################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## mokSakArikA ## ## From the ASTaprakaraNam edited by kRSNa zAstrI ## ## First published in DevasAlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Harvard-Kyoto transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## mokSakArikA sadyojyotiHzivAcAryapraNItA bhaTTarAmakaNThakRtavyAkhyAsahitA yAbhyAM prakAzitaM vartma siddhAnte siddhabhAvataH | gurUNAmapi tau vandyau sadyojyotirbRhaspatI || bhogamokSapradaM natvA bhogamokSAya zaGkaram | bhogamokSeSu saMkSepAd vyAkhyAsye mokSakArikAm || iha hi – rurusiddhAntasaMsiddhau bhogamokSau sasAdhanau | vacmi (bho0 kA0 2) iti pratijJAyAM pUrvam– bhokturbhogazcitervyaktiH (bho0 kA0 73) ityAdinA bhogo bhoktArazca pazavo'svatantrAH, teSAM ca bhogasAdhanaM kAryakaraNAdirUpaM kSityAdikalAntaM vizvaM vizvopAdAnakAraNaM ca mAyArthaM pratipAditam, adhunA tu bhogasiddhaye bhoktRNAM kiM tatsvata eva pravartate, uta kartRpreritamityatra sAdhanAntaraM kartRlakSaNamucyate- ajAtamalasaMbandhaH sarvajJaH sarvakRd vibhuH | sakalo niSkalo'nantaH svecchAnantarakAryakRt || 1 || nirmuktAtizayaizvaryo mAyAM vikSobhya zaktibhiH | bhoginAM bhuktaye vizvaM vicitraM kurute zivaH || 2 || vizvaM mAyopAdAnatvena pUrvoktaM bhogasAdhanamadRSTa-kartRkam | tasmin viziSTakAryatvAd viziSTajJAnakriyAkartRtvaM kumbhakArAdijanyavannizcitamiti vizvasya sAvayavatvAnnAsiddhaH, nApyanaikAntikaH, sarvasyAdRSTakartRkasya vanakusumAderapi pakSIkRtatvAt | ata eva na viruddhaH, viparyayavyAptyabhAvAt | na ca trairUpyAddhetulakSaNaM saMbhavatItyuktamanyatra | nanvajJena kartrA saha dRSTAnte siddhavyAptikAdasmAddhetorajJa eva vizvakartA sambhavatIti iSTavyAghAtaH ? na, yenAsAvapyajAtamalasaMbandha eva | kumbhakArasyApi svakAryaniSpattau malenAjJAnenA- nutpannasambandhatvAt | yadi hi tatrAjJAnaM bhrAntirvA bhavennaivAsau kumbhaM kuryAt, api tviSTakAM ghaTAdikaM vikalAvayavaM kAryAnupayoginaM kumbhakAraH kuryAt | tadyathA sakalAvayavaM kumbhaM dRSTvA kumbhakAro buddhisauSThavayukto'numIyate, na tvajJo bhrAnto vA, tathaivezvaro'pi svakAryAd vizvalakSaNAdanumIyamAno'jAtamalasambandha evAnumIyata iti neSTavighAtaH kazcit | nanu kumbhakArasya svakAryAdanyatrAjJAnamastyeva | bhavatu, prakRte'sya kumbhaviSaye nAstItyatra dRSTAntatA | nanvevamIzvarasya svakAryAdanyatrAjJAnaprasaGgaH ? na, tatkAryabhogamokSasAdhana- vizvavyatirekeNAnyasyAbhAvAt | nanvanyannAstIti kutaH, astu tadbhogasAdhanaM cetkAryakaraNAdivat kAryameva | tadasAdhane tu tasmin niSprayojane tasyAjJAnaM zazaviSANAdAviva bhUSaNameva | tadAhuH- heyopAdeyatattvasya sAbhupeyasya vedakaH | yaH pramANamasAviSTaH na tu sarvasya vedakaH || iti | ata eva vizvavyatirekeNAnyasyAbhAvAt sarvajJaH sarvakartA ca vizvakRt | kumbhakArasyApi svakArye svarjJatAsarvakartRtAsiddheH | nahi tasya tatrAMzenApyajJatve zaktivaikalye vA kumbhastato