pariNAmitvApAdakena parAhatatvAt || 32 || evaM svapakSe dUSaNamuddhRtya parasya doSAntaramAha – AzrayAntarasaMkrAntiH pUrvAzrayavivarjanam | vinA naiva prasiddhA syAt tyAge pUrvastu nirguNaH || 33 || saMkrAntirhi pUrvAzrayatyAgenAzrayAntare sUryAdInAM dRSTA | tadvadatrApi pUrvAzrayatyAgAbhyupagame sa pUrvaH paraH zivaH sarvaguNarahito bhavet siddha eva tadguNasaMkrAnteriti || nanu svAzraye bhavatastatra vAzrayAntare saMkrAntiH pradIpaprakAzasyeva tasya bhaviSyatItyAha – gacchatastaM parityajya gItaM prasaraNaM hi tat | tatazcApariNAmitvAd doSAnIkaM samApatet || 34 || pradIpaprakAzasya hi pradIpotpattau kRtAyAM svaviruddhatamo-nivartanena tatra tatra deze prasaraNaM matam, ambhaHpravAhasyeva pariNatidharmatvAdyujyate | paramezvaraguNasya ca yadrUpaM pariNAmi tadacetanaM mRdAdi dRSTamityacaitanyAdivakSyamANadoSavrAta- prasaGgaH || 34 || yathA kathaJcit saMkrAntau vyavasthA dravyavartinI | sarvamAnaprasiddhA sA viruddhA guNakAritA || 35 || athvA parAhatayuktiko'pi saMkrAntivAdI saMkrAntyAkrAntApa-smAreNa mucyata iti saMkrAntyAgrahAdicchedAt, evamapi guNakAritA guNaizvaryAdipravartitA saMkrAntiH sA viruddhA | dravyasaMkrAnti-ratra yujyate | dravyANAM hi saMkrAntiH prasiddhA na guNAnAM yataH | tatazca dravyatvamIzvaraguNAnAM prasajyata iti yAvat || 35 || jAtitve naiSa doSazcenna jJAnAdiguNA hi sA | dravyatve gauravaM klRpte jJAnAdyAzrayato bhavet || 36 || astu tarhi sarvajJatvAdInAM dharmANAM siddhezvarAnekaguNa-vyaktigatatvena guNajAtitvam | tasmin sati tasyAH prAptasiddhabhAve pumantare'pi navamAlatIzauklyavat saMkrAntirbhaviSyatItyevaM saMkrAntisiddhau na doSaH kazciditi parmAzaGya nivartayati –na jJAnAdiguNA hi sA | na teSAM saMkrAntiH siddheti na kiJcidetat | mAlatyAdiguNAnAmapi tadotpattireva yataH | athAyaM vAdI sarvaj~tvA- diguNAzrayasyezvaradravyaikadezasya saMkrAntimicchet, tathApya-yuktamityAha – dravyatva iti | evaM dravyatve'bhyupagamyamAne jJAnAdyAzraytvena yA kalpanA tasyA gauravaM garIyaSTvaM pramANamabhyupagataM bhavet | tathAhi – anekadhA'nekadravyasamU- harUpatvamIzvarasya tasya ca dravyasya tattatsiddhaprAptau tataH saMkrAntistasya ca jJAnAdyAzrayatvakalpanamapramANakamanantaM kalpitaM syAt || 36 || saMkrAntivAdI siddhAntavAdimokSe doSamAha – nanvevaM pauruSo mokSastvabhivyaktau na zAmbhavaH | nanvevaM zAmbhavo mokSaH saMkrAntau nahi pauruSaH || 37 || nanvevaM yadi guNAsta eva muktau puMso vyajyante, tadA AtmA jJAtavyaH ityAdivat puruSakartRka eva mokSo bhavatAmapi prasaktaH, na tvIzvarakartRkaH, tacchaktyasaMsparzena tasya tatra kartRtvAyogAt | saMsparze hi saMkrAntireva syAt | siddhAntavAdI taM pratyAha nanvevaM zAmbhava iti || 37 || tvatpakSe'pi na kazcinmuktaH, paramezvaraguNasya prAksthasyaiva tara saMkrAnterapuruSasaMbandhitayA mokSasya | matpakSe tu dvayamapi yujyata ityAha – pauruSaH puruSAdhAraH zAmbhavaH zambhunirmitaH | dvayaM saMpUjitaM vyaktau saMkrAntAveva kAviti || 38 || puruSe karmaNi samavetaH, paramezvarakartRkazceti kartRkarmalakSaNakArakadvayayogato bhedena vyapadizyate mokSaH | odanasya pAko devadattasya pAko vetivat | na ca saMkrAntiM vinA kartRtvaM nopapadyata iti yuktam || 38 || siddhAntavAdyeva svapakSe svasAdhyatAmAha – vyaktireveSyatAM sA hi prasiddhA vyaJjakaiH saha | tasyAmapUrvaM dRSTaM vA na kiJcit parikalpyate || 39 || vyaktirhyAtmaguNAnAM vyaJjakaiH saha susiddhetyuktam | saiva mokSe'pISyatAm | mamaiva dRSTAntAnusAriNI kalpanA bhavati | na ca tvatpakSa iva dRSTAntaparyeSaNAdikamatra prasajyata iti || 39 || saMkrAntivAdyAha – neSyate yena pUrvatra dRSTo'zuddho hi puMguNaH | pumAnapi tathAbhUtaH prakRSTaH sa kimIpsitaH || 40 || sato hyabhivyaktistadrUpapratyabhijJayA ghaTAderiva dIpAdinA | iha tu siddhAvasthAtaH pUrvamazuddhaH kiJcidviSayaH puMsAM guNaH siddhaH | muktau tadvilakSaNo hyatyantazuddhaH paramezvara-samaH zrUyata iti tayorbhedAt pUrvaM pratyabhijJAnAsaMbhavato muktAvabhivyaktirneSyate'smAbhiH | siddhAntavAdyAha– pumAnapIti | bhavaddRSTyApi pumAnazuddhaH, yenedAnIM hi paramezvaraguNasaMkrAntipAtrIbhUtaH || 40 || atra parAbhiprAyaH – sa cecchodhanasaMsiddho guNA naivaM kimIpsitAH | aNustAdRgguNo'dyApi kathaM zuddhaH sa sarvathA || 41 || athAzuddho'pyasau tadAnImIzvaravyApAreNa dIkSAdinA zodhakena zuddho bhavadbhiriSyate, yadyevaM tadguNAH kathamevaM zuddhAH sarvaviSayA netyAha – guNA iti | na ca tadguNAH prAg na santItyuktam | satAM teSAmajJAnalakSaNAvRtasya tamasa iva nivRttyA abhivyaktau sakalAkalanivRttikRte zuddhyazuddhI paragatatvAnnAbheda-bAdhike iti nAbhivyaktimokSapratikSepo yuktaH | na ca saMkrAntipakSe kadAcidapi puMsaH zuddhirastItyAha – aNuriti | yAdRgguNa eva pUrvaM pazvavasthAyAmaNurAtmA'bhUt tAdRgazuddhasvaguNa evAdyApi | mokSe tadguNAnAmatizayo bhavadbhirabhyupagamyata iti kathaM zuddhaH sarvathA ? naivetyarthaH || 41 || tasya tadAtmaguNAnAM zuddhyanabhyupagame'pIzvaraguNa-saMkrAntyadhikaraNasya dravyamAtrasyaiva zuddhirasmAbhiriSyata evetyatra sopahAsamAha – dravyapriyA bhavanto vai jJAtA naiva guNapriyAH | kSaNaM vA vaiduSI yena klRptaH zAmbhavaH