################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## nAdakArikA ## ## From the ASTaprakaraNam edited by kRSNa zAstrI ## ## First published in DevasAlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Harvard-Kyoto transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## nAdakArikA bhaTTa-rAmakaNTha-praNItA aghorazivAcAryakRtavyAkhyAsahitA buddhyasmitAmanobhyo vidyAto rAgataH kalAyAzca | mAyApuMzaktibhyo nAdo'nyo dRzyate dhvanibhyo'pi || 1 || nAdAtItaM zivaM natvA nAdajJAnaprasiddhaye | zrIrAmakaNTharacitAM vyAkhyAsye nAdakArikAm || asmitA ahaGkAraH | tatazca buddhyAdInAM mAyAntAnAM tattvAnAM svakAryaireva siddheH kAryAntarahetutve ca pramANAbhAvAt puruSasya tacchaktezcAvikAritvena vAksamavAyAyogAd dhvanInAM ca sthUlAnAmutpattyapavargayogitvena kAraNAntarApekSitvAd apizabdena tadudbhUtAnAM varNAnAM ca kramabhAvitvenAbhidhAyakatvAnupapattestatkAraNatvena nAdo dRzyate, pramANena nizcIyata ityarthaH || 1 || tathA hi- zrotragrAhyA varNA uccaritadhvaMsinaH kramasthitayaH | aparasparopakArAdaviziSTA nArthavAcakA yuktAH || 2 || nanu padAnyeva tAvatprakRtipratyayavibhAgenArthapratItikAraNAni bhavantu, vAkyame(va) vA viziSTakriyAkArAkAnvayaM (rakAnvitaM) taddhetutvenAstu, ata Aha- na ca varNavyatiriktaM padamanyacchrUyate'tha vAkyaM vA | padavAkyaikadezabhUtAnAM varNAnAM kSaNavidhvaMsitvena parasparopakArakatvAbhAvasyoktatvAt, tadvyatiriktayozca padavAkyayorbhedenAdarzanAnna tayorapyabhidhAyakatvamiti pratyakSanirAkRtatvenAnumAnenApi na tayoH sadbhAva ityAha – yaccAkSamiti niSiddhaM tatsaditi niSidhyate'nyato jJAtum | etadevAzaGkApUrvakaM prapaJcayati- gauriti nAmAdipadaM zrotragrAhyaM sadasti cennaivam | na gakAraukAravisarjanIyabAhyaM yato'nyadatrAsti || 4 || nAmAdItyAdigrahaNAd raktetyAdivizeSaNapadam, gacchatItyAdikriyApadaM ca gRhyate || 4 || tatazca- teSAM yugapadabhAvAt paropalambhe na pUrvayorbhAvaH | prAptAdvisarjanIyAt khurakambalalakSaNA na cidvyaktiH || 5 || cidvyaktirarthasaMvidudayaH | kevalAd visarjanIyAt sAsnAdipratipattau azvaH, puruSaH ityAdAvapi syAditi bhAvaH || 5 || nanvastu kevalAd visarjanIyAnnArthabuddhiH, pUrvavarNajanitasaMskArayuktAttu bhavedeva, yato varNAnAM kSaNavidhvaMse'pi na tatsaMskAranAzaH, kAlAntare smRtidarzanAdityAzaGkate- atha ced visarjanIyAt pUrvAkSarajAtasaMskRtisahAyAt | iSTaiva vAcyabuddhiraviziSTAd yA na saMbhavati || 6 || pariharati- naitat saMskArA api yairbuddhau pUrvamAhitAsteSu | vijJAnahetavaH syurna tato'rthe dhIH prakalpyate yena || 7 || saMskArA hi yaireva pUrvAnubhUtairarthairbuddhAvAropitAH, teSveva ghaTAdiSu smRtihetavo dRSTAH, nAnanubhUteSu ghaTAdiSu | tato'trApi yairvarNaiste buddhAvAhitAsteSveva jJAnahetavo yuktAH, nArtha iti padasya vAkyasya vA nArthapratipAdakatvaM saMbhavati | yadAhuH – saMskArAH khalu yadvasturUpaprakhyAprabhAvitAH | vijJAnahetavastatra tato'rthe dhIrna kalpyate || iti | smaryamANAnubhUyamAnavarNasamUhAtmakaM padamabhidhAyakamiti cet, tanna, smaryamANAnAM pradIpAnAmarthaprakAzakatvAdarzanAt | nanUktavadvarNAnAmarthapratipAdakatvAsaMbhavAt tadanyathAnupapattyA tadabhivyaGgyo'nya evAvinirbhakto mAyUrANDarasavadanekavarNAvabhAsakaHkrama eva padAtmA padavyatiriktazca vAkyasvabhAvaH samastasya jagato yugapatkrameNa vA'rthapratItihetutvAd vyApako nityazca sphoTo'bhyupagantavyaH, yataH sa eva vyavahartRRNAmarthaM sphuTayatIti vaiyAkaraNAH | tadetannopapadyate, tathAhi – tatra yattAvaduktaM varNavyatiriktaH sphoTa iti, tadayuktam, na varNavyatirekeNa tasya sphoTasya tadgrAhakayormadhye sthitirupapadyate | yataH sa hi varNebhyo bhinno vA syAdabhinno vA ? na tAvadbhinnaH, varNavyatirekeNa tasyopalabdhilakSaNaprAptasyAnupalabdheH, zazaviSANAderiva | na cAnumAnAt sthitirupapadyate, tasya pratyakSanirAkRtatvAt | na copalabdhiprAptatvaM tasyAsiddhamiti vaktavyam, jJApakatvAt | kArako hIndriyAdiH zaktyaivAjJAto'pi kAryaM jAnAti karoti, saMskAravadbIjAdivacca | jJApakasyAkSinikocAderiva jJApakatvasyAsaMbhavAnnAnumAnAdanavasthA | nAjJApakazca sphoTo'bhyupagantavyaH, akSinikocAdivadagrataH saMbandhasyAjJApakatvAditi kathamasAvindriyAdivadanupalabhyo vikalpayituM zakyate | yadA'bhinnaH, tadA varNa eva sphoTaH, na tu tebhyo bhedenAvasthita iti hastaH kara itivat sphoTo varNa iti samA zrutiH, ekArthAbhidhAnAt | tato na tadbhedAdatrArthabhedaH | tena cArthabuddhirupapadyate | yadapyuktaM varNavyaGgya iti, tadapyayuktam, sphoTo hi bahubhirvarNairabhivyakto'rthapratItihetuH, syAt, ekaikena vA ? yadi bahubhirabhivyaGgyaH, tadA teSAmuccaritadhvaMsitvena visarjanIyakAle gakAraukArAbhAvAnna visarjanIyamAtrAt tadabhivyaktiriti pUrvokto doSaH | atha pUrvasaMskArasahito'ntyo varNastadvyaJjaka iSyate, tatrApi sa eva doSa iti kena hetunA'tyantAprasiddhaH sphoTaH kalpyate | atha dvitIyaH, gakArAdinA gogavayagaganAdisphoTAnAM bahUnAmabhivyaktito vizeSAbhAvAdanekArthapratipattiprasaGgaH | kiJca, vibhutve cAsyaikapuruSoccAritairvarNairabhivyaktimattve sati vizeSAbhAvAd dezAntare'pi pramAtRNAmarthapratipattiH syAt, tathA kAlAntare'pi nityatvenAdheyAvizeSatvAt | na ca tathApyucyate | tato na vibhUrnityo vA kazcidarthapratipAdako yuktaH, nitarAmeva sphoTa iti || 7 || prakArAntareNa parAbhiprAyamAha- tadbuddhyadhirohapadaM kramavRttasya krameNa vijJAnam | vAcakamiSTamaduSTaM hetuzcet sthUlazabdajAtasya || 8 || vyaktaM hi tAvat khurakambalAdilakSaNamarthaM buddhyA'dhyavasya tadanuguNaM gaurityAdipadaM cintayaivAnusandhAya tataH sthUlazabdaM prayuGkte | tatazca buddhyadirohitapadabuddhyAdhirUDhagavAdipadasahakRtaM vivakSitatattadgogavayAdyarthakrameNa tattadarthAkAramutpadyamAnaM tattatsthUlazabdoccAraNakAraNaM tattadbuddhivRttyAtmakameva vijJAnaM krameNa vAsya gavAderarthasyAduSTamabhidhAyakamiSyatAmiti || 8 || etadapi nirAkaroti- astvitthaM vAcakatA vAcyebhyo naiva bhidyate yena | tadvastu niravazeSamavizeSeNaiva buddhyupArohi || 9 || itthaM parAmarzajJAnasyAntarasya vAcakatA'stu | evaM sati vAcyavAcakayorabhedaH | ubhayorapi sAsnAdirUpatvenaikakAraNatvAt tatsAsnAdirUpaM vastu niravazeSaM bAhyAkAravizeSeNa buddhyupArUDhaM yataH || 9 || atra bhedamAzaGkate- vAcakataiva vizeSo vAcyAccet tadvimarzarUpatvAt | asya vimRzyA vAcyA bhedAbhedairidaM ca sat kintu || 10 || ayamevAsya buddhyAkArasya vAcakasya vAcyAdvAhyAkArAd-vizeSo yadvAhyAkAraparAmarzarUpatvAdvAcakatvam | tatazca vAcakaiH parAmarzajJAnabhedairgavAdilakSaNA bAhyAkArabhedA vimRzyamAnA vAcyA bhavantIti vizeSaH | atrocyate- idaM ca sat kintviti || 10 || rUparasagandhazabdAdyarthA yenAvamRzyatAM nItAH | so'ntaHsaMjalpAtmA nAdaH siddho na viSayabhAvena || 11 || satyamastyevedaM vAcyAd bhinnamAntaraM vimarzAtmakaM vijJAnam | tattu nAkAraNamutpadyate, kAdAcitkatvAt | etaduktaM bhavati- viddhirhi tAvadvAhye cakSurAdinA viSayIkRta evArthe'dyavasAyinI dRSTA, nAviSayIkRte, atiprasaGgAt | tatazcAntare buddhiH kenApi viSayIkRta evArthe parAmarzaM karoti, anyathA sarvadA sarvArthaparAmarzaprasaGgAt | tasmAd rUparasAdayo'rthA yena vaktRbuddheH parAmRzyatAM nItAH, sa evAtra nAdaH | antaH saMjalpAtmeti | AntaraH saMjalpo bindvAkArA''tmA kAryatvena vidyate yasya sa tAdRgvidhaH | tasyApi parAmarzajJAnasya kAraNaM vAcakatvena siddho na tu viSayAkAratayA pariNataH sthUlazabda iti | kathaM punarvaktRgato nAdaH pratipatturvAcyabuddhiM janayatIti cet, taduccaritasthUlazabdAabhivyaktaH pratipattRgato nAdastasyA'pi vAcyabuddhiM janayatIti vakSyati kArikopasaMhAre || 11 || viSayIkurvan sarvAn zabdArthAneSa vAcako nAnyaH | dRSTaM sadapyasat tad yasmAdetena sadA parAmRSTam || 12 || taduktam – na so'sti pratyayo loke yaH zabdAnugamAdRte | anuviddhamiha jJAnaM sarvaM zabdena jAyate || (vA0 pa0 1|115) iti | kathaM punaH zrImatparAkhye – pUrvavarNajasaMskArayukto'ntyo'rNo'bhidhAyakaH ityuktam, nAdAbhivyaJjakatvenopacArAdityadoSaH || 12 || itthaM nAdasya vAcakatvaM prasAdhya pUrvapratijJAtaM buddhyAdInAM tatkAraNatvamAha- buddhyAkAro nAsmAnna mano'haGkArayoH kRtiryena | tatkAryazarIrendriyavikRteH pRthagevamavyaktam || 13 || yadetadvAcakatvaM tadasmAdevoktAt kAraNAnna buddhyAkAra ityuktam | na ca mano'haGkArayoH pRthagbhUtam | evamavyaktamapi na vAcakatveneSTamiti zeSaH, tasya guNakAraNatvenaiva siddheH, kAryAntarahetutve ca pramANAbhAvAditi || 13 || ayaM ca- avyaktatvAnnAdaH sUkSmaH zabdastu vAcakatvena | vAkyapade pravibhinnaH padArthabuddherasaGkaro yasmAt || 14 || yasmAt pratipattRSu padArthabuddherasaGkaro dRzyate, tasmAt pratipuruSaM teSu vAkyeSu padeSu ca vAcakatvena bhinnarUpo'yaM nAdo'vyaktatvena sUkSmazabdavAcyo vAcakatvena sthUlazabdavAcya iti || 14 || itthaM nAdasvarUpamuktvA tatkAraNabhUtAM mahAmAyAM pratipAdayitumAha- saMvedyate na tadvaccAgopAlAGganAdipazuvRndaiH | bAlairbhinnA nAdA utpattyapavargayoginastena || 15 || iha hi ekapuruSavimarzakAle sarveSAM tadudayAdarzanAt parasparabhinnasvabhAvaiH pazvAtmabhirhetubhUtaiH pratyavasthAbhinnA eva nAdAH saMvedyante, padArthabuddhyanyathAnupapattyA zAstratazcopalabhyante | yaduktam- AgopAlAGganA bAlA mlecchAH prAkRtabhASiNaH | antarjalagatAH sattvAste'pi nityaM, bruvanti te || iti | kimataH ? ityata Aha- utpattyapavargeti | tena kAraNena utpattivinAzadharmitvaM kAryatvameSAM siddhamityarthaH || 15 || tatazcaiSAM kAryatvenopAdAnakAraNaM vAcyam | tatsiddho nAdaH paraH sumaGgalA mAlinI mahAmAyA || 16 || samanA'nAhatabinduraghoSA vAg brahmakuNDalinItattvam | vidyAkhyaM tattvamityuktaM taistaistadAgameSvittham || 17 || parAbhiprAyamanUdya dUSayati- seyamavasthA kaizcit padavidbhirvarNyate kriyAzakteH | iha punaranyaivoktA puruSAsamavAyinI vAg yasmAt || 18 || yasmAt pratipuruSasya vAksamavAyAbhAvAnnAdAdikrameNa zabdotpAdakatvaM na yuktam, pariNAmitvaprasaGgAt; tasmAnnaiveyamatroktA || 18 || etadeva prapaJcayati- avikAryatrAtmoktastacchaktizcApyato na yogyau tau | bahudhA sthAtuM yadvA caitanyavinAkRtau vikAritvAt || 19 || tatpuMzakterbhinno nAdopAdAnakAraNatvena | tasmAt pratipuruSAttacchaktezca bhinnAkuNDalinI nAdakAraNaM siddheti || 19 || yadyevaM mAyaiva pariNAminI nAdopAdAnakAraNamiSyatAm, ata Aha- acidapi zuddhatvAnmAyAto'pyanyA tadUrdhvagA kathitA || 20 || yaduktam – mAyopari mahAmAyA (rau0 saM0 4|28) iti || 20 || AgamapramANasiddhA ceyaM zuddhAdhvopAdAnabhUtA mahAmAyetyAha- zuddhaM vidyAtattvaM vidyezAnAM ca bhogadaM bhuvanam | adhvanyuktaM cAnyaiH sadAgamaiH zreyase ca taddhetuH || 21 || vAgbrahmaNi niSNAtazcidbrahmApnoti yena kathayanti | yadAhuH- zabdabrahmaNi niSNAtaH paraM brahmAdhigacchati (mai0 u0 6|22 ) iti || 21 || kiJca- siddhirmuktizca parA nAdajJAnakriyA ca saphaleti || 22 || kathayantIti pUrvakriyAnuSaGgaH || 22 || yadyevaM nAdajJAnAdeva paramuktisiddheH kathaM dIkSaiva mocinIti zrImatsvAyaMbhuvAdAvuktam | jJAnasyApi dIkSAGgatvenaiva mokSasAdhanatvAnna kevalasyeti vakSyAmaH | api ca, sthUlasya pAzarUpasya mAyIyasya zabdasya zivAdizuddhavastupratipAdakatvAsaMbhavAt zuddhasya mantratantrAtmanaH zabdasya kAraNatvenA'pyeSA siddhetyAha- mantrAdikAraNatvAd tatazcAGgArasthAnIyeSveSu zabdeSvabhivyaktA agnisthAnIyAH sUkSmA mantrazabdAH kAryakarA bhavantItyuktaM zrImanmataGgAdau | tatazcAyaM tatkAryabhUtaH prAgukto nAdaH – vidyArAgAdikaJcukAd bhinnam | tatkAryamabhiSvaGgAd dRkkriyayormIlanAcca bhinnaM yat || 23 || rAgavidyAkalAnAM svakAryaireva siddheH kAryAntarahetutve pramANAbhAvAt, aneka tattvaparikalpanAbhAvaprasaGgAcca || 23 || sa mahAmAyAjanyo nAdaH paramArthavAcako yuktaH | yena sthUlaM zabdaM mantraM tantrAtmakaM pravartate vApi || 24 || sthUlasya tu tadabhivyaJjakatvAd vAcakatvamityuktam || 24 || etadevopasaMharannAha- sA pratipuruSaM bhinnA vAkzaktirvAcikA sthiteti tataH | vAcakajAtaM nirmAyAntaratastad vyanakti bAhye'pi || 25 || sthUlaiH zabdairvyaktAH sUkSmA nAdAtmakAstato dhvanayaH | vAcyavibhinnAM buddhiM kurvanto vardhayanti janayAtrAm || 26 || anenaiva ca krameNa mantrAH zabdA api zivAderarthasyAbhidhAyakA bhavantItyuktam || 25 –26 || iti nAdasiddhimenAmakarot zrIbhaTTarAmakaNTho'tra | nArAyaNakaNThasutaH kAzmIre vRttapaJcaviMzatyA || 27 || zrImadghorazivAcAryajanyayA'parasaMjJayA | vyAkhyAtA nAdasiddhizca prArthitena guruttamaiH ||