bhavedityuktam | ata eva kumbhakAravat svakArya vyApakatvAd vibhuH kAryasya vibhutvAt | kumbhakArasyApi hi svakAryapRthubudhnodarabhogeSvavyApnuvatastatra parvatAdAviva kartRtvA'siddheH | nanu kAryasattAvaccharIramapi vizvakartuH prAptam ? na kumbhakArAdInAmapi svadehaspandAdikArya na zarIrAntarapUrvakaM dRSTaM yataH | nanu tadapIcchAjanyameva ? satyam | ata eva sarvaM kAryajAtaM tameva kAraNatvena na vyabhicaratIti vizvakartA'pIcchAnantarakAryakRdanumIyata ityadoSaH | nanvicchApi manovRttiH, kathaM vizvakartuH sA saMbhavati | icchA na manovRttirasmadAdInAmapi, kintu buddhyabhivyaGgyA jJAnazaktiriva manobhivyaGgyA kriyAzaktirevetyuktamasmAbhirmantravArttikaTI-kAyAm- zAktasya hi tanmanasastvicchA hyeSA kriyAzaktiH iti | ato bhagavatastvanAvRtazaktitvAnna vyaJjakopayogaH | nanvicchAyAH zarIrAntaranairapekSyeNa tadadhiSThitazarIraspandAdikartRtvaM dRSTam, na bAhye syAnmRdAdijanye ghaTAdau | satyam | ata eva sarvadA'dhiSTheyatvena vizvaM tasya zarIramivAnumIyata iti | ata eva ca kAryadarzanAjjJAnakriyecchAzaktisAkalyamevAnumIyate, na kalArAgavidyAdizarIrayogaH, vyabhicArAditi | sakalo niSkalazca vizvakartetyagre bhaviSyati | kiJci, ananto jJatvAdizaktiyogAd Atmavat | sAdhitaM cAtmanAmanantatvaM vibhutA ca bhogaprakaraNe, ityato'pi vibhuH | nanu ghaTapaTAdikAryabahutvaM kartRbahutvAvinAbhAvasiddhamityatrApi kSityAdijalAntAni vizvazabda-vAcyAni bahUni, kAryatvena hi bahavo vizvakartAro'numeyAH ? satyam | yadi hyeSAmekabhogaprayojanatA na syAt | pratipAditA ca kalodvalita-caitanyo vidyAdarzitagocaraH (svA0 32|10) ityAdau | yacca bhinnamapyeka-prayojanaM tadekabuddhimatkartRjanyaM prAsAdAdi nizcitamiti nirmuktAtizayaizvaryaH, tasyaiva samastavizvakaraNAt; sa ca zivaH paropakArAyaiva pravRtteH sarvatra taddharmayuktaH pramANasiddha iti || 1-2 || atra sAMkhyacchAyayA paraH- citrAt tantuguNAccitraH paTo dRSTo na zaGkarAt | yathA tadvajjagaccitraM citrAdbIjAnna zaGkarAt || 3 || na paTopakArakaM kuvindamapahnutyedaM yujyate vaktum, bhUyo virodhAt | kintu satyapi tasmin vizvakartrA zivenAsya hetordRSTAnte vyAptirasiddhetyanaikAntikatA | jagadvidhAturmAyAkhyasya gamakatvameva | na kAryamupAdAnakAraNaM vyabhicarati yataH || 3 || naiSa doSaH – kuvindabuddhikarmabhyAM na vinA paTakAraNam | dRSTaM tantusamAkhyAtamupAdAnamacetanam || 4 || yadvat tadvajjagadbIjamupAdAnamacetanam | jJAnakriye mahezasya parityajya na kAraNam || 5 || upAdAnakAraNamapi tantvAdikaM viziSTajJAnakriyAyuktapaTAdikartAraM vinA na svakAryaM kurvad dRSTamiti kAryamAtramupAdAnakAraNavat kartRmAtreNa vyAptaM siddhameveti vizvasyApyupAdAnakAraNavattvena pratyuta kAryapUrvatvavat kartA sAdhyata iti nAnaikAntikatA || 4 –5 || adhunA mImAMsakadRSTyA siddhasAdhanam – AhAparo jagaccitraM vaicitryAt karmaNo bhavet | phalaM ca karmataH puMsAM kimatrezvarakAritA || 6 || kAryatvAt tatra kartRmAtramanusandheyam | bhavadbhizca dharmAdharmAtmakaM karmaiva kRSyAdikarmavat kAryajanakamaGgIkRtamiti kimanyadanumIyate || 6 || satyametat tathApIdaM karmadRSTamacetanam | kRSyAdivat tu kartAraM prajJAvantamapekSate || 7 || dRSTamapi kRSyAdikaM karma na tu buddhimatkartrA vinA phalajanakaM puMbhyo bhogAnAhRtya dAtuM samarthaM dRSTamiti dharmAdharmAtmakamapi karmatvAt svaphaladAnAya jJAnAtizaya-yuktaM pratyuta tameva vizvakartAramasiddhaM sAdhayatIti na siddhasAdhyatA | tatra dRSTe sati nAdRSTakalpanA yukteti || 7 || apare bruvate kartR bahudhA cetanairyutam | pumbhireva bhaved bIjaM kiM hareNeti tannahi || 8 || kAyikavyApArAdau kRSyAdAviva bahudhA cetanairdRSTaireva puruSairyuktaM jagadbIjaM sarvaM kalAdikAryaM bahukartRtayA kariSyatIti dRSTahAnyadRSTaparikalpanAbhyAM na kartrantarasiddhiH | tannahIti tanna yuktamityarthaH || 8 || yasmAt tayoH prakRtipuruSayoH saMbandhamAtraM vA puMsAM kalAdikAryakaraNahetuH, viziSTo vA bhogyabhoktRlakSaNaH saMbandhaH ? tatra – sAmAnyo yadi saMbandha utpattau kAraNaM tayoH | tataH kalAdikAryasya nityotpAdaH prasajyate || 9 || vyApakatvAt prakRtipuruSayoH kaivalyAvasthAyAmapi saMyuktatayA saMbandhamAtrasya bhAvAt | kalAdikAryakaraNotpAde satyanirmokSaprasaGgaH || 9 || atha dvitIyaH pakSaH – viziSTazcet tayoryogo vaktavyaM tasya kAraNam | yena nAkasmikaM kAryaM dRSTaM kvacana kiJcana || 10 || prakRtirhi na prakRtisvarUpatayA bhogyA, nApi puruSaH svarUpeNa bhoktA, mokSAbhAvaprasaGgAt | api tu kalAdikAryadvAreNa, tatsaMbandhasya hi kalAdijananAt | janyasya saMyogAtmakasya tayorbhogyabhoktRrUpasya saMbandhavizeSasya kartA vAcyaH | yena nAkartRkaM kAryaM saMbhavatItyuktam || 10 || nanu tayorevAtra kartRtvam, kimanyena? tanna, yataH – puruSo na svatastAvad bIjaM no yAti taM prati | puruSasyAzaktatayA prakRteH svataH kAryakaraNakalAdinirmANe sAmarthyAdRSTeH, prakRtezcAdRSTatayA viziSTamevaMvidhaM karmanimittaM puruSAya kAryakaraNaM syAditi jJAnAbhAvAd bhohyabhoktRsaMbandhe na kartRkatA, kintu saMbandhamAtra iti || tasmAd yoge viyoge vA mahezaH kAraNaM tayoH || 11 || tasmAd bhogamokSasAdhanadarzanAnyathAnupapattyA sarvajJaH sarvakartA paramezvara eva, nAnyaH || 11 || tatra lokAyatabhUmikayA paraH – svabhAvato jagadbIjaM jagatkartR hareNa kim | svabhAva eva vaktavyo gatvA dUramapi tvayA || 12 || paramezvaramapi kalpayitvA tasya jagatkartRtvasvabhAvo bhavadbhiH kalpanIyaH | tadvaraM prakRterevobhayavAdisiddhAyA tajatkartRtvasvabhAvaH kalpyatAm | evaM ca na bahvadRSTaM kalpitaM bhaviSyatIti || 12 || tadayuktataram, tayastasya prakRtilakSaNasya jagatkartuH- svabhAvaH pratipattavyaH kiMviziSTo jagatkRtaH | nanu ko'yaM prazno jagatkartRlakSaNa eva svabhAvastasya? satyam, kintu- vyApAraH paranunnasya svatantrasyAthavA budhAH || 13 || jagatkAraNAtmA tasya svabhAvaH kiM buddhimatkartRpreritasya kevalasya vA ? tatra – svatantrasyeti pakSe'smin na mAnamiti sAdhitam | acetanasya kartRtvapakSe na pramANamastIti sAdhitaM pUrvameva || kathaM sAdhitam – svatantraM kAryakRd yasmAnnopAdAnamacit kvacit || 14 || atha dvitIyaH, sa ca yukta eva- prajJAvacchaktinunnasya vyApAro mAnasAdhitaH | prajJAvataH kriyAzaktyA preritasya jagatkaraNe vyApAraH, tasya pramANasiddhatvAdiSyata eva || tatazca – prajJAvAn prerakastasya yaH sa vijJeya IzvaraH || 15 || yazcetanaH svazaktyA tat prerayati sa eva IzvaraH siddha iti na svabhAvavAdaH | yadyevaM kriyAzaktimAtramevAtra tatprerakamastu, kimIzvareNa? tasyApi tayA vinA kartRtvAsiddheH | yadAhuH- yA tvaM kartuH kriyAzaktirIzvarasya yayA vinA | tasyApi kartRtA naiva caNDi tasyai namo'stu te || 15 || iti | icchAzaktiH parAzaktiH praklRptA nAnya IzvaraH | pravartate yadudrekAd divAkAle nizAnvite || 16 || suptA kAla ihAnte sA nirvyApArAjjagannidhau | yadyasmAt saiva zaktiH prakRtyadhikaraNA preraNottaraM sodrekAt sAmarthyalakSaNAnmAyAto jagatkaraNAya pravartate, iti nezvaro'nyaH || 16 || tadayuktam – udreke kAraNaM tasya nAnyadasti mahezvarAt || 17 || jaDasya svayaM pravRttAvapravRttau vA sAmarthyaM nAstItyuktam, ato'nyathAnupapattyA jJAnAtizayayuktaH paramezvara evodrede tasyAH kAraNam || 17 || nanu saiva sarvajJA bhaviSyati – sarvajJA saiva cennAmni vivAdo na ca vastuni | yadyevaM nAmni vivAdaH, na ca nAmabhedAd vastubheda iti tato vyatirekastasyAH prakalpita evAstu | tarhi sarvajJatvAdidharmikA prakRtirevezvara iti vedAntavidaH || parAtmano mahezAttu dRkkriyAzaktizAlinaH || 18 || cetanAcetanaM vizvaM bhoktRbhogyavibhAgataH | utpatsyate tato'nyena jagadIzena kiM phalam || 19 || bhoktA cApi sa evaiko varamaGgIkRto vibhuH | bhoktRbhogyAdibhedabhinnAccetanAcetanAd vizvalakSaNAt kAryAdanumIyamAnaM sarvajJAnakriyAyuktaM kAryadvAreNa bhoktRbhogyAdisvabhAvamekamevAdvitIyaM paramAtmasaMjJamI-zvaralakSaNamupAdAnamanumeyamityadvaitasiddherna bhinnezvarakalpanA yukteti || 18-19 || nanu cetanAnAM nityatvena prAg bhogaprakaraNe pratipAditatvAt kAryatvamasiddham ? na, anekAnvitatvena kAryatvasaMbhavAt | acetanAnAmiva cetanAnAmapi cidanvayAdupAdAnakAraNaM cetanaM siddhyatyeva | tadapyanupapannam, yataH – cidacidvizvasaMbhUtirAtmano yadi so'pi hi || 20 || cidacijjAyate yasmAt kAryaM kAraNadharmagam | paramAtmanaH sakAzAd yadi cetanAcetanaM vizvamutpadyate, tataH so'pi paramAtmA cetanAcetanasvabhAvo bhavet | upAdAnakAraNasvarUpAnugatA eva kAryANAM mUrtivizeSA hemamRdAdijanyaghaTAdInAM siddhA yataH || 20 || tatazca – viruddhAvekakAlasthau dharmAvekAzrayaM gatau || 21 || itaretaranAzAt tau kuruto lopamAtmanaH | viruddhayoH parasparopamardenaivAtmalAbhAd ghaTatadabhAvayo-riva cetanAcetanayorekatraikasmin kAle na saMbhavaH | atha kenacid bhAgena cetano'sau kenacinnetyucyate, yadyevaM sabhAgatve sati ghaTAdivat kAryatvAt paramakAraNatvAyogaH || 21 || api ca – upAdAnatvato mRdvat paramAtmA na cetanaH || 22 || upAdAnakAraNamacetanaM mRdAdi nizcitamiti paramAtmano'pyacetanatvam, upAdAna kAraNatvAt | cetanatve vA nopAdAnakAraNatvamiti || 22 || kiJca – tadutthAzcApi bhoktAra utpAdyatvAd ghaTAdivat | upAdAnakAraNAdutpadyamAnaM ghaTAdyacetanameva siddhamiti paramAtmalakSaNAdupAdAnakAraNAdutpadyamAnA bhoktAra AtmAno'pyacetanAH prasajyante bhavatAm | cetanAzcaite yathA svaparagrAhakatvena svasaMvedanasiddhA iti na tatrotpannAH, tat paramAtmavannityA iti | nanvanvayAdeSAmacetanAnAmiva kAryatvamuktam, tanna yuktam, ananvayAditi | na cAtmana evAtmA grAhyo bhavati, tatra tasya vyApAravirodhAt | api tu grAhakatvenaiva pratyagrUpatayA sarvadA bhAsata ityuktamasmAbhiH paramokSanirAsakArikAvRttau vistareNa | tatraivAvadhAryam || tatazca – acitprasavadharmI yat paramAtmA mRdAdivat || 23 || prajJAvat kSobhakApekSaH svajanyajananAya tat | yadyasmAt paramAtmana upAdAnakAraNatvenAcetanatvamuktam, tattasmAdeva svakAryaniSpattaye mRdAdivad buddhimatkartRpreritatvamasyAbhyupagantavyam || 23 || evamadvaitAnupapattiH – tasmAd bhoktA jagadbIjaM mahezazcApi zaktimAn || 24 || pRthak pRthag vinizceyAH proktadoSopazAntaye | tasmAdbhoktAro'nutpannA eva, jagannidhizca jaDaH, jagatkartA sarvajJatvAdidharmayukto mahezvarazca parasparaM bhinnA eva nityA abhyupagantavyAH | taduktaM tattvatrayanirNaye – zambhuH puruSo mAyA nityaM vibhu kartRzaktiyuktaM ca | supte'pi vikRtijAte tritayaM jAgarti tattvAnAm || (zlo0 3) ityupAdAnakAraNAdanyaH paramezvaraH siddha iti na doSaH kazcit | nanvapariNAminI zaktiH, tatkathaM zivazakterjJAnakriyAbheda upapadyate? so'pi na vAstava eva | tathA hi – sarvajJAnakriyArUpA zaktirekaiva zUlinaH || 25 || yadi tu jJAnazakteranyA kriyAzaktiH syAt, jaDatvAdvAmAdi- bhedapariNAmatazcAsyA mAyAyA ivezvarasamavAyo na bhavet, apariNAmitvAt tasyAH, ityakartA kriyAzaktivikalatvAdIzvaraH prasajyate | na ca kartrA binA vizvakaraNamupapadyata ityavazyaM sarvajJAnakriyAzaktyoraikyamabhypagantavyam | nanu jJeyakAryayor-bhedAt kathaM na zaktibhedaH ? na, tayorapyabhedAt | nahi jJeyatvaM kAryatAmativartate, vastusvabhAvatve hi tasya sarveSAM sarvajJatAprasaGgaH | na ca kAryatvaM jJeyatAmiti na vAstavo jJAnakriyAzaktyorbhedaH, api tu kalpita eva || 25 || tathaiva ca kriyA – tridhaiva zaktirvAmAdyA gItA vyApArabhedataH | vAmAdyApi kriyAzaktirvyApArabhedenaiva tridhA bhinnA gItA na vastutaH – vAmA jyeSThA ca raudrI ca zaktitrayamataH param iti | anyathA hi jJeyabhedena bhedAt pratyarthaM pratyAyakabhedakalpanayA pratiparamANu jJAnabhedaprasaGgena tAsAM nairAtmyaprasaGgaH | tadyathaivAnekapadArthAvalokanamekayaiva jJAnazaktyA'nubhavasiddhaM prakAzayituM zakyam, evamudyuktarUpAyAH kriyAzakteranekakAryakaraNaM siddhamabAdhitamiti tadbhedo'pi vyApArabhedAt kalpitaH || vyApArANAM tarhi kathaM bhedaH ? ityucyate – kriyayA malinAn puMso niruNaddhi mahezvaraH || 26 || anAdimalaruddhAMstAn karmayuktAn nudatyataH | kriyAzaktyA tAvat pUrvamevezvaro'nAdimalayuktAn pazUn niruNaddhi niyamayati, ato niyamitAMzca karmavipAkAnusAreNa prerayati || 26 || nanu vyApakatvAt teSAM kutaH preraNA ? satyam, kintu – tatasteSAM ca nunnAnAM patyA saMjAyate bhRzam || 27 || bhogasAdhanasambandhayogyatA bhogalolikA | vijJAnakevalivailakSaNyena teSAM karmAnusAreNa teSAM kAryakAraNasaMbandhayogyatotpAdanamevezvarapreraNamucyate || 27 || tatastu – zuddhAzuddhAdhikArasthe vidyeze'nanta Atmani || 28 || abhivyakto jagadbIjaM vikSobhya krurute jagat | zuddhAzuddhAdhikAriNaM mantrezanAyakamanantaM preryaM kRtvA mAyAto jagatkaroti patiH | yacchUyate – vidyArAjAdhirAjezo jagad bhrAmayatIcchayA iti || 28 || tadanu ca – jagatAnena saMyojya tAn puMso lolikAvataH || 29 || bhogArthaM sAdhanAkArAM karoti sthitimIzvaraH | karmAnurUpaM kAryakaraNaistAn pazUn saMyojya teSAM bhogArthaM sAdhanAkArAM sthitiM karotIzvaraH || 29 || tatazca – sthityante so'pi saMsAre vizramArthaM pradhAvatAm || 30 || pazUnAM prakRtInAM ca kSamatvotpAdanAya ca | tataH sarvopasaMhAraM vidhatte bhagavAniti || 31 || sthitisaMrakSaNAdAnabhAvalakSaNA vyApArA bhinnAH kathitAH || 30-31 || anugrahamapi vidhatte – malasvazaktirodhAnte dIkSAzaktyaiva muJcati | vakSyamANavad yadaiva malasyezvarazaktezca rodhAdhikAro nivartate, tadA dIkSayaiva pazUn mocayati || vAmA jyeSThA ca raudrI ca svato'bhinnApi sA tridhA || 32 || rodhavizleSaharaNairvibhinnA karmabhiH kriyA | atha sthitisaMrakSaNabhAvalakSaNAnAM vyApArANAM saMsArarodhaphalatvAd rodho vAmAvyApAraH, AdAnarUpaH saMhAro jyeSThAyA, pAzaharaNAtmako'nugraho raudryAH – ityetaiH karmabhirabhinnApi svataH kriyAzaktirvibhinnA kathyate, na paramArthata iti sarvajJAnakriyArUpA zaktirekaiva zUlinaH (mo0 25 ) iti na doSaH kazcit || 32 || ityevaM devadevasya sarvakartRtvamIritam || 33 || etena sarvakRttvena sarvajJo'vApyate patiH | jJAnaM vinA kuvindAdInAM kartRtvAdRSTerbhagavataH sarvakRttvataH sarvajJatvasiddhirityuktaM prAk || 33 || tathA hi – upAdAnanimittaistu phalena ca samanvitam || 34 || yathA paTaM vijAnAti paTakArastathA bhavaH | upAdAnanimittaistu phalena ca samanvitaH || 35 || sarvakartA'pi tatsarvaM vijAnAti yathA sthitam | yathaiva paTakArastantubhyo devadattAya mUlyasaMsiddhaye turIvemAdibhiH paTaM kurvANastrikAlAmalajJAnayuktaH svakArye siddhaH, tathaiva vizvakartA mAyAto vicitrakarmanimittaM pazUnAM bhogamokSArthaM vizvamutpAdayan svakArye trikAlAmalajJAnayukta evA'numIyata iti sarvajJatvasiddhaH || 34 –35 || itthaM sarvArthakAritvAd dvirUpA zaktirAtmani || 36 || kalApiNDa ivAbhAti zaktiH sA nityasaMsthitA | yayA yukto mahezAnaH sarvaM vetti karoti ca || 37 || kalAvAniti tattvajJaiH sakalastena gIyate | uktavat sarvajJAnakriyArUpA saiva zaktirnityA'nekarUpeva lakSyamANA bhagavataH zarIramupacaryata iti sakalaH kathyate zivaH || 36 –37 || sa eva tu – na kalApiNDasaMbaddhaH saMbaddho'sau yathA pazuH || 38 || kadAcidapi devezastasmAd gItastu niSkalaH | pazuvat kalAdyAtmakazarIrAbhAvAnniSkalo bhagavAnityuktaM prAk || 38 || atra paraH – nanvasya niSkalatve tu na jJAnaM nApi kartRtA || 39 || kalAkalApayuktAnAM dRzyate cidvatAM yataH | kalAdiyoga eva pazUnAM jJAnAdikaM dRSTamiti kalAdyabhAvAdIzvarasya jJAnAdyabhAvaH || 39 || naiSa doSaH – cidvyaktyarthaM kalAyogamapekSete susaMsthite || 40 || dRkkriye malasaMruddhe nezvare rodhavarjanAt | uktaM hi bhogaprakaraNe – pazUnAM jJAnakriye malaruddhatvAt kalAdivyaJjakApekSe viSayeSu pravartete iti | paramezvarasya tvanAdyanAvRtatvAnna te vyaJjakApekSe iti sarvadA sarvArthe || 40 || athezasyApi sApekSe athAjJatvAt pazuvadIzvarasyApi dRkkriye kalAdivyaJjakApekSe || yadyevam – tadA'sau jAyate pazuH || 41 || kalAdiyogAd devadattAdivadIzvaraH pazuH prasajyate || 41 || bhavatu vA ? kA naH kSatiH – na cezvaraM vinA kAryamato'nyo vAcya IzvaraH | IzvaraM vinA na vizvalakSaNaM kAryamutpadyata iti tato'nya Izvaro vAcya ityanavasthA || kalAH sRSTvApi tadyuktaH kAryakRd yadyasau tataH || 42 || ata eva kalAdisvakAryakaraNAni sRSTvA tatastairyukto bhagavAn sarvaM kArya karotItyucyate || 42 || yadyevam – dRkkriye niSkalasyeSTe kalAbhiH kiM prayojanam | yathaiva kalAdibhiranapekSo niSkala eva svAtmanaH kAryakaraNAni, tathaiva vizvamapi karotIti kiM tasya kalAdizarIra-kalpanayetyevamAdivistareNa narezvaraparIkSAyAM varNitamiti || tasmAdalaM prasaGgena bhogamokSaprasAdhakaH || 43 || uktalakSmA mahezAna upAsyo'yaM mumukSubhiH | tatsarvajJatvAdilakSaNaH paramezvara eva pazubhyo mokSaprada iti zreyo'rthibhiH sadaivArAdhyo nAnyaH, ityuktaH sasAdhano bhogaH || 43 || atha mokSaH sasAdhana ucyate- malAdipAzavicchittiH sarvajJAnakriyodbhavaH || 44 || mokSastatkAraNaM zambhuH svazaktiH karaNaM prabhoH | pazcAtmA mocyamAnatvAt karmakArakamiSyate || 45 || nityamuktatayA kartuM mokSAkhyA karmagAkRtiH | prAg bhogaprakaraNe vijJAnakevalinAM mala eva, pralayakevali-nAM malakarmaNI, sakalAnAM tu malakarmamAyAlakSaNAH pazUnAM pAzAH pratipAditAH | teSu pAzAnAM yathA saMbhavaM sarveSaM vicchittiH sarvajJatvasarvakartRtvAbhivyaktizcAtmanAM mokSo nA'nyeSAmivAnyatamapAzavicchittiH, ajJatvam, akRtRtvam, saMkrAntirveti vakSyAmaH | na ca tasya mokSasya AtmA jJAtavyaH ityAdAvivAyaM pazuH kartA, pazorIzvarasaMskAryatvena sarvadA karmatvAt | nApiprakRtyAdikaH pAzaH, kintu Izvara eva | tasya ca karaNaM svazaktirdIkSAkhyaiva | muktistAvatpAzavicchittiH sarvajJatvAdyabhivyaktizceti mocyagata eva vizeSo mokSaH, na sAMkhyAnAmiva mocakagataH, tasya nityamuktatayA muktyamuktyora-vizeSaprasaGgAt | yadAguH – saMsarati bhogyabhAvAt tadvinivRttyA tu mokSadA prakRtiH | svAtmana eva na puMso lopo'sau na svayaM veda || yata ityevaM viziSTo'viziSTo vA sarvazcAtra mokSaH pratijJAtaH, tasya sAdhanamuttaraM prakