################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## paramokùaniràsakàrikà ## ## From the Aùñaprakaraõam edited by kçùõa ÷àstrã ## ## First published in Devasàlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## CSXplus transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## paramokùaniràsakàrikà sadyojyotiþ÷ivàcàryapraõãtà bhaññaràmakaõñhakçtavyàkhyàsahità yৠsà§khyayogavidvà§so gati§ mohàt prapedire | vedàntaj¤ànavidvà§so gatimicchanti vaidikãm || pà¤caràtraratà ye ca ye ca yogimahe÷varàþ | pramàõàgneyakartçtvavi÷ikhàmalakàrakàþ || pravadanti malàsiddhà ye cànye mokùavàdinaþ | iti rauravasåtram tadiyatà ÷ivahastasya pràdhànya§ pratipàdyàdhunà dãkùà-phalasya pramàõasya tàvad vyatirekeõa samànàsamànatantràntaragã-tàni phalàni dar÷ayitu§ yৠsà§khyayogavidvà§sa ityàdeþ sàrdhasåtradvayasya kàrikàbhirarthamàha – satsa§skàrasya yasyedamaïgajàta§ niråpitam | tatphalavyatirekàya yadukta§ phalavarõanam || 1 || yasya ÷ivahastàdãnyaïgàni dattapårvàõi, tasya sa§skàrasyà- yogànyayogavyavacchedenàpavargakàraõatvataþ saditi vi÷eùitasya dãkùàkhyasya yatphala§ vakùyamàõama÷eùabandhanivçttau svaguõasarvaj¤atvàdyabhivyaktiþ, tadbhedena tantràntaragãtàni phalàni varõyante | phalabhedakathanaprayojana§ vakùyatyupasa§hàre – tatsàdhaneùu (÷lo0 59) ityàdinà || 1 || tatra krameõa tànuddi÷ati – kaivalya§ sattvasa§bhogo vilayaþ paramàtmani | avyàkçtàdiùvarvàktva§ laya eva vikàriùu || 2 || guõatrayalakùaõaprakçtisambandho hyakevalatàheturàtmanaþ | sa ca na sambandhamàtram, tayorvyàpakatvàdàtmanaþ kaivalyàvasthàyà-mapi tasya bhàvàt tathàtvànupapatteþ | api tu bhoktçbhogyaråpo'nàdis-tadavivekapratipattyàtmakaþ, pratyayàvivekaråpatvàd bhoktçbhàvasya | yadàhuþ – pratyayàviveko bhogaþ iti | prakçtirhyàtmàna§ bhogyatvena samarpayantyapi pu§sastamaþsàmarthyopàrjitakle÷abhåtàvidyàsmità-di÷aktiyogena tathà samarpayantã vidagdhave÷yàvanna yathà tadvikàra÷eùeùu tasya heyatvabuddhirupajàyate, anyathà tadatiriktabandhàsiddherbhogàyogàt | sa§skàràbhàvaprasaïgàt | sa eva ca sa§skàraþ kaivalyaprati-pakùabhåtaþ procyate | yadà tvàtmaj¤ànàd yogàdvà tasmàt pu§saþ svaråpeõa bhàsvareõànanyaråùitena vivekaþ prakà÷ate, tadàn㧠tenàvivekasya pratipakùatayaivàpadhva§sitatvàt tadàtmakasyàpi prasàrasya ta§ pratyanudayàt sarvàtmanà prakçterbhogyatvanivçttau tasya para§ kaivalya§ muktiriti tacchàstravitpravaràþ | phalàntaramàha – sattvasa§bhoga ityàdinà | anàdireva prakçti-sa§bandhaþ | puruùo bhoktçtayà sarvairabhyupagataþ | na ca tadbhoktçtva-maupàdhikam, tasya tathàtve hi tasya na tat syàt, anyakçtasya dharmasya nityakarmavyatikaràyogàt, vyatikare và nàsau bhokteti kasya bandho mokùo veti bhoktçtva§ svabhàvàtmakameùñavyam | na cànàdernitya-svabhàvasya vinà÷o yuktaþ, kevale puruùe'pi tathàbhàvaprasaïgato vainà÷ikatvapràpteþ | tadvinà÷àsa§bhavàdeva ca muktàvapi bhoktç-bhogyasa§bandhaþ pu§prakçtyoreùñavyaþ | kevala§ cànàdikarma-dauràtmyataþ pràg duþkhamohàntaritasukhalayaråpikà prakçtistasya bhogyà'bhåt | yatpunastatkàraõabhåtasarvakarmapratyastatvam, yato muktau ÷uddhanirantarànati÷ayànavacchinnasattvàtmasukharåpo'sau bhogya iti tatpràptàþ kila sattvabhujaþ procyanta iti tadàgamavidৠpãñhabandhaþ | vilayaþ paramàtmanãti ÷àstràntaraphalam | sarva§ khalvida§ brahma (chà0 u0 3 | 14 | 1)neha nànàsti ki¤cana (kañho0 4 | 16; bç0 u0 4 | 4 | 19) iti ÷rutilakùaõàt siddhàrthaviùayalabdhapràmàõyàdapauruùeya-tayà tadanyàgamebhyaþ prabalatararåpàdàgamàt pratipannasya paramànandàdyanekatadàgamagãtaguõasvabhàvasya pramàõàntarà- gocarànavacchinnacidbrahmaõaþ satyatayà tadanyeùৠca bhedaråpà- õàmavidyàdinirmàõaikasàratvenàsatyatayà'vagatiþ | tata eva ta àhuþ– àtmà yataþ prasiddha§ ca kavayo'sya pracakùate iti | na càsyàvagamasya bhedasattàpramàõabhåtapratyakùàdibàdhe agninà si¤cedityàderivàpràmàõyamà÷aïkanãyam, bhedasyetaretaràbhàva-prasiddhivyapekùatvena vastumàtragràhipratyakùaviùayatvàsiddheþ, ÷a÷aviùàõavadavidyàmàtrakalpitatvenàsatyatvàt | taduktam – àhurvidhàtç pratyakùam (bra0 si0 2 |1) iti | eva§ ca sati jãvàtmanàmapi svataþpramàõasiddhaproktasatyabhåtaparamàtmasàratve'pyavidyà-kaluùitatvena bhràntatvàt prasuptapuruùasàdhàraõànàmiva svapnànu-bhavavçttãnৠtàttvikaprabodhànudayatastadråpànupaj¤àtabodhakaþ sa§sàràbhidhànabhedakaprapa¤caþ svaråpatoanidamprathamaþ | kadàcittu– àtmà j¤àtavyaþ ityàdi÷àstragãtakrameõa prodbalatara- j¤ànapràptitastatpratipakùabhåtabhràntikàraõapronmålanena tiraskçtàkhilabhràntiþ paramàtmabodhaþ suptaprabuddhasyeva svaråpa-màtrapratiùñho jãvàtmanaþ pårvapravàhavilayaråpo bhavatãti | saiva parà muktiriti keùà¤cid grahaþ | nanvatra vçttikartuþ pariõativedàntamatirevodde÷yatayà'bhimatà na màyàvàdamatiþ | saiva upàdànatvasa§siddhiþ (÷lo0 49) iti vakùyamàõadåùaõànusàriõã | satya§ tadanusàriõã | kintu naiùà vedànteùvadhyàtmavitpravarairmukhyatvena gãyate | na càtra ÷rutayo'nu-råpàþ | saiva ca yathà dåùaõànusàriõã tathàtraiva vakùyamaþ | avyàkçtàdiùvityàgamàntaraphalodde÷aþ | yatra tiùñhantyaõã-yà§saþ kùetraj¤àþ karmabhiþ saha | tadavyàkçtamucyate | kutra tiùñhanti ? atra kecidàhuþ – iha yathà mçdanviteùu ghañàdiùu mçtkàryatvadar÷anàd bhavadbhiþ sukhàdyanviteùvapi kàryakàraõàdiùu sukhàdiråpapradhànakàraõatvamiùyate, tathaivàt-manৠpradhànasya ca bhede'pyekasadanvayasa§bhavàdekakàraõatva-miùyatàm | atra và tanmà bhåditi vi÷eùàbhàvàt teùৠyatkàraõa§ sà parà prakçtirmahàvibhåtyabhidhànà, jaóà jaóakàraõatvàt | saiva sàkùàdã÷varalakùaõena càturàtmyenànã÷varakùetraj¤àtmanà jaóàtmakà'vidyàråpeõa ca pariõamate | vidyà tu buddhimanobhåtà avi÷eùàt tanmàtratayà bhåtàvi÷eùàcca bhåtatayà bhåtànãndri-yatvenetyeva§krameõa saiva tathà tathà pariõamata iti paratva§ tasyàþ | tadàhuþ– bhagavàn vàsudevaþ parà prakçtirjyàyasã vibhåtirbhåtireva ca | sa svaya§ bhavati bhåto bhàvãtyevamaõãyastayà avyàpakavyàpa-katvena tatraiva kàryatvàt kùetraj¤àstiùñhantãti tata evopàdànakàra-õàd vikçtidharmakàdavidyàkarmànubandhena jãvàtmanৠsambhavàt | tatkùayataþ samupa÷àntakàryabhedaråpe tasmin paramakàraõàtmani teùৠvilayaþ para§ ÷reya iti keùà¤cid durabhyupagamaþ | avyàkçtà-diùvityàdigrahaõàt prakçtilayavàdino'rvàktvato ye'vasthitàstvahaï-kàràdilayavàdinastauùñikàþ | taduktam – àdhyàtmikya÷catasraþ prakçtyupàdànakàlabhàgyàkhyàþ | bàhyà viùayoparamàt pa¤ca nava tuùñayo'bhihitàþ || (sà§0 kà0 50) iti || 2 || mahàgaõo mahe÷asya tvakartà sarvavedyavit | kartçtve'pi prayojyatva§ samatva§ tejasà§nidheþ || 3 || phalàntara§ sàlokyasàmãpyàdipràptiþ | yadukta§ pauùkare – anyàbhiriha dãkùàbhirnanirvàõamavàpyate | gàõapatyapada§ tàbhiþ iti | etadeva ca yogipadena såtrakçtà nirdiùñam | akartà sarvavedyaviditi dar÷anàntaraphalam | parame÷vare tàvat karmakartçtva§ tanukaraõa-bhuvanàdikàryànyathànupapattyà pratipàditam | etasminnavasthite-'dhunà muktapuruùe kartçtvasiddhau na kàryànyathànupapattirbhavati | atha ã÷varavanmuktatvena kartçtvasiddhiþ, tadayuktam, ã÷varasya mukta-tvàsiddheradçùñàntatvàt | baddho hi mucyata iti ã÷varasiddhayorane-nà§÷enàtyantavaisàdç÷yam | yathàha vyàsàkùiõyৠtatrabhavàna- vadhåtaþ – parama÷ivaþ siddhàn pratyuparatàdhikàro'pyanyeùvanupa-ratàdhikàraþ | siddhaþ punarekàntena sarvat evoparatàdhikàra iti bhedaþ iti | na ca pràgapi pu§saþ kartçtvamityàhuþ, kintu prakçtereva tat sà§khyapakùavaditi muktau kartçtvasya pramàõàbhàvàdakartçtvameva | j¤àna§ tu pu§saþ svàbhàvika§ pràganubhavataþ siddham | tattu muktàvàvaraõàbhàvena sarvaviùaya§ bhavatãtyakartà sarvavedyavin-mukta iti tadàgamavidaþ | ta eva hçdayapramàõàdigranthakartçtvenàtra såtrakçtà pramàõakartçtvapadenopakùiptàþ | kartçtve'pi prayojyatvamityàgamàntaram | ayamarthaþ – j¤àtçtva-vat kartçtvamapi pu§saþ svabhàva eva | na tu prakçteþ kartçtva§ yuktam, kàraõatvàt tasyàþ | anyaddhi kàraõatva§ svaråpànyathàbhàva-råpa§ jaóavastuùu svabhàvatayaiva pariõàmitvàdyavyabhicàri kùãra- dadhyàdiùvadhyakùasiddham | anyacca kartçtva§ hitàhitapràptityàga-phalalipsayà sarvànyakàrakapravçttinivçttikàraõatvena svàtantryàtma-ka§ ÷ivatvàvyabhicàri svasa§vedanasiddhamiti vakùyàmo mantravàrtti-ke | anumànenàpyàtmanৠkartçtva§ sàdhitameva tattvasa§grahàdau vçttikçtà | nanu kartçtve satyàtmanৠspandàtmakatvena pariõàmità ? na, kartçtvasya spandàtmakatvàsiddheþ | kriyà hi spandaþ | na ca kriyàråpatva§ kartuþ kartçtvam, kartrantarakalpanàyàma-navasthàprasaïgàt | api tu tatra hetutayaiva, tatsàmarthyenaiva kàryakaraõaspandadçùñeriti | jaóavyàpakakriyàtmakaspandaþ katha§ caitanyavyàpakatvàvyabhicàriõi kartari bhavet | na ca spandàtmakataiva kàrakatvam, api tu vi÷iùña÷aktiyogaþ, ayaskàntàdãnàmivetyukta- masmàbhiranyatra | jaóaspandakriyàyৠyà ÷aktiþ sà kartçtà cito vyàpte spandaråpeõa siddhà'yaskàntavat svata iti | tacca kartçtva§ teùàmanàdyeve÷varaprayojyatayà siddham | anàde÷ca vinà÷o na sa§bhavatãti muktàþ ÷ivàþ sarvaj¤àþ sarvakartàraþ parama÷ivena prayojyà eveti tannãtij¤àþ | samatva§ tejasà§nidheriti dar÷anàntaraphalam | àdityàgnyàdisa-matà tattadàgameùu mahopaniùadàdiùu ÷råyate yataþ, àgneyakartçtvena caite såtrakçtà nirdiùñàþ || 3 || àdhikya§ parame÷ànànnirmalatva§ ca kevalam | siddha eva hi kartçtvamaudàsãnya§ mahe÷vare || 4 || phalàntaram – parame÷asya layàdhikàràbhyupagamenàdhikàrà-dibandhayogataþ pa÷utvasyànapàyàt | yadàhuþ – anugrahatirobhàvau dvau pà÷au tu sadà÷ive iti, pa÷åràdyaþ sadà÷ivaþ iti ca | vinivçtta-samastabandhanàt tiraskçtalayàdyavasthàdhikàràt sarvathaivànupàdheþ siddhàtmanaþ prakçùñataro nyånabhàva iti | anye tu pàta¤jalamuktirupa- kùipteti kathayanti | teùৠpårvameva kaivalyapadena sà§khyamuktivat sàpyupàtteti paunaruktyamanivàryam | na hi tayormuktau bhedaþ, prakçtiviyogaråpatvàdubhayatràpi tasyàþ | ata evàhåþ – eka§ sà§khya§ ca yoga§ ca (bha0 gã0 5 | 5) iti | kintupàyabhedaþ – ekatra hi j¤àna§ tadupàyaþ, aparatra tvabhyàsa ityala§ vistareõeti | etadeva càdhikya§ såtrakçtà mahe÷varapadenoktam | nirmalatva§ ca kevalamiti malanivçttimàtrameva mokùaþ, na tu sarvaj¤atvàdyabhivyaktirapi, pràganabhivyaktatatsadbhàve pramàõàbhàvàt | sato hyabhivyaktirityà-÷ayaþ | siddha eva hi kartçtvamaudàsãnya§ mahe÷vara iti | yadàha såtrakçt – vi÷ikhàmalakàrakàþ iti | parame÷varo hi pàràrthyena jagatkaraõàya pravçttaþ | sarvakartçtvapadapràptàvastha§ svàtma-tulya§ siddhamavalokya tatkàlamevàtmanaþ kartçtva§ vibhinnamitya-nekakartçsa§bhavena samastakçtyàniyamaprasaïgadoùataþ pratyuta paràrthànirvàhakàraõamevàvagamya tadupasa§hçtyodàsãnaþ svàtmanà bhavati | siddhaþ punaþ paràrthanirvàhamanàsthaye÷vare-õoktamavabudhya sarvakartrà ca vinà sarvaparàrthasa§pattimàkalayya karuõayaiva sarvakartçtvapadamavalambata iti pravàhanitye÷varavàdinaþ || 4 || satkàryakaraõopetastàrakàbhuvane sthitaþ | j¤ànakartçtvayornà÷aþ sarvanà÷astathàparaþ || 5 || anàdireva puruùaþ kàryakaraõaiþ pravàhataþ sa§sarati sa§baddhaþ | tatrànàdervinà÷àyogena muktau kàryakaraõàbhàve pramàõàsa§bhavàt kevala§ sa§sàraparidçùñakarmanibandhana-duþkha÷arãrendriyanivçttau prakçùñatarakàryakaraõalàbhatastàrakà-bhuvane nakùatramàrge'vasthànamàtmanৠmokùa iti keùà¤cid durabhisandhiþ | j¤ànakartçtvayornà÷a iti | muktau buddherabhàvàdi- cchàprayatnayorabhàve kartçtvanà÷aþ, buddhyàdãnà§(nàma)bhà-va÷ca navànàmàtmaguõànà§(nàma)bhàvàt | yadàhuþ – buddhisukhaduþkhecchàdveùaprayatnasa§skàra-dharmàdharmàõৠnavànàmatyanta§ vimokùo'pavargaþ iti | sarvanà÷astathàpara iti gràhakaikaråpatvàccaitanyasya gràhakatvasya ca gràhyàpekùayà'vastitergràhyasya càõusthålàdivikalpaiþ sarvathà sa§bhavàbhàvenàvasturåpatvàt tadapekùasyàpi gràhakatvasya bhràntatve sati bàdhaj¤ànodayamàtreõaiva dhva§sa iti pradãpanãrvàõavàdina iti | anyaistu bhåtebhya eva vij¤ànamutpadyate, tànyevànuvina÷yatãti ÷arãravinà÷àdeva sarvanà÷a ityevamaya§ pakùo'bhyupagato jàóyàditi || 5 || eva§ ca tantràntaraprasiddha§ phala§ pradar÷yopasa§harati – svamatairvàdibhistveva§ vimuktiþ parikalpità | dçùñà naiva hi mohàndhaiþ sadã÷varasamànatà || 6 || taistairmohàndhairavidyàkràntacinnayanaiþ satyabhåtaparame-÷varasamatàlakùaõa§ pati÷àstraikagamyamuktilakùaõa§ phala§ na dçùñam | atastaireva§ vidhà muktiþ svakalpanàbhiþ kalpiteti || 6 || idàn㧠samànatàntrikàn pratyàha – samatà ca samutpattisa§kràntyàve÷apakùataþ | abhivyaktiþ parà gãtà buddhivàcàmagocarà || 7 || sarvaj¤atvàdiguõàbhivyaktiråpaparame÷varasamatà parà prakçùñà gãtà | kutaþ paretyàha– samutpattisa§kràntàve÷apakùata iti | pa÷vavasthàyৠsarvaj¤atvàdidharmàsattvànmuktau ca parame÷vara-samatva÷rutyanyathànupapattyà pa÷vàtmanyapårva eva tadà sarvaj¤atvàdiguõaþ parame÷varasama utpadyata ityutpattisamatàpakùaþ kai÷cidabhyupagataþ | tathà parairapi pañàdau kastårikàmodavattatra parame÷varaguõaþ sa§kràmati muktàviti samastasa§kràntipakùaþ pratipannaþ | etena ÷ikhàsa§kràntivàdinaþ pà÷upatàþ såtrakçtà vi÷ikhàkàrakatvenoktàþ | anyaistu tadà parame÷varaguõaiþ svà÷rayas-thaireva siddhaþ samàvi÷yate grahairiva puruùa ityàve÷apakùaþ | etebhya ã÷varasamatàpakùàntarebhya iyamabhivyaktisamatà vakùyamàõà buddhivàcàmagocaratvàt parà || 7 || eva§ tantràntaraphalàni nirdi÷yàrthakrameõa pratikùipati – sattvabhuk tàrakàvàsã dvayametad vina÷varam | bhoktà bhuvanavàsã ca dçùño loke vina÷varaþ || 8 || sattvabhuk tàrakàvàsãtyetaddvayamapi phala§ vina÷varam, bhokturbhuvanavàsina÷ca devadattàdervinà÷o dçùñaþ | nanu bhoktçtva§ j¤àtçtvameva puruùasvabhàvo'tràkarmaphala§ katha§ vina÷yatãtyuktam ? yadyeva§ sarvaj¤a eva tadà puruùo bhavet, na sattvamàtraj¤aþ, vi÷eùahetvàbhàvàdityasmaddar÷anameva bhavatu | nanvastvevam, bhuvanavàsinastu pravàhànàdibhirbhuvanàdibhiþ sa§bandhaþ katha§ nivartate | ata eva pravàhànàditvàt karmabhistattat-phalairvà dåñasthanityasvabhàvo'nivartya iti paramàrthaþ || 8 || gaõendràgnisamau preryàvasampårõamanorathau | akartà càkçtàrtho hi tadvanne÷e samo yataþ || 9 || atra mahàgaõo mahe÷asya, samatva§ tejasà§nidheþ (÷lo0 3) ityetayoþ pakùayoþ paràkçtiþ | gaõendrasamasya tàvaduparitanapada-sadbhàvenaiva tatpràptikàmanàntarayogato'sa§pårõamanorathateti katha§ muktiþ | evamagnyàdityasamatvayorapi draùñavyam | athàsma-dàdyapratyakùo'nya eva sarvaj¤aþ sarvakartà ca vahnyàdityàdirucyate, yadyeva§ tatsamatva§ muktirityasmaddar÷anamevetyadoùaþ | akartà cetyanena akartà sarvavedyavit, kartçtve'pi prayojyatvam (÷lo0 3) ityetau pakùàvapodyete | tadvaditi | yadvad gaõendràgnisamàvaparipårõamano-rathàvuktau, tadvadetàvapi parame÷varasamakartçkatvapadàpràptihetos-tadabhilàùayogàdaparipårõamanorathatvàt sarvaj¤àvapyamuktau | svaråpàvaptireva hi mokùaþ | kartçtvamapi j¤àtçtvavat pu§saþ svabhàva evetyuktam, atastadanavàptau katha§ muktiþ | astvevam, mantre÷varaprayojyatvamanàdyàtmanৠkatha§ kadà vyàvartate bandhanimittatvàt kalàdivaditi tadanivçttestvasàvapi vidye÷varavat preryatvàdamukta eveti || 9 || àdhikya§ parame÷ànàt (÷lo0 4 ) iti pakùamàbhàsayati – àdhikye sàdhanàsattvamasa§sthà ca dvimàrgataþ | praryatva§ parame÷àne nir?nimittamathà''patet || 10 || sàdhanàsattva§ pramàõàbhàvaþ | nahi sarvaj¤atvasarvakartçtva- råpanirmalaprakçùñatarasvaguõavyaktipratilambhataþ kadàcidàtmanà-madhikàvasthà pramàõairåpapadyate, yatpràptàvã÷varàdhikya§ muktau varõyate | nanåktamã÷varasya layàdyavasthàsamàve÷ena siddha§ nyånatvamiti | atha ko'yamavasthàsamàve÷aþ ? yadi vastvantaram, tanneùyate, ekatvàd devatàyàþ | katham ? dharmapariõati-sthàpyàcaitanyadoùeõa pårva§ niùiddhà niùetsyate ca | atha vivartaþ, so'pi na , asatyatvàt | tadråpatàsya kutaþ | kevala§ kriyà÷aktiþ kartaryavyatirekeõa kartaryavàvasthità ÷ivapada§ samuddãpayantã layàdipadavàcyatvopàdhibhàva§ tatra pratipadyate | saiva yadà kàryasa§pàdanapravçttà'navàpta kàryavikçtistadà sadà÷ivapadapra-kà÷ikà bhogàdi÷abdavàcyatàyৠkàraõãbhavati | yadà khalvavàptakàryagràmà adhikàrapadaprabodhkà, tade÷varàdipadapra-vçttau hetutৠbhajatãti kriyà÷aktereva tattatkàryopàdhibhedàlambana-màtreõaivàtra bhedavyavahàraþ | na vastubhedaþ, vivartapariõàma-pakùayoratyantàsa§bhavàditi guravaþ sacchàstravivekanipuõàþ | yadàhuþ – mårtistadvà§÷ceti hi le÷àdukti÷ca ÷akti÷aktimatoþ (ta0 sa§0 50) | ata eva pa¤casrotaso'pyasya ÷àstrasyaikatvànna devatàyà bhedaþ, api tu sçùñisthityàdipa¤cakçtyabhedenopàsyamànasya tadàkàramàtrasyaiva | anyathà kaulamahàvratàderivàtra ÷àstrabhedaprasaïgàdekatva÷rutibhirvirodhaþ | eva§ ca siddhasya proktalayàdyavasthànàbhyupagame kartçtvàdçùñeþ pratyuta ã÷varànnyånatvamabhihita§ syànnàdhikyam | athe÷varasyàpi yatparame÷varatva§ nirupàdhijyotãråpà sarvaj¤atvàdi÷aktiþ yadàhuþ – yayà vinà na sarvaj¤aþ so'pi tasyai namo'stu te iti, tatprakçùñatara§ parame÷varasthànàt siddhapràpyamabhyupagamyata iti, tadayuktam, ÷akti÷aktimatorbhe-dàsiddhervyapade÷asya bhedasya kalpitatvàt | sarvaj¤atvàdi÷akterive-÷varatvasyàpi tadråpatvànnànyonyatà yuktetyabhinnasvabhàvaþ ÷àbdastu bhedo na bàdhyate | tena ca tato'rthasthitiþ | ÷akterapi yacchakta-tva§ tasyàpi yaþ prakarùaþ, tasyàpi prakçùñataràvasthà muktirityeva§ taratamàdipratipàdyaprakarùabhedàvyavasthiteranavasthitireva muktau bhavet | kalpitavyapade÷amàtrabhedasya na kacidapyaprasçtiþ | tasmàdã-÷varasamataiva muktàvabhyupagantavyà, na tvàdhikyam | anugrahatiro-bhàvakartçtva§ kartçtvavi÷eùàtmakatvànna pà÷àtmakam, anaupàdhi-katvàt | yadapi pa÷utvamukta§ bhavatà, tadàbhimànikabhedakalpanayà ÷aktyantaraprakà÷apratipàdanaphala§ yogapãñhasa§sthitàyeti mantra-bhàùyapratipàditabhagavatsadà÷ivapãñhabhàvavat sakala÷àstraparyà-locanayopacàradç÷à vyàkhyeyam, na tu padamàtràrthapratipattau graho balavadvidheyaþ | ityalamanupàsitagurubhiþ svakalpanotthàpita÷àstràrtha÷àlibhiþ saha vivàdena | yadvà pa÷uràdyaþ sadà÷iva iti sa§skàryasadà÷ivàbhipràye-õànupacàrata eva | tathà hi – dãkùàyৠvidyàtattvàduddhçtasya krameõa malakùapaõapårva§ kriyà÷aktyàtma÷ivatvàbhivyaktiþ sthålasåkùmaparabhedena kriyamàõà'nekavidye÷varàvasthàsvarå-pàbhivyaktirvastuto bhinnà bhinnasye÷varasadà÷iva÷ivaråpasya tattva-trayasya pràptiheturbhavatãti tasmin sadà÷ive preryatvànivçtteþ sa§skàramàtravi÷eùatvena malasadbhàvàt pa÷utvamavyàvçttamevetya- nupacàràt pa÷u÷abdapravçtteriti | etacca vakùyati vçttikàraþ-dãkùayànte hi kva sa§bhavantãtyàdinà | sa§skàrake tu sàdà÷ive paramàrthataþ ÷ivàd bhedàsa§bhavena tathàtvamityupacàraþ proktaþ | doùàntaramapyasmin pakùa ityàha – asa§sthà ca dvimàrgata iti | màrgadvayenàtrànavasthàprasaïga÷ca | tatraikena màrgeõàha-praryatvamiti | atha tàvat parame÷varasya kàraõa§ vinaiva siddhaprerya-tva§ parame÷varatva màpatatãti siddhasyaiva tadàdhikyena tadà parame-÷varatvàt, anyathà tadàdhikyàbhidhàna§ niùphalameva siddhasya syàt, yatastasyàpi ca siddhe÷varasya siddhàntarapràptàvanã÷varatà, tasya tasyàpãtyevamanavasthitiþ parame÷varasyetyarthaþ || 10 || dvitãyena màrgeõàha – vyarthà ca bhavinৠceya§ nimittaparikalpanà | vaimalyamàtreõa pa÷urna patiþ kimasau bhavet || 11 || yeya§ mumukùåõৠbhavinàmã÷varo'ha§ syàmiti nimittatve- ne÷varatvenàtmanaþparikalpanà saïkalpaþ phalaparyantaþ, sà vyarthà vigataprayojanà anavasthità bhavet | na ka÷cit sa§sàramuktyartha§ yateteti yàvat | adhunà nirmalatva§ ca kevalam (÷lo0 4 ) iti pakùa§ dåùayati – vaimalyamàtreõeti | pa÷oþ ki¤cijj¤atvàt patyu÷ca sarvaj¤atvàdu-bhayavivekena nirmalasya nirmalatvenànanubhåtaj¤àna÷aktitayà càbhyupagamàt kimasàvapuruùàrtharåpo mokùaþ pàùàõaprakhyo na ki¤cit | ayamà÷ayaþ – vakùyamàõavajj¤àtçsvabhàvatvàdevàtmanas-tadanabhyupagame tannà÷adoùa eva, yadvakùyati – måóhànৠjyeùñhamallàste yeùৠsvàtmà vina÷yati (÷lo0 57) iti || 11 || siddha eva hi kartçtvam (÷lo0 4) ityàdipakùa§ pratikùipati – kimityakàrako devaþ kàraõànãkabhãtitaþ | bahånৠyugapanmukterdurnivàrà sthitaiva sà || 12 || kàrakatva§ hi pràk siddhàd bhagavato'bhåt | tatkimiti kena kàraõena puruùàntarasiddhau neùyate | pårvapakùavàdã kàraõamàha- kàraõànãkabhãtita iti | kàraõànàmanãkaþ samåho'nekatvam, tasmàd-bhaya§ tataþ | tathàhi – siddhasya tàvat tadàn㧠labdhacaritàrthasarva-kartçtvato yadà kartçtva§ parame÷varasyàpi tadà kartçtva§ vibhinna-mityanekakartçsa§bhavena navamidamastu puràõamidamastviti sarganir-màõàdau vai÷asa§ syàt, tadbhãtenaùyate | etatsiddhàntavàdyàha –bahånàmiti | acintyatvàt kàraõasàmarthyasya yadà yugapad bahavo mucyante puruùàþ, tadà teùৠpratyeka§ caritàrthasarvakartçtvayogena tulyatayà kartçtvàdavikalpaþ syàt | anyataravyavasthàyà÷càsa§bhavàt samuccayena kartçtve sthitaiva sà sarganirmàõàdivai÷asyadàyikà | kàraõànekatvato bhãtiþ | athàya§ vàdã lobharàgàdikàraõatvàt pu§sৠmatyanyathàbhàvasya tanni÷citya muktau ràgàdyabhàvenà- nekasiddhiyogenàpi matyanyathàbhàvena sarganirmàõàdivai÷asa§ parihariùyati, tadasmanmatameva pratyavekùyatãtyà÷aya÷eùaþ || 12 || idàn㧠samànatàntrikaphalàni dåùayati – athotpattàvanityatvamàve÷enàsvatantratà | nodàharaõasadbhàvo guõasa§kràntisàdhane || 13 || yairmuktàvi÷varasamatà sarvaj¤atvàdiguõasàmyamutpadyate pu§sa itãùyate, tanmate utpattimadanityatvàdanityatva§ mukteriti | àve÷a iti ã÷varaguõàve÷ànmuktiþ | sàmyapakùe'pi bhåtàviùñasyeva pu§so muktàvasvàtantryameve÷varasamateti | sa§kràntisamatàpakùa§ paràkaroti- nodàharaõasadbhàva iti | ã÷varaguõà muktau sa§kramanta iti guõasa§kràntirnaiùà bhavatৠna tàvat pratyakùasiddhà, atãndriya-tvàt teùàm | athànumànàdityucyate, tadayuktam | guõasa§krànti-sàdhane'numàne nodàharaõasya dçùñàntasya sadbhàvo'sti yataþ | na càdçùñàntamanumàna§ pravartate, vyàptyasa§bhavàt || 13 || atra sa§kràntivàdã dçùñàntamàha – nanu svabodhasa§kràntau dçùña§ ÷abdopade÷anam | ÷àstre vij¤ànasa§kràntirvihità sàdhaka§ bhavet || 14 || svabodhasa§kràntinimitta§ guråõৠ÷iùyasya viùaya upade÷ena dçùñaþ | ÷àstre'pyasmin svàyambhuvàdàvàcàryàbhiùeke j¤ànasa§kràntiþ ÷råyate – adya sa§kràmito yo'yamadhikàro mayà tvayi | sa kartavyastvayà tàvad yàvat sa§kramito'nyataþ || (svà0 24 | 21) iti | sà tu guõasa§kràntyanabhyupagame kathamupapadyata iti yuùmadàgamapratyakùàbhyàmatra dçùñàntaþ siddha iti || 14 || siddhàntavàdyàha – vij¤ànamupade÷àttu tàdçganyat prajàyate | sa§krànti÷abdasàdç÷ye tadguroryanna hãyate || 15 || upade÷ànnimittàcchiùyabuddhau vij¤ànàntaramanyadevàtyanta-sadç÷atvàt sa§kràntamivotpadyate, na tu tasyaiva sa§kràntiþ | kuta ityàha – taditi | tajj¤àna§ yadyasmàd gurorna hãyate | sa§kràntipakùe hi ÷iùya eva j¤ànasya sa§krànterguràvabhàvaþ syàt || 15 || ÷àstre'pi guruniyogàd guruvad vyàkhyànàdau svàtantryameva sa§kràntipadasyàrthaþ | tathaivàcàryàbhiùekaprakaraõe guruõà svàyambhuvàdau pratipàdita iti nàtra sa§kràntiþ siddhetyàha – gurorniyogataþ ÷àstre svàtantrya§ guruvad bhavet | sa§kràntivacanasyàrthastatraiva guruõoditaþ || 16 || atha kadàcicchrutismçtisiddhadçùñàntadàrùñàntikabhràntyà sa§kràntivàdã pratyavatiùñhet, tadapi dçùñàntanyàyàtide÷ena nivartayitumàha – tadvat sàdhusamàkro÷àt pàpa§ puõya§ prajàyate | kùãyate ca svaka§ puõya§ viparyastau kùamàvati || 17 || tathà ca smçtiþ – nindanàd dvijasàdhånৠpàpànàmatha sevanàt | pàpa§ sa§kramate pu§sৠsvapuõyamapayàti ca || iti | tathà – kùamàvati tvanàkro÷àt puõyavadbhiþ saha sthiteþ | puõya§ sa§kramate pu§sৠpàpa§ yàti tato'nyataþ || ityàdidçùñàntaþ pårvavat pratikùiptaþ || 17 || yato'tràpyapårvayoþ puõyapàpayorutpattireva sa§kràntirityucya-te, na tu tayoreva sa§kramaþ, puõyàrjanavidhãnৠsahasthitimàtre-õaiva phalàpahàrato vaiyarthyaprasaïgàt, pràya÷cittopade÷ànarthakyà-ccetyàha- pàpãyasৠca sa§sargàt pàpamanyat prajàyate | tathà puõyavatৠpuõya§ nànyathà tadudãritam || 18 || nanu pradãpo vartyantaràdau dàhye sa§kraman dç÷yat iti sa§kràntivàdã dçùñàntà÷aïkৠnivartayati – dãpàntarasamutpattiþ pradãpàdindhanàntare | sa§kràntistasya naiveùñà buddhavai÷eùikàdibhiþ || 19 || atràpi pradãpa÷ikhàmàtràdatimahato vahnervanadàhàdàvutpatti-dar÷anàdapårvotpattireva bauddhàdyupalakùitasarvavàdisiddhà, na tu tasya tàvanmàtrasya tadekade÷asya và sa§kràntirupapadyate | etena kastårikàmodàdeþ pañàdau sa§kràntibhramaþ paràkàryaþ || 19 || sa§kràntivàdã dçùñàntàntaramàha – gotvàdernanu sa§kràntirvyaktyantaravisarpiõã | sàdç÷ya§ yasya gotvàdi ta§ pratyetanna ÷obhate || 20 || tatkùaõajàtàyৠgovyaktau tatsàmànyasya tatkàlamevopa-labdhestatkùaõàt pràganupalabdhitastatràsattvàd vyaktyantaràt sa§kràntyanabhyupagame tatsa§bandhànupapattestvava÷ya§ sa§kràntireùñavyeti siddhàntavàdã pratikùipati sàda÷ya§ yasyeti | nàsmàka§ sàmànyasa§kràntiþ siddhà, vyaktivyatiriktasàmànyasyà-nabhyupagamàt sà§khyavad vyaktitvenaikàvayasàdç÷yasya sàmànya-råpatvàt, tatkùaõajàtagopiõóasya sa§kràntyà÷aïkàsa§bhavàt, atra vyaktitaþ piõóàntarasya sàdç÷yasya jàtatvena tathàtvà'yogàt || 20 || sàmànyàntaràsattayaiva sa§sçtirityuktam, ta§ pratyetaducya-màna§ na ÷obhata iti vyaktivyatiriktasàmànyavàdyabhipràyeõàha – svà÷rayavyàpaka§ bhede'pyà÷raye vyajyate hi tat | visarpaõa§ na yasyeùña§ tasya sa§kramaõa§ kutaþ || 21 || sarvagatasàmànyapakùe sa§kràntyà÷aïkàsa§bhavàdatra vyaktigatasàmànyamevà÷rityàha – bhede'pãti | tatkùaõe jàte bhinne-'pyà÷raye vyajyate | tadvyaktivyajyatvàt sàmànyasya vyaktãnৠca tadvya¤jakaikasvabhàvatvànna tvanyatastasya sa§kràntiþ | hetvantaramàha – visarpaõamiti || 21 || amårtasya ca sa§kràntau na loko na parãkùakaþ | niùkriyatvenàmårtatvena ca sàmànyasya tairabhyupagamàt kutaþ sa§kramaõayogyatà ? nahyetallokasiddha§ vidvatsiddha§ veti || adhunà pradãpasàmànyayoþ sa§kràntimabhyupagamyàha – guõatva§ na ca sàmànye na dãpe tad vçthoditam || 22 || ayamarthaþ – sa§kràntivàdinà tatsiddhyartha§ guõasa§krànti-dçùñàntàya prayatanãyam | sàmànyasya dãpasya ca sa§kràntisiddhà-vapi tayoraguõaråpatvàt tatràdçùñàntateti tadvarõanamatiniùphalameva || 22 || dçùñàntàntara§ pratikùipati – kedàravàrisa§kràntirdravyatvàdupapadyate | dravya eva hi sà ÷aktiruktà siddhakçpàõavat || 23 || kedàràbhidhànasya tãrthapànãyasya tadupayoktçpuruùasahabhuji puruùàntare dravyatvàt sa§kràntirabhyugamyata eva | nidar÷anamàha – siddhakçpàõavaditi | siddhakhaïgo hi siddhàdatidårade÷asthito'pi tadabhoyogàt taddhastameva sa§kràmati, acintyà dravya÷aktayo yata ityarthaþ | ata eva càtyadbhutadçùñàntasiddha÷aktyanumànataþ sa§kràntisàdhanànna kedàravàri kùetrapànãyamatra vyàkhyeyam, tatsa§-krànteþ | pratyakùeõa hi siddhe'rthe nànumàna§ pravartate iti || 23 || tadiyatà sa§kràntivàdino dçùñàntàsa§bhave pratipàdite samprati sa§kràntivàdã siddhàntasiddhameva vastu dçùñàntãkçtya pratyavatiùñhate – cito'cidvastuvçttitva§ guõatve hi samãhitam | nànyathà vastunaþ kçtye pravçttirupapadyate || 24 || cite÷cetanà÷akte÷ca guõatve'pyacidvastuvçttitvamabhimata§ bhavatàm | kutaþ ? ityàha – nànyatheti | anyathà tadaviùayatve tasya vastuno'cetanasya karaõãyaphalaviùayà pravçttirna ghañate | etadukta§ bhavati – kartari karmaõyapi j¤ànakriyayoravasthitireùñavyà, cidananvita- syàcitaþ pravçttya÷akteþ | sarvavastånৠca svàtmamàtràyàmevà-vasthiteþ parasparasa§sargàdhiùñhànàsa§bhavena tatra j¤eyatve'pi kàryatvàdyàtmako vi÷eùo na bhavedeva | dç÷yate ca kumbhakàràdi-÷aktyàghràtasya mçdàderacetanasyàpi kàraõavastunaþ prokto vi÷eùa iti tatra cicchakteravasthitirava÷yamabhyupagantavyà || 24 || tataþ kimityàha – iùyatàmiti siddhe'pi parame÷aguõodayaþ | pràgasattvàdidàn㧠tu mahàvibhavadar÷anàt || 25 || anayaiva yuktyà siddhe'pãùyatৠparame÷varasa§bandhino guõasyàvasthitiþ | na tu siddhasya pràgapi svatastàdç÷o guõo dç÷yata ityàha – pràgasattvàditi | pràk pa÷vavasthàyৠparimita§ j¤atvakartçtvàdiguõajàta§ tasyàbhåt, idàn㧠tu siddhàvasthàyৠtadã÷varasamayaparimita§ ÷råyate | na ca parimitameva tadaparimitã-bhåtamiti yujyate vaktum, virodhàt, pariõàmitàprasakte÷ca | na ca tadànãmasatastasyodbhavo yuktaþ, avinà÷itvenàsyoktatvàt | tatpàri÷eùyàdã÷varaguõasyaiva tathàbhåtasya tatra tadà sa§kràntiriti pà÷upatàþ || 25 || iyatparavacanamà÷aïkya paràkaroti – vastvantare na vçttistu kevalasya guõasya hi | svaguõinyadhiråóhasya tasya syàdupacàrataþ || 26 || svaguõina§ parityajya na kevalasyàsya j¤ànakriyàtmana÷cid-guõasya vastvantare gràhyatàmàpanne cicchånye sthitiryujyate vaktum | tathàtve hi tasyàpi j¤àtçtva§ kartçtà ca syàditi sarva eva cetanàþ syuþ sarva sarve÷varà÷ca, ã÷vareõa sarvasya sa§vedanàt | kintu svaguõisthasyaiva tasya tatrà÷rayàntare vikàravatyavastiti§ vinàpi vikàrahetutvàdavasthànamupacàràd dç÷yate, na mukhyataþ | ÷aktatva-meva kàraõatvam | ÷aktatà cànvayavyatirekàbhyৠkartuþ karmaõi siddheti tatra tacchaktyavastitikalpana§ niùphalameva | nàpi kartçkriyà karmasthà yujyat, proktanyàyavirodhàt | api tu tadvalàt tatràpi spandodbhatestathàtvamupacaryata iti || 36 || dçùñàntamàha – yathoùõatàguõo vahnerambhasyuccairvijçmbhate | vahnisa§sthastathe÷ànaguõastasyaiva jçmbhate || 27 || auùõya§ vahnervi÷eùaguõaþ | na jalasya yuktaþ, bhåtànৠsàïkaryaprasaïgàt | pçthivyàdãni hi paraspara§ dhçtisa§grahapàkàdi-hetubhirvibhidyanta iti nodakasyoùõatà guõo'gnisa§yogàtparigçhãtaþ, api tu vahnisa§stha iti | tatrodake'nudbhåtaråpo vahniråpalabhyamànaþ svaguõaspar÷asthityà svakàrya§ dàhàdika§ karoti yathà, dàrùñàntikamàha – tatheti | tadvat parame÷varasa§bandhyapi guõaþ svà÷rayastha evà'÷rayàntare nànàvikàrakàritvena prabhaviùyatãti na tatràvasthitikalpanàyৠheturasti || 27 || eva§ càve÷apakùo và tvadhiùñhàtçtvameva và | pakùo hi guõasa§krànterajàto hi mçtastathà || 28 || paramàve÷apakùo'dhiùñhàtçpakùo và yaþ kartçtve'pi prayojya-tvam (÷lo0 3) ityatroddiùñaþ, tayorna tathà, yathà sa§kràntipakùa ityàha – pakùo hãti | utpanna eva mçtaþ || 28 || kutaþ ? ityàha – ÷ambhureva hi tatràpi sarva§ vetti karoti ca | svaguõena na siddhastu paratvenàsya dar÷anàt || 29 || na kevalamàve÷apakùa eva yàvat, tatràpi sa§kràntipakùe'pi svaguõena siddhagato'pã÷varaþ sarva§ vetti sarva§ ca vidhatte, na tu siddhaþ | nahi pàrakyena parakarmaõà'nyo jànan kurvan và dçùñaþ || 29 || tatsa§parkàcca siddho'pi sarvakçt sarvavid yadi | acidvatàmapi pràpta§ tarhi sarvàrthadar÷anam || 30 || tatsa§parkàditi parà÷aïkà | ÷ambhuguõasamparkàt siddho'pi tathàbhåta÷cet ? parà karoti – acidvatàmapi | acidvatàmapi màyàdãnàmapi, ã÷varaj¤eyatvena tatsa§parkasyàvi÷eùàd bhavet taditi teùৠsarvaj¤atvaprasaïgaþ || 30 || pràgasattvamasiddha§ ca dçùña§ j¤ànakriyàbalam | utkçùyamàõamutkarùàd vya¤jakasthànataþ sphuñam || 31 || pràgasattvamitiparopanyastayuktiniràsaþ | yadukta§ pràgbhavà-vasthàyàmàtmanaþ sarvaj¤atvàdisàmarthyasyàsattvamiti, tadasattvama-siddham, yatasteùৠpràgapi j¤ànakriyàbala§ svavya¤jakakàrya-karaõàdisthànato dçùñamiti yathaivàtmano yatra svavya¤jaka§ ÷arãra§ tatra tatràtmapratipattito vyàpakatva§ pratãyate, tathaiva tadguõànৠsattva§ vyàpakatva§ ca siddhamiti bhàvaþ | yathaiva pràk siddha§ tathaiva vya¤jakasyàlokàderviùayàbhivyakti§ nirvartayataþ, siddhà-¤janàderbuddhãndriya÷aktimuttejayataþ, ÷ilpavedanàdeþ karmendriya-kau÷ala§ kurvataþ, yogàbhyàsàde÷citta§ jayato yathàyathamut-karùeõa j¤atvakartçtvàtmaka§ svabalamutkçùyamàõa§ dçùñam || 31 || kimitãtyàha – mokùe hi vya¤jaka§ dçùña§ sarvàrtha§ ÷àmbhava§ balam | tatsamatvamatastasya bhavat kena nivàryate || 32 || muktàvã÷varalakùaõasya vya¤jakasyotkçùñatarasya yogàd vyaïgyasyàpi tathàbhàvasiddhau tasye÷varasamaguõàbhivyakterã÷vara-samatva§ bhavat kena nivàrayitu§ pàryate | abhivyaktyanabhivyaktã cà''varaõabhàvàbhàvakçte tasya, na tu svaråpànyathàtvakçte, pariõàmitvàpàdakena paràhatatvàt || 32 || eva§ svapakùe dåùaõamuddhçtya parasya doùàntaramàha – à÷rayàntarasa§kràntiþ pårvà÷rayavivarjanam | vinà naiva prasiddhà syàt tyàge pårvastu nirguõaþ || 33 || sa§kràntirhi pårvà÷rayatyàgenà÷rayàntare såryàdãnৠdçùñà | tadvadatràpi pårvà÷rayatyàgàbhyupagame sa pårvaþ paraþ ÷ivaþ sarvaguõarahito bhavet siddha eva tadguõasa§krànteriti || nanu svà÷raye bhavatastatra và÷rayàntare sa§kràntiþ pradãpaprakà÷asyeva tasya bhaviùyatãtyàha – gacchatasta§ parityajya gãta§ prasaraõa§ hi tat | tata÷càpariõàmitvàd doùànãka§ samàpatet || 34 || pradãpaprakà÷asya hi pradãpotpattau kçtàyৠsvaviruddhatamo-nivartanena tatra tatra de÷e prasaraõa§ matam, ambhaþpravàhasyeva pariõatidharmatvàdyujyate | parame÷varaguõasya ca yadråpa§ pariõàmi tadacetana§ mçdàdi dçùñamityacaitanyàdivakùyamàõadoùavràta- prasaïgaþ || 34 || yathà katha¤cit sa§kràntau vyavasthà dravyavartinã | sarvamànaprasiddhà sà viruddhà guõakàrità || 35 || athvà paràhatayuktiko'pi sa§kràntivàdã sa§kràntyàkràntàpa-smàreõa mucyata iti sa§kràntyàgrahàdicchedàt, evamapi guõakàrità guõai÷varyàdipravartità sa§kràntiþ sà viruddhà | dravyasa§krànti-ratra yujyate | dravyàõৠhi sa§kràntiþ prasiddhà na guõànৠyataþ | tata÷ca dravyatvamã÷varaguõànৠprasajyata iti yàvat || 35 || jàtitve naiùa doùa÷cenna j¤ànàdiguõà hi sà | dravyatve gaurava§ klçpte j¤ànàdyà÷rayato bhavet || 36 || astu tarhi sarvaj¤atvàdãnৠdharmàõৠsiddhe÷varànekaguõa-vyaktigatatvena guõajàtitvam | tasmin sati tasyàþ pràptasiddhabhàve pumantare'pi navamàlatã÷auklyavat sa§kràntirbhaviùyatãtyeva§ sa§kràntisiddhau na doùaþ ka÷ciditi parmà÷aïya nivartayati –na j¤ànàdiguõà hi sà | na teùৠsa§kràntiþ siddheti na ki¤cidetat | màlatyàdiguõànàmapi tadotpattireva yataþ | athàya§ vàdã sarvaj~tvà- diguõà÷rayasye÷varadravyaikade÷asya sa§kràntimicchet, tathàpya-yuktamityàha – dravyatva iti | eva§ dravyatve'bhyupagamyamàne j¤ànàdyà÷raytvena yà kalpanà tasyà gaurava§ garãyaùñva§ pramàõamabhyupagata§ bhavet | tathàhi – anekadhà'nekadravyasamå- haråpatvamã÷varasya tasya ca dravyasya tattatsiddhapràptau tataþ sa§kràntistasya ca j¤ànàdyà÷rayatvakalpanamapramàõakamananta§ kalpita§ syàt || 36 || sa§kràntivàdã siddhàntavàdimokùe doùamàha – nanveva§ pauruùo mokùastvabhivyaktau na ÷àmbhavaþ | nanveva§ ÷àmbhavo mokùaþ sa§kràntau nahi pauruùaþ || 37 || nanveva§ yadi guõàsta eva muktau pu§so vyajyante, tadà àtmà j¤àtavyaþ ityàdivat puruùakartçka eva mokùo bhavatàmapi prasaktaþ, na tvã÷varakartçkaþ, tacchaktyasa§spar÷ena tasya tatra kartçtvàyogàt | sa§spar÷e hi sa§kràntireva syàt | siddhàntavàdã ta§ pratyàha nanveva§ ÷àmbhava iti || 37 || tvatpakùe'pi na ka÷cinmuktaþ, parame÷varaguõasya pràksthasyaiva tara sa§krànterapuruùasa§bandhitayà mokùasya | matpakùe tu dvayamapi yujyata ityàha – pauruùaþ puruùàdhàraþ ÷àmbhavaþ ÷ambhunirmitaþ | dvaya§ sa§påjita§ vyaktau sa§kràntàveva kàviti || 38 || puruùe karmaõi samavetaþ, parame÷varakartçka÷ceti kartçkarmalakùaõakàrakadvayayogato bhedena vyapadi÷yate mokùaþ | odanasya pàko devadattasya pàko vetivat | na ca sa§krànti§ vinà kartçtva§ nopapadyata iti yuktam || 38 || siddhàntavàdyeva svapakùe svasàdhyatàmàha – vyaktireveùyatৠsà hi prasiddhà vya¤jakaiþ saha | tasyàmapårva§ dçùña§ và na ki¤cit parikalpyate || 39 || vyaktirhyàtmaguõànৠvya¤jakaiþ saha susiddhetyuktam | saiva mokùe'pãùyatàm | mamaiva dçùñàntànusàriõã kalpanà bhavati | na ca tvatpakùa iva dçùñàntaparyeùaõàdikamatra prasajyata iti || 39 || sa§kràntivàdyàha – neùyate yena pårvatra dçùño'÷uddho hi pu§guõaþ | pumànapi tathàbhåtaþ prakçùñaþ sa kimãpsitaþ || 40 || sato hyabhivyaktistadråpapratyabhij¤ayà ghañàderiva dãpàdinà | iha tu siddhàvasthàtaþ pårvama÷uddhaþ ki¤cidviùayaþ pu§sৠguõaþ siddhaþ | muktau tadvilakùaõo hyatyanta÷uddhaþ parame÷vara-samaþ ÷råyata iti tayorbhedàt pårva§ pratyabhij¤ànàsa§bhavato muktàvabhivyaktirneùyate'smàbhiþ | siddhàntavàdyàha– pumànapãti | bhavaddçùñyàpi pumàna÷uddhaþ, yenedàn㧠hi parame÷varaguõasa§kràntipàtrãbhåtaþ || 40 || atra paràbhipràyaþ – sa cecchodhanasa§siddho guõà naiva§ kimãpsitàþ | aõustàdçgguõo'dyàpi katha§ ÷uddhaþ sa sarvathà || 41 || athà÷uddho'pyasau tadànãmã÷varavyàpàreõa dãkùàdinà ÷odhakena ÷uddho bhavadbhiriùyate, yadyeva§ tadguõàþ kathameva§ ÷uddhàþ sarvaviùayà netyàha – guõà iti | na ca tadguõàþ pràg na santãtyuktam | satৠteùàmaj¤ànalakùaõàvçtasya tamasa iva nivçttyà abhivyaktau sakalàkalanivçttikçte ÷uddhya÷uddhã paragatatvànnàbheda-bàdhike iti nàbhivyaktimokùapratikùepo yuktaþ | na ca sa§kràntipakùe kadàcidapi pu§saþ ÷uddhirastãtyàha – aõuriti | yàdçgguõa eva pårva§ pa÷vavasthàyàmaõuràtmà'bhåt tàdçga÷uddhasvaguõa evàdyàpi | mokùe tadguõànàmati÷ayo bhavadbhirabhyupagamyata iti katha§ ÷uddhaþ sarvathà ? naivetyarthaþ || 41 || tasya tadàtmaguõànৠ÷uddhyanabhyupagame'pã÷varaguõa-sa§kràntyadhikaraõasya dravyamàtrasyaiva ÷uddhirasmàbhiriùyata evetyatra sopahàsamàha – dravyapriyà bhavanto vai j¤àtà naiva guõapriyàþ | kùaõa§ và vaiduùã yena klçptaþ ÷àmbhavaþ pumàn || 42 || ayamatra bhàvaþ– parame÷varaguõasa§kràntàvapyàtmadçùñasya dravyasya tadà kima÷uddhàste guõàþ santi và na và ? na tàvanna santi, j¤ànakriyànà÷apakùasya niùetsyamànatvàt | santi cet, ki§ pårvavada-sarvaviùayàþ sarvaviùayà và ? yadyasarvaviùayàstadà'pi pa÷urevà-sàva÷uddha ityuktam | athe÷varaguõasa§kràntau sarvaviùayàþ, yadyevamasmaddar÷anaguõa÷uddhireveti kathamàtmadravyamàtra÷uddhi-priyatà guõa÷uddhyapriyatà ca bhavatàmupapadyate | guõapakùapàta÷ca mahatৠyukta ityupahàsaþ | doùàntara§ sa§kràntivàdinàmàha – kùaõa§ veti | vismçta§ caitadbhavatàmã÷varadvaitànà÷rayaõam, yena ÷ambhusa§bandhã tatpariõatiþ pumànna kalpitaþ | muktau tàvat tadguõatvena tadadvaitamabhyupagatapràyamiti bhàvaþ || 42 || tadiyatà sa§kràntipakùapratikùepa§ vidhàyà'dhunà sarvanà÷apakùa§ tiraskaroti – bàlatve yauvane dçùñàn vçddho'rthàn sa§smared dçóham | janmapramàõayorantaþ sthairya§ pu§sastato bhavet || 43 || yato bàlyàdyavasthànubhåtyà tàn sa§smartu§ ÷akto dçùñastadà smçtidar÷anàdàtmanaþ sthairyamabhyupagamyate | yadi hi pratikùaõamanyonya÷ca draùña'nubhavet, tadànyenànubhåte'rthe smçti ranyasya na bhavet, caitramaitrayoriva | dç÷yate càtra kàlàntarànu-bhåtàrthasmaraõa§ kàlàntare, ityataþ sthairyam | nanvanubhavasma-raõayostàvat sthiràtmànubhavavàdinàpi tvayà bhedo'bhyupagataþ | nahi tvàpi smaraõamevànubhavaþ, sarvacittavçttãnàmabhedaprasaïgàt bhede'pi tayoratãtànubhavavçttikçtacittasa§skàreõedàn㧠vçddhasya smçtistadanubhavaviùayà tadanubhåtàrthaviùayà và bhavatà'pãùñai-va, àtmani vikàritvaprasaïgataþ sa§skiàrànabhyupagamàt | caitramai-tracittapravàhayostu paraspara§ sa§skàrajananakàraõatvàbhàvàdeka-cittapravàhapatitasyaivànubhavasya sa§skàrasàdhanena smçterutpattistvayà'bhyupagateti kathamatràbhedaþ pratipadyate | atha cittavçttivyatiriktasyàtmano'tràbhedaþ sàdhyate, tadayuktam, cittavçttivyatirekeõa tasyànupalambhàt | ekameveda§ sa§vedana§ harùaviùàdàdyanekaråpa§ dç÷yate yataþ athàsa§vedanasyàtmano-'numeyasyàtra bhedaþ pratipàdyate, tadapi tenàdç÷yena saha kasyacidapi vyàptyasiddherayuktataram | na ca kàryànyathànupapattyà'numãyate, tatkàryasya smçtyàdeþ proktavadupapatteþ | ka÷ca tasyànumàtetyapi vaktavyam ? na cittam, acetanatvena tasyàbhyupagamàt | athàcetanasyàpi tasya tatsa§parmàccaitanyamityucyate, tadayuktam, cetanasa§parkàddhya-cetanasya cetanà bhavatãti na cidråpatà | cidaråpatve tu sa evàtmà prakà÷aktvàditi kimanena | na ca tasyàpyanumitasyàtmatà yuktà, prakà÷avat prakà÷yayoràtmapararåpatvàt | yo hi svayamàbhàsate sa evgàtmà, yastu tena prakà÷yate sa eva tasya prakà÷yo'para ityasaï-karaþ | àtmaparayoriva råpa§ na sa§kãryate, sarvasya parasyàparasya càtmatvàt | na ca prakà÷asiddhau prakà÷yasiddhirasti, yenàtmanaþ parokùatve'pi na cittaprakà÷o'bhyupagamyata iti | evamàyàtamàndhya-ma÷eùasya jagataþ | athàtmano'siddhàvapi cittaprakà÷o'bhyupa-gamyate, tarhi prakà÷àtmikà cittavçttirudayavyayavatyevàtmatveneùya-tàm, ki§ tadvyatiriktasyàtmano'tyantàsiddhasyàtra nityatvasàdhaneneti | satyamanubhavo na smaraõam, satya§ caikapravàhapatitàdanu- bhavàdivçttisàmarthyàhitàccittasa§skàràt smçtisa§bhavaþ, na pravàhàntarasthàt | ida§ ca satyameva yaccittavyatirekeõàtmanaþ svasàkùikasyàbhàvàbhidhànam | nahyanubhavamapahnatyànanubhava-vyavasthàpakànৠvyavasthà yuktimatã | sa eva vyavasthàpako yadapahnave ca na ki¤cinnàpahnata§ nàma tat | sa evànapahnavanãyasva- bhàvo niråpyatàm | ki§ pratikùaõa§ pårvaþ pårvaþ pårvottarakùa-õàbhyৠbhinnaþ kùaõamàtraråpàvabhàso gràhakaþ prakà÷ate, atha sarvadaiva | bhinna iti tatràya§ sthiraråpaþ prakà÷aþ sarvadaiva gràhyopàdhibhede'pyanàsvàditàtmabhedaþ kàlatraye'pi tiraskçtasva-pràgabhàvapradhva§sàbhàvo nànàvidhapramàõàdanekacittavçttyu- dayavyayasa§vedane'pyekamapi tadgràhakasthairyavedano vçttyantareùva-pyaviluptajyotiþ suùuptyàdàvapyakhaõóitasvasa§vit satatameva svaprakà÷atvena gamyatvàdàtmapadapratipàdyaþ pratipuruùa§ svasa§-venasiddha iti | kimatrànyena sàdhanena | tàmevàtmasa§vidamabhinnà- manapàyin㧠cà÷ritya sarvaiþ kàlàntaraphalàni karmàõyàrabhyante | kùaõikatve tu tasyàþ sarvavyavahàrapratyastamaya§ sarva-j¤ànànৠkùaõamàtravedanottaradhva§sataþ kùaõàntare sa§bhavàbhàvàt kaþ pravartet, kutra kimartha§ và ? yato nahi kùaõàtmavàdino nàha§ na mameti pa÷yataþ pravçttirghañata iti nirãha§ svaråpaniùñha§ prakà÷a-màtra§ heyopàdeyabuddhivikala§ mithyàj¤ànavicàrabodhàdyaneka-j¤àna÷ånya§ jagad bhavet | sthiragràhakprakà÷apårvatvàdeva- màdeþ sarvasyetyanapahnavanãyo'ya§ prakà÷o vyavahàrahetu-bhåtaþ kàlàntarabhàviphalapravçttikàraõa§ savadaiva syàt | satya§ gràhako'pyaya§ ekaråpaþ sthiragràhakaprakà÷aþ sarva- vyavahàrasa§pàdanakùamo'napahnavanãya eva | sa punarna svasa§ve-dyaþ, api tu gràhakakùaõapravàha evànubhåyamàne tatsàdç÷yadar÷a-nabhràntairvikalpenàropya prakà÷yayaþ | tataþ pravàhasyaivaikyamiti na punarbhrama eva, viùaya vailakùaõyena karmatayà tadaikyasya sa§vedanàt | yadi hyetadàropita§ syàt, tadàropikàbhimatasya svataþ kùaõamàtra- dhva§sitvenàpratibhàsanàt, tatpratibhàsitve hyàtmatvopapatteþ, àropasya pårvàparaparàmar÷a- råpatvena sthirabodhanivartyatvàt | na ca kùaõàtmano'pi yugapatpårvàparayuktadãrghaviùayatvataþ samàropa-katvam, ayojanàtmakatvenàvikalpakatvàdalàtacakràdipratibhàsavat | ata eva yugapat sarvàrthaviùayatve'pi yogij¤ànamavikalpakakalpamityuktam | yojitaviùaya§ taditi cet sarveùৠkùaõikatvena yojanànupapatterna ki¤cidetat | ata evànekeùàmapi kramabhàvinৠvikalpakùaõànৠnàropakatvamityàropàsa§bhavàt tadaïgatàvikalpanàt | na ca gràha-kàtmanyeva vaktu§ ÷akyate, yena svàtmanyavikalpako vikalpaþ | ata evàsyàha§ pratyayaviùayatà'pi na sambhavati, api tvaha§pratyaya-prakà÷aråpataiva, tadàpi tena råpeõa sthiratayaivàhamavabhàsanàt | na hi kàlatraye'pi gràhakàtmano dhva§saþ sa§vedyata ityuktam | yasya hi pràgabhàvaþ sautpannaþ, yasya hi pu§sa utpattiþ sa naùñaþ | aha§pratyayasya punaþ pårvottarayoþ koñyornastyabhàvaþ | sa§vit pratikùaõamutpannà niråóhà bhavediti na ÷akyate vaktum, na và svasa§vedyaþ sa§viddharmo bhavatãti vakùyàmaþ | tatsthålasåkùmyo-riva sthirakùaõikayoþ parasparaviruddharåpatvàd vidyudàdau kùaõi-katva§ pramàõasiddha§ sadakùaõikatva§ vyàvartayati | yathaivamatra svàtmàropàsa§bhavena sthairyamavabhàsamànamasa§÷aya§ kùaõikatva§ vyavacchinattãti yuktam | na ca svasa§vedanasya bàdhaþ sa§bhavati, yena bhràntatà bhavediti vakùyamaþ | na ca pramàõasiddha-sya bàdhaka§ vinà'nyathàbhyupagamo matimàvarjayati vipa÷citàm sthirasyàrthakriyànupapattireva bàdhiketi cenna, tadanupapattestatra niùetsyamànatvanàbàdhakatvàt | tadatra prakà÷e svacittavyayodaya-sàkùiõi sthiraråpe hyàtmani gràhake svasa§vedanàt svakartçtva§ proktavadàtmasa§vittiproddhàraphala§ paràbhihitatadabhàvasàdhana- hetuvràtatira÷cãnatayà hetukçtam, na tu smçtiþ | sà hyatãtàdanu-bhavàd bhinnaiva | smartà tu na bhidyate, tasyaiva pårvànubhavitçtvena tadà svasa§vedanàditi tadabhedàt tatràhedopacàraþ, na vastuto'bheda ityalamatisåkùmànubhavavicàreõa mugdhamatitapasvijanamanaþkhedajanakena || 43 || eva§ janmamaraõayormadhye pu§saþ sthairya§ pratipàdyàdhunà yairbhåtebhya eva j¤ànasyotpattirityukta§ tàn prati janmanaþ pårva§ sàdhayitumàha - janmàntarànubhåte'rthe smçtiranyasya sa§bhavet | a÷anàya bhavet sà ca stanya§ pratyupasarpaõàt || 44 || yadi hi ÷arãreõa saha caitanyamutpadyate, tadà tadaharjàtasya bàlakasya bubhukùitasyà÷anàya bhojanàrtha§ stanya§ prati kùãrapràptaye pravçttirnigaraõàtmako vyàpàro na syàt | etaccopalakùaõamanyeùৠsthànakaraõàbhighàtàdãnàm | yadàhuþ - àdyaþ karaõavinyàsaþ pràõasyordhva§ samãraõam | sthànànàmabhighàta÷ca na vinà (na vinà ÷abdabhàvanàmiti tatratyaþ pàñhaþ) pårvavedanàm || (và0 pa0 1 | 114) iti | dç÷yate ca pravçttiþ | sà janmàntarapårvikৠsmçti§ tadà gamayati | nanu yathà jçmbhàdyud-bhavo bàlasya jàtidharmatayà vastu÷aktita eva bhavati, evametadapi bhaviùyatãtyasama¤jasametat | avagamapårvakatvàdasya sarvasya hyavagama§ vinà nodbhavaþ | ke÷anakhàderiva tasya jçmbhàderjàti-dharmatà yuktà | kùãranigaraõasya tvicchàjanyaprayatnavi÷eùasàdhya-tvena dçùñatvànna jàtidharmatà | kùãra§ hi tatkùaõajàtenàpi bàlenàrthitayà stanàtpårva§ prayatnavi÷eùeõàkarùaõàt | àkçùyate ca tena mukhamàpårya na tadvamati, api tu tçptilakùaõaphalàvadhi nigarannapi tathà tathà nigaran dç÷yate | na ca yathà yathà pràõàkhya-vàyurodhastasya jàyat ityevamàdihitàhitapràptityàganimittasya prayatnavi÷eùekàryasya dar÷anàd bàlànৠhitàhitabuddhi§ j¤àtvà'numitapårvànubhåtahitàhitasmçtisiddhiþ || 44 || atraivàbhuccayamàha - jàtismarà÷ca dç÷yante kurvantaþ pratyaya§ janàþ | na cànyenànubhåte'rthe smçtiranyasya sa§bhavet || 45 || bhåtapårvajanmasmartàro jàtismaràþ pratyakùà eva | yadi nàma smçtirjanmàntaraviùayà dçùñà và anumità và, tataþ kimityàh - na cànyeneti | anubhavasmaraõayoraikàdhikàõya§ pårvameva pratipàditamiti janmanaþ pràgapi sattàsiddhiranubhavituþ || 45 || tato'nenàpi siddhena kimityàha - eva§ cànàdikà pu§sàmunneyà janmapaddhatiþ | anàdervastuno màna§ vinà÷itve na sa§bhavet || 46 || pratijanma pårvavyatãtajanmasa§skàrapårvakavyavahàradar÷à-nàjjanmapratibandhaþ pu§saþ siddha ityanàditva§ teùৠsiddhyati | na tu bhåtebhya evotpàdita iti | tata÷cànàditvàt siddhàt sarvanà÷apakùa-niùedha ityàha - anàderityàdi | vinà÷itve vinà÷itvanimittamànàder-vastunaþ pramàõa§ na sa§bhavet | pramàõàbhàvenàra vinà÷à- sa§bhavo lakùyate | tenànàdervastuno vinà÷itva§ na sa§bhàvyata ityarthaþ | utpattimatৠhyanityatva§ siddhavyàptikatvàt siddhyati, nànutpattimatৠyataþ | anutpattidharmà càtmetyuktam | syàdetat | anàderàtmano vinà÷itve pramàõamasti arthakriyàkar-tçtvam | tathàhi - nityasyàrthakriyàkartçtva§ svabhàvaþ, tadabhàvatve-'vastutvaprasaïgàt | sa ca svabhàvastasyaika eva, nànàsvabhàvatve hi tasyàpi nànàtva§ svabhàvabhedalakùaõatvàt | bhàvabhedasyaikasva-bhàvatve ca sarvadaiva svanivçttyà sarvàrthakriyàkartçtvasvabhàvatvà- dekasminnapi kùaõe sarvasvakàryakaraõaprasaïgàt kàryayaugapadya§ bhavet, tatsvabhàvasya tadà'pi bhàvàditi krameõa kàryotpàdàbhàvaþ | naca kriyàkàlaniyamo bhavet | dvitãyasminnapi kùaõe tatsvabhàvatve tathaiva kuryàt | dvitãyakùaõakçtà÷càrthakriyàþ pårvameva kuryàt, pårvakùaõakçtà÷ca punardvitãyasmin kùaõe ityàdyanavasthiterekasva-bhàvasya yugapadapi kàryotpàdànupapattiriti sà tatrànupapadyamànà prakàràntarà-bhàvadvastudharmatvena tatpratipakùeùu kùaõamàtra-dhva§siùvabhàveùu vi÷ràmyatãti kùaõikatva§ bhàvànàm | kùaõi-katve tu sa pårvaþ pårvàrthakriyàkartà dhvasto'nya÷càpårvo'pår-vàrthakriyàkartà | samutpadyata iti na krameõànubhåyamànàyà arthakriyàyàþ kadàcidanupapattiriti na doùaþ | tata÷càtmano'pyartha-kriyàlakùaõatvameva vinà÷itve pramàõamiti vina÷vara àtmeti siddham | tadetadayuktam, svàtmano gràhakasya sthiratvenaiva sa§vedanàt | na ca tasmi§÷ca kùaõike svabhàvanivçttyàdeþ kùaõavicàrasyàpyatrà-sa§bhava ityapyayuktameva | na ca bhràntighañitàt sthairyàd bhaviùyatãti vàcyam, svasa§vittau bhramàbhàvàt | tata÷ca gràhakasthairyàvabhàso vicàradar÷anànyathànupapattilakùaõena caikyànumànena svasa§vàdo- 'rthakriyànupapattighañitasya kùaõikatvasya bàdhaka§ pramàõam | nanu sthirasyàrthakriyà nopapadyata ityuktam, tadapyayuktam, tasya hyekasva-bhàvatve'pi vi÷iùñasahakàrisannidhau kàryakaraõaikasvabhàvatvàt tatsannidhàna eva karoti na pràk tatsannidhànàbhàvàditi na krameõa kàryànupapattiþ | atha ku÷ålasthasya bãjasya kùityàdisahakàrisanni- dhàvaïkurajanakasvabhàvasya sàmarthye satyasati và tajjanana§ sàmarthye satyasati ca sahakàriõi tajjananasàmarthye và sahakàrisanni-dhau kàryakaraõaikasvabhàvatvàt tatsannidhàne'yasàmarthyameka-svabhàvatvàt sahakàribhyaþ sàmarthyalàbhe và pårvamasamarthaþ pa÷càtsamartha iti svabhàvabhedàd bheda eva tasyeti naikatà | atrocyate - samartho'pyasau tatsannidhàna eva kàrya§ karoti, tathà svabhàvatvànnànyadà | nanu samartha÷cet kimiti sannidhànamapekùate ? tathà svabhàvatvàdityuktam | svahetubhiþ svabhàvàdvà sa tathàbhåta-svabhàva eva bhàvo bhavati, yaþ samartho'pi tathàvidhasahakàrikàri-sannidhau kàrya§ karoti, nànyadetyatrànvaya-vyatirekàve sthiravastuni viùaye pramàõam | na ca svabhàvà bhàvànৠparyanuyogamarhanti | nahi kimartha§ vahnirdahati na jalamityatra paryanuyogaþ ÷akyate kartum | atha sahakàrisannidhau janakàdbhinnastasya svabhàvo jananàbhàvà-devetyucyate, tadà'pi sahakàrisannidhikàryakaraõaikasvabhàvatvàt tatsannidhau tu sa eveti na bhedaþ | nahyasmàt svabhàvàt kàlatraye'pi pracyavate bhàvaþ | sahakàryasannidhànàttu na tadà tatkàryodbhava iti tatsannidhyasannidhã para§ bhidyete, na tu vastubhedaþ | nanu yadi sahakàrigatau sannidhyasannidhã, tarhi sahakàriõo bheda§ kurutaþ, viruddhasvabhàvatvàt | na tatrà'pi virodhaþ, tasyà'pi sannidhàyakaþ | tasya sahakàriõi sannidhisvabhàvatvàt tasyàpyanyasaha-kàrisannidhàviti nàniyamaþ | svabhàvaniyamatvàd bhàvànৠvacitryasyeti sahàkàriõàmapi kùityàdãnৠbãjàdikàraõasannidhau tatkàryakaraõastvasau tatsadç÷a eva svabhàvaþ | yena tatsannidhàna eva kàrya§ kurvannànyadeti sarveùৠtatkàrakatvasvabhàvaþ paraspara-sannidhànàpekùa iti sarve kàrakàþ sahakàripadavàcyà naikaikaþ | na ca teùৠsvabhàvabhedaþ | sarveùৠca sàmarthye'pi na kàryàneka-prasaïgaþ | parasparasannidhau ca tadekakàryanivartanasvabhàvatvàt krameõa nànàbhå-tàrthakriyàkaraõe'pi nànàbhåtatatsahakàrisannidhau nànàbhåtànekakàryakartrekatvasvabhàvatvàt krameõa nànàbhåtàrthakriyàkaraõe'pi na svabhàvabhedaþ | yathikasyaiva caitrasya lavanapacanabhojanàdyanekakàryakartu÷ca tattaddàtràdisaha-kàrisannidhau tallavanàdikàryakartçsvabhàvatvàt krameõa lavanàdi-bhede'pi na svabhàvabhedaþ, tathàbhåtasvabhàvasya tatra krameõaiva bhàvàt | pradãpasya hyekasyaiva vartidahanatailakùapaõasvaj¤àpanàdya- nekakàryanirvartakaikasvabhàvo'bhyupagato bhavadbhiþ | na tu kàrya-bhedena svabhàvabhedaþ | ekasyaiva vi÷iùñasvabhàvasyànekakàryanir-vartanavirodhàbhàvàt | tadvadatràbhyupagantavyam | tattatsahakàrisanni-dhau tattadanekakàryakaraõasvabhàvàviyogàt sarvadaiva sthirasyà'pi bhàvasya sahakàrisannidhànasya pårvavat kramikatvàt krameõàneka-kàryanirvartane'pi na bhedasvabhàvo bhedàditi sthirasyàrthakriyàkartç-tva§ krameõa yujyata iti nàrthakriyàsa§bhavasyàtra bàdhakatvam, tasyàþ sthireùu bhàveùu sa§bhavàt | yathà ca kùaõikasyàrthakriyà na sa§bhavati, tathà vivecitamasmàbhiràgamaviveka iti tata evàvagantavyam | tatra bàdhakàbhàvàt sthairya§ bhàvànৠpratyakùasiddhama-bàdhitameva | tatraiùৠhetuþ pramàõena siddhaþ | te vina÷varàsta-danye tvavina÷varà evetyàtmano'rthakriyàkartçtve'pyavinà÷aþ siddhaþ, hetvabhàvàt | etena j¤atvavirodho'pyàtmanaþ pràguktastattad-viùayasannidhau tattadgràhakaikasvabhàvatvena pårvavad bhàvabhedà-bhàvàd ghañagrahaõàt pårva§ tu tatsvabhàvabhràntadhiyà svabhàva-bhedena tadvirodhabhramo bhavedityeva§ nirastaþ | tata÷ca gràhakasyà-vinà÷itvàd gràhyasya ca vastuno'bhàvànna muktau tayorvinà÷aþ, api tu sarvaj¤atvameva yuktam | àvçtisvabhàvànৠmalakarmamàyà-khyànàmavidyàdãnৠtadàni§ nivçttatvàdanàvçtasya gràhakasyà-vasthiteþ | yadàhuþ - prabhàsvaramida§ citta§ prakçtyàgantavo malàþ | teùàmabhàve sarvàrtha§ tajjyotiravina÷varam || iti 46 || eva§ sarvanà÷apakùamàbhàsyedàn㧠j¤ànakartçtvanà÷apakùa§ nirasitumàha na ca j¤ànakriyànà÷aþ sarvàgamavirodhataþ | sadã÷e yuktibàdhà ca tayornityatvadar÷anàt || 47 || nahi draùñurdçùñermanturmaterviparilopo vidyate (bç0 u0 4|3|23) iti ÷rutyagamanirasto'ya§ muktau j¤ànakriyànabhyupagamapakùaþ | na ca sarvàgamaviruddha§ vastvabhyupagantumucitam | yadàhuþ - ekasya pratibhàna§ tu kutakànta vi÷iùyate iti | atha santamapyartha§ nirmalà na pa÷yantãti muktau yuktibalena tadviruddhamapi vastvabhyupagamayata iti , tatràha - sadã÷a iti | saccàsau pramàõasiddhatvàdã÷vara÷ca, tasmin j¤ànakriyayornityatvadar÷anàduktànu-mànena bàdhà'sya pakùasya | ayamarthaþ - padàrthasa§grahavàdinà tàvadã÷varasya dravyapadàrtha eva, tatràpi càtmapadàrtha eva sa§graho vàcyo nànyatra, atyantavila-kùaõatvena tadayogàt | tadanantarbhàve hi tasya padàrthantaratva§ dravyàntarva§ và bhavediti padàrthànৠùañsa§khyà dravyàõৠvà nava sa§khyetyabhyupagamavirodhaþ | astu tadantarbhàvaþ, kimataþ ? ata÷ca vimatyadhikaraõabhàvàpannà muktàtmànaþ sarvaj¤àþ sarva-kartàra÷ca, àtmatve sati dharmàdharma÷ånyatvàdã÷varavaditi yuktyà'pi j¤ànakriyànà÷apakùaþ pratikùiptaþ | dharmàdharma÷ånyatva§ hi sarvaj¤atvasarvakartçtvàbhyৠvyàptamã÷vare siddha§ sadàtmanৠbhavat tattadråpatৠtadà pratipàdayatãtyeva§ sarva eve÷varasamà muktà bhavantãti namuktau j¤ànakriyàkartçtvanà÷o yukta iti || 47 || idànãm avyàkçtàdiùu (÷lo 2) ityàdinà pårvoddiùñàn pakùàn pratikùipati - upàdàneùu lãnànৠpunaràvartana§ yataþ | yatkàraõàdhikàre'tiviparyastà laya§ gatàþ || 48 || bhavatu jãvàtmanৠkàryatvena tadà tatra parasminnakàryàtmani mahàvibhåtyabhidhàne ghañàdãnàmiva mçdi layo mokùaþ, kintu tasmàt sthànàt punaþ pralayottara§ sargàrambha àvartana§ paràvçttiþ sa§sàrapràptisteùৠbhavedityarthaþ | hetumàha - yata iti | kàraõasyà-dhikàraþ punaþ kàryàtmanà paràvçttiyogyatà, pariõatidharmatvàdeva tena råpeõa tasyàdhikriyamàõatvàt | tasmin tathàbhåte yato lãnàstataþ punarapi muktà jãvavat paràvçttau parivartanta iti vyartho'tra muktyarthaþ prayàsastallayavàdinàmiti | syàdetat | yadyapi pralaye tatra sarva eva jãvàtmàno baddhà abaddhà÷ca lãnàþ, tathà'pi pratisargamavidyàdi-vàsanàyuktena baddhajãvàtmaråpeõaivàsau baddhaþ paràvartate na tvabaddhena, paràvçttihetoravidyàdestatràbhàvàditi | tadayuktam, tasyà- mavasthàyৠvibhàgàbhàvàvàdavibhàgàvasthaiva kàraõatva§ | tatrà'pi baddhàbaddhayorvibhàge vibhàgasyàvibhàgapårvakatvàt tatprakçtyanumàna§ sphuñameveti tato na paratva§ tasyàþ prakçteþ, tatprakçtyantarasadbhàvàt | prakçtyantare cà''kùepapratisamàdhàne pårvokte evetyanavasthànàttvavibhàgaråpà, avibhàgaråpatve'pi paramakàraõasya pràgapi tathàbhåtasyaiva ca svaråpàparimitatvena bhàvàd jãvàtmalaye'pi tasyàdhikyàsa§bhavàt, tatra ca jãvàtmano-'nupalambhanàt | yadi para§ sa jãvàtmà pràgupalabdho'rthakriyàkartà svaråpeõànupalambhyamàno dhvasta eva bhavedityàtmanà÷a eva muktau prasaktaþ | ayamaparo'sya doùo'stãti vakùyati - muóhànৠjyeùñhamallàste yeùৠsvàtmà vina÷yati (÷lo0 57) iti | na tvetàvatà proktadoùàsa§bhavo'tra | syàdetat | ki§ kurmaþ, pramàõavattvàdàyàtaþ prasaïgaþ kena vàryata ityàha - viparyastà iti | na pramàõavadeva tat, api tu viparyàso mithyàj¤ànamatra malaþ | tathàhi - naikasmàd bodharåpàdupàdàna-kàraõàccetanaviruddhakàrya-dvayotpattiryujyate, viruddhayorekopàdà-natvàyogàd bhàvàbhàvayoriva | ki¤ca, pratyayàpratyayànvayitvàt tadvikàràõৠparamakàraõamapi cetanàmcetanàtmaka§ syàt, na caitanmàtuva§ndhyàtvamiva brahmaõàpi ÷akyamavasthàpayitum | atha ka÷cidbhàgastasya cetanaþ ka÷cinnetyucyate | yadyeva§ sabhàgatvena ghañavat kàryatvàsiddhau pårvoktadoùatàdavasthyam | ki¤ca, jãvàtmanৠkàryatvasiddhau tatkàraõa§ parà prakçtiþ siddhyatãti teùৠca cetanatvànna kàryatvam | yaccoktamanvayàt kàryatvamiti, tadapyayuktam, siddhatvàdàtmanৠsamanvayasya | samanvayo hi gràhyasya karmatàmàpannasya grahãtu§ yujyate | na càtmà svàtmana eva gràhyo bhavati, tatra tasya vyàpàravirodhàt | sa hi gràhakatvena pratyagråpatayà sarvadà pratibhàsata ityukta§ pràk | syàdetat | gràhyasamanvayo gràhyàpannasyaiva gçhyate | yastu gràhakasamanvayo gràhakaråpeõaiva tasminnàtmani bhàsamàne bhàsata iti | taduttara§ gràhakànvayo hyanekagràhakaprakà÷apårvakaþ | na caikàtmasvabhàvagràhakasvasa§vedana§ gràhakàntarasa§vedana-masti, tasya tato'nyatvena ghañàdivat paratvàt | nahyàtmànaþ svaya§ vedanamàtràþ paraspara§ kãrtyante, sarvaj¤atvasya sarvadà prasaïgà-diti | prayeka§ svàtmasavedane kasya kutrànvayaþ | yadyeva§ sarva evàtmànaþ sarvaj¤asya gràhyatvamanatikràntàþ, tatsarva eva teùvagràhyeùvanvaya§ grahãùyantãti | tadayuktam, sarvaj¤àtmanaiva vyabhicàràt | so'pi hi svasa§vedanena paramàtmabhyo'bhede naitad grahãtçtayà bhàsate | na càgçhãtasyànvayaþ sa§bhavatãtyuktam, na ca tasya sarvaj¤atvàd viparãtagrahaõamupapadyate | tadyathà - tenàtmàntarebhyaþ svàtmàtyantànanvitaråpo'sa§-bhavàd bhrameõa svànubhavena gçhãtaþ, tathaiva paràtmanaþ paraspara§ bhinnàþ samanvayaviùayabhàvamatikramya vartamànàstena sàkùàtkriyanta ityadoùaþ | ata eva nànumeyaþ, na màturanumàtçtayà vaisàdç÷yena bhàsanàt svàtmavat paràtmanàmapãtyantavisadç÷atayi-vànumànàt | yadyevamasannàtmà'÷va-viùàõavat sattayà'nanvitat-tvàditi neha sattànvayàt sattvamàtmanàm, api tu svaråpasattvàt sattàvat paramakàraõavaddhà | tasyàpi hi na sattàyogàt sattva§ bhavadbhireùña-vyam, kàryatvaprasaïgàt | api tu svaråpa§ sattvameveti nà÷vaviùàõa-tulyatà | katha§ tasyànvayàbhàve sarveùàmanàtmanৠca sadityeka-padavyaktiràtmapadapràptiþ | api càtmanৠkatha§ sàpi vicàryatàmiti cettarhi sattànvayapradàne ko graho yiktirvidagdhasya | na caikànvayaniban-dhanaiva sarvatraikapadapravçttiþ, vçkùàdi÷abdànàmanekaråpàtmake- 'pyabhidheye prayogadçùñeþ | pàcakàdi÷abdànৠyogabalena pravçtti-rityevamatràpi sa§bhavàdadoùaþ | yadvà uktavadanvayàsa§bhave'-pyàtmanৠsàdç÷yanibandhanaivaikapadapravçttiþ, ghañànàmiva ghaña÷abdasya | tathà sannive÷avi÷eùàtmano ghaña÷abdavàcyatvàt tasya ghañàntare'pyavi÷eùàt | nanvasti ghañànৠghañatvenànvayaþ | yadyeva§ ghañatvàdut-pattistadanvayàd ghañànৠprasajyate | tena ca ghañànৠna ghañatvà-dutpattiþ, api tu mçdaþ | tasmàdanyat sàdç÷yam, anyo'nvayaþ | sàdç÷ya§ hi sàmànyamihocyate tadekapadàbhilabhyatve hetuþ | yathà'yamapi ghaño'yamapãti | tacca na tadavayave bhavati | yanna kaõñhe budhne và ghañabuddhiþ, nàpi tatkàrye karparàdau taddçùñam, karparàõৠvaisàdç÷yenaiva ghañaviùayatvàt | yasya tvarthasya kàrya pratyavayava§ ca siddhasadç÷atare'pi vastuni tena råpeõa sarvatraivànu-vçttiþ so'nvaya ucyate | sa eva ca ekakàraõatvakalpane bhavati | tathà dçùñatvàd ghañà÷aràvàdiùu hi visadç÷atareùvapi tadavayaveùu ca kaõñhàdiùu tatkàryeùu ca karparàdiùu sarvatra mçdanvayadçùñermçt-kàryatvàvinàbhàvasiddhiriti bhedaþ | sàdç÷yasamanvayayostadanya-trànvyàbhàve'pi sàdç÷yanibandhanaivaikapada- pravçttirghañata ityadoùaþ | ata eva tatra vçttikàra àha - ÷iva÷càtmanaþ samànajàtãyaþ iti, sàdç÷yameva cetanànàmiha sthitiþ iti | nanu sàdç÷yamapyagràhyàtmano'sya naiva grahãtu§ ÷akyam ? satyam, àtmapadàbhidheyatvavadadåraviprakarùeõa vyavahàràrtha§ vaisàdç÷yaparicàramàtreõa katha¤cidatropacaryate, na vastutaþ | yadàhuþ- neti netãtyàtmagatiþ | iti sarvamanavadyam | ittha§ cetanopàdànàtmakaparamakàraõasa§bhave'pi mukti§ tatpràptiråpৠprati punaþ punaràvçttidoùa uktaþ | anenaivànye'pi pràõàhaïkàràdilayavàdinaþ pårvoddiùñàþ pratikùiptàþ- upàdàneùu lãnànৠpunaràvartana§ yata iti || 48 || idàn㧠vilayaþ paramàtmani (÷lo0 2) iti pakùa§ pratikùipati - upàdànatvasa§siddhirvedànte paramàtmanaþ | upàdàne pralãnasya dhruva§ pràgvannivartanam || 49 || samastajagadupàdànakàraõatva§ paramàtmano vedàntàgameùu prasiddhameva | tasminnupàdàne lãnànàmupaviùñànàmapi pràgvada-va÷ya§ tatsvabhàvànnivçttiþ punaþ paràvçttirityarthaþ | nanu pårvopa-nyastavedàntadç÷à'sya samastasya bhedàtmano jagato vidyàvilasitatve-nà'satyatayà kàryatvàsa§bhavena katha§ brahmaõastadupàdàna- kàraõatvamatra doùahetutvena gçhyata ityucyate | kathamasatyatà tasya jagataþ ? ki§ lakùaõa§ và satyamucyate ? atràhuþ - bodharåpatvameva satyalakùaõam | tadabhàvàd ghañàderasatyatà | bodhàste na boddhyàt-makà yata iti | yadàhuþ - pareõa vedana§ yasya na sa§vidyata eva, vaicitryamàtreõa sadasadvyavasthà satৠsamucità, vaiparãtyasyà'pi sa§bhavàt | asattve tu kàraõa§ sannabàdhaka§ vaktavyam | bàdhaka-mantareõa sarvabhàvànৠsattvamanubhavasiddha§ prekùàvatৠna tyaktumucita§ yataþ | syàdetat | paravij¤eyànৠsarvathà paramàõuråpatayà sthålàdyàtmakatayà'pi vicàrayituma÷akyatvàdavastutvena svapnavadavidyàråpatva§ svaniråpaõàkùamatva§ và'vidyàyàþ svaråpam, svaniråpaõakùamatvameva vidyàyàþ svaråpa§ yataþ | bodhàtmavastunastu tadaikasvabhàvatayà tadvyavasthàpakatvena svataþ siddherna tathàtvamidamasattvakàraõa§ sattàbàdhakamiti | tatra vicàraþ- puruùapratibhàtmajanmakaþ pramàõavi÷eùaþ | yadi ca puruùapramàõamavidyà'pasmàràkràntatayà pratibhàvaikalyena bhàvasvabhàvaniråpaõàsàmarthyayuktam, kimetàvatà bhàvairaparàddham, yena tenàbhàvà asantaþ kathitàþ | nahyeùa sthàõoraparàdho yadenamandho na pa÷yatãti, puruùàparàdhastu bhavati | vicàrayituma÷akyatvena ca bhàvànৠtadviùayaþ sa§÷ayo yuktaþ, tatsàdhakabàdhakapramàõàbhàvena tasya nyàyapràptatvàt | na tvasattàni÷caya iti bhàvasvabhàvavicàreõa pravçtteþ sàdhu tadvicàraþ kçtaþ | sa§÷ayasyaiva gopàlàïganàbàlasthavirasthasyettha§ siddhàntitatvàt | na ca vicàrayitu§ ÷akyatvameva bhàvànàm, pårva§ j¤ànakàõóa eva vistareõa vicàritatvàditi nàto'pi teùàmasatyatvam | nanåkta§ pràk, brahmaiva satyam, asatyàstu bhedà iti | siddhàrtha-pratipàdakatvenàpi ÷ruteþ pramàõatvàt ÷rutitaþ sadasadvyavastheti | yadyeva§ pramàõatvàdatra ÷rutivàkyànàmapi satyatve brahmaiva satyamityadvaitavirodhaþ, pramàõaprameyàdisattànibandhanatvàdadvai-tasya | athaitànyapi ÷rutivàkyànyasatyànyeveùyate, yadyevamapramàõa-tvàditthameùৠbrahmasatyatvasiddhau bhedàsatyatve ca pramàõàn-tara§ vaktavyam | nahyasatya§ pramàõa§ bandhyàsutaj¤ànamiva bhavati yataþ | pramàõàntare càkùepapratisamàdhàne pårvokte evetya-navasthiterna satyàdvaitasiddhiþ | paramàrthato bhedo'styeveti kathamittha-madvaitasvabhàvànyeva tànãti kasya kva pramàõàni, dvaitanibandhanatvàt pramàõaprameyavyavasthiteþ | satyametatparamàrthato'yamavidyàråpa eva pramàõàdivyavahàra iti cet | nanu sa evàya§ vicàryate | pramàõà-nàmasatyatvàdeùo'pi ni÷cayo bhavato'pramà | etacca yadavagata§ tadasatyameva dvicandràdivaditi | brahmaõo'pyasatyatvàt sarvàbhàvo vedàrthaþ sàdhu niråpitaþ praj¤à÷àlibhiþ | nanvavidyàråpàõyapi ÷rutivàkyàni vidyopàyabhåtànyeveti, ida§ mugdha÷rotriyapratàrakamucyate | pramàõànàmasatyatve sarva-metanmanoràjyatulyam | satyatve và dvaitapakùa eva prakà÷ate | tadabhede hi sarvameveda§ brahmeti kastatra kasya ki§ kuryàdityasaïgatam | bimba-sya na tatra bhràntiþ sambhavati | bhràntimapi svapnàdivij¤àna§ sarva-màlambate bhrànta§ na svàtmani | àlambana§ ca bahisthitamanyathà pratãyamàna§ bhramaviùayatàmàpàdayati | yutpunarbodhaikasvabhà-va§ vastu tadyathaiva càksti tathaiva tataþ svasa§vedyasya tatsvabhàvat-vàyogàt | tatsvabhàvatve và svasa§vedyameveti svasa§vedane bhràntya-sa§bhavàdàtmabhedaþ pratyeka§ paràtmànumàtçtayà svasa§veda-nena siddhaþ satya eva | ÷rutirapyàha tameva bhàntamanubhàti sarva§ tasya bhàsà sarvamida§ vibhàti (kañho0 5|15; ÷ve0 u0 6|14; mu0 u0 2|2|10) iti | nanvitaretaràbhàvasiddhyapekùatvàd bhedasya bhàvaviùayatvàcca pratyakùasya katha§ bhedaþ pratyakùaþ ? taduktam - àhurvidhàtç pratyakùam (bra0 si0 2|1) iti | netaretaràbhàvasiddhyapekùà bhedaikyam, tarhi siddhe bhede taditaretaràbhàvapratipattiþ, sarvaikye hi na kasyacit kuta÷cidabhàva iti ghañàrthã pañadar÷anàt kimiti nivartate | pramàõà- pramàõatadavibhàga÷ca na syàt, sattàmàtràvyabhicàràt | sarvaj¤à-nàmapratyakùasiddho bheda eveti kathamasatyatva§ pàñhamàtreõa sàdhyate | bhavatu satyam | tathà'pi brahmopàdàna§ hyetaditi ÷rutitas-tadupàdàna§ brahma bhaviùyatãti | tarhyetadevàtrokta§ vçttikçtà- kimarthamàkùepaþ ? upàdàneùu lãnànৠpunaràvartanam iti | atra cokto doùa ityàha - upàdàneti || 49 || nanu ca ànanda§ brahmaõo råpam iti ÷råyate, tena ca råpeõa paràvçttyayogàt | sthålaråpaparàvartane'pi na tallãnànৠbhaviùyati paràvçttidoùa ityàha - vij¤ànamàtramànanda§ vastu satya§ na tatra hi | naiva§vidhamupàdàna§ dçùña§ tantvàdi sårayaþ || he sårayaþ paõóitàþ ! tatra brahmaõi vij¤àna§ paramàrthato nàsti, pañàdyupàdànàna§ tantvàdãnàmivopàdànakàraõatvàt || 50 || katha§ tarhyetàþ ÷rutaya ityàha - bhuvanatve niviùñasya tatsthitasyopapadyate | guõatastatra sa§sthànৠbhoginৠmukhyalakùaõam || tadvij¤ànaråpatva§ tasya brahmaõo bhuvananimitta§ bhogadàtçtayà pariõatasya guõata upacàrataþ kathyate na mukhyataþ, bhuvanasthabhoktçvij¤ànayogàt | ma¤càþ kro÷antãtivad vij¤àna§ brahmaõo råpamityupacàreõa ÷rutayo vyàkhyeyà ityarthaþ | yadàhuþ - tatreti | tatra bhuvanasthitànৠbhoginàmàtmanàmetanmukhyaråpa§ na brahmaõa iti || 51 || tarhi tathàbhåtabhuvanapràptiråpo'smàka§ mokùo bhaviùyatãtyàha - bhuvanasya vinà÷itva§ dçùñatvàt tadvinà÷ane | tadbhoktéõàmapi bhavet tenaiùà na dhruvà gatiþ || 52 || bhuvanavinà÷àd dçùño bhoktçvinà÷a iti so'pyadhruvo mokùaþ || 52 || tadiyatà paramàtmalayapakùa§ pratikùipyàdhunà kaivalyamokùa§ pratikùipati - guõatattvordhvabhogyasya karmaõo'nupalabdhitaþ | kaivalyamapi sà§khyànৠnaiva yuktamasa§kùayàt || 53 || sà§khyànৠmuktau karmakùayato bhoktçtvanivçttyàtmaka§ yat kaivalya§ tadayuktam | kutaþ ? ityatràha - asa§kùayàditi | guõatattvor-dhvabhogyasya karmaõa iti sa§bandhaþ | yadyapi guõabhoktçtva§ nivçtta§ sà§khyamuktànàm, tathàpi guõatattvàdupari sà§khyàpari- dçùñaràgavidyàditattvaviùayàõi karmàõyakùãõànãti tadbhoktçtvama-nivçttameva yataþ | katha§ teùৠkarmaõৠtadà na kùaya ityàha- anupalabdhita iti | upalabdhirbhogaþ | yaduktam- bhogo'sya vedanà pu§saþ iti | tadabhàvo'nupalabdhiþ | tataþ krameõoparyupari sthitatattvaviùayàõi karmàõi bhoktavyànãti | na tàvat tastàni bhuktàni yata ityarthaþ | nanu j¤ànàgniþ sarvakarmàõi bhasmasàt kurute'rjuna ( bha0 gã0 4|7) iti sà§khyaj¤ànàt kathamakùãõàni tànyucyante, guõapuruùàn-tarakhyàtimàtraphala§ sà§khyaj¤ànamiti tadupari karmakùayasya kaþ prasaïgaþ | nanu guõanivçttyaiva buddhyàdikaraõànàmapi nivçtteþ katha§ te.ৠkaraõaurvinopabhogaþ | na tu guõapravçttiþ karaõasa§-bandhaheturàtmanàm, api tu samatve sati karmàõi | yaduktam- karmata÷ca ÷arãràõi viùayàþ kàraõàni ca (svà0 32|13) iti | karmàõi coktàni tàvat teùৠsantãti kàraõànàmapyanivçtteþ | tatra bhoktçtve ÷aïkà - kevalataiveti | ki§ tarhi sà§khyaj¤ànàt teùৠnivçtam ? kimanyannivartyatৠguõa bhoktçtvanivçttireveti || 53 || atra sà§khyavi÷eùadçùñyà paraþ sarvakarmakùaya§ teùৠbhogena dar÷ayati - karmaika§ janmakçt sarva§ nopàdànalaya÷ruteþ | indratvàdiphala§ vede'pyucyate tat pçthak pçthak || 54 || iha janmaprayàõamadhye yatkçta§ ÷ubhà÷ubhakarmajàta§ tatsarva§ pradhànopasarjanabhàvenàvasthita§ prayàõàbhivyakta§ yugapadeva samucchritamekameva janma karoti | na tu janmàntare phaladà-nàyàva÷iùña§ bhavati pratipàlayati | kriyàråpatvàt karmaõa àrabdha-kàryasyànupapattirityeka-bhavikakarmavàdinaþ | tata÷ca prakçtajanma-naiva teùৠpràktanasarvakarma-kùayo'numito'bhinavakarmakùaya÷ca j¤ànàdinà jàtaþ | tadudbhåto guõatattvordhvabhogyakarmasantatiþ | etanniràkaroti- neti | naiùa niyamaþ, kintu kànicit karmàõi dvitãyàdijanmakartçõyapi santi | kuta ityàha- upàdàna iti | upàdàne prakçtau karmaõৠlayaþ sa§skàra-råpeõàvasthàna§ ÷råyate yataþ | prakçtau karmasa§skàra sthitaþ sarva iti | tatastu tatpàkakàlamàsàdya punarbhogàya pravartata iti | na kevalamihaiva karma ÷råyate, yàvadvede'pãtyàha - indratvàdiphalamiti | vàjapeyena svàràjyakàmo yajeta (àpa0 ÷rau0 18|1|1) iti svaràjyamindra-tva§ tatphala§ karma, àdigrahaõàt svargàdiphala§ niùiddhabrahmaha-tyàdi narakaphala§ ca ÷råyate | tat pçthak pçthagiti | janma karotãti sa§bandhaþ, parasparaviruddhaphalànৠyugapadekajanmakaraõàsa§- bhavàt | na ca nà÷o'pi karmaõa ityava÷ya§ janmàntaraphaladànàya tàni pratipàdayantãtyabhyupagantavyamityasa§bhava evaibhavikakarma-vàdasya | taduktam - phalati yadi na sarva§ tat kadàcit tadaiva dhuruvama-paramabhukta§ karma÷àstrãyamàste (÷lo0 và0, citrà0 26) iti | nanvetàvatà''rabdhakàrya§ karmaiva na sa§bhavatãtyuktam, ko'nyathà etadàha, kintu sarveõa dharmàdharmàtmakena puruùakar-maõà svaphalànugràhiõà prakçtisa§skàra eva kàryaþ, tathà dçùña-tvàt kçùyàderapi puruùavyàpàrasya | satu tenàpyàrabdha eva | sa§skà-rastvasau svaparipàkàpekùaþ pratibandhakatãvrakarmaphalabhogakùayà-pekùayà kvacid vi÷iùñabhuvanabhogakùayàpekùayà viruddhakarmaphala-sahakàrisahàyaþ kevalo và kasmi÷cijjanmani kadàcit taphala§ nikùepa-miva puruùàya dàsyatãtyasarvaj¤aiþ karmavipàkavaicitrya§ nàvadhà-rayitu§ ÷akyata iti janmàntaraphaladakarmasa§bhavàduktavadeva kevalitaiva sà§khyamuktànàmiti || 54 || nanu yuùmadàgame'pi kevalitvamàtmanaþ ÷råyate, kathamityàha- aïguùñhamàtrabhuvane kaivalya§ sa§bhavet pa÷oþ | vij¤ànayogasa§nyàsairbhogàdvà karmaõaþ kùayàt || 55 || aïguùñhamàtràdisa§j¤akanivàsasthàne kalàbhuvane vij¤à-nena màyàpuruùavivekaviùayeõa, yogena pratyàharàdyaïgopakçtena cittajayàtmanà, màyàvivekaphalena sa§nyàsena và karmaõaþ sarva- mã÷varàyaitaditã÷varàrpitasarvakarmaõastatphalaviùayeõa bhogenaiva và sarvakarmakùayàt sarvathà bhoktçtvanivçttinimitta§ kaivalya§ sa§bhavati tatraiva, na tu bhavaduktàviti || 55 || nanu tadeva kaivalyamasmàka§ mokùo bhaviùyatãtyàha- jàta§ muktyarthamàtmàyamitthamàtmalayaþ phalam | upàdàne layasyaiva dçkkriyàguõasa§kùayàt || 56 || yattadapi kaivalya§ muktiriùñà, tadapi hi malasadbhàvàdàtmanaþ pratyuta akalàvasthàvat ki¤cijj¤atvakartçtvayorapyabhàvàt phalamàt-manà÷a eva bhavatàmapi guõopàdànàvyaktalayo mokùo yataþ || 56 || eva§ sà§khyapakùamapyàbhàsyopasa§hartu§ sarvàn pratyàha- måóhànৠjyeùñhamallàste yeùৠsvàtmà'pi na÷yati | j¤àtéõৠpaõóita§manyàþ ÷ikhàsa§kràntivàdinaþ || 57 || ta ete sarvavàdino måóhapradhànàþ ÷reyor'rthibhirdåratara§ parihàryàþ, yeùàma÷reyasyevàtmanà÷e tatsadç÷e và para÷reyo-buddhiþ, apuruùàrthabhåtaþ sarveùৠmokùa ityarthaþ | tathàhi - j¤àturj¤eyasya (mataïgapàrame÷varavçttau (vi0 5|60-61) asmàbhiranyatra ityuktvoddhçtametadvacana§ ÷ivayogasàre (pç0 33) tadukta§ mantravàrttikañãkàyàmityeva§ smaryata iti tatrasthà (pç0 125) 19 sa§khyàkà ñippaõã draùñavyà |) và j¤apterabhàvàt sarvavàdi-nàm | àtmanà÷asamo mokùo j¤atvavyaktau paratra tu || iti | nanu sa§kràntivàdinৠnàtmanà÷o vimuktàvityàha- j¤àtçõৠpaõóita§manyà iti ÷ikhà ÷aktiþ, tatsa§kràntivàdino muktàva-paõóità eva, yato nàsmàt prasaïgànmucyata ityuktam- ÷ambhureva hi tatràpi sarva§ veti karoti ca (÷lo0 29) iti || 57 || yadyeva§ sarveùàmeva mokùa÷àstràõৠmuktavad bàdhitatvàt parasparavirodhàcca ki§ pràmàõyam ? eva§ netyàha - vastunyånatvamanyeùৠràgàdårdhvamabhàùaõàt | tena màyànatãtatvàjj¤àtàraþ sadmasu sthitàþ || 58 || nahi sarveõa pramàõena sarvàrthena bhavitavyamityalpàrthaprakà-÷akatvena pratyakùàdivadevànyànyapi pramàõànyeva | katha§ svalpàrthadar÷itvameùàmityàha- ràgàdårdhvamabhàùaõàditi | ràgavidyàditattvajàta§ ca tadårdhvaprakriyà guõàdibhyastadårdhva§ citaþ | årdhva÷abdasamànàrtho'yamårdhva÷abdaþ | tasya ràgàdårdhva§ samastatattvajàtasyànukternyånadar÷itva§ teùàm | yadyevamàgamàntaraiþ ki§ pràpyata ityàha - tena màyànatãtatvàditi | yena ràgàdårdhva§ tairna dçùña§ tena màyàtatvàdadhaste j¤àtàro dar÷anàntaramuktàstattvabhuvanaskandheùu lãnàþ | kasya kasmin laya iti cet, tadetad dar÷itamàgamapràmàõyopanyàse || 58 || svena j¤ànakàõóe upasa§hartumàha - ityeva§ vàdigãtàni phalànyuktàni le÷ataþ | tatsàdhaneùu ÷iùyàõàmapravçttiphala§ prati || 51 || iti sadyojyotiþ÷ivàcàryakçtà paramokùaniràsakàrikà samàptà || sarvavàdisiddhàni phalàni muktilakùaõànyeva sa§kùepeõoktàni | kimartha§ pratyuktamiti cedetaduktam | phalasàdhana§ ÷àstramanava-dhàrya nikçùñaphale pravartanta iti ÷reyo'rthibhirevà'yogavyavacchede-nàtraiva pravartanãyam | asmàddhi pararåpa§ niþ÷reyasa§ sa§pàdyata iti | etadrauravavçttikçnmatadhiyà dãkùàkramàt kàrikàþ sarvànyàgamamokùadåùaõagatà gàmbhãryato naiva yàþ || svalpaj¤airavagàhitàþ kila yatastadràmakaõñhastvima§ tannàràyaõakaõñhasånurakarodàsৠviveka§ sphuñam || iti÷rãmadbhaññanàràyaõakaõñhàtmaja÷rãbhaññaràmakaõñha-viracità paramokùaniràsakàrikàvçttiþ samàptà ||