################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## mok.sakaarikaa ## ## From the A.s.taprakara.nam edited by k.r.s.na "saastrii ## ## First published in Devasaalapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Velthius transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## mok.sakaarikaa sadyojyoti.h"sivaacaaryapra.niitaa bha.t.taraamaka.n.thak.rtavyaakhyaasahitaa yaabhyaa.m prakaa"sita.m vartma siddhaante siddhabhaavata.h | guruu.naamapi tau vandyau sadyojyotirb.rhaspatii || bhogamok.saprada.m natvaa bhogamok.saaya "sa"nkaram | bhogamok.se.su sa.mk.sepaad vyaakhyaasye mok.sakaarikaam || iha hi – rurusiddhaantasa.msiddhau bhogamok.sau sasaadhanau | vacmi (bho0 kaa0 2) iti pratij~naayaa.m puurvam– bhokturbhoga"scitervyakti.h (bho0 kaa0 73) ityaadinaa bhogo bhoktaara"sca pa"savo.asvatantraa.h, te.saa.m ca bhogasaadhana.m kaaryakara.naadiruupa.m k.sityaadikalaanta.m vi"sva.m vi"svopaadaanakaara.na.m ca maayaartha.m pratipaaditam, adhunaa tu bhogasiddhaye bhokt.r.naa.m ki.m tatsvata eva pravartate, uta kart.rpreritamityatra saadhanaantara.m kart.rlak.sa.namucyate- ajaatamalasa.mbandha.h sarvaj~na.h sarvak.rd vibhu.h | sakalo ni.skalo.ananta.h svecchaanantarakaaryak.rt || 1 || nirmuktaati"sayai"svaryo maayaa.m vik.sobhya "saktibhi.h | bhoginaa.m bhuktaye vi"sva.m vicitra.m kurute "siva.h || 2 || vi"sva.m maayopaadaanatvena puurvokta.m bhogasaadhanamad.r.s.ta-kart.rkam | tasmin vi"si.s.takaaryatvaad vi"si.s.taj~naanakriyaakart.rtva.m kumbhakaaraadijanyavanni"scitamiti vi"svasya saavayavatvaannaasiddha.h, naapyanaikaantika.h, sarvasyaad.r.s.takart.rkasya vanakusumaaderapi pak.siik.rtatvaat | ata eva na viruddha.h, viparyayavyaaptyabhaavaat | na ca trairuupyaaddhetulak.sa.na.m sa.mbhavatiityuktamanyatra | nanvaj~nena kartraa saha d.r.s.taante siddhavyaaptikaadasmaaddhetoraj~na eva vi"svakartaa sambhavatiiti i.s.tavyaaghaata.h ? na, yenaasaavapyajaatamalasa.mbandha eva | kumbhakaarasyaapi svakaaryani.spattau malenaaj~naanenaa- nutpannasambandhatvaat | yadi hi tatraaj~naana.m bhraantirvaa bhavennaivaasau kumbha.m kuryaat, api tvi.s.takaa.m gha.taadika.m vikalaavayava.m kaaryaanupayogina.m kumbhakaara.h kuryaat | tadyathaa sakalaavayava.m kumbha.m d.r.s.tvaa kumbhakaaro buddhisau.s.thavayukto.anumiiyate, na tvaj~no bhraanto vaa, tathaive"svaro.api svakaaryaad vi"svalak.sa.naadanumiiyamaano.ajaatamalasambandha evaanumiiyata iti ne.s.tavighaata.h ka"scit | nanu kumbhakaarasya svakaaryaadanyatraaj~naanamastyeva | bhavatu, prak.rte.asya kumbhavi.saye naastiityatra d.r.s.taantataa | nanvevamii"svarasya svakaaryaadanyatraaj~naanaprasa"nga.h ? na, tatkaaryabhogamok.sasaadhana- vi"svavyatireke.naanyasyaabhaavaat | nanvanyannaastiiti kuta.h, astu tadbhogasaadhana.m cetkaaryakara.naadivat kaaryameva | tadasaadhane tu tasmin ni.sprayojane tasyaaj~naana.m "sa"savi.saa.naadaaviva bhuu.sa.nameva | tadaahu.h- heyopaadeyatattvasya saabhupeyasya vedaka.h | ya.h pramaa.namasaavi.s.ta.h na tu sarvasya vedaka.h || iti | ata eva vi"svavyatireke.naanyasyaabhaavaat sarvaj~na.h sarvakartaa ca vi"svak.rt | kumbhakaarasyaapi svakaarye svarj~nataasarvakart.rtaasiddhe.h | nahi tasya tatraa.m"senaapyaj~natve "saktivaikalye vaa kumbhastato bhavedityuktam | ata eva kumbhakaaravat svakaarya vyaapakatvaad vibhu.h kaaryasya vibhutvaat | kumbhakaarasyaapi hi svakaaryap.rthubudhnodarabhoge.svavyaapnuvatastatra parvataadaaviva kart.rtvaa.asiddhe.h | nanu kaaryasattaavacchariiramapi vi"svakartu.h praaptam ? na kumbhakaaraadiinaamapi svadehaspandaadikaarya na "sariiraantarapuurvaka.m d.r.s.ta.m yata.h | nanu tadapiicchaajanyameva ? satyam | ata eva sarva.m kaaryajaata.m tameva kaara.natvena na vyabhicaratiiti vi"svakartaa.apiicchaanantarakaaryak.rdanumiiyata ityado.sa.h | nanvicchaapi manov.rtti.h, katha.m vi"svakartu.h saa sa.mbhavati | icchaa na manov.rttirasmadaadiinaamapi, kintu buddhyabhivya"ngyaa j~naana"saktiriva manobhivya"ngyaa kriyaa"saktirevetyuktamasmaabhirmantravaarttika.tii-kaayaam- "saaktasya hi tanmanasastvicchaa hye.saa kriyaa"sakti.h iti | ato bhagavatastvanaav.rta"saktitvaanna vya~njakopayoga.h | nanvicchaayaa.h "sariiraantaranairapek.sye.na tadadhi.s.thita"sariiraspandaadikart.rtva.m d.r.s.tam, na baahye syaanm.rdaadijanye gha.taadau | satyam | ata eva sarvadaa.adhi.s.theyatvena vi"sva.m tasya "sariiramivaanumiiyata iti | ata eva ca kaaryadar"sanaajj~naanakriyecchaa"saktisaakalyamevaanumiiyate, na kalaaraagavidyaadi"sariirayoga.h, vyabhicaaraaditi | sakalo ni.skala"sca vi"svakartetyagre bhavi.syati | ki~nci, ananto j~natvaadi"saktiyogaad aatmavat | saadhita.m caatmanaamanantatva.m vibhutaa ca bhogaprakara.ne, ityato.api vibhu.h | nanu gha.tapa.taadikaaryabahutva.m kart.rbahutvaavinaabhaavasiddhamityatraapi k.sityaadijalaantaani vi"sva"sabda-vaacyaani bahuuni, kaaryatvena hi bahavo vi"svakartaaro.anumeyaa.h ? satyam | yadi hye.saamekabhogaprayojanataa na syaat | pratipaaditaa ca kalodvalita-caitanyo vidyaadar"sitagocara.h (svaa0 32|10) ityaadau | yacca bhinnamapyeka-prayojana.m tadekabuddhimatkart.rjanya.m praasaadaadi ni"scitamiti nirmuktaati"sayai"svarya.h, tasyaiva samastavi"svakara.naat; sa ca "siva.h paropakaaraayaiva prav.rtte.h sarvatra taddharmayukta.h pramaa.nasiddha iti || 1-2 || atra saa.mkhyacchaayayaa para.h- citraat tantugu.naaccitra.h pa.to d.r.s.to na "sa"nkaraat | yathaa tadvajjagaccitra.m citraadbiijaanna "sa"nkaraat || 3 || na pa.topakaaraka.m kuvindamapahnutyeda.m yujyate vaktum, bhuuyo virodhaat | kintu satyapi tasmin vi"svakartraa "sivenaasya hetord.r.s.taante vyaaptirasiddhetyanaikaantikataa | jagadvidhaaturmaayaakhyasya gamakatvameva | na kaaryamupaadaanakaara.na.m vyabhicarati yata.h || 3 || nai.sa do.sa.h – kuvindabuddhikarmabhyaa.m na vinaa pa.takaara.nam | d.r.s.ta.m tantusamaakhyaatamupaadaanamacetanam || 4 || yadvat tadvajjagadbiijamupaadaanamacetanam | j~naanakriye mahe"sasya parityajya na kaara.nam || 5 || upaadaanakaara.namapi tantvaadika.m vi"si.s.taj~naanakriyaayuktapa.taadikartaara.m vinaa na svakaarya.m kurvad d.r.s.tamiti kaaryamaatramupaadaanakaara.navat kart.rmaatre.na vyaapta.m siddhameveti vi"svasyaapyupaadaanakaara.navattvena pratyuta kaaryapuurvatvavat kartaa saadhyata iti naanaikaantikataa || 4 –5 || adhunaa miimaa.msakad.r.s.tyaa siddhasaadhanam – aahaaparo jagaccitra.m vaicitryaat karma.no bhavet | phala.m ca karmata.h pu.msaa.m kimatre"svarakaaritaa || 6 || kaaryatvaat tatra kart.rmaatramanusandheyam | bhavadbhi"sca dharmaadharmaatmaka.m karmaiva k.r.syaadikarmavat kaaryajanakama"ngiik.rtamiti kimanyadanumiiyate || 6 || satyametat tathaapiida.m karmad.r.s.tamacetanam | k.r.syaadivat tu kartaara.m praj~naavantamapek.sate || 7 || d.r.s.tamapi k.r.syaadika.m karma na tu buddhimatkartraa vinaa phalajanaka.m pu.mbhyo bhogaanaah.rtya daatu.m samartha.m d.r.s.tamiti dharmaadharmaatmakamapi karmatvaat svaphaladaanaaya j~naanaati"saya-yukta.m pratyuta tameva vi"svakartaaramasiddha.m saadhayatiiti na siddhasaadhyataa | tatra d.r.s.te sati naad.r.s.takalpanaa yukteti || 7 || apare bruvate kart.r bahudhaa cetanairyutam | pumbhireva bhaved biija.m ki.m hare.neti tannahi || 8 || kaayikavyaapaaraadau k.r.syaadaaviva bahudhaa cetanaird.r.s.taireva puru.sairyukta.m jagadbiija.m sarva.m kalaadikaarya.m bahukart.rtayaa kari.syatiiti d.r.s.tahaanyad.r.s.taparikalpanaabhyaa.m na kartrantarasiddhi.h | tannahiiti tanna yuktamityartha.h || 8 || yasmaat tayo.h prak.rtipuru.sayo.h sa.mbandhamaatra.m vaa pu.msaa.m kalaadikaaryakara.nahetu.h, vi"si.s.to vaa bhogyabhokt.rlak.sa.na.h sa.mbandha.h ? tatra – saamaanyo yadi sa.mbandha utpattau kaara.na.m tayo.h | tata.h kalaadikaaryasya nityotpaada.h prasajyate || 9 || vyaapakatvaat prak.rtipuru.sayo.h kaivalyaavasthaayaamapi sa.myuktatayaa sa.mbandhamaatrasya bhaavaat | kalaadikaaryakara.notpaade satyanirmok.saprasa"nga.h || 9 || atha dvitiiya.h pak.sa.h – vi"si.s.ta"scet tayoryogo vaktavya.m tasya kaara.nam | yena naakasmika.m kaarya.m d.r.s.ta.m kvacana ki~ncana || 10 || prak.rtirhi na prak.rtisvaruupatayaa bhogyaa, naapi puru.sa.h svaruupe.na bhoktaa, mok.saabhaavaprasa"ngaat | api tu kalaadikaaryadvaare.na, tatsa.mbandhasya hi kalaadijananaat | janyasya sa.myogaatmakasya tayorbhogyabhokt.rruupasya sa.mbandhavi"se.sasya kartaa vaacya.h | yena naakart.rka.m kaarya.m sa.mbhavatiityuktam || 10 || nanu tayorevaatra kart.rtvam, kimanyena? tanna, yata.h – puru.so na svatastaavad biija.m no yaati ta.m prati | puru.sasyaa"saktatayaa prak.rte.h svata.h kaaryakara.nakalaadinirmaa.ne saamarthyaad.r.s.te.h, prak.rte"scaad.r.s.tatayaa vi"si.s.tameva.mvidha.m karmanimitta.m puru.saaya kaaryakara.na.m syaaditi j~naanaabhaavaad bhohyabhokt.rsa.mbandhe na kart.rkataa, kintu sa.mbandhamaatra iti || tasmaad yoge viyoge vaa mahe"sa.h kaara.na.m tayo.h || 11 || tasmaad bhogamok.sasaadhanadar"sanaanyathaanupapattyaa sarvaj~na.h sarvakartaa parame"svara eva, naanya.h || 11 || tatra lokaayatabhuumikayaa para.h – svabhaavato jagadbiija.m jagatkart.r hare.na kim | svabhaava eva vaktavyo gatvaa duuramapi tvayaa || 12 || parame"svaramapi kalpayitvaa tasya jagatkart.rtvasvabhaavo bhavadbhi.h kalpaniiya.h | tadvara.m prak.rterevobhayavaadisiddhaayaa tajatkart.rtvasvabhaava.h kalpyataam | eva.m ca na bahvad.r.s.ta.m kalpita.m bhavi.syatiiti || 12 || tadayuktataram, tayastasya prak.rtilak.sa.nasya jagatkartu.h- svabhaava.h pratipattavya.h ki.mvi"si.s.to jagatk.rta.h | nanu ko.aya.m pra"sno jagatkart.rlak.sa.na eva svabhaavastasya? satyam, kintu- vyaapaara.h paranunnasya svatantrasyaathavaa budhaa.h || 13 || jagatkaara.naatmaa tasya svabhaava.h ki.m buddhimatkart.rpreritasya kevalasya vaa ? tatra – svatantrasyeti pak.se.asmin na maanamiti saadhitam | acetanasya kart.rtvapak.se na pramaa.namastiiti saadhita.m puurvameva || katha.m saadhitam – svatantra.m kaaryak.rd yasmaannopaadaanamacit kvacit || 14 || atha dvitiiya.h, sa ca yukta eva- praj~naavacchaktinunnasya vyaapaaro maanasaadhita.h | praj~naavata.h kriyaa"saktyaa preritasya jagatkara.ne vyaapaara.h, tasya pramaa.nasiddhatvaadi.syata eva || tata"sca – praj~naavaan prerakastasya ya.h sa vij~neya ii"svara.h || 15 || ya"scetana.h sva"saktyaa tat prerayati sa eva ii"svara.h siddha iti na svabhaavavaada.h | yadyeva.m kriyaa"saktimaatramevaatra tatprerakamastu, kimii"svare.na? tasyaapi tayaa vinaa kart.rtvaasiddhe.h | yadaahu.h- yaa tva.m kartu.h kriyaa"saktirii"svarasya yayaa vinaa | tasyaapi kart.rtaa naiva ca.n.di tasyai namo.astu te || 15 || iti | icchaa"sakti.h paraa"sakti.h prakl.rptaa naanya ii"svara.h | pravartate yadudrekaad divaakaale ni"saanvite || 16 || suptaa kaala ihaante saa nirvyaapaaraajjagannidhau | yadyasmaat saiva "sakti.h prak.rtyadhikara.naa prera.nottara.m sodrekaat saamarthyalak.sa.naanmaayaato jagatkara.naaya pravartate, iti ne"svaro.anya.h || 16 || tadayuktam – udreke kaara.na.m tasya naanyadasti mahe"svaraat || 17 || ja.dasya svaya.m prav.rttaavaprav.rttau vaa saamarthya.m naastiityuktam, ato.anyathaanupapattyaa j~naanaati"sayayukta.h parame"svara evodrede tasyaa.h kaara.nam || 17 || nanu saiva sarvaj~naa bhavi.syati – sarvaj~naa saiva cennaamni vivaado na ca vastuni | yadyeva.m naamni vivaada.h, na ca naamabhedaad vastubheda iti tato vyatirekastasyaa.h prakalpita evaastu | tarhi sarvaj~natvaadidharmikaa prak.rtireve"svara iti vedaantavida.h || paraatmano mahe"saattu d.rkkriyaa"sakti"saalina.h || 18 || cetanaacetana.m vi"sva.m bhokt.rbhogyavibhaagata.h | utpatsyate tato.anyena jagadii"sena ki.m phalam || 19 || bhoktaa caapi sa evaiko varama"ngiik.rto vibhu.h | bhokt.rbhogyaadibhedabhinnaaccetanaacetanaad vi"svalak.sa.naat kaaryaadanumiiyamaana.m sarvaj~naanakriyaayukta.m kaaryadvaare.na bhokt.rbhogyaadisvabhaavamekamevaadvitiiya.m paramaatmasa.mj~namii-"svaralak.sa.namupaadaanamanumeyamityadvaitasiddherna bhinne"svarakalpanaa yukteti || 18-19 || nanu cetanaanaa.m nityatvena praag bhogaprakara.ne pratipaaditatvaat kaaryatvamasiddham ? na, anekaanvitatvena kaaryatvasa.mbhavaat | acetanaanaamiva cetanaanaamapi cidanvayaadupaadaanakaara.na.m cetana.m siddhyatyeva | tadapyanupapannam, yata.h – cidacidvi"svasa.mbhuutiraatmano yadi so.api hi || 20 || cidacijjaayate yasmaat kaarya.m kaara.nadharmagam | paramaatmana.h sakaa"saad yadi cetanaacetana.m vi"svamutpadyate, tata.h so.api paramaatmaa cetanaacetanasvabhaavo bhavet | upaadaanakaara.nasvaruupaanugataa eva kaaryaa.naa.m muurtivi"se.saa hemam.rdaadijanyagha.taadiinaa.m siddhaa yata.h || 20 || tata"sca – viruddhaavekakaalasthau dharmaavekaa"sraya.m gatau || 21 || itaretaranaa"saat tau kuruto lopamaatmana.h | viruddhayo.h parasparopamardenaivaatmalaabhaad gha.tatadabhaavayo-riva cetanaacetanayorekatraikasmin kaale na sa.mbhava.h | atha kenacid bhaagena cetano.asau kenacinnetyucyate, yadyeva.m sabhaagatve sati gha.taadivat kaaryatvaat paramakaara.natvaayoga.h || 21 || api ca – upaadaanatvato m.rdvat paramaatmaa na cetana.h || 22 || upaadaanakaara.namacetana.m m.rdaadi ni"scitamiti paramaatmano.apyacetanatvam, upaadaana kaara.natvaat | cetanatve vaa nopaadaanakaara.natvamiti || 22 || ki~nca – tadutthaa"scaapi bhoktaara utpaadyatvaad gha.taadivat | upaadaanakaara.naadutpadyamaana.m gha.taadyacetanameva siddhamiti paramaatmalak.sa.naadupaadaanakaara.naadutpadyamaanaa bhoktaara aatmaano.apyacetanaa.h prasajyante bhavataam | cetanaa"scaite yathaa svaparagraahakatvena svasa.mvedanasiddhaa iti na tatrotpannaa.h, tat paramaatmavannityaa iti | nanvanvayaade.saamacetanaanaamiva kaaryatvamuktam, tanna yuktam, ananvayaaditi | na caatmana evaatmaa graahyo bhavati, tatra tasya vyaapaaravirodhaat | api tu graahakatvenaiva pratyagruupatayaa sarvadaa bhaasata ityuktamasmaabhi.h paramok.saniraasakaarikaav.rttau vistare.na | tatraivaavadhaaryam || tata"sca – acitprasavadharmii yat paramaatmaa m.rdaadivat || 23 || praj~naavat k.sobhakaapek.sa.h svajanyajananaaya tat | yadyasmaat paramaatmana upaadaanakaara.natvenaacetanatvamuktam, tattasmaadeva svakaaryani.spattaye m.rdaadivad buddhimatkart.rpreritatvamasyaabhyupagantavyam || 23 || evamadvaitaanupapatti.h – tasmaad bhoktaa jagadbiija.m mahe"sa"scaapi "saktimaan || 24 || p.rthak p.rthag vini"sceyaa.h proktado.sopa"saantaye | tasmaadbhoktaaro.anutpannaa eva, jagannidhi"sca ja.da.h, jagatkartaa sarvaj~natvaadidharmayukto mahe"svara"sca paraspara.m bhinnaa eva nityaa abhyupagantavyaa.h | tadukta.m tattvatrayanir.naye – "sambhu.h puru.so maayaa nitya.m vibhu kart.r"saktiyukta.m ca | supte.api vik.rtijaate tritaya.m jaagarti tattvaanaam || ("slo0 3) ityupaadaanakaara.naadanya.h parame"svara.h siddha iti na do.sa.h ka"scit | nanvapari.naaminii "sakti.h, tatkatha.m "siva"sakterj~naanakriyaabheda upapadyate? so.api na vaastava eva | tathaa hi – sarvaj~naanakriyaaruupaa "saktirekaiva "suulina.h || 25 || yadi tu j~naana"sakteranyaa kriyaa"sakti.h syaat, ja.datvaadvaamaadi- bhedapari.naamata"scaasyaa maayaayaa ive"svarasamavaayo na bhavet, apari.naamitvaat tasyaa.h, ityakartaa kriyaa"saktivikalatvaadii"svara.h prasajyate | na ca kartraa binaa vi"svakara.namupapadyata ityava"sya.m sarvaj~naanakriyaa"saktyoraikyamabhypagantavyam | nanu j~neyakaaryayor-bhedaat katha.m na "saktibheda.h ? na, tayorapyabhedaat | nahi j~neyatva.m kaaryataamativartate, vastusvabhaavatve hi tasya sarve.saa.m sarvaj~nataaprasa"nga.h | na ca kaaryatva.m j~neyataamiti na vaastavo j~naanakriyaa"saktyorbheda.h, api tu kalpita eva || 25 || tathaiva ca kriyaa – tridhaiva "saktirvaamaadyaa giitaa vyaapaarabhedata.h | vaamaadyaapi kriyaa"saktirvyaapaarabhedenaiva tridhaa bhinnaa giitaa na vastuta.h – vaamaa jye.s.thaa ca raudrii ca "saktitrayamata.h param iti | anyathaa hi j~neyabhedena bhedaat pratyartha.m pratyaayakabhedakalpanayaa pratiparamaa.nu j~naanabhedaprasa"ngena taasaa.m nairaatmyaprasa"nga.h | tadyathaivaanekapadaarthaavalokanamekayaiva j~naana"saktyaa.anubhavasiddha.m prakaa"sayitu.m "sakyam, evamudyuktaruupaayaa.h kriyaa"sakteranekakaaryakara.na.m siddhamabaadhitamiti tadbhedo.api vyaapaarabhedaat kalpita.h || vyaapaaraa.naa.m tarhi katha.m bheda.h ? ityucyate – kriyayaa malinaan pu.mso niru.naddhi mahe"svara.h || 26 || anaadimalaruddhaa.mstaan karmayuktaan nudatyata.h | kriyaa"saktyaa taavat puurvameve"svaro.anaadimalayuktaan pa"suun niru.naddhi niyamayati, ato niyamitaa.m"sca karmavipaakaanusaare.na prerayati || 26 || nanu vyaapakatvaat te.saa.m kuta.h prera.naa ? satyam, kintu – tataste.saa.m ca nunnaanaa.m patyaa sa.mjaayate bh.r"sam || 27 || bhogasaadhanasambandhayogyataa bhogalolikaa | vij~naanakevalivailak.sa.nyena te.saa.m karmaanusaare.na te.saa.m kaaryakaara.nasa.mbandhayogyatotpaadanameve"svaraprera.namucyate || 27 || tatastu – "suddhaa"suddhaadhikaarasthe vidye"se.ananta aatmani || 28 || abhivyakto jagadbiija.m vik.sobhya krurute jagat | "suddhaa"suddhaadhikaari.na.m mantre"sanaayakamananta.m prerya.m k.rtvaa maayaato jagatkaroti pati.h | yacchuuyate – vidyaaraajaadhiraaje"so jagad bhraamayatiicchayaa iti || 28 || tadanu ca – jagataanena sa.myojya taan pu.mso lolikaavata.h || 29 || bhogaartha.m saadhanaakaaraa.m karoti sthitimii"svara.h | karmaanuruupa.m kaaryakara.naistaan pa"suun sa.myojya te.saa.m bhogaartha.m saadhanaakaaraa.m sthiti.m karotii"svara.h || 29 || tata"sca – sthityante so.api sa.msaare vi"sramaartha.m pradhaavataam || 30 || pa"suunaa.m prak.rtiinaa.m ca k.samatvotpaadanaaya ca | tata.h sarvopasa.mhaara.m vidhatte bhagavaaniti || 31 || sthitisa.mrak.sa.naadaanabhaavalak.sa.naa vyaapaaraa bhinnaa.h kathitaa.h || 30-31 || anugrahamapi vidhatte – malasva"saktirodhaante diik.saa"saktyaiva mu~ncati | vak.syamaa.navad yadaiva malasye"svara"sakte"sca rodhaadhikaaro nivartate, tadaa diik.sayaiva pa"suun mocayati || vaamaa jye.s.thaa ca raudrii ca svato.abhinnaapi saa tridhaa || 32 || rodhavi"sle.sahara.nairvibhinnaa karmabhi.h kriyaa | atha sthitisa.mrak.sa.nabhaavalak.sa.naanaa.m vyaapaaraa.naa.m sa.msaararodhaphalatvaad rodho vaamaavyaapaara.h, aadaanaruupa.h sa.mhaaro jye.s.thaayaa, paa"sahara.naatmako.anugraho raudryaa.h – ityetai.h karmabhirabhinnaapi svata.h kriyaa"saktirvibhinnaa kathyate, na paramaarthata iti sarvaj~naanakriyaaruupaa "saktirekaiva "suulina.h (mo0 25 ) iti na do.sa.h ka"scit || 32 || ityeva.m devadevasya sarvakart.rtvamiiritam || 33 || etena sarvak.rttvena sarvaj~no.avaapyate pati.h | j~naana.m vinaa kuvindaadiinaa.m kart.rtvaad.r.s.terbhagavata.h sarvak.rttvata.h sarvaj~natvasiddhirityukta.m praak || 33 || tathaa hi – upaadaananimittaistu phalena ca samanvitam || 34 || yathaa pa.ta.m vijaanaati pa.takaarastathaa bhava.h | upaadaananimittaistu phalena ca samanvita.h || 35 || sarvakartaa.api tatsarva.m vijaanaati yathaa sthitam | yathaiva pa.takaarastantubhyo devadattaaya muulyasa.msiddhaye turiivemaadibhi.h pa.ta.m kurvaa.nastrikaalaamalaj~naanayukta.h svakaarye siddha.h, tathaiva vi"svakartaa maayaato vicitrakarmanimitta.m pa"suunaa.m bhogamok.saartha.m vi"svamutpaadayan svakaarye trikaalaamalaj~naanayukta evaa.anumiiyata iti sarvaj~natvasiddha.h || 34 –35 || ittha.m sarvaarthakaaritvaad dviruupaa "saktiraatmani || 36 || kalaapi.n.da ivaabhaati "sakti.h saa nityasa.msthitaa | yayaa yukto mahe"saana.h sarva.m vetti karoti ca || 37 || kalaavaaniti tattvaj~nai.h sakalastena giiyate | uktavat sarvaj~naanakriyaaruupaa saiva "saktirnityaa.anekaruupeva lak.syamaa.naa bhagavata.h "sariiramupacaryata iti sakala.h kathyate "siva.h || 36 –37 || sa eva tu – na kalaapi.n.dasa.mbaddha.h sa.mbaddho.asau yathaa pa"su.h || 38 || kadaacidapi deve"sastasmaad giitastu ni.skala.h | pa"suvat kalaadyaatmaka"sariiraabhaavaanni.skalo bhagavaanityukta.m praak || 38 || atra para.h – nanvasya ni.skalatve tu na j~naana.m naapi kart.rtaa || 39 || kalaakalaapayuktaanaa.m d.r"syate cidvataa.m yata.h | kalaadiyoga eva pa"suunaa.m j~naanaadika.m d.r.s.tamiti kalaadyabhaavaadii"svarasya j~naanaadyabhaava.h || 39 || nai.sa do.sa.h – cidvyaktyartha.m kalaayogamapek.sete susa.msthite || 40 || d.rkkriye malasa.mruddhe ne"svare rodhavarjanaat | ukta.m hi bhogaprakara.ne – pa"suunaa.m j~naanakriye malaruddhatvaat kalaadivya~njakaapek.se vi.saye.su pravartete iti | parame"svarasya tvanaadyanaav.rtatvaanna te vya~njakaapek.se iti sarvadaa sarvaarthe || 40 || athe"sasyaapi saapek.se athaaj~natvaat pa"suvadii"svarasyaapi d.rkkriye kalaadivya~njakaapek.se || yadyevam – tadaa.asau jaayate pa"su.h || 41 || kalaadiyogaad devadattaadivadii"svara.h pa"su.h prasajyate || 41 || bhavatu vaa ? kaa na.h k.sati.h – na ce"svara.m vinaa kaaryamato.anyo vaacya ii"svara.h | ii"svara.m vinaa na vi"svalak.sa.na.m kaaryamutpadyata iti tato.anya ii"svaro vaacya ityanavasthaa || kalaa.h s.r.s.tvaapi tadyukta.h kaaryak.rd yadyasau tata.h || 42 || ata eva kalaadisvakaaryakara.naani s.r.s.tvaa tatastairyukto bhagavaan sarva.m kaarya karotiityucyate || 42 || yadyevam – d.rkkriye ni.skalasye.s.te kalaabhi.h ki.m prayojanam | yathaiva kalaadibhiranapek.so ni.skala eva svaatmana.h kaaryakara.naani, tathaiva vi"svamapi karotiiti ki.m tasya kalaadi"sariira-kalpanayetyevamaadivistare.na nare"svarapariik.saayaa.m var.nitamiti || tasmaadala.m prasa"ngena bhogamok.saprasaadhaka.h || 43 || uktalak.smaa mahe"saana upaasyo.aya.m mumuk.subhi.h | tatsarvaj~natvaadilak.sa.na.h parame"svara eva pa"subhyo mok.saprada iti "sreyo.arthibhi.h sadaivaaraadhyo naanya.h, ityukta.h sasaadhano bhoga.h || 43 || atha mok.sa.h sasaadhana ucyate- malaadipaa"savicchitti.h sarvaj~naanakriyodbhava.h || 44 || mok.sastatkaara.na.m "sambhu.h sva"sakti.h kara.na.m prabho.h | pa"scaatmaa mocyamaanatvaat karmakaarakami.syate || 45 || nityamuktatayaa kartu.m mok.saakhyaa karmagaak.rti.h | praag bhogaprakara.ne vij~naanakevalinaa.m mala eva, pralayakevali-naa.m malakarma.nii, sakalaanaa.m tu malakarmamaayaalak.sa.naa.h pa"suunaa.m paa"saa.h pratipaaditaa.h | te.su paa"saanaa.m yathaa sa.mbhava.m sarve.sa.m vicchitti.h sarvaj~natvasarvakart.rtvaabhivyakti"scaatmanaa.m mok.so naa.anye.saamivaanyatamapaa"savicchitti.h, aj~natvam, ak.rt.rtvam, sa.mkraantirveti vak.syaama.h | na ca tasya mok.sasya aatmaa j~naatavya.h ityaadaavivaaya.m pa"su.h kartaa, pa"sorii"svarasa.mskaaryatvena sarvadaa karmatvaat | naapiprak.rtyaadika.h paa"sa.h, kintu ii"svara eva | tasya ca kara.na.m sva"saktirdiik.saakhyaiva | muktistaavatpaa"savicchitti.h sarvaj~natvaadyabhivyakti"sceti mocyagata eva vi"se.so mok.sa.h, na saa.mkhyaanaamiva mocakagata.h, tasya nityamuktatayaa muktyamuktyora-vi"se.saprasa"ngaat | yadaagu.h – sa.msarati bhogyabhaavaat tadviniv.rttyaa tu mok.sadaa prak.rti.h | svaatmana eva na pu.mso lopo.asau na svaya.m veda || yata ityeva.m vi"si.s.to.avi"si.s.to vaa sarva"scaatra mok.sa.h pratij~naata.h, tasya saadhanamuttara.m prakara.nam || 44 – 45 || tatra taavat puru.sakart.rka eva mok.sa iti j~naanamok.savaadina.h svayuuthyaa.h – astvaatmaniino mok.so hi bhogavat pudgalastata.h || 46 || mok.sakartaa vivekaadi.h saadhana.h sa prasiddhyati | astvii"so vi"svakartaa, puru.saastu svak.rtairdharmaadharmai.h "subhaa-"subha.m bhoga.m bhu~njate ne"svarak.rtai.h | nanu tatraapi parame"svarasyaa-dhi.s.thaat.rtvamastyeva | bhavatu, na puna.h kart.rtetyeva.m ta evaaj~naana-malasa.mbaddhaa bhraantita.h sa.msaarabhaaja.h santastatpratipak.saabhyaasa-viviktaj~naanodayaadaj~naananiv.rttau te.saa.m sarvaj~nataadiruupaavaaptita.h svaatmakart.rka eva mok.so ne"svarakart.rka.h || 46 || tadayuktam – avive(ko? kaa).avasaayotthamaj~naana.m vinivartate || 47 || vivekaj~naanato naanyat kaacaadidravyahetukam | svakaara.naniv.rttyaiva tannivarteta naanyathaa || 48 || mala"scaaj~naanahetu.h syaadaj~naanatve.asya tucchataa | athaatmadharmo bhaava.h syaat tucchatve tannivartate || 49 || j~naanaadiraphala.h pu.mso dharmatvena nivartyate | nivartyatve naatmadharma.h(syaat?) tadanaadinirodhakam || 50 || caitanyasyaatmanastena niv.rttirdiik.sayaa tata.h | mahe"samalamaayaadiva"sago.a.nu.h sa caatmanaa || 50 || katha.m tebhyastadaayattamaatmaana.m mocayi.syati | asyaatmamocane "saktirvidyate na yata.h svayam || 52 || paa"saanaa.m va"syataameti tene"so mok.sak.rd va"sii | yukta.m dharmaadharmakart.rtva.m pu.msaam, kalaadibhirii.sanmala-vyudaasena tatsa.mbandhaad uttejitad.rkkriyatvaat | malaadiniv.rttau tu satyaa.m taavad j~natvamapi tadaa ye.saa.m na samartha.m d.r.s.tam, ii"svaratva.m te.saa.m muktau bhavi.syatiityucyamaanamatisaahasam | nanu pramaa.nasiddhaiva "suktikaarajataadibhrame.su j~naanaadaj~naananiv.rtti.h | mala.m caaj~naanamicchanti caatmanaamanaadibhavam, tadayuktam, aj~naanatvaayogaat tasya | na hyaj~naana.m mala.h, api tvaj~naanahetu.h | aj~naanatve tu tasya aatmadharmatva.m tucchataa vaa syaat, tucchatve tu tasyaa.aki~ncitkaratvaat tannivartako j~naanaadiraphala.h, aatmadharmatve tu tasya nityatvavyaapakatvaaderiva nivartayituma"sakyatvenaanirmok.sa.h | nivartyatve naatmadharmateti vastvantarameva | aatmano.anaadyuparodha-hetutvaadaj~naanahetu"scak.su.sa iva pa.talaadirmalo vaacya.h | na ca dravyasyaaj~naanaheto.h pa.talaaderanyasya vaa j~naanaanniv.rttird.r.s.taa, pratipak.satvaabhaavaat | katha.m tarhi "suktikaarajataadau j~naanaanniv.rtti.h ? ucyate | dvividha.m hyaj~naanam– praaganubhuutasaad.r"syasya buddhyavivekaadhyavasaayaatmaka.m "suktikaadau rajataadij~naanam, kaacakaamalaadidravyajanyadvicandraadivi.saya.m vikalpaj~naana.m ca | tatra puurva.m neda.m rajatamiti vivekaadhyavasaayaj~naanaannivartate | yatpunardravyajanyam, tasya svakaara.nadravyaniv.rttyaiva niv.rtti.h, na j~naanaat | pratipaadita.m tu dravyahetukamevaa.aj~naanamaatmanaam, netarat, abauddhatvaat tasyeti na j~naanaat tanniv.rttisa.mbhava.h | pa.talaade"scak.survaidyaadivadii"svaraadeva tanniv.rttiritii"svarakart.rka eva mok.so naatmakart.rka.h | tathaa cokta.m "saakhaantare– "sivaadevaatmanaa.m mok.sa.h iti | "srutirapi – yamevai.sa v.r.nute tena labhya.h (ka.n.tho0 2 | 23; mu.n.dako 0 3 | 2 | 3) iti | ata eva kriyaanivartyatvaad dravyasye"svarakriyayaiva mok.sa ityuktam – diik.saiva mocayatyuurdhva.m "saiva.m dhaama nayatyapi iti, vak.syaama"sca || 47 – 52 || nanvii"svarasya mok.sakart.rtvamapi kalpayitvaa paa"saanaa.m nivartanasvabhaavastadaa kalpaniiya.h, tena vinaa tasyaapyasiddhe.h | tatasta eva tatsvabhaavaannivartamaanaa.h pu.mso mok.sahetavo bhavi.syanti, kimii"svarasya kart.rtvakalpanayaa ? tadayuktam, yata.h – na pu.msaa.m mocane "sakti.h paa"saanaamapi vidyate || 53 || rajjvaadinaa svaya.m baddhvaa vimu~ncad d.r"syate yata.h | jiivasya svata.h prav.rttau niv.rttau vaa saamarthya.m naastiityuktam | ata.h paa"saanaamapi "siva eva tadaa.api nivartakatvaat pu.mbhyo mok.sada iti d.r.s.te sati naad.r.s.takalpaneti || 53 || atra para.h – j~natvakart.rtvayorvyakti.m paa"saa.h kurvantyanekadhaa || 54 || mok.so vyaktistayoreva mok.so.ata.h paa"sakaarita.h | d.r.s.taa hi paa"saa.h kaaryakara.nalak.sa.naa eva bhavaavasthaayaamaat-- manaamanekaprakaaraa.m j~natvakar.t.rtvayorvyakti.m kurvanti | mok.sa"sca j~naanakriyayorvyakti.h tatastaamapi ta eva d.r.s.tasaamarthyaa.h kari.syantiiti ki.m tatre"svarasyaad.r.s.tasya kalpanayaa || 54 || tadayuktam – svaakaarara~njitaa.m paa"saa.h paa"sav.rttyanuraagi.niim || 55 || kramaanvitaa.m vinaa"saarthaa.m vyaahataaamalpagocaraam | tayorvyakti.m prakurvanti ni.hsa.mj~natvaad bhaveritaa.h || 56 || "saknuvanti na mok.saakhyaa.m yenaasyaa.h saa vilak.sa.naa | yo hi yathaabhuutavya~njaka"saktiyukta.h pradiipaadirvya~njaka.h siddha.h so.apyanyatraapyad.r.s.te vi.saye tathaabhuuta"saktireva pratiiyate | kaaryakara.naadilak.sa.na"sca vya~njaka.h proktavadii"svaraprerito.api "sariiraadaavaatmagrahahetutvaat svaakaare.naanura~njitaa.m stryaadivi.sayaanuraagi.nii.m kvacit kadaacit ki~ncidvi.sayaa.m raagadve.saadibhi~nca vyaahataa.m kaaryatvaacchariiraadiinaa.m naa"se sati vina"svarii.m bhavinaa.m j~naanakriyayorvyakti.m kurvan d.r.s.ta iti tathaabhuuta eva vi.saye tasya vya~njakatva.m siddhyati | na tato.atyantavilak.sa.natvaad j~naanakriyayormuktaavapi diipasyeva brahmaa.n.da iti na paa"savya"ngyo mok.sa iti tadvai"si.s.tya.m mok.se j~naanakriyayorityucyate || 55 –56 || paa"saabhibhaavikaa "sakti.h siddhaanaa.m d.rkkriyaabhidhaa || 57 || tasmaanna paa"sajaalottha.m jaayaaraaga.m bhajatyasau | sarvapaa"saniv.rttyaa siddhasye"svaravad j~naanakriyaatmikaa "sakti.h paa"savidhva.msiketi na pa"soriva paa"savya"ngyaa "sariiraadaavaatmagrahaanuraaga.m bhajate || 57 || ki~nci – na cotpannairvina.s.tairvaa paa"sai.h saa bhidyate yata.h || 58 || tatastu paa"sace.s.taabhi.h "saktirnaivaa.anuruddhyate | naapi pa"soriva raagaadipaa"sace.s.taabhiranurudhyamaanaa stryaadivi.sayaanuraagi.nii saa siddha"sakti.h, paa"sapralaye.apyavik.rtenaiva svaruupe.ne"svara"saktivadavasthaanaat || 58 || api ca – "sakti.h saa sarvavi.sayaa na tenaivaa.alpagocaraa || 59 || j~neyak.rtye.su yugapad bhaavitvaaanna kramaanvitaa | aavara.naabhaavaacca saa sarvadaa sarvatra sarvaj~neyaj~naptikarii sarvakaaryakarii ca, na pa"su"saktivat kadaacit kvacit ki~ncidvi.sayaa || 59 || saa ca vyaktyantaraabhaanna vyaktyantarabaadhitaa || 60 || naa.api vidye"svaraa.naa.m "saktivyaktiriva paramuktilak.sa.nena vyaktyantare.na saa siddha"saktirbaadhyate, "sivasamatvena tasyaa.h prakar.saantaraabhaavaat || 60 || ki~nca– prav.rttaa saa na saamyena j~neye k.rtye ca baadhate | na caapii"svarecchayaa vidye"svara"saktivat kaarye pravartate nivartate vaa, "sivasamatvaat siddha"sakterii"svarapreryatvasya sarvathaa niv.rtte.h svata.h "saktatvaat || vya~njayanti na taa.m paa"saa.h na ca bhuuyo.abhibhuuyate || 61 || "sivecchaaplu.s.tabiijaistai.h "saktistenaavina"svarii | yena na vak.syamaa.navat paa"sai.h kaaryakara.nai.h pa"su"saktivad vyajyate, "siva"saktyaabhivyaktaa.m taa.m prati dagdhabiijai"sca paa"sairna punarabhibhuuyate, siddha"saktyabhivyaktistato na vina"svarii pa"su"saktivyaktiriveti prakaaraantare.na na"svarataaparihaara.h || 61 || vya"ngyavyaktirbhavet taavad yaavad vya~njakasa.mnidhi.h || 62 || siddha"saktaavaya.m nyaayo vidyate neti cocyate | abhivyaktikarii "saivii "saktistatsannidhaanataam || 63 || dhaataa satatamityasmaadapi saiddhii na pa"syati | yadukta.m praak siddhaanaa.m sarvathaa ii"svaraadhi.s.thaana.m nivartata iti tato vya~njakenaanadhi.s.thitatvaad diipenaanadhi.s.thaanaad gha.taaderivaabhivyaktirnivartamaanaa vinaa"sinyeva | naa.aya.m do.sa.h | yato na diipavad vya"ngyasyaa.a.avara.naniv.rttimanaatyantikii.m kurvan parame"svara.h "saktivya~njaka i.s.ta.h, yenai.sa do.sa.h syaat | sa tvaatyantikiimaavara.naniv.rtti.m pa.talaanaamiva cak.survaidya.h kurvan siddhaanaamaatmasad.r"sii.m siddhaanta"saktivyaktikarii.m siddha"sivasamavaayaacchaivii.m d.rkkriyaa"saktimabhivyaktita.h sannidhaapayatiiti kuta.h parastasyaa vya~njakaapek.saa, "siva"sakteriva svata.h sarvaj~nasvaruupatvaaditi | na kevala.m paa"sairavya"ngyatvaat, asmaadapi kaara.naanna vina"svariiti | ata eva na kaaryatvenaanityatvam, muktervya"ngyatvaat | puurvavyavasthitaayaa eva j~naanaadi"sakteraavara.navyudaasenaabhivyaktita.h sarvavi.sayataa na svaruupaprati.s.thitirevetyukta.h sarvavilak.sa.no mok.sa.h || 62 – 63 || ittha.m vilak.sa.naayaaste siddha"sakterna paa"sakaa.h || 64 || vyakti.m kartu.m samarthaastu niv.rttaistairyato bhavet | ukta.m taavat paa"savya"ngyaayaa.h pa"su"saktito.atyantavilak.sa.natvaat paa"saabhaave.api bhaavaacca muktau siddha"siva"sakterna paa"savya"ngya-tva.m siddhyatiiti ii"svara eva tadvya~njako mok.sahetu.h || 64 || nanu yoga"scittav.rttinirodha.h (yo0 suu0 1|2) iti yogaadisa.msk.rta-manta.hkara.nameva mok.saheturaatmanaam, ne"svara iti saa.mkhya.h, tadayuktam – yogo j~naana.m tapa.hpuurva.m bhogasaadhanace.s.titam || 65 || proktanyaayena paa"satvaanna tanmok.sasya saadhanam | cittasyoktavajja.datvaadvaayoriva yogaadisa.msk.rtenaiva svaprav.rttiruupatayaa aatmano maayaa vivartayitavyaa, naanyatheti | vivekaabhaavaanniv.rttau sarvadaiva nivarteta, na vaa kadaacidityanirmok.sa.h sarvadaa vaa mok.sa evaatmano bhavet | ka"scaatra yogaaderanu.s.thaataa yasya "saastropade"sa.h | na taavadaatmaa, ni.skriyo bhavadbhirasaavabhyupagato yata.h | naapi cittam, ja.datvaat || 65 || api ca – sutiivraa api nopaayaa.h svaatmavicchedakaarakaa.h || 66 || asidhaaraa sutiik.s.naapi na svaatmacchedikaa yata.h | na ca cittasya svav.rttinirodhaartha.m yogaadyanu.s.thaana.m svata evopapadyate, svaatmani kriyaavirodhaaditi | tasmaadapi prav.rttiniv.rttihetu-rii"svara eva sarvatra mok.sakaara.namiti | nanvii"svaro.api katha.m na sarve.saa.m yugapanmok.sahetu.h ? apek.syaabhaavaat | na malaparipaakaa-pek.syatvaat, anyathaa yathaad.r.s.taniyamaanupapatte.h | taduktam – k.sii.ne tasmin yiyaasaa syaat para.m ni.h"sreyasa.m prati (svaa0 32 | 17 ) iti | malastu tathaasvabhaava.h kalpyamaano ja.datvaat kasyacit kadaacicca tathaa pari.naman nopaalambhamarhati | yadukta.m tattvatrayanir.naye – vinivartate nirodhaat pu.mbalata.h pari.naman mala.h kaalaat | pari.nativi"se.sayogaat sa kadaacit kasyacit katha~ncicca || ("slo0 12 ) iti || 66 || yadyevam – rodha"saktyadhikaarasya kaale yaate svaya.m tva.no.h || 67 || niv.rtte tu male "se.sa.h paa"savraato nivartate | tanniv.rttau svaya.m "suddhaa d.rkkriyaa"saktiraatmani || 68 || vyajyate sarvavi.sayaa naivaa.ato mok.sak.rd bhava.h | pu.msaa.m j~naanaadibalaad rodha"saktermalasya paripaakaat tadrodhaadhikaarakaalopak.sayata.h svayameva niv.rtte tasminnimitte.anya-paa"saniv.rttau j~naanakriyaa"saktiste.saa.m "suddhatvaat svayameva muktau vyaktime.syatiiti kimii"svarasya kart.rtvena | astu tarhi svatantra eva parame"svaro mok.sahetu.h | tato nai.sa do.sa.h, naapyatiprasa"nga.h, svecchayaa niyamitatvaat | yadaaha vidyaadhipati.h – svatantra.h "saktipaato.asau "saiva.h pa"suvimok.sak.rt | saapek.satve hi tasya syaada"sakta.h parame"svara.h | iti | na, tasyaasa.mbhavaat || 67 – 68 || satyaa.m sthitau na sa.mhaara.m sa.mhaare vaa na ca sthitim || 69 || bhoga.m ca karmahiinasya kurute na sade"svara.h | svaatantrye hi karmaadyanapek.sa.naadakasmaat sadaiva jagata.h s.r.s.tisa.mhaarau, karmahiinasyaapi bhogam, du.sk.rtairapi mok.sam, muktasyaapi sa.mhaaramii"svara.h kuryaadityunmattace.s.taavadasma~njasa.m jagad bhavet | tata"sca na ka"scidbhogaaya mok.saaya du.sk.rtaparihaaraaya pravartateti tadupade"sa"saastraa.naa.m sarve.saamaanarthakyaallokaayata evopaasyo bhavataam | tasmaadasama~njasaparihaaraaya karmaadipaakasaapek.sa.h sarvakartaa.abhypagantavya.h | na ca tadapek.sitvamasvaatantryam, api tvii"svaraantaraayattataa | saa ca tasya parame"svaraannaastiiti sa eva svatantra.h | satyaa.m sthitau na sa.mhaaraadyakasmaad bhogaadika.m ca karmahiinaaderna kadaacit karotiiti saapek.sa eva "saktipaata iti | yadyeva.m karmasaamyaapek.so bhavi.syatiiti | na | yathaa bhoga.m karmahiinasya kurute na sade"svara.h, tathaa malapari.natihiinasya na ca mok.sam, malapari.natyapek.sitvaanmok.sasya, anyathaa malakalpanaanarthakyaat | saadhita.m caatmanaa.m karmavyatireke.na malo.astiiti praag bhogaprakara.ne- malaapari.nate.h karmak.sayaacca vij~naanakevalitaiva te.saam iti | tasmaadava"sya.m malaparipaaka eva "saktipaate kara.na.m vaacyam || 69 || nanu sa ca mala.h paripaakaat svayameva nivartamaana.h pu.msaa.m mok.sakaara.na.m bhavi.syatiiti naarthastatra "siva"saktinipaatakalpanayetyuktameva, tadayuktam, yata.h – cetanaacetanaa.h sarve va"syaastasyeti ni"scitam || 70 || prav.rttau vaa niv.rttau vaa te.saa.m heturato hi sa.h | vidaarya "sakti"suulena paa"sajaalama.no.h "siva.h || 71 || sarvaj~naanakriyaaruupa.m vyanakti dvividha.m malam | ja.dasya svata.h prav.rttau niv.rttau vaa saamarthya.m naastiityuktam | ata.h paripakvo.api malo dravyatvaat pa.talaadivad buddhimatkart.rnivartya eveti ii"svara eva tanniv.rttipuurva.m pu.msaa.m sarvaj~natvaadiruupa.m vya~njayan mok.saheturnaapara iti || 70-71 || adhunaa tu te.saamii"svara.h sarve.saa.m ki.m saak.saanmok.saheturuta ke.saa~ncid vyavadhaaneneti rurusiddhaantasa.msiddha.h kramo.atra kathyate – ni.skalaan sakalaana.s.tau sargaadaavicchayaa pati.h || 72 || mantre"svaraananantaadiinanug.rh.naati pudgalaan | sargaarambha evaa.s.taava.nuunakalaan paripakvamalaviccheda-puurvaka.m sarvaj~naanakriyaabhivyaktilak.sa.nena mok.se.naanug.rhya saak.saad bhavaananantaadisa.mj~nakaan vidye"svaraan karotiitya.nupak.sa eva vidye"svaraadivi.sayo na "sakti"sambhyupak.saaviti boddhavyam || 72 || ato.anantaram – ko.tisaptakasa.mkhyaakaan ni.skalaan sakalaana.nuun || 73 || sarvaj~naanakriyaavyaktyaa mantraanii"sa.h karotyata.h | tathaabhuutaanevaa.nuun saptako.tisa.mkhyaayuktaan tathaiva saak.saadanug.rhya bhagavaan mantraan vidadhaati || 73 || mantramantre"svaraa.naa.m muktatvaat ki.m "sivasamatvameva, netyaaha – rudra"saktestu janyatvaat preryatvaaccaapyadhastvidam || 74 || mantramantre"svaraakhyaanamaakhyaata.m tattvayordvayam | rudrasya bhavata.h "saktirvaamaa jye.s.thaa ca raudrii ceti | tasyaa.h "sakteradho vidyaavidye"svaralak.sa.nametat tattvayordvaya.m veditavyam | yatastayotpaadya svaadhikaare preryata ityaakhyaata.m "saastre – "sivecchaa-vidhicoditam iti | preryatvaaccai.saa.m sarvaj~natve.apyadhikaaramalayogata.h parame"svaraapek.sayaa kriyaa"sakti.h krame.naa.m"sena nyuuneti – vidyaavidye"satva.m caaparamukti.h pareha "sivasamataa ("slo0 51) iti tattvasa.mgrahaadaavuktam | asmaacca nyuunatvaade.saa.m "saktitattvaadadhobhaava.h, na tu de"sak.rta.h, vyaapakatvaadaatmanaam || 74 || ata eva – maayordhva.m ni.skalatvaadya.m maayoparyadhikaarata.h || 75 || tadeva prakriyaa"saastre diik.saartha.m cintyate budhai.h | vyaapakametat tattvadvaya.m maayoparyadhikaarata.h kalaadikaarya- kara.navarjitatvaaccaadhva"saastre maayopari cintyatvena pa.thyate || 75 || tathaiva – sarve caavarajaa.h preryaa.h prerakaa hyagrajaa"sca ye || 76 || patayo.apatayo mantraa uurdhva.m mantre"svaraa mataa.h | mantrapatitvaanmantrebhya.h puurvamutpannatvaaccaanantaadi-vidye"saanaa.m tebhya uurdhvamuparibhaavo mantavya.h | tatpreryatvena tata.h kriyaa"sakternyuunatva.m tvadhobhaavaanmantraa.naam || 76 || tato.anantaram – kalaa.h s.r.s.tvaa mahe"saanastaabhi.h sa.myojya pudgalaan || 77 || anug.rh.naati mantre"saan maayaagarbhaadhikaari.na.h | vidye"svaraa.naamadhi.sthaanena maayaata.h kalaaditattvabhuvana-pi.n.dabhaavas.r.s.ti.m sarvaa.m k.rtvaa taabhi.h pudgalaan karmaanusaare.na sa.myojya te.saa.m madhyaat pari.natamalaana.nuun maayaagarbhaadhikaari-vidye"svaratvena saak.saad bhagavaananug.rh.naati || 77 || kimabhidhaanaan ki.msa.mkhyaataan taanityaaha – ma.n.dalaadhipatiina.s.tau krodhe"saadya.s.taka.m tathaa || 78 || icchayaa "satarudraa.m"sca viirabhadrapurassaraan | krodhe"sa aadau yasyaa.s.takasya "sriika.n.thasahitasya | tathaa tattvasa.mgrahe – ma.n.dalina.h "sriika.n.thaa.h krodhaadyaa.h ("slo0 30) ityuktam | evama.s.taada"saadhika"satame.saa.m rudraa.naamanug.rh.naati || 78 || anugrahaaya jantuunaa.m mantraa.naa.m hi prayojakaa.h || 79 || ete mantre"svaraastasmaanna mantrordhvavyavasthite | ittha.m mantramantre"svarayo.h pa"scaadutpattermaayaagarbhaadhi- kaaritvaadadhobhaave.apye.saamaacaaryaadivat pa"svanugrahaaya mantraprayojakatvaanmantre"svaratvam | na tvanantaadiinaamiva mantrebhya uurdhva.m sthitatvaat || 79 || ki~nca – agrajaa ni.skalaa mantraa ete caitadvilak.sa.naa.h || 80 || mantratattvaadadhastasmaanmaayaagarbhaadhikaari.na.h | mantraa.naa.m ni.skalatvenoktatvaade.saa.m tu sakalatvaat tebhyo.api nyuuna"saktitvenaadho maayaagarbha evaadhikaara ityadhikaarabhedaadeva.m mantramantre"svaravargaa.h paraspara.m "saktito bhinnaa eva, na tvaavaarakaa.h | yathaa vaarttikakaara aaha – pare.na ruupe.na nirvi"se.saas-trayo.apyamii | mahaalpayoniyogitvaad vi"si.syante parasparam || iti || 80 || kutrai.saa.m viirabhadraadiinaamadhvani sthitirityucyate – maayaagarbhaadhikaaritvaat sakalatvaacca "saasane || 81 || maayaatattvaadadhastasmaacchiva"saktisamanvitaa.h | yatte.saa.m maayaagarbhaadhikaara.h sakalatva.m coktam, tato brahmaadivanmaayaatattvaadadha.h kalaadibhuvane.svavasthiti.h || 81 || nanu sakalatvaade.saa.m kalaadisa.mkocitad.rkkriyatvaat pa"suvat katha.m maayaagarbhaadhikaare "siva"saktisamanvitatvamiti ? ucyate – kalaayoge.api no va"syaa.h kalaanaa.m pa"susa.mghavat || 82 || va"syaastaa.h pa"subhi.h saardha.m te.saa.m te taduparyata.h | yataste.saa.m kaalaadiinaa.m krame.noparyavasthitaa.h || 83 || yataste.saa.m pa"subhi.h saardha.m taa.h kalaa.h preryatvaadva"syaa.h, tasmaanna kalaadiyoge.api kalaava"syatvame.saamiti sarvaj~nataa maayaagarbhaadhikaara"scaaviruddha iti || 82 – 83 || mantrai.h saardha.m tadii"saanaa.m pare.saamaparai.h saha | aavirbhavatyadhiikaara.h sva"saktivyaktyanantaram || 84 || mantre"svaraa.naa.m caanantaadiinaa.m pare.saa.m krodhaadiinaama-pare.saa.m viirabhadraadiinaa.m ca yadaive"svara.na paa"savicchedapuurva.m j~naanakriyaa"saktiranuruupaa.abhivya~njitaa.a.asiit, tadaivaanuruupamadhikaara.m karoti na kaalaantara.m pratiik.sate || 84 || mantraa.naa.m tu – maayaabandhavimok.saaya kaara.naadaatmano vyadhaat | mantrako.tyo.abhavan sapta sapteti niyama.h "srute.h || 85 || kaalaantare.na te.saa.m kaaryakara.namiti bheda.h, sa te.saamadhikaara.h ki.m nitya eva ? netyucyate – mantraa.naa.m mantranaathaanaa.m k.rtaarthaanaamapiid.r"saam | vyaapaaraparatantraa.naamadhikaarastu saavadhi.h || 86 || k.rtaarthaanaa.m muktaanaamapye.saa.m pa"suvad vyaapaaraparatantratvaad vak.syamaa.naa.avadhyanto.adhikaara.h || 86 || adhunaa.anantaadiinaamapi paraspara.m pradhaanaapradhaanabhaava.h kathyate – suuk.smaadinaayako.ananta.h sa tadyukta.h "siverita.h | utpatisthitisa.mhaarasa.mrodhaanugrahaarthak.rt || 87 || yathaa kilaananta.h "sivaat kalayaa kriyaa"saktyaa nyuuna.h sthityaadiini karmaa.ni "sivaadhi.s.thita.h karoti, evamanantaat suuk.sma.h – te.saamananta.h parame"svara.h (rau0 sa.m0 2 | 12 ) iti "srute.h | tathaa suuk.smaacchivottama ityaadi sarve.saa.m puurvapuurvaapek.sayaa nyuunatva.m boddhavyam || 87 || adhunaa mantraa.naamadhikaarakaala.h paraspara.m vailak.sa.nya.m cocyate – mantraa.naa.m puurvamardha.m tu k.rtaat sargaadanantaram | adhikaarasya vaicitryaadanug.rhya bhaveritam || 88 || tatkaalamaad.rtaan pu.msa.h kaara.naanugrahecchayaa | k.rtvaadhikaaramaayaati "sivasaayujyamacyutam || 89 || saptako.tisa.mkhyaataanaa.m mantraa.naa.m puurva.m prak.r.s.tamardhamatiiva paripakvamalatvaajjanmavyaadhyaadyupahata.m sa.msaaramavalokya tatsa.msarga.m pa"suprayojyataa.m caatmana.h so.dhumak.samaa vayamitii"svara.m vij~naapya tatprera.nayaiva vidya"svaraniyogamapyanapek.sya "siva"saktyaa samaah.rtaana.nu.mstatkaalameva saak.saat tattaktkart.rtayaiva taddhiyaa ca tatkara.natayaa caanug.rhya vicitramadhikaara.m k.rtvaa paraa.mmukti.m "sivasamatva.m gatam || 88 –89 || dvitiiyaardhasya kaa vaartetyucyate – "sivo.ava"si.s.tamantraa.naa.m parivaaraa"nga"sambaraan | siddhimuktiprasiddhyartha.m ma.n.dalaani ca s.r.s.tavaan || 90 || atha "si.s.tasyaardhasya prav.rttyartha.m parame"svaro.a.nuparivaarakama.nvantara.m h.rdayaadya"nga.m "saktiyoga.m ca "sambaraa.m"sca tadvaacakaan "sabdaan ma.n.dalaani ca puujaasthaanaani navanaabhaadiini lokaanaa.m hitaarthamakaar.siit || 90 || athai.saa.m mantraa.naa.m puurve.saamiva kimanugrahe kart.rtvameva, netyucyate – te mantraa.h sahitaastaistu parivaaraa"nga"sambarai.h | vimu~ncantiitaraan nunnaa de"sikasthena "sambhunaa || 91 || ete.saa.m parivaaraadiyuktaanaa.m diik.saadaavaacaaryaadhikara.ne- "svaraprayojyatvaadanugrahakara.natva.m sadaiva na kart.rtaa || 91 || adha.h svabhuvanaaccai.saa.m mantre"saa bhogamok.sadaa.h | sva.m sva.m dadati jantuunaamii"sa"saktipracoditaa.h || 92 || "se.saastvapradhaanaa vidye"saa viirabhadrarudraadaya.h | bhuvanebhya uurdhva.m "saastravihitebhyo yajjantuunaa.m svabhuvane ca ke.saa~ncid brahmavi.s.nvaadiinaamanugraha.m ca kurvantiiti tatkartaaro naanantaadivadbhuvanasargaadikartaara.h || 92 || mantramantre"svaraa.naamadhikaaraavadhi.h pratij~naata ucyate – amii rudraastu suuk.smaadyaa mantraa"sca "sivatulyataam | saanantaa.h svaadhikaaraante yaanti mukti.m harera.naat || 93 || atra suuk.smaadiinaa.m ca mantraa.naa.m ca tadii"saanaamapi viirabhadraadiinaamanantoparamakaala eva sarve.saa.m yugapacchivasamataa paraa mukti.h | yacchrayate – ananto parame te.saa.m mahataa.m cakravartinaam | vihita.m sarvakart.rtvakaara.na.m parama.m padam || (rau0 suu0 2 |13 ) iti | ata eva na tu krame.na | yathaa vaarttikakaara aaha – ananto parame sthaane tattu suuk.smo.adhiti.s.thati | padaatpada.m vicarato hyekaikasya mahaatmana.h || sthaane "sikha.n.dinastvanya.m rudraa.naa.m kurute "siva.h || iti || 93 || athaanantasya kadoparam ityucyate – s.r.s.tyaadipa~ncakarmaa.ni k.rtvaanante"svarastata.h | paaratantryaad vinirmukta.h praapnoti patitulyataam || 94 || yadaa.anantenaikasmin maayaasarge pa~ncakarmaa.ni maayaasambandhi s.r.s.tyaadipa~ncakarma nirvartita.m bhavati, tadaa maayaakaaryasyaakhilasyopasa.mh.rtatvaat k.rtaprayojano.ananto mahaa pralayopakrama eva patisamatva.m paraamukti.m gacchatiiti || 94 || yadyevamanantaadiinaamupasa.mh.rtatvaanmaayaata.h sargaantaraa.ni katha.m bhagavaan karotiityucyate – eva.m sarge.svatiite.su bhavi.syatsu ca "sa"nkara.h | pu.mso mocitavaananyaan mocayi.syati caaparaan || 95 || pratisarga.m puurvaanevaanantaadiin k.rtvaa pu.msaa.m bhoga.m nirvartya bhagavaan mok.sa.m karotiityartha.h || 95 || tadevam – aacaaryasa.msthito devo diik.saa"saktyaiva mu~ncati | sva"saktyopah.rtaan pu.mso mantrasaadhanasaadhyayaa || 96 || parame"sa eva aacaaryastho mantramantre"savyatiriktaan diik.sayaiva mantrasaadhyayaa paripakvamalaan pu.mso mocayatiityuktam || 96 || na j~naanaadineti puurvapratij~naata.h sarvo.artho nir.niita.h | yadyeva.m maayaa~njanottarakaala.m h.rtaanaa.m katha.m mok.sa.h ? te.saamapyaacaaryaa.adhikara.no bhagavaaneva diik.saa.m karoti, pratibhuvana.m guru.naa.m sambhavaat | tathaahi – mantre"saa gurava.h puurve rudraa devaa munii"svaraa.h | mantre"sai.h "saasitaa rudraa rudrairdevaa.h su"saasitaa.h || 97 || devairmunii"svaraa"scaatra munimartyaa munii"svarai.h | manu.syairmaanu.saastadvad var.nasa.msthaa dvijottamai.h || 98 || rudraa.h "sriika.n.thaadayo.atra | eva.m guruu.naa.m sa.mbhavaat tattatkart.rtayaiva sarvatra diik.sayaa mok.sa.h || 97 –98 || var.nasa.msthaa dvijottamairityukta.m saadhyate – diik.saayaa.m saadhakatve ca catur.naa.m var.ninaamiha | adhikaaro gurutvena braahma.nasyaiva kiirtita.h || 99 || saadhakadiik.saadau braahma.naan (raurave iti mata"ngapaarame"svarav.rttau (kri0 5|93) d.r"syate | mudrite raurave nopalabhyata iti tatratyaa .tippa.nii (p.r0 113, .ti0 6) |) k.satriyaan vai"syaan "suudraa.m"scaiva iti "sruuyate | ata"scatur.naamapyatraadhikaara.h | gurutve tu– athaacaaryavara.h "sriimaanagrajanmaa supe"sala.h (svaa0 15|1) iti "sruterbraahma.nasyaiva || 99 || braahma.no.api na sarvo guru.h, kintu – "saktyadhi.s.theyani.spaadyasahita.m diik.sita.h "sivam | yo vettyeva niyukta.h san guru.naa gaurave guru.h || 100 || yo diik.sita.h parame"svarasyaitaa j~naanaadaya.h "saktayo.anaa"sritaa-dya.m kaalaagnirudrabhuvanaanta.m sarva.m tattvabhuvanabhuutabhaavaa-dyametadadhi.s.theyametacca ni.spaadya.m pa"suunaa.m bhogamok.saavityeva.m parame"svara.m sa.mhitaabhyo.avagatya padavaakyapramaa.naistadvi.sayamithyaaj~naanavyudaasena ni"scita.m vetti, tamevaatmaantaraparigrahaaya diik.saayaamarcaakara.nopayogaaya ca bhaavayati, sa j~naanani.s.tho guru.naa gurutve niyukta.h san gururnaanya.h | yaduktam – naaj~no bhraanta.h sasandeho gururbhaavavivarjita.h | naatattvavidanabhyastakarmamaargo.api no mata.h || iti || 100 || atha diik.sitai.h ki.m buddhyupaaruu.dha.h sarve"svaro j~naatavyastadanupaaruu.dho vaa ? tatra – buddhibodhaprakaa"syatva.m "sivasyaanyai.h samiihitam | "saivamaanamavindadbhi.h pa"sumaanaanuvaasitai.h || 101 || buddhyupaaruu.dhaa evaarthaa.h sarvadaa puru.se.na cetyante, na tadanupaaruu.dhaa.h, buddhyaadiinaamaanarthakyaprasa"ngaat | parame"svaro.api bhinna eva tasyaa"scetyata iti buddhyupaaruu.dha eva cetyo naanyathaa kevala.h | tathaa hi – dharmaadii"svaraprasaadata.h kasyacid rajastamomala.m parih.rtya nirmalatarasattvav.rttireva buddhirbhavati | tatra parame"svara.h pratibimbavad vartata iti tenaiva cetyo naanyeneti kecit saa.mkhyad.r.s.tyanuvaasitaa.h, tanna, anaikaantikatvaat || 101 || tathaahi – aatmaa.apyavi.sayo yasyaa bhoktaa bhogyatvata.h katham | svaprakaa"samasau deva.m prakaa"sayati "sa"nkaram || 102 || nahi yo ya"scetyate sa sarvo buddhyupaaruu.dha eva, buddhibhokt.rtvaadevaatmanastadanupaaruu.dhasyaapi cetyataabhaavaaditi vyaaptyasiddhe.h katha.m vak.syamaa.navat svaprakaa"sasye"svarasya buddhyupaaroha.h siddhyet || 102 || nanu puru.so buddhyupaaruu.dha eva cetyat iti saa.mkhyaa.h, tathaahi – kapilabrahma.no.apyapratyak.sa.h puru.sa iti darpa.nasthaaniiyaayaa.m buddhau vi.sayivi.sayayordvayorapi pratibimbakamelana.m bhoga iti buddhyadhyavasita eva sarva"scetyata iti, tadapyayuktam – sarvadotpannamaano.asau puru.so naanubhuuyate | na so.asthi kaalo yatraayamatrasthenaanubhuuyate || 103 || buddhisthenaapi puru.sapratibimbena puru.so naavaitiiti tatpratibimbakalpana.m ni.sphalameva || 103 || ki~nca – puurvaaparatvato yuktamaatmabodhasya tasya ca | upalabhyopalabdh.rtda.m tadabhaavaadida.m tvasat || 104 || pratibimbaatmakatvaadaatmano vi.sayatva.m bhogyataa ca, tadvi.sayatvaacca buddhibodhasya bhokt.rtvaprasa"nga.h | na caitadbhavadbhirabhyupagantavyamityasadetat – (puurvatanii 78 p.r.s.thasthaa dvitiiyaa .tippa.nii dra.s.tavyaa) buddhyadhyavasitatvaat puru.so.api cetyate iti || 104 || api ca – pari.naamii pumaan bhogya.h praaptastadgocaro yadi | vipariitaa ca buddhi.h syaad virodha"scaapi dar"sane || 105 || ittha.m buddhivi.sayatvena bhogyatvaad vi.sayavat pu.msa.h pari.naamitayaa buddhe"sca bhokt.rtvaannityatva.m prasajyate bhavataamiti dar"sanavirodha.h | tasmaad bhokt.rbhogaanyathaa.anupapattyaa puru.so buddhyanupaaruu.dha eva svasa.mvedanasiddho.abhyupagantavya.h | katha.m tarhi – vyaktaavyaktaj~nasa.mbuddhi.h (bho0 kaa0 60) ityaadinaa praag bhogaprakara.ne siddhyaadibuddhibodhaprakaa"sya.h pumaanukta.h ? na prakaa"syatayaa, kintu kaarakatvenetyavirodha.h | vyaktyaavyaktavi.saye hi buddhibodhe tatprakaa"sakatayaa.atyantavivikta.h puru.sa.h svayamavabhaasat ityuktam – tadaa dra.s.tu.h svaruupe.avasthaanam (yo0 suu0 1| 3) iti || 105 || astvetat, ii"svarastu vedyatvaadaadityaadivad buddhyupaaruu.dha eva vedya.h | na, asa.mbhavaat | tathaahi – anta.hkara.nav.rttiryaa bodhaakhyaa saa mahe"svaram | na prakaa"sayitu.m "saktaa paa"satvaanniga.daadivat || 106 || paa"satva.m hi "sreyoduurapratirodhakatva.m buddhyaadiinaamiti katha.m vaa "sivaatmakapara"sreya.h prakaa"sakatva.m syaat | paa"satve vaa parimitatva.m buddheriti katha.m tatra dikkaalaadyaparimitasya parame"svarasya kha"ngaadaavabhii"sumadaaderiva pratibimba upapadyate | tadekade"sasya tu tatra pratibimbo bhraantireva, bhagavato.anavayatvenaika- de"saabhaavaadityuktamasmaabhiranyatra– buddhau mitaayaa.m ne"sasya pratibimbo.amitatvata.h | kha.dge.abhii"sumato yadvat tada.m"sasya tvasau bhrama.h || iti || 106 || ki~nca– daahyaabhibhaavyadharmaa.na.h paa"saaste.ato na "suulina.h | daahaabhibhavayo.h kartu.h prakaa"saayaabhivaa~nchitaa.h || 107 || kaa.s.thairdaahyairna daahasya kartaa vahni.h prakaa"syate | naabhibhaavyaabhirulkaabhirdinak.rccaabhibhaavaka.h || 108 || daahyo.abhibhaavyo vaa kaa.s.thaadiragnyaadervaa daahaabhibhava-kartu.h pratibimbagraha.nena na prakaa"sako d.r.s.ta.h | buddhi"sca bhagavata"scetyaa.abhibhaavyaa ceti tasya saa na prakaa"sikaa || 107-108 || nanu darpa.naadibhirdaahyairanaikaantikataa ? atra bhavato muulayuktestatra na do.sa.h | ki~ncaagamavirodha"scaatra pak.se | tathaahi – vi"suddhenaatmatattvena caitanyaakhyena suutrak.rt | "siva"saktikale "suddhe "sivo dhyeya iti bruvan || 109 || paa"saagamyo mahe"saana iti khyaapayati sma na.h | diik.sitairj~naana"saktyaiva nirmalayaa "siva"saktyaa diipitayaa "sivo dhyeya iti rauravasuutrakaaro.abraviit | na buddherdhyaatavyo bhagavaanityaaha- (tatstho liina.h, sarvaa~njana, aatmatattvamiti pa"nktikramastatra d.r"syate |) sarvaa~njanavinirmukta.m "siva"saktikalotthitam | aatmatattvamida.m "suddha.m saadhakaanaa.m prakiirtitam | tatastho liinasvatattvena taa.m kalaa.m cintayed budha.h (rau0 suu0 4 | 42-43) iti || 109 || tadevam – na dhyeyo naapi ca j~neyastasmaadii"so.a.nubandhanai.h || 110 || tasmaad buddhyaadibhirna j~naatu.m naapi tadaikani.s.thatayaa dhyaatu.m "sivo diik.sitai.h "sakyate || 110 || katha.m tarhi "sivo j~naayata ityucyate – "sivaarka"saktidiidhityaa samarthiik.rtacidd.r"saa | "siva.m "saktyaadibhi.h saardha.m pa"syatyaatmaa gataav.rti.h || 111 || yathaa.arkopak.rtena cak.su.saa loko.arka.m pa"syati, eva.m parame"svaraanugrahaanniv.rttaavara.nayopacitasaamarthyayaa ca j~naana"saktyaiva tadanug.rhiitairbhaktaistattvaj~naanani.s.thai.h parame"svaro d.r"syate | ki.m gha.taadivat karmatayaa ? na, dra.s.t.rdra.s.tavyayordvayorapi vyaapakatvena tathaa dar"sanaasa.mbhavaat || 111 || ittham – paa"saanaapye "sive "sabdaad yogasaadhanace.s.titaat | sakalaa.no.h "sivaj~naana.m d.r"syate tatkatha.m bhavet || 112 || paa"saagamyatve bhavata.h katha.m "saastraat pratipattirdiik.sitaatmanaa.m "sabdasyaakaa"savaayuhetutvena paa"satvaat katha.m tatastatpratipatti.h || 112 || atrocyate – mantratantraatmake "sabde "sivo vyakta.h kalaasu ca | samarthayati ciccak.surnaata.h ki~ncid virudhyate || 113 || sarvatra sarvadaa.adhi.s.thaanaad bhagavaan sarvai.h sahita eveti yathaa kvacilli"nge ma.n.dale aacaaryaadau caanugraahakatvena vi"se.sasannidhaanaadabhivyakta ucyate | ata eva puujaanamaskaaraadayastatra kriyamaa.naa.h kart.R.naa.m phalahetavo bhavanti naanyatra | tadvat sthuule.api paa"saruupe mantratantra"sabde tatkalaasu naadabindvaadyaasu bhagavaanabhivyakta"scaitanya.m samarthayan svaatmaana.m pu.msaa.m dar"sayatiityapuurvamida.m mantraa.naamabhidhaayakatva.m gha.taadyabhidhaayakebhya ityuktamasmaabhirmantravaarttika.tiikaayaam || 113 || tathaahi – vyakta.h "sivo.a.nubandhe.su bandhakaaryavilak.sa.naat | gamyate kaaryata.h khyaataad vyakto dehe graho yathaa || 114 || yathaahi manu.syaa.naa.m ke.saa~ncicchariira.m devataa.adhi.s.thitamavisa.mvaadi trikaalavastuupade"saajj~naayate, tathaiva mantra"sabdoccaara.naat tallipyak.saravinyaasaacca "sabdamaatraasa.mbhavino va"syaadervilak.sa.nasya kaaryasya dar"sanaat tatrabhavaanabhivyakta.h pratimaadaaviva gamyate || 114 || atra- a.nubandhe.su sarve.su svaparaatmaprakaa"saka.h | bhava.h prakaa"sa"suunye.su vyajyate kathamucyate || 115 || na ja.de cidruupasyaabhivyaktirupapadyata ityartha.h || 115 || nai.sa do.sa.h – diipastailaadike daahye daahako vyajyate yathaa | svaparaatmaprakaa"so.aya.m ni.sprakaa"se.su cidvataam || 116 || diipasyopalak.sa.natvaad yathaa ja.de.api manu.syaadi"sariire svaparaatmaprakaa"sako vyaapaka"scaatmaa cidvataamapye.saa.m manu.syaadiinaamupakaaraaya karmaanuruupamabhivyajyate, tathaiva parame"svara.h pratimaadi.su citraadi.su mantra"sabde.su ca pa"suupakaaraaya vi"se.sasannidhaano.abhivyajyata ityado.sa.h || 116 || diik.sitaanaamittha.m j~naanaadasya paa"sasya naa"sa.h, kadaa "sivatulyatvamityucyate – praapnuta.h "sivatulyatva.m tanvante gurudiik.sitau | anaarabdhakaaryaa.naameva karma.naa.m diik.sayaa k.saya.h, naarabdhakaaryaa.naam | yacchruuyate – diik.sitaa.h parama.m "saanta.m pravi"santi tanuk.saye iti | te.saa.m tu sadyonirvaa.nadiik.sayaiva k.saya.h, na bhogaat || tathaiva – bogaante saadhaka.h siddhi.m tathaiva praapnuyaad dhruvam || 117 || yacchruuyate – bhuktvaa bhogaan suciramamarastriinikaayairupetaa.h srastotka.n.thaa.h "sivapadaparai"svaryabhaajo bhavanti iti || 117 || ukta.h sasaadhano mok.sa iti | adhunaa tvetannir.naye paramuktiniraasa.h | tatra mahaavrata.h – siddhaanaa.m "sivatulyatve kaara.naanekataa bhavet | te.saamatulyabuddhitvaat kaarya.m notpattumarhati || 118 || muktaanaamapii"svaravat sarvakart.rtve navamidamastu puraa.namastviti vibhinnamatitvaat sarvakaaryaanutpaadaprasa"nga iti muktaanaa.m sarvaj~nataiva, sarvakart.rtaa ca parame"svarasyaivetyabhyupagantavyamiti || 118 || nai.sa do.sa.h – raagadve.saadiyuktatvaadatulyaj~naanataa n.r.naam | te.saamatulyabuddhitvaat kaamabhedo na durlabha.h || 119 || yukta eva pa"suunaa.m raagaadiyogena pak.sagrahaadabhipraayabheda.h, siddhaastu – raagaadido.sanirmuktaa.h sarvagocarabuddhaya.h | siddhaaste.ato na kaamaistu bhedavadbhi.h samanvitaa.h || 120 || avibhinnaadhikaaraaste "sivenoktaastu suuribhi.h | teneha sarvakaaryaa.naamutpattirna virudhyate || 121 || yataste siddhatvaadeva raagaadirahitaa yathaavat sarvavi.sayaj~naataara.h "sivena sahaa.avibhinnaadhikaaraa.h sarvakart.rtvaacca, tataste.saa.m pak.sagrahaasa.mbhavaannaabhipraayabheda iti na kaaryaanutpaadado.saprasa"ngo.atra || 121 || mahaavratapak.se tvamuktireva, yata.h – asarvakart.rbhaavena sarvaj~no mukta ityasat | nyuunatvaanna ca saarvaj~namakart.rtvaat pa"suryathaa || 122 || paraa paripuur.nataa hi mukti.h | asarvaj~nabhaava"sca praapta.h | sarvakart.rtvaabhaavaat pa"suvad bhavenmukta iti || 122 || cidvyaktyaa sarvakart.rtva.m siddhaanaamii"svaro yathaa | anyathaa kart.rtaa na syaadii"svarasyaa.api siddhavat || 123 || cidvyaktyaa sarvakart.rtvamastyeva | tathaa siddhaanaa.m sarvakart.rtva.m yathaa siddhyati, ii"svaro.api sarvaj~natvaadasya sarvakart.rtaa.anyathaa na syaaditi vi"svaanutpaadaprasa"nga.h || 123 || api ca – na kart.r"sakte"scidvyaktirekanaa"se sayuktikaa | saa "saktirekaiva j~naanakriyetyukta.m praak | na ca tasyaa"scida.m"sena vyakti.h kriyaa.m"senaavyaktiryujyate, nira.m"satvaat | na ca vidye"svara"saktivyaktibhirvyabhicaara.h, sarvadaa taasaa.m vyaktyabhaavaat || atha saa.mkhyavat puru.saa.naa.m kart.rtva.m praagapi naastiityucyate, tadapyayuktam – kart.rtvasya na caabhaava.h saadhitatvaat tatastvasau || 124 || sarvaj~naanakriyaahiino ni.skala.h kevalii pa"su.h | kart.rtva.m praag bhogaprakara.ne saadhitamiti tadanabhivyaktaavekatvaacchakterj~natvasyaapyanabhivyaktiriti sarvaj~naanakriyaavaikalyena pa"sureva bhavenmukta iti || 124 || atra puna.h para.h – vyajyate kart.rtaa siddhe sarvatra j~naanavanna ca || 125 || astii"sa.h sarvakarteti sa.mcintya kara.niiyak.rt | siddhe yatkart.rtva.m tanna j~naanavat sarvatra sarvakartaa.astiiti kimadhika.m mayaa kartavyamiti sa.mcintya siddho na kara.niiya.m karotiiti || 125 || yadyevam – siddhe vyaktaa pa"sau neti vi"se.sa.h kastayoryadi || 126 || sarvakaaryaa.ni no kuryaat siddhasthaa sarvakart.rtaa | yadi vyaktamapi siddhasya kart.rtva.m na kaaryakaram, tarhyavyaktaat pa"sukart.rtvaat tasya ko vi"se.sa.h || 126 || tathaahi – prav.rtti.h sarvani.spattau vyaktirnaanyaa tu tadgataa || 127 || j~naana.m sarvaprakaa"saaya prav.rtta.m vyaktamucyate | iyameva tvasya kart.rtvasya pa"suvilak.sa.naa vyakti.h, yaa j~naanavat tasya sarvaprav.rtti.h || 127 || tadevam – sarvak.rtyaprav.rttau vaa naasaavastiiti var.nyataam || 128 || g.rhyataa.m d.r"nnirodho vaa do.so vaa puurvamok.saga.h | vyaktaa cet siddhasya kriyaa"sakti.h sarvakaaryak.samaivaabhyupagan-tavyaa | atha vyaktaa.api kaarya.m na karoti, yadyeva.m pratibimbagarbhaa.nu-"saktivannaastyeva saa tasyeti vaacyam | athaavyaktaa vidyata ityucyate, tarhyekatvaajj~naanakriyayo.h "saktyord.r"nnirodho j~naanasyaa.anabhi-vyaktirmok.so vaacya.h | athaavyaktayaapi tayaa j~naana"saktirvyakte.syate, yadyevamavidyamaanapuurvo mok.so yasya parama"sivasya tasmin sarvaj~natvaanmuktavadakart.rtvado.sa.h prokto.abhyupagantavya iti pak.saa.naa.m catu.s.tayaadasmaad bhavadbhireko graahya.h | na ca prathamapak.sasyaatra ka"scid do.sa iti "sivasamatva.m sarvaj~natvasarvakart.rtvalak.sa.nataiva muktirabhyupagantavyaa || 118 || paa"supataastu muktaavii"svaragu.naanaa.m sa.mkraantita.h siddhaanaa.m "sivasamataamaacak.siiran, tadayuktam – vimok.se gu.nasa.mkraantaavii"so.anii"svarataa.m vrajet || 129 || gu.nakha.n.dasya sa.mkraantau gu.na.h saavayavo bhavet | siddha eve"svaragu.naanaa.m sa.mkraantaavi.syamaa.naayaamii"svara.h sarvaj~natvaadigu.narahita.h syaat, gu.naanaamana.m"satvaadekade"sena gu.nasa.mkraantyasa.mbhavaat || 129 || ki~nca – tyaktvaa svagu.nina.m yaanti na ca gu.nyantara.m gu.naa.h || 130 || gacchataa.m ca vyavastheya.m padaarthaanaa.m virudhyate | yadi ca svagu.nityaagena gu.nyantare gu.naanaa.m v.rttiri.syeta, tadaa sarva.h sarvagu.nii syaaditi d.r.s.taniyamaanupapattermukto.amukta"sca mukta.h prasajyata iti gu.nasa.mkraantyanupapatterna tayaa "sivasamatvamabhyupagantavyamiti || 130 || vedaantavidastu tallayaat tatsamatva.m mukti.m pratipannaa.h, tadapyayuktam, yata.h – praaguktado.sadu.s.taatmaa paramaatmaa yathaa tathaa || 131 || siddhastallayasa.mpraaptastadabhinno yatastvasau | upaadaanakaara.natvaat paramaatmano.acetanatvaadido.sadu.s.tatva.m yat praak pratipaadita.m tatsiddhasyaa.api tadabhedaat prasajyata ityadvaitameva mok.so bhavataam || 131 || api ca – ekatvadar"sana.m mukte.h saadhana.m svaatmabaadhitam || 132 || mocyamocanakart.r.naa.m naabhede saa yato bhavet | ekamevaadvitiiya.m brahmaiva satyam, tatastajj~naanameva mukte.h saadhanamitiidamucyamaana.m maataa me vandhyetivat svoktyaiva baadhitam | yata ekatve sati na saadhyasaadhanabhaava.h, saadhyasaadhanabhaave vaa.anekatvamiti || 132 || ki~nca – bhede sati pramaa.naanaa.m prav.rttirnaanyathaa mataa || 133 || kl.rpta.h kimiti vidvadbhirabhedo ni.spramaa.naka.h | brahmaiva satyamiti yena pramaa.nena siddha.m bhavataam, tad yadyasatyameva, katha.m tasmaat svapnad.r.s.taadivat satyabrahmasiddhi.h | atha satyam, tarhi pramaa.napramaat.rprameyapramitisatyatvaadadvaita-masatyamiti katha.m tatpraaptirapi mok.sa.h || 133 || saa.mkhyaastu – muktvaa yogaphala.m ramya.m bhogaan saa.msaarikaanapi || 134 || aacaitanya.m katha.m caanye kaivalya.m mok.samuucire | yoga.h saadaa"sivo deha.h, tallak.sa.na.m phala.m sarvaj~nataadiruupa.m mok.sa.m parityajya sa.msaarabhogaa.m"sca naanaavidhavi.sayasa.mvedana-phalaana.nimaadisaadhyaa.mstyaktvaa kaivalyalobhena prak.rtiviyogaadaatma-naa"sasama.m j~natvameva sve.saa.m mok.sa.m kalpitavanta.h | na ca tasmin apuru.saarthabhuute kasyacit prav.rttirupapadyate || 134 || tathaa hi – svacaitanyavinaa"saaya santa.h santa.h katha.m ca te || 135 || vivekadar"sanaabhyaasaprayaasa.m kurvate.anvaham | ke hi pa.n.ditaa.h svaatmano j~naananaa"saaya pratyaha.m j~naanayogaabhyaasaadiprayaasa.m kuryu.h || 135 || ki~nca – viveko naama vaidharmyaad gu.naanaa.m puru.sasya ca || 136 || tatra yaddar"sana.m tattu vicaare nopapadyate | na ca gu.napuru.savi.saya.m j~naana.m vicaare kriyamaa.ne saa.mkhyaanaamupapadyate || 136 || tathaahi gu.naa vaa puru.saviveka.m dar"sayanti svayameva vaa puru.sa.h pa"syati ? tatra – kart.rprasavasa.mkiir.nadharmakaa hi gu.naa vayam || 137 || tva.m neti puru.sasyaartha.m buddhisthaa dar"sayanti te | cicchaktirapari.naaminii apratisa.mkramaa dar"sitavi.sayaa "suddhaa caanantaa ceti buddhidar"sitavi.sayatvenaiva puru.sasyaabhyupagamaad buddhyupaaruu.dhaireva gu.nairvaya.m kart.rtvaadidharmayuktaa.h paraspara.m sa.mkiir.naa.h, tva.m tu neti tasya viveko dar"saniiya.h || 137 || kimata.h ? ata"sca – tathaa dar"sitadar"sitve mithyaadar"sii pumaan bhavet || 138 || mithyaadar"sanasaadhyatva.m mok.sasyeti sudurgha.tam | eva.m buddhyupaaruu.dhagu.nadar"sitve puru.sasya buddhe.h parimitatvenaaparimitagu.navi.sayatvaasa.mbhavaat | yaduktam – kapilabrahma.no.apyapratyak.saa gu.naa ityekade"sena tairbuddhaavupaaroha.niiyam | ekade"sena tattvapratipatiirapratipatti.h niilagiririti niilopaadhau himavati tatpratipattirmithyaiva | na ca mithyaaj~naanaanmok.sa.h, ayuktatvaat || 138 || kart.rtvaadi gu.naa hyete gu.naa naahamitiid.r"sii || 139 || dar"sane puru.sasye.s.te hataa dar"sitadar"sitaa | buddhipradar"sita evaartha.h puru.se.na d.r"syata it bhavadbhiryadukta.m tatsaak.saat svaatmaviviktagu.nadra.s.t.rtve puru.sasya kalpyamaane vyaahatam || 139 || athocyate – na saak.saatpuru.so gu.naan pa"syati, naapi te buddhyupaarohe.na tasya svaatmaana.m dar"sayanti, proktavirodhaat | api tu gu.napuru.sayoranyatvamaatra.m dar"sayanti | tadapi na, yata.h – anye gu.naa.h pumaananya iti no dar"sayanti te || 140 || gu.nebhyo na gu.naa yena bhinnaa.h santi dhiyaa.mnidhe.h | na caa.api vi.sayaste.saama.nurityudita.m puraa || 141 || yadi hi na svaatmaana.m dar"sayanti, tarhi gu.naantaraa.naamanyatva.m dar"sayantiiti praaptam | na ca dhiyaa.mnidherbuddhinidhaanaad gu.nalak.sa.naadanye gu.naa.h sa.mbhavanti | na caapyaatmaa te.saa.m vi.saya ityukta.m praak – pari.naamii pumaan bhogya.h praaptastadgocaro yadi ("slo0 105), iti kathamavi.saye tadanyatva.m dar"sayeyu.h || 140-141 || vivekavi.saya.m tasmaad dar"sana.m nopapadyate | ittha.m vivekadar"sanaanupapatte.h kuta.h kaivalyaavaaptirmok.sa iti sarvaj~nataadiruupastava mok.so.abhyupagantavya.h || "saaktaadid.r.s.tiinaa.m kaa vaartetyucyate – yathoktapa"supaa"se.su saadhyasaadhanavarjanaat || 142 || paa"saatmikaastato heyaa d.r.s.tayo vaadinaa.m budhai.h | yato yathokte pa"suvi.saye paa"savi.saye ca pramaa.nata.h siddhe yat saadhya.m muktistadvicchedadar"sana.m ca saadhanam, tanna saadhayantyavi.sayatvaat | ato.anyavaadid.r.s.tayo.a"sreya.hphalaa.h "sreyo.arthibhi.h parihaaryaa.h || 142 || ata eva ca – pa"supaa"saadivai"si.s.tyaprakaa"sakamabaadhitam || 143 || "saiva.m tadadhikaarthatvaad vidu.sa.h kasya na priyam | nahi dar"sanaantarai.h pa"supaa"saadyad.r.s.tameva, kintu yathaabhuuta.m tathaa vi"si.s.ta.m d.r.s.tamiti tadvai"si.s.tyaprakaa"sakam | ata evaag.rhiitagraahi proktavat pratyak.saanumaanaabhyaa.m susa.mvaada.m "saivaagamaakhya.m pramaa.na.m pratyak.saadivat kasya naabhimatam || 143 || naanvaagamaantaraa.naamapi pramaa.natvaat tadvirodhe.asya katha.m pramaa.nateti, atrocyate – paa"sad.r.s.tivirodhaaya prav.rttamapi maanataam || 144 | na jahaati yata"schedyaa.h paa"saastasyeha sarvata.h | naanena d.r.s.tyantaraa.nyapodyante, kintu d.r.s.tyaa naitadevamiti paa"saatmakatadarthabaadhakatvenaivaasyotpattestadvirodhaanneda.m rajata.m "suktikaiveyamiti j~naanasyeva na praamaa.nya.m vihantu.m k.samam, naapi d.r.s.tyantarai.h sahaasya virodha.h yata.h – na ca svagocare taasaa.m baadhate tatpramaa.nataam || 145 || na ca tacchaivaakhya.m pramaa.na.m d.r.s.tyantaraa.naamasatyaartha-tva.m pratipaadayati, yena tai.h sahaasya virodha.h syaat | api tu pratyak.saadiinaamivaalpaarthadar"sitve.api yathaasva.m praapyapraapakatvena praamaa.nyameveti | etaccoktamasmaabhi.h sarvaagamapraamaa.nye || 145 || api ca – taasu var.naa"sramaacaaraanabhyanuj~naatavacca tat | yadaahu.h – iti (puurvatanii 129 p.r.s.thasthaa t.rtiiyaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) var.naa"sramaacaaraanmanasaa.api na la"nghayet || yo yasminnaa"srame ti.s.than diik.sita.h "siva"saasane | sa tasminneva sa.mti.s.than "sivadharma.m ca paalayet || iti | ata eva yu.smadd.r.s.tyaa.apyasya na paa.sa.n.datvam, vedaavirodhaat | vedavitparigraha"sca "sruuyate yata.h | puraa.netihaasaadau "svetopamanyuprabh.rtiinaa.m mahar.sii.naamatraa-nu.s.thaanam, bhaarate ca naranaaraaya.nayora"scatthaamna"sca | aabhyaa.m li"nge.arcito devastvayaarcaayaa.m yuge yuge iti suvar.naak.se ca bhagavato parame"svaraaraadhanaat siddhi.h | api caanyat priyatamo loke k.r.s.na bhavi.syati | tvanmukhe ca jagatsarva.m bhavi.syati na sa.m"saya.h || iti raamaaya.ne | kaartavoryaade.h sm.rti.su ca prati.s.thaadipuurvo dharma.h – pakve.s.takaacita.m samyag ya.h karoti "sivaalayam iti | suutre – tatra mok.sa.m vinirdi"set iti | d.r"syante ca p.rthuke"svararaame"svaraadaya.h prati.s.thaa-pitaa.h | vede.api "svetaa"svataraadi"saakhaasvatharva"sira.hprabh.rti.su ca mantre.su "saivasa.mpratyaya.h | tato na vigaanam, naapi vicchinnamuulataa, na ca kai"scideva parigraha.h, yena yu.smadd.r.s.tyaa.apyapraamaa.nya.m syaat || ki~nca – na caanyena pramaa.nena sa.mruddhastasya gocara.h || 146 || "srotriyairapyato graahya.m tatphalaa.adhikasaadhanam | na ca pratyak.sena vaa.anumaanena vaa.asya baadha ityukta.m praag bhogaprakara.ne, yenaagninaa si~ncedityaaderivaapraamaa.nya.m syaaditi sarvamaviruddham | para"sreyoheturvedavidbhiranyai"sca pramaa.nametad graahyam || 146 || na ca d.r.s.tyantarairapyasya baadha.h, yata.h – na taabhirabhibhaa.syaabhi.h saamaanyaabhi"sca baadhyate || 147 || taabhyo vilak.sa.natvaattu tayaa caavi.sayatvata.h | vedaadiinaamapi racanaa kartaara.m na vyabhicarati | hira.nyagarbha-prabh.rtaya.h kartaaro.abhiyuktai.h smaryante | giitaasu ca – vedaantak.rd vedavideva caaham (15 | 15) iti | te.saa.m ca parasparaviruddhaartha"saastropa-de"saadasarvaj~natvam | yadaahu.h sugato (puurvatanii 135 p.r.s.thasthaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) yadi sarvaj~na.h kapilo neti kaa pramaa | athobhaavapi sarvaj~nau matibhedastayo.h katham || iti | asarvaj~nasaamaanyakart.rpra.niita- d.r.s.tayo.apyasarvavi.sayaa.h sarvaj~napra.niita"saastraabhibhaavyaastaa.h katha.m tadevaabhibhaavaka.m sarvaj~napra.niitatvaadvak.syamaa.navat-sarvaanyaagamaarthaparicchedakatvena taabhyo vilak.sa.na.m vi.sayiik.rta.m ca baadhyate | yathaa tena vi.sayiik.rtaastathaa na taabhistaditi || 147 || yathaa meyaphale taasaa.m tadanuudya prakaa"sate || 148 || svaprameyaphalaaruu.dha.m vai"si.s.tya.m na tathaa k.rtaa.h | tasya meyaphala.m coktvaa svaprameyaphalaa"sritam || 149 || vai"si.s.tyamavabhaasante tasmaat taasaa.m na gocara.h | yathaahi tacchaiva.m taasaa.m d.r.s.tiinaa.m meyaphalavi.saya.m vai"si.s.tya.m svaprameyaphalaaruu.dham – buddhitattve sthitaa bauddhaa gu.ne.su tvaarhataa.h sthitaa.h ityaadyanuudya sarvavi.sayatvena prakaa"sate, na tathaa tatphalavi.saya.m taabhi.h sarvaabhirgocariikartuma"sakyam | ata.h kathamavi.saye baadhakatva.m taasaa.m syaat || 149 || ata eva – abhyanuj~naa vi.sedho vaa tena taasu vini"scitam || 150 || tattulyajaatid.rg vyaapyo na "sivaj~naanagocara.h | yato.asarvaj~napra.niitatvena durbalatva.m taasaam, tata.h "saivaagamaa-virodhena svavi.sayaanu.s.thaane.abhyupagama eva, iti (puurvatanii 129 p.r.s.thasthaa t.rtiiyaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) var.naa"sramaacaaraan manasaa.api na la"nghayet iti tadvirodhe tu ni.sedha.h kuryaad braahmii.m na vaa kuryaacchaiviimeva niyogata.h iti || 150 || na tu taabhirasarvaj~napra.niitaabhistulyajanmaj~naana.m tena vyaapyo bhavati kadaacidapi "saivaj~naanagocaro.artha.h | na ca kaaryatvaadanityatvamasya | yata.h – anaadikaalasa.msiddha.m tadgu.natve.api "saa"nkare || 151 || tacca samyak paricchedi "saa"nkara.m j~naanamiiritam | "sabdaartharuupo hyaagama.h | tatra tantraruupasye"svarak.rtatve.api tadarthasya parame"svarasamavetasya samyag j~naanaadergu.nasya nityatvaannityatvam | ata eva tatpramaa.nam || 151 || ata eva – na caavihata"saktitvaat patyurbaadha.m tada"snute || 152 || na tulyaphalataa.apyasmaat kuto ni.sphalataa bhavet | na tanni.sphalam, naapi d.r.s.tyantarai.h samaanaphala.m baadhyamaana-phala.m vaa, kintuuktameva tatpramaa.nya.m bhagavato.apratihata"saktitvena sarvottamatvaat || 152 || astu vaa d.r.s.tyantarai.h saha samaanatvam, tathaapi na paak.sikamupaadaanam, yata.h – graahya.m tulyaphalatve.api vimuktirdiik.sayaiva tat || 153 || siddhida.m tu yata.h pu.msaa.m saadhanena laghiiyasaa | ko hyabhipretasaadhana.m laghutara.m parityajya kle"sahetaavati-vistiir.ne pravartate | taduktam – atraiva madhu vindeta kimartha.m parvata.m vrajet | i.s.tasyaarthasya sa.mpraaptau ko vidbaan yatnamaacaret | iti || 153 || ki~nca – siddhirvyaapaaranirmuktaa muktirapyati"saayinii || 154 || yatra tatko na g.rh.naati saadhana.m "srutibhuu.sa.nam | yasmin "saastre sarvotk.r.s.ta.m phala.m "sruuyate, tatraanyaparityaagena ko na pravartata iti d.r.s.tyantaraistulyaphalatve.api na vikalpitaa prav.rttiratreti || 154 || nanu parame"svarapra.niita.m taditi kutastaducyate – "sivaat paramparaayaatau bhogamok.sau sasaadhanau | aatreyaaya muniindre.na ruru.naa sa.mprakaa"sitau || 155 || mandabuddhiprabodhaaya karu.naavi.s.tadhii.h sphu.tam | sadyojyotistu sa.mk.sepaat taavetau paribaddhavaan || 156 || ya.m caanu"saasayaamaasa bhagavaanii"sasa.mmata.h | ugrajyotirguru.h "sriimaan sarvavidyaasaritpati.h || 157 || iti mok.sakaarikaa samaaptaa || gurvaamnaayato.avicchinnasmara.nasantatereva paarame"svaratvenaitat pratiiyate sarva"sreyoheturiti || 155 – 157 || iti mok.sakaarikaayaa.m naaraaya.naka.n.thasuununaa racitaa | sa.mk.sepaad v.rttiriya.m "si.syahitaa bha.t.taraamaka.n.thena || iti "sriinaaraaya.naka.n.thaatmajabha.t.taraamaka.n.thak.rta- mok.sakaarikaav.rtti.h samaaptaa ||