pumAn || 42 || ayamatra bhAvaH– paramezvaraguNasaMkrAntAvapyAtmadRSTasya dravyasya tadA kimazuddhAste guNAH santi vA na vA ? na tAvanna santi, jJAnakriyAnAzapakSasya niSetsyamAnatvAt | santi cet, kiM pUrvavada-sarvaviSayAH sarvaviSayA vA ? yadyasarvaviSayAstadA'pi pazurevA-sAvazuddha ityuktam | athezvaraguNasaMkrAntau sarvaviSayAH, yadyevamasmaddarzanaguNazuddhireveti kathamAtmadravyamAtrazuddhi-priyatA guNazuddhyapriyatA ca bhavatAmupapadyate | guNapakSapAtazca mahatAM yukta ityupahAsaH | doSAntaraM saMkrAntivAdinAmAha – kSaNaM veti | vismRtaM caitadbhavatAmIzvaradvaitAnAzrayaNam, yena zambhusaMbandhI tatpariNatiH pumAnna kalpitaH | muktau tAvat tadguNatvena tadadvaitamabhyupagataprAyamiti bhAvaH || 42 || tadiyatA saMkrAntipakSapratikSepaM vidhAyA'dhunA sarvanAzapakSaM tiraskaroti – bAlatve yauvane dRSTAn vRddho'rthAn saMsmared dRDham | janmapramANayorantaH sthairyaM puMsastato bhavet || 43 || yato bAlyAdyavasthAnubhUtyA tAn saMsmartuM zakto dRSTastadA smRtidarzanAdAtmanaH sthairyamabhyupagamyate | yadi hi pratikSaNamanyonyazca draSTa'nubhavet, tadAnyenAnubhUte'rthe smRti ranyasya na bhavet, caitramaitrayoriva | dRzyate cAtra kAlAntarAnu-bhUtArthasmaraNaM kAlAntare, ityataH sthairyam | nanvanubhavasma-raNayostAvat sthirAtmAnubhavavAdinApi tvayA bhedo'bhyupagataH | nahi tvApi smaraNamevAnubhavaH, sarvacittavRttInAmabhedaprasaGgAt bhede'pi tayoratItAnubhavavRttikRtacittasaMskAreNedAnIM vRddhasya smRtistadanubhavaviSayA tadanubhUtArthaviSayA vA bhavatA'pISTai-va, Atmani vikAritvaprasaGgataH saMskiArAnabhyupagamAt | caitramai-tracittapravAhayostu parasparaM saMskArajananakAraNatvAbhAvAdeka-cittapravAhapatitasyaivAnubhavasya saMskArasAdhanena smRterutpattistvayA'bhyupagateti kathamatrAbhedaH pratipadyate | atha cittavRttivyatiriktasyAtmano'trAbhedaH sAdhyate, tadayuktam, cittavRttivyatirekeNa tasyAnupalambhAt | ekamevedaM saMvedanaM harSaviSAdAdyanekarUpaM dRzyate yataH athAsaMvedanasyAtmano-'numeyasyAtra bhedaH pratipAdyate, tadapi tenAdRzyena saha kasyacidapi vyAptyasiddherayuktataram | na ca kAryAnyathAnupapattyA'numIyate, tatkAryasya smRtyAdeH proktavadupapatteH | kazca tasyAnumAtetyapi vaktavyam ? na cittam, acetanatvena tasyAbhyupagamAt | athAcetanasyApi tasya tatsaMparmAccaitanyamityucyate, tadayuktam, cetanasaMparkAddhya-cetanasya cetanA bhavatIti na cidrUpatA | cidarUpatve tu sa evAtmA prakAzaktvAditi kimanena | na ca tasyApyanumitasyAtmatA yuktA, prakAzavat prakAzyayorAtmapararUpatvAt | yo hi svayamAbhAsate sa evgAtmA, yastu tena prakAzyate sa eva tasya prakAzyo'para ityasaG-karaH | Atmaparayoriva rUpaM na saMkIryate, sarvasya parasyAparasya cAtmatvAt | na ca prakAzasiddhau prakAzyasiddhirasti, yenAtmanaH parokSatve'pi na cittaprakAzo'bhyupagamyata iti | evamAyAtamAndhya-mazeSasya jagataH | athAtmano'siddhAvapi cittaprakAzo'bhyupa-gamyate, tarhi prakAzAtmikA cittavRttirudayavyayavatyevAtmatveneSya-tAm, kiM tadvyatiriktasyAtmano'tyantAsiddhasyAtra nityatvasAdhaneneti | satyamanubhavo na smaraNam, satyaM caikapravAhapatitAdanu- bhavAdivRttisAmarthyAhitAccittasaMskArAt smRtisaMbhavaH, na pravAhAntarasthAt | idaM ca satyameva yaccittavyatirekeNAtmanaH svasAkSikasyAbhAvAbhidhAnam | nahyanubhavamapahnatyAnanubhava-vyavasthApakAnAM vyavasthA yuktimatI | sa eva vyavasthApako yadapahnave ca na kiJcinnApahnataM nAma tat | sa evAnapahnavanIyasva- bhAvo nirUpyatAm | kiM pratikSaNaM pUrvaH pUrvaH pUrvottarakSa-NAbhyAM bhinnaH kSaNamAtrarUpAvabhAso grAhakaH prakAzate, atha sarvadaiva | bhinna iti tatrAyaM sthirarUpaH prakAzaH sarvadaiva grAhyopAdhibhede'pyanAsvAditAtmabhedaH kAlatraye'pi tiraskRtasva-prAgabhAvapradhvaMsAbhAvo nAnAvidhapramANAdanekacittavRttyu- dayavyayasaMvedane'pyekamapi tadgrAhakasthairyavedano vRttyantareSva-pyaviluptajyotiH suSuptyAdAvapyakhaNDitasvasaMvit satatameva svaprakAzatvena gamyatvAdAtmapadapratipAdyaH pratipuruSaM svasaM-venasiddha iti | kimatrAnyena sAdhanena | tAmevAtmasaMvidamabhinnA- manapAyinIM cAzritya sarvaiH kAlAntaraphalAni karmANyArabhyante | kSaNikatve tu tasyAH sarvavyavahArapratyastamayaM sarva-jJAnAnAM kSaNamAtravedanottaradhvaMsataH kSaNAntare saMbhavAbhAvAt kaH pravartet, kutra kimarthaM vA ? yato nahi kSaNAtmavAdino nAhaM na mameti pazyataH pravRttirghaTata iti nirIhaM svarUpaniSThaM prakAza-mAtraM heyopAdeyabuddhivikalaM mithyAjJAnavicArabodhAdyaneka-jJAnazUnyaM jagad bhavet | sthiragrAhakprakAzapUrvatvAdeva- mAdeH sarvasyetyanapahnavanIyo'yaM prakAzo vyavahArahetu-bhUtaH kAlAntarabhAviphalapravRttikAraNaM savadaiva syAt | satyaM grAhako'pyayaM ekarUpaH sthiragrAhakaprakAzaH sarva- vyavahArasaMpAdanakSamo'napahnavanIya eva | sa punarna svasaMve-dyaH, api tu grAhakakSaNapravAha evAnubhUyamAne tatsAdRzyadarza-nabhrAntairvikalpenAropya prakAzyayaH | tataH pravAhasyaivaikyamiti na punarbhrama eva, viSaya vailakSaNyena karmatayA tadaikyasya saMvedanAt | yadi hyetadAropitaM syAt, tadAropikAbhimatasya svataH kSaNamAtra- dhvaMsitvenApratibhAsanAt, tatpratibhAsitve hyAtmatvopapatteH, Aropasya pUrvAparaparAmarza- rUpatvena sthirabodhanivartyatvAt | na ca kSaNAtmano'pi yugapatpUrvAparayuktadIrghaviSayatvataH samAropa-katvam, ayojanAtmakatvenAvikalpakatvAdalAtacakrAdipratibhAsavat | ata eva yugapat sarvArthaviSayatve'pi yogijJAnamavikalpakakalpamityuktam | yojitaviSayaM taditi cet sarveSAM kSaNikatvena yojanAnupapatterna kiJcidetat | ata evAnekeSAmapi kramabhAvinAM vikalpakSaNAnAM nAropakatvamityAropAsaMbhavAt tadaGgatAvikalpanAt | na ca grAha-kAtmanyeva vaktuM zakyate, yena svAtmanyavikalpako vikalpaH | ata evAsyAhaM pratyayaviSayatA'pi na sambhavati, api tvahaMpratyaya-prakAzarUpataiva, tadApi tena rUpeNa sthiratayaivAhamavabhAsanAt | na hi kAlatraye'pi grAhakAtmano dhvaMsaH saMvedyata ityuktam | yasya hi prAgabhAvaH sautpannaH, yasya hi puMsa utpattiH sa naSTaH | ahaMpratyayasya punaH pUrvottarayoH koTyornastyabhAvaH | saMvit pratikSaNamutpannA nirUDhA bhavediti na zakyate vaktum, na vA svasaMvedyaH saMviddharmo bhavatIti vakSyAmaH | tatsthUlasUkSmyo-riva sthirakSaNikayoH parasparaviruddharUpatvAd vidyudAdau kSaNi-katvaM pramANasiddhaM sadakSaNikatvaM vyAvartayati | yathaivamatra svAtmAropAsaMbhavena sthairyamavabhAsamAnamasaMzayaM kSaNikatvaM vyavacchinattIti yuktam | na ca svasaMvedanasya bAdhaH saMbhavati, yena bhrAntatA bhavediti vakSyamaH | na ca pramANasiddha-sya bAdhakaM vinA'nyathAbhyupagamo matimAvarjayati vipazcitAm sthirasyArthakriyAnupapattireva bAdhiketi cenna, tadanupapattestatra niSetsyamAnatvanAbAdhakatvAt | tadatra prakAze svacittavyayodaya-sAkSiNi sthirarUpe hyAtmani grAhake svasaMvedanAt svakartRtvaM proktavadAtmasaMvittiproddhAraphalaM parAbhihitatadabhAvasAdhana- hetuvrAtatirazcInatayA hetukRtam, na tu smRtiH | sA hyatItAdanu-bhavAd bhinnaiva | smartA tu na bhidyate, tasyaiva pUrvAnubhavitRtvena tadA svasaMvedanAditi tadabhedAt tatrAhedopacAraH, na vastuto'bheda ityalamatisUkSmAnubhavavicAreNa mugdhamatitapasvijanamanaHkhedajanakena || 43 || evaM janmamaraNayormadhye puMsaH sthairyaM pratipAdyAdhunA yairbhUtebhya eva jJAnasyotpattirityuktaM tAn prati janmanaH pUrvaM sAdhayitumAha - janmAntarAnubhUte'rthe smRtiranyasya saMbhavet | azanAya bhavet sA ca stanyaM pratyupasarpaNAt || 44 || yadi hi zarIreNa saha caitanyamutpadyate, tadA tadaharjAtasya bAlakasya bubhukSitasyAzanAya bhojanArthaM stanyaM prati kSIraprAptaye pravRttirnigaraNAtmako vyApAro na syAt | etaccopalakSaNamanyeSAM sthAnakaraNAbhighAtAdInAm | yadAhuH - AdyaH karaNavinyAsaH prANasyordhvaM samIraNam | sthAnAnAmabhighAtazca na vinA (na vinA zabdabhAvanAmiti tatratyaH pAThaH) pUrvavedanAm || (vA0 pa0 1 | 114) iti | dRzyate ca pravRttiH | sA janmAntarapUrvikAM smRtiM tadA gamayati | nanu yathA jRmbhAdyud-bhavo bAlasya jAtidharmatayA vastuzaktita eva bhavati, evametadapi bhaviSyatItyasamaJjasametat | avagamapUrvakatvAdasya sarvasya hyavagamaM vinA nodbhavaH | kezanakhAderiva tasya jRmbhAderjAti-dharmatA yuktA | kSIranigaraNasya tvicchAjanyaprayatnavizeSasAdhya-tvena dRSTatvAnna jAtidharmatA | kSIraM hi tatkSaNajAtenApi bAlenArthitayA stanAtpUrvaM prayatnavizeSeNAkarSaNAt | AkRSyate ca tena mukhamApUrya na tadvamati, api tu tRptilakSaNaphalAvadhi nigarannapi tathA tathA nigaran dRzyate | na ca yathA yathA prANAkhya-vAyurodhastasya jAyat ityevamAdihitAhitaprAptityAganimittasya prayatnavizeSekAryasya darzanAd bAlAnAM hitAhitabuddhiM jJAtvA'numitapUrvAnubhUtahitAhitasmRtisiddhiH || 44 || atraivAbhuccayamAha - jAtismarAzca dRzyante kurvantaH pratyayaM janAH | na cAnyenAnubhUte'rthe smRtiranyasya saMbhavet || 45 || bhUtapUrvajanmasmartAro jAtismarAH pratyakSA eva | yadi nAma smRtirjanmAntaraviSayA dRSTA vA anumitA vA, tataH kimityAh - na cAnyeneti | anubhavasmaraNayoraikAdhikANyaM pUrvameva pratipAditamiti janmanaH prAgapi sattAsiddhiranubhavituH || 45 || tato'nenApi siddhena kimityAha - evaM cAnAdikA puMsAmunneyA janmapaddhatiH | anAdervastuno mAnaM vinAzitve na saMbhavet || 46 || pratijanma pUrvavyatItajanmasaMskArapUrvakavyavahAradarzA-nAjjanmapratibandhaH puMsaH siddha ityanAditvaM teSAM siddhyati | na tu bhUtebhya evotpAdita iti | tatazcAnAditvAt siddhAt sarvanAzapakSa-niSedha ityAha - anAderityAdi | vinAzitve vinAzitvanimittamAnAder-vastunaH pramANaM na saMbhavet | pramANAbhAvenAra vinAzA- saMbhavo lakSyate | tenAnAdervastuno vinAzitvaM na saMbhAvyata ityarthaH | utpattimatAM hyanityatvaM siddhavyAptikatvAt siddhyati, nAnutpattimatAM yataH | anutpattidharmA cAtmetyuktam | syAdetat | anAderAtmano vinAzitve pramANamasti arthakriyAkar-tRtvam | tathAhi - nityasyArthakriyAkartRtvaM svabhAvaH, tadabhAvatve-'vastutvaprasaGgAt | sa ca svabhAvastasyaika eva, nAnAsvabhAvatve hi tasyApi nAnAtvaM svabhAvabhedalakSaNatvAt | bhAvabhedasyaikasva-bhAvatve ca sarvadaiva svanivRttyA sarvArthakriyAkartRtvasvabhAvatvA- dekasminnapi kSaNe sarvasvakAryakaraNaprasaGgAt kAryayaugapadyaM bhavet, tatsvabhAvasya tadA'pi bhAvAditi krameNa kAryotpAdAbhAvaH | naca kriyAkAlaniyamo bhavet | dvitIyasminnapi kSaNe tatsvabhAvatve tathaiva kuryAt | dvitIyakSaNakRtAzcArthakriyAH pUrvameva kuryAt, pUrvakSaNakRtAzca punardvitIyasmin kSaNe ityAdyanavasthiterekasva-bhAvasya yugapadapi kAryotpAdAnupapattiriti sA tatrAnupapadyamAnA prakArAntarA-bhAvadvastudharmatvena tatpratipakSeSu kSaNamAtra-dhvaMsiSvabhAveSu vizrAmyatIti kSaNikatvaM bhAvAnAm | kSaNi-katve tu sa pUrvaH pUrvArthakriyAkartA dhvasto'nyazcApUrvo'pUr-vArthakriyAkartA | samutpadyata iti na krameNAnubhUyamAnAyA arthakriyAyAH kadAcidanupapattiriti na doSaH | tatazcAtmano'pyartha-kriyAlakSaNatvameva vinAzitve pramANamiti vinazvara Atmeti siddham | tadetadayuktam, svAtmano grAhakasya sthiratvenaiva saMvedanAt | na ca tasmiMzca kSaNike svabhAvanivRttyAdeH kSaNavicArasyApyatrA-saMbhava ityapyayuktameva | na ca bhrAntighaTitAt sthairyAd bhaviSyatIti vAcyam, svasaMvittau bhramAbhAvAt | tatazca grAhakasthairyAvabhAso vicAradarzanAnyathAnupapattilakSaNena caikyAnumAnena svasaMvAdo- 'rthakriyAnupapattighaTitasya kSaNikatvasya bAdhakaM pramANam | nanu sthirasyArthakriyA nopapadyata ityuktam, tadapyayuktam, tasya hyekasva-bhAvatve'pi viziSTasahakArisannidhau kAryakaraNaikasvabhAvatvAt tatsannidhAna eva karoti na prAk tatsannidhAnAbhAvAditi na krameNa kAryAnupapattiH | atha kuzUlasthasya bIjasya kSityAdisahakArisanni- dhAvaGkurajanakasvabhAvasya sAmarthye satyasati vA tajjananaM sAmarthye satyasati ca sahakAriNi tajjananasAmarthye vA sahakArisanni-dhau kAryakaraNaikasvabhAvatvAt tatsannidhAne'yasAmarthyameka-svabhAvatvAt sahakAribhyaH sAmarthyalAbhe vA pUrvamasamarthaH pazcAtsamartha iti svabhAvabhedAd bheda eva tasyeti naikatA | atrocyate - samartho'pyasau tatsannidhAna eva kAryaM karoti, tathA svabhAvatvAnnAnyadA | nanu samarthazcet kimiti sannidhAnamapekSate ? tathA svabhAvatvAdityuktam | svahetubhiH svabhAvAdvA sa tathAbhUta-svabhAva eva bhAvo bhavati, yaH samartho'pi tathAvidhasahakArikAri-sannidhau kAryaM karoti, nAnyadetyatrAnvaya-vyatirekAve sthiravastuni viSaye pramANam | na ca svabhAvA bhAvAnAM paryanuyogamarhanti | nahi kimarthaM vahnirdahati na jalamityatra paryanuyogaH zakyate kartum | atha sahakArisannidhau janakAdbhinnastasya svabhAvo jananAbhAvA-devetyucyate, tadA'pi sahakArisannidhikAryakaraNaikasvabhAvatvAt tatsannidhau tu sa eveti na bhedaH | nahyasmAt svabhAvAt kAlatraye'pi pracyavate bhAvaH | sahakAryasannidhAnAttu na tadA tatkAryodbhava iti tatsannidhyasannidhI paraM bhidyete, na tu vastubhedaH | nanu yadi sahakArigatau sannidhyasannidhI, tarhi sahakAriNo bhedaM kurutaH, viruddhasvabhAvatvAt | na tatrA'pi virodhaH, tasyA'pi sannidhAyakaH | tasya sahakAriNi sannidhisvabhAvatvAt tasyApyanyasaha-kArisannidhAviti nAniyamaH | svabhAvaniyamatvAd bhAvAnAM vacitryasyeti sahAkAriNAmapi kSityAdInAM bIjAdikAraNasannidhau tatkAryakaraNastvasau tatsadRza eva svabhAvaH | yena tatsannidhAna eva kAryaM kurvannAnyadeti sarveSAM tatkArakatvasvabhAvaH paraspara-sannidhAnApekSa iti sarve kArakAH sahakAripadavAcyA naikaikaH | na ca teSAM svabhAvabhedaH | sarveSAM ca sAmarthye'pi na kAryAneka-prasaGgaH | parasparasannidhau ca tadekakAryanivartanasvabhAvatvAt krameNa nAnAbhU-tArthakriyAkaraNe'pi nAnAbhUtatatsahakArisannidhau nAnAbhUtAnekakAryakartrekatvasvabhAvatvAt krameNa nAnAbhUtArthakriyAkaraNe'pi na svabhAvabhedaH | yathikasyaiva caitrasya lavanapacanabhojanAdyanekakAryakartuzca tattaddAtrAdisaha-kArisannidhau tallavanAdikAryakartRsvabhAvatvAt krameNa lavanAdi-bhede'pi na svabhAvabhedaH, tathAbhUtasvabhAvasya tatra krameNaiva bhAvAt | pradIpasya hyekasyaiva vartidahanatailakSapaNasvajJApanAdya- nekakAryanirvartakaikasvabhAvo'bhyupagato bhavadbhiH | na tu kArya-bhedena svabhAvabhedaH | ekasyaiva viziSTasvabhAvasyAnekakAryanir-vartanavirodhAbhAvAt | tadvadatrAbhyupagantavyam | tattatsahakArisanni-dhau tattadanekakAryakaraNasvabhAvAviyogAt sarvadaiva sthirasyA'pi bhAvasya sahakArisannidhAnasya pUrvavat kramikatvAt krameNAneka-kAryanirvartane'pi na bhedasvabhAvo bhedAditi sthirasyArthakriyAkartR-tvaM krameNa yujyata iti nArthakriyAsaMbhavasyAtra bAdhakatvam, tasyAH sthireSu bhAveSu saMbhavAt | yathA ca kSaNikasyArthakriyA na saMbhavati, tathA vivecitamasmAbhirAgamaviveka iti tata evAvagantavyam | tatra bAdhakAbhAvAt sthairyaM bhAvAnAM pratyakSasiddhama-bAdhitameva | tatraiSAM hetuH pramANena siddhaH | te vinazvarAsta-danye tvavinazvarA evetyAtmano'rthakriyAkartRtve'pyavinAzaH siddhaH, hetvabhAvAt | etena jJatvavirodho'pyAtmanaH prAguktastattad-viSayasannidhau tattadgrAhakaikasvabhAvatvena pUrvavad bhAvabhedA-bhAvAd ghaTagrahaNAt pUrvaM tu tatsvabhAvabhrAntadhiyA svabhAva-bhedena tadvirodhabhramo bhavedityevaM nirastaH | tatazca grAhakasyA-vinAzitvAd grAhyasya ca vastuno'bhAvAnna muktau tayorvinAzaH, api tu sarvajJatvameva yuktam | AvRtisvabhAvAnAM malakarmamAyA-khyAnAmavidyAdInAM tadAniM nivRttatvAdanAvRtasya grAhakasyA-vasthiteH | yadAhuH - prabhAsvaramidaM cittaM prakRtyAgantavo malAH | teSAmabhAve sarvArthaM tajjyotiravinazvaram || iti 46 || evaM sarvanAzapakSamAbhAsyedAnIM jJAnakartRtvanAzapakSaM nirasitumAha na ca jJAnakriyAnAzaH sarvAgamavirodhataH | sadIze yuktibAdhA ca tayornityatvadarzanAt || 47 || nahi draSTurdRSTermanturmaterviparilopo vidyate (bR0 u0 4|3|23) iti zrutyagamanirasto'yaM muktau jJAnakriyAnabhyupagamapakSaH | na ca sarvAgamaviruddhaM vastvabhyupagantumucitam | yadAhuH - ekasya pratibhAnaM tu kutakAnta viziSyate iti | atha santamapyarthaM nirmalA na pazyantIti muktau yuktibalena tadviruddhamapi vastvabhyupagamayata iti , tatrAha - sadIza iti | saccAsau pramANasiddhatvAdIzvarazca, tasmin jJAnakriyayornityatvadarzanAduktAnu-mAnena bAdhA'sya pakSasya | ayamarthaH - padArthasaMgrahavAdinA tAvadIzvarasya dravyapadArtha eva, tatrApi cAtmapadArtha eva saMgraho vAcyo nAnyatra, atyantavila-kSaNatvena tadayogAt | tadanantarbhAve hi tasya padArthantaratvaM dravyAntarvaM vA bhavediti padArthAnAM SaTsaMkhyA dravyANAM vA nava saMkhyetyabhyupagamavirodhaH | astu tadantarbhAvaH, kimataH ? atazca vimatyadhikaraNabhAvApannA muktAtmAnaH sarvajJAH sarva-kartArazca, Atmatve sati dharmAdharmazUnyatvAdIzvaravaditi yuktyA'pi jJAnakriyAnAzapakSaH pratikSiptaH | dharmAdharmazUnyatvaM hi sarvajJatvasarvakartRtvAbhyAM vyAptamIzvare siddhaM sadAtmanAM bhavat tattadrUpatAM tadA pratipAdayatItyevaM sarva evezvarasamA muktA bhavantIti namuktau jJAnakriyAkartRtvanAzo yukta iti || 47 || idAnIm avyAkRtAdiSu (zlo 2) ityAdinA pUrvoddiSTAn pakSAn pratikSipati - upAdAneSu lInAnAM punarAvartanaM yataH | yatkAraNAdhikAre'tiviparyastA layaM gatAH || 48 || bhavatu jIvAtmanAM kAryatvena tadA tatra parasminnakAryAtmani mahAvibhUtyabhidhAne ghaTAdInAmiva mRdi layo mokSaH, kintu tasmAt sthAnAt punaH pralayottaraM sargArambha AvartanaM parAvRttiH saMsAraprAptisteSAM bhavedityarthaH | hetumAha - yata iti | kAraNasyA-dhikAraH punaH kAryAtmanA parAvRttiyogyatA, pariNatidharmatvAdeva tena rUpeNa tasyAdhikriyamANatvAt | tasmin tathAbhUte yato lInAstataH punarapi muktA jIvavat parAvRttau parivartanta iti vyartho'tra muktyarthaH prayAsastallayavAdinAmiti | syAdetat | yadyapi pralaye tatra sarva eva jIvAtmAno baddhA abaddhAzca lInAH, tathA'pi pratisargamavidyAdi-vAsanAyuktena baddhajIvAtmarUpeNaivAsau baddhaH parAvartate na tvabaddhena, parAvRttihetoravidyAdestatrAbhAvAditi | tadayuktam, tasyA- mavasthAyAM vibhAgAbhAvAvAdavibhAgAvasthaiva kAraNatvaM | tatrA'pi baddhAbaddhayorvibhAge vibhAgasyAvibhAgapUrvakatvAt tatprakRtyanumAnaM sphuTameveti tato na paratvaM tasyAH prakRteH, tatprakRtyantarasadbhAvAt | prakRtyantare cA''kSepapratisamAdhAne pUrvokte evetyanavasthAnAttvavibhAgarUpA, avibhAgarUpatve'pi paramakAraNasya prAgapi tathAbhUtasyaiva ca svarUpAparimitatvena bhAvAd jIvAtmalaye'pi tasyAdhikyAsaMbhavAt, tatra ca jIvAtmano-'nupalambhanAt | yadi paraM sa jIvAtmA prAgupalabdho'rthakriyAkartA svarUpeNAnupalambhyamAno dhvasta eva bhavedityAtmanAza eva muktau prasaktaH | ayamaparo'sya doSo'stIti vakSyati - muDhAnAM jyeSThamallAste yeSAM svAtmA vinazyati (zlo0 57) iti | na tvetAvatA proktadoSAsaMbhavo'tra | syAdetat | kiM kurmaH, pramANavattvAdAyAtaH prasaGgaH kena vAryata ityAha - viparyastA iti | na pramANavadeva tat, api tu viparyAso mithyAjJAnamatra malaH | tathAhi - naikasmAd bodharUpAdupAdAna-kAraNAccetanaviruddhakArya-dvayotpattiryujyate, viruddhayorekopAdA-natvAyogAd bhAvAbhAvayoriva | kiJca, pratyayApratyayAnvayitvAt tadvikArANAM paramakAraNamapi cetanAmcetanAtmakaM syAt, na caitanmAtuvaMndhyAtvamiva brahmaNApi zakyamavasthApayitum | atha kazcidbhAgastasya cetanaH kazcinnetyucyate | yadyevaM sabhAgatvena ghaTavat kAryatvAsiddhau pUrvoktadoSatAdavasthyam | kiJca, jIvAtmanAM kAryatvasiddhau tatkAraNaM parA prakRtiH siddhyatIti teSAM ca cetanatvAnna kAryatvam | yaccoktamanvayAt kAryatvamiti, tadapyayuktam, siddhatvAdAtmanAM samanvayasya | samanvayo hi grAhyasya karmatAmApannasya grahItuM yujyate | na cAtmA svAtmana eva grAhyo bhavati, tatra tasya vyApAravirodhAt | sa hi grAhakatvena pratyagrUpatayA sarvadA pratibhAsata ityuktaM prAk | syAdetat | grAhyasamanvayo grAhyApannasyaiva gRhyate | yastu grAhakasamanvayo grAhakarUpeNaiva tasminnAtmani bhAsamAne bhAsata iti | taduttaraM grAhakAnvayo hyanekagrAhakaprakAzapUrvakaH | na caikAtmasvabhAvagrAhakasvasaMvedanaM grAhakAntarasaMvedana-masti, tasya tato'nyatvena ghaTAdivat paratvAt | nahyAtmAnaH svayaM vedanamAtrAH parasparaM kIrtyante, sarvajJatvasya sarvadA prasaGgA-diti | prayekaM svAtmasavedane kasya kutrAnvayaH | yadyevaM sarva evAtmAnaH sarvajJasya grAhyatvamanatikrAntAH, tatsarva eva teSvagrAhyeSvanvayaM grahISyantIti | tadayuktam, sarvajJAtmanaiva vyabhicArAt | so'pi hi svasaMvedanena paramAtmabhyo'bhede naitad grahItRtayA bhAsate | na cAgRhItasyAnvayaH saMbhavatItyuktam, na ca tasya sarvajJatvAd viparItagrahaNamupapadyate | tadyathA - tenAtmAntarebhyaH svAtmAtyantAnanvitarUpo'saM-bhavAd bhrameNa svAnubhavena gRhItaH, tathaiva parAtmanaH parasparaM bhinnAH samanvayaviSayabhAvamatikramya vartamAnAstena sAkSAtkriyanta ityadoSaH | ata eva nAnumeyaH, na mAturanumAtRtayA vaisAdRzyena bhAsanAt svAtmavat parAtmanAmapItyantavisadRzatayi-vAnumAnAt | yadyevamasannAtmA'zva-viSANavat sattayA'nanvitat-tvAditi neha sattAnvayAt sattvamAtmanAm, api tu svarUpasattvAt sattAvat paramakAraNavaddhA | tasyApi hi na sattAyogAt sattvaM bhavadbhireSTa-vyam, kAryatvaprasaGgAt | api tu svarUpaM sattvameveti nAzvaviSANa-tulyatA | kathaM tasyAnvayAbhAve sarveSAmanAtmanAM ca sadityeka-padavyaktirAtmapadaprAptiH | api cAtmanAM kathaM sApi vicAryatAmiti cettarhi sattAnvayapradAne ko graho yiktirvidagdhasya | na caikAnvayaniban-dhanaiva sarvatraikapadapravRttiH, vRkSAdizabdAnAmanekarUpAtmake- 'pyabhidheye prayogadRSTeH | pAcakAdizabdAnAM yogabalena pravRtti-rityevamatrApi saMbhavAdadoSaH | yadvA uktavadanvayAsaMbhave'-pyAtmanAM sAdRzyanibandhanaivaikapadapravRttiH, ghaTAnAmiva ghaTazabdasya | tathA sannivezavizeSAtmano ghaTazabdavAcyatvAt tasya ghaTAntare'pyavizeSAt | nanvasti ghaTAnAM ghaTatvenAnvayaH | yadyevaM ghaTatvAdut-pattistadanvayAd ghaTAnAM prasajyate | tena ca ghaTAnAM na ghaTatvA-dutpattiH, api tu mRdaH | tasmAdanyat sAdRzyam, anyo'nvayaH | sAdRzyaM hi sAmAnyamihocyate tadekapadAbhilabhyatve hetuH | yathA'yamapi ghaTo'yamapIti | tacca na tadavayave bhavati | yanna kaNThe budhne vA ghaTabuddhiH, nApi tatkArye karparAdau taddRSTam, karparANAM vaisAdRzyenaiva ghaTaviSayatvAt | yasya tvarthasya kArya pratyavayavaM ca siddhasadRzatare'pi vastuni tena rUpeNa sarvatraivAnu-vRttiH so'nvaya ucyate | sa eva ca ekakAraNatvakalpane bhavati | tathA dRSTatvAd ghaTAzarAvAdiSu hi visadRzatareSvapi tadavayaveSu ca kaNThAdiSu tatkAryeSu ca karparAdiSu sarvatra mRdanvayadRSTermRt-kAryatvAvinAbhAvasiddhiriti bhedaH | sAdRzyasamanvayayostadanya-trAnvyAbhAve'pi sAdRzyanibandhanaivaikapada- pravRttirghaTata ityadoSaH | ata eva tatra vRttikAra Aha - zivazcAtmanaH samAnajAtIyaH iti, sAdRzyameva cetanAnAmiha sthitiH iti | nanu sAdRzyamapyagrAhyAtmano'sya naiva grahItuM zakyam ? satyam, AtmapadAbhidheyatvavadadUraviprakarSeNa vyavahArArthaM vaisAdRzyaparicAramAtreNa kathaJcidatropacaryate, na vastutaH | yadAhuH- neti netItyAtmagatiH | iti sarvamanavadyam | itthaM cetanopAdAnAtmakaparamakAraNasaMbhave'pi muktiM tatprAptirUpAM prati punaH punarAvRttidoSa uktaH | anenaivAnye'pi prANAhaGkArAdilayavAdinaH pUrvoddiSTAH pratikSiptAH- upAdAneSu lInAnAM punarAvartanaM yata iti || 48 || idAnIM vilayaH paramAtmani (zlo0 2) iti pakSaM pratikSipati - upAdAnatvasaMsiddhirvedAnte paramAtmanaH | upAdAne pralInasya dhruvaM prAgvannivartanam || 49 || samastajagadupAdAnakAraNatvaM paramAtmano vedAntAgameSu prasiddhameva | tasminnupAdAne lInAnAmupaviSTAnAmapi prAgvada-vazyaM tatsvabhAvAnnivRttiH punaH parAvRttirityarthaH | nanu pUrvopa-nyastavedAntadRzA'sya samastasya bhedAtmano jagato vidyAvilasitatve-nA'satyatayA kAryatvAsaMbhavena kathaM brahmaNastadupAdAna- kAraNatvamatra doSahetutvena gRhyata ityucyate | kathamasatyatA tasya jagataH ? kiM lakSaNaM vA satyamucyate ? atrAhuH - bodharUpatvameva satyalakSaNam | tadabhAvAd ghaTAderasatyatA | bodhAste na boddhyAt-makA yata iti | yadAhuH - pareNa vedanaM yasya na saMvidyata eva, vaicitryamAtreNa sadasadvyavasthA satAM samucitA, vaiparItyasyA'pi saMbhavAt | asattve tu kAraNaM sannabAdhakaM vaktavyam | bAdhaka-mantareNa sarvabhAvAnAM sattvamanubhavasiddhaM prekSAvatAM na tyaktumucitaM yataH | syAdetat | paravijJeyAnAM sarvathA paramANurUpatayA sthUlAdyAtmakatayA'pi vicArayitumazakyatvAdavastutvena svapnavadavidyArUpatvaM svanirUpaNAkSamatvaM vA'vidyAyAH svarUpam, svanirUpaNakSamatvameva vidyAyAH svarUpaM yataH | bodhAtmavastunastu tadaikasvabhAvatayA tadvyavasthApakatvena svataH siddherna tathAtvamidamasattvakAraNaM sattAbAdhakamiti | tatra vicAraH- puruSapratibhAtmajanmakaH pramANavizeSaH | yadi ca puruSapramANamavidyA'pasmArAkrAntatayA pratibhAvaikalyena bhAvasvabhAvanirUpaNAsAmarthyayuktam, kimetAvatA bhAvairaparAddham, yena tenAbhAvA asantaH kathitAH | nahyeSa sthANoraparAdho yadenamandho na pazyatIti, puruSAparAdhastu bhavati | vicArayitumazakyatvena ca bhAvAnAM tadviSayaH saMzayo yuktaH, tatsAdhakabAdhakapramANAbhAvena tasya nyAyaprAptatvAt | na tvasattAnizcaya iti bhAvasvabhAvavicAreNa pravRtteH sAdhu tadvicAraH kRtaH | saMzayasyaiva gopAlAGganAbAlasthavirasthasyetthaM siddhAntitatvAt | na ca vicArayituM zakyatvameva bhAvAnAm, pUrvaM jJAnakANDa eva vistareNa vicAritatvAditi nAto'pi teSAmasatyatvam | nanUktaM prAk, brahmaiva satyam, asatyAstu bhedA iti | siddhArtha-pratipAdakatvenApi zruteH pramANatvAt zrutitaH sadasadvyavastheti | yadyevaM pramANatvAdatra zrutivAkyAnAmapi satyatve brahmaiva satyamityadvaitavirodhaH, pramANaprameyAdisattAnibandhanatvAdadvai-tasya | athaitAnyapi zrutivAkyAnyasatyAnyeveSyate, yadyevamapramANa-tvAditthameSAM brahmasatyatvasiddhau bhedAsatyatve ca pramANAn-taraM vaktavyam | nahyasatyaM pramANaM bandhyAsutajJAnamiva bhavati yataH | pramANAntare cAkSepapratisamAdhAne pUrvokte evetya-navasthiterna satyAdvaitasiddhiH | paramArthato bhedo'styeveti kathamittha-madvaitasvabhAvAnyeva tAnIti kasya kva pramANAni, dvaitanibandhanatvAt pramANaprameyavyavasthiteH | satyametatparamArthato'yamavidyArUpa eva pramANAdivyavahAra iti cet | nanu sa evAyaM vicAryate | pramANA-nAmasatyatvAdeSo'pi nizcayo bhavato'pramA | etacca yadavagataM tadasatyameva dvicandrAdivaditi | brahmaNo'pyasatyatvAt sarvAbhAvo vedArthaH sAdhu nirUpitaH prajJAzAlibhiH | nanvavidyArUpANyapi zrutivAkyAni vidyopAyabhUtAnyeveti, idaM mugdhazrotriyapratArakamucyate | pramANAnAmasatyatve sarva-metanmanorAjyatulyam | satyatve vA dvaitapakSa eva prakAzate | tadabhede hi sarvamevedaM brahmeti kastatra kasya kiM kuryAdityasaGgatam | bimba-sya na tatra bhrAntiH sambhavati | bhrAntimapi svapnAdivijJAnaM sarva-mAlambate bhrAntaM na svAtmani | AlambanaM ca bahisthitamanyathA pratIyamAnaM bhramaviSayatAmApAdayati | yutpunarbodhaikasvabhA-vaM vastu tadyathaiva cAksti tathaiva tataH svasaMvedyasya tatsvabhAvat-vAyogAt | tatsvabhAvatve vA svasaMvedyameveti svasaMvedane bhrAntya-saMbhavAdAtmabhedaH pratyekaM parAtmAnumAtRtayA svasaMveda-nena siddhaH satya eva | zrutirapyAha tameva bhAntamanubhAti sarvaM tasya bhAsA sarvamidaM vibhAti (kaTho0 5|15; zve0 u0 6|14; mu0 u0 2|2|10) iti | nanvitaretarAbhAvasiddhyapekSatvAd bhedasya bhAvaviSayatvAcca pratyakSasya kathaM bhedaH pratyakSaH ? taduktam - AhurvidhAtR pratyakSam (bra0 si0 2|1) iti | netaretarAbhAvasiddhyapekSA bhedaikyam, tarhi siddhe bhede taditaretarAbhAvapratipattiH, sarvaikye hi na kasyacit kutazcidabhAva iti ghaTArthI paTadarzanAt kimiti nivartate | pramANA- pramANatadavibhAgazca na syAt, sattAmAtrAvyabhicArAt | sarvajJA-nAmapratyakSasiddho bheda eveti kathamasatyatvaM pAThamAtreNa sAdhyate | bhavatu satyam | tathA'pi brahmopAdAnaM hyetaditi zrutitas-tadupAdAnaM brahma bhaviSyatIti | tarhyetadevAtroktaM vRttikRtA- kimarthamAkSepaH ? upAdAneSu lInAnAM punarAvartanam iti | atra cokto doSa ityAha - upAdAneti || 49 || nanu ca AnandaM brahmaNo rUpam iti zrUyate, tena ca rUpeNa parAvRttyayogAt | sthUlarUpaparAvartane'pi na tallInAnAM bhaviSyati parAvRttidoSa ityAha - vijJAnamAtramAnandaM vastu satyaM na tatra hi | naivaMvidhamupAdAnaM dRSTaM tantvAdi sUrayaH || he sUrayaH paNDitAH ! tatra brahmaNi vijJAnaM paramArthato nAsti, paTAdyupAdAnAnaM tantvAdInAmivopAdAnakAraNatvAt || 50 || kathaM tarhyetAH zrutaya ityAha - bhuvanatve niviSTasya tatsthitasyopapadyate | guNatastatra saMsthAnAM bhoginAM mukhyalakSaNam || tadvijJAnarUpatvaM tasya brahmaNo bhuvananimittaM bhogadAtRtayA pariNatasya guNata upacArataH kathyate na mukhyataH, bhuvanasthabhoktRvijJAnayogAt | maJcAH krozantItivad vijJAnaM brahmaNo rUpamityupacAreNa zrutayo vyAkhyeyA ityarthaH | yadAhuH - tatreti | tatra bhuvanasthitAnAM bhoginAmAtmanAmetanmukhyarUpaM na brahmaNa iti || 51 || tarhi tathAbhUtabhuvanaprAptirUpo'smAkaM mokSo bhaviSyatItyAha - bhuvanasya vinAzitvaM dRSTatvAt tadvinAzane | tadbhoktRRNAmapi bhavet tenaiSA na dhruvA gatiH || 52 || bhuvanavinAzAd dRSTo bhoktRvinAza iti so'pyadhruvo mokSaH || 52 || tadiyatA paramAtmalayapakSaM pratikSipyAdhunA kaivalyamokSaM pratikSipati - guNatattvordhvabhogyasya karmaNo'nupalabdhitaH | kaivalyamapi sAMkhyAnAM naiva yuktamasaMkSayAt || 53 || sAMkhyAnAM muktau karmakSayato bhoktRtvanivRttyAtmakaM yat kaivalyaM tadayuktam | kutaH ? ityatrAha - asaMkSayAditi | guNatattvor-dhvabhogyasya karmaNa iti saMbandhaH | yadyapi guNabhoktRtvaM nivRttaM sAMkhyamuktAnAm, tathApi guNatattvAdupari sAMkhyApari- dRSTarAgavidyAditattvaviSayANi karmANyakSINAnIti tadbhoktRtvama-nivRttameva yataH | kathaM teSAM karmaNAM tadA na kSaya ityAha- anupalabdhita iti | upalabdhirbhogaH | yaduktam- bhogo'sya vedanA puMsaH iti | tadabhAvo'nupalabdhiH | tataH krameNoparyupari sthitatattvaviSayANi karmANi bhoktavyAnIti | na tAvat tastAni bhuktAni yata ityarthaH | nanu jJAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAt kurute'rjuna ( bha0 gI0 4|7) iti sAMkhyajJAnAt kathamakSINAni tAnyucyante, guNapuruSAn-tarakhyAtimAtraphalaM sAMkhyajJAnamiti tadupari karmakSayasya kaH prasaGgaH | nanu guNanivRttyaiva buddhyAdikaraNAnAmapi nivRtteH kathaM te.AM karaNaurvinopabhogaH | na tu guNapravRttiH karaNasaM-bandhaheturAtmanAm, api tu samatve sati karmANi | yaduktam- karmatazca zarIrANi viSayAH kAraNAni ca (svA0 32|13) iti | karmANi coktAni tAvat teSAM santIti kAraNAnAmapyanivRtteH | tatra bhoktRtve zaGkA - kevalataiveti | kiM tarhi sAMkhyajJAnAt teSAM nivRtam ? kimanyannivartyatAM guNa bhoktRtvanivRttireveti || 53 || atra sAMkhyavizeSadRSTyA paraH sarvakarmakSayaM teSAM bhogena darzayati - karmaikaM janmakRt sarvaM nopAdAnalayazruteH | indratvAdiphalaM vede'pyucyate tat pRthak pRthak || 54 || iha janmaprayANamadhye yatkRtaM zubhAzubhakarmajAtaM tatsarvaM pradhAnopasarjanabhAvenAvasthitaM prayANAbhivyaktaM yugapadeva samucchritamekameva janma karoti | na tu janmAntare phaladA-nAyAvaziSTaM bhavati pratipAlayati | kriyArUpatvAt karmaNa Arabdha-kAryasyAnupapattirityeka-bhavikakarmavAdinaH | tatazca prakRtajanma-naiva teSAM prAktanasarvakarma-kSayo'numito'bhinavakarmakSayazca jJAnAdinA jAtaH | tadudbhUto guNatattvordhvabhogyakarmasantatiH | etannirAkaroti- neti | naiSa niyamaH, kintu kAnicit karmANi dvitIyAdijanmakartRNyapi santi | kuta ityAha- upAdAna iti | upAdAne prakRtau karmaNAM layaH saMskAra-rUpeNAvasthAnaM zrUyate yataH | prakRtau karmasaMskAra sthitaH sarva iti | tatastu tatpAkakAlamAsAdya punarbhogAya pravartata iti | na kevalamihaiva karma zrUyate, yAvadvede'pItyAha - indratvAdiphalamiti | vAjapeyena svArAjyakAmo yajeta (Apa0 zrau0 18|1|1) iti svarAjyamindra-tvaM tatphalaM karma, AdigrahaNAt svargAdiphalaM niSiddhabrahmaha-tyAdi narakaphalaM ca zrUyate | tat pRthak pRthagiti | janma karotIti saMbandhaH, parasparaviruddhaphalAnAM yugapadekajanmakaraNAsaM- bhavAt | na ca nAzo'pi karmaNa ityavazyaM janmAntaraphaladAnAya tAni pratipAdayantItyabhyupagantavyamityasaMbhava evaibhavikakarma-vAdasya | taduktam - phalati yadi na sarvaM tat kadAcit tadaiva dhuruvama-paramabhuktaM karmazAstrIyamAste (zlo0 vA0, citrA0 26) iti | nanvetAvatA''rabdhakAryaM karmaiva na saMbhavatItyuktam, ko'nyathA etadAha, kintu sarveNa dharmAdharmAtmakena puruSakar-maNA svaphalAnugrAhiNA prakRtisaMskAra eva kAryaH, tathA dRSTa-tvAt kRSyAderapi puruSavyApArasya | satu tenApyArabdha eva | saMskA-rastvasau svaparipAkApekSaH pratibandhakatIvrakarmaphalabhogakSayA-pekSayA kvacid viziSTabhuvanabhogakSayApekSayA viruddhakarmaphala-sahakArisahAyaH kevalo vA kasmizcijjanmani kadAcit taphalaM nikSepa-miva puruSAya dAsyatItyasarvajJaiH karmavipAkavaicitryaM nAvadhA-rayituM zakyata iti janmAntaraphaladakarmasaMbhavAduktavadeva kevalitaiva sAMkhyamuktAnAmiti || 54 || nanu yuSmadAgame'pi kevalitvamAtmanaH zrUyate, kathamityAha- aGguSThamAtrabhuvane kaivalyaM saMbhavet pazoH | vijJAnayogasaMnyAsairbhogAdvA karmaNaH kSayAt || 55 || aGguSThamAtrAdisaMjJakanivAsasthAne kalAbhuvane vijJA-nena mAyApuruSavivekaviSayeNa, yogena pratyAharAdyaGgopakRtena cittajayAtmanA, mAyAvivekaphalena saMnyAsena vA karmaNaH sarva- mIzvarAyaitaditIzvarArpitasarvakarmaNastatphalaviSayeNa bhogenaiva vA sarvakarmakSayAt sarvathA bhoktRtvanivRttinimittaM kaivalyaM saMbhavati tatraiva, na tu bhavaduktAviti || 55 || nanu tadeva kaivalyamasmAkaM mokSo bhaviSyatItyAha- jAtaM muktyarthamAtmAyamitthamAtmalayaH phalam | upAdAne layasyaiva dRkkriyAguNasaMkSayAt || 56 || yattadapi kaivalyaM muktiriSTA, tadapi hi malasadbhAvAdAtmanaH pratyuta akalAvasthAvat kiJcijjJatvakartRtvayorapyabhAvAt phalamAt-manAza eva bhavatAmapi guNopAdAnAvyaktalayo mokSo yataH || 56 || evaM sAMkhyapakSamapyAbhAsyopasaMhartuM sarvAn pratyAha- mUDhAnAM jyeSThamallAste yeSAM svAtmA'pi nazyati | jJAtRRNAM paNDitaMmanyAH zikhAsaMkrAntivAdinaH || 57 || ta ete sarvavAdino mUDhapradhAnAH zreyor'rthibhirdUrataraM parihAryAH, yeSAmazreyasyevAtmanAze tatsadRze vA parazreyo-buddhiH, apuruSArthabhUtaH sarveSAM mokSa ityarthaH | tathAhi - jJAturjJeyasya (mataGgapAramezvaravRttau (vi0 5|60-61) asmAbhiranyatra ityuktvoddhRtametadvacanaM zivayogasAre (pR0 33) taduktaM mantravArttikaTIkAyAmityevaM smaryata iti tatrasthA (pR0 125) 19 saMkhyAkA TippaNI draSTavyA |) vA jJapterabhAvAt sarvavAdi-nAm | AtmanAzasamo mokSo jJatvavyaktau paratra tu || iti | nanu saMkrAntivAdinAM nAtmanAzo vimuktAvityAha- jJAtRNAM paNDitaMmanyA iti zikhA zaktiH, tatsaMkrAntivAdino muktAva-paNDitA eva, yato nAsmAt prasaGgAnmucyata ityuktam- zambhureva hi tatrApi sarvaM veti karoti ca (zlo0 29) iti || 57 || yadyevaM sarveSAmeva mokSazAstrANAM muktavad bAdhitatvAt parasparavirodhAcca kiM prAmANyam ? evaM netyAha - vastunyUnatvamanyeSAM rAgAdUrdhvamabhASaNAt | tena mAyAnatItatvAjjJAtAraH sadmasu sthitAH || 58 || nahi sarveNa pramANena sarvArthena bhavitavyamityalpArthaprakA-zakatvena pratyakSAdivadevAnyAnyapi pramANAnyeva | kathaM svalpArthadarzitvameSAmityAha- rAgAdUrdhvamabhASaNAditi | rAgavidyAditattvajAtaM ca tadUrdhvaprakriyA guNAdibhyastadUrdhvaM citaH | UrdhvazabdasamAnArtho'yamUrdhvazabdaH | tasya rAgAdUrdhvaM samastatattvajAtasyAnukternyUnadarzitvaM teSAm | yadyevamAgamAntaraiH kiM prApyata ityAha - tena mAyAnatItatvAditi | yena rAgAdUrdhvaM tairna dRSTaM tena mAyAtatvAdadhaste jJAtAro darzanAntaramuktAstattvabhuvanaskandheSu lInAH | kasya kasmin laya iti cet, tadetad darzitamAgamaprAmANyopanyAse || 58 || svena jJAnakANDe upasaMhartumAha - ityevaM vAdigItAni phalAnyuktAni lezataH | tatsAdhaneSu ziSyANAmapravRttiphalaM prati || 51 || iti sadyojyotiHzivAcAryakRtA paramokSanirAsakArikA samAptA || sarvavAdisiddhAni phalAni muktilakSaNAnyeva saMkSepeNoktAni | kimarthaM pratyuktamiti cedetaduktam | phalasAdhanaM zAstramanava-dhArya nikRSTaphale pravartanta iti zreyo'rthibhirevA'yogavyavacchede-nAtraiva pravartanIyam | asmAddhi pararUpaM niHzreyasaM saMpAdyata iti | etadrauravavRttikRnmatadhiyA dIkSAkramAt kArikAH sarvAnyAgamamokSadUSaNagatA gAmbhIryato naiva yAH || svalpajJairavagAhitAH kila yatastadrAmakaNThastvimaM tannArAyaNakaNThasUnurakarodAsAM vivekaM sphuTam || itizrImadbhaTTanArAyaNakaNThAtmajazrIbhaTTarAmakaNTha-viracitA paramokSanirAsakArikAvRttiH samAptA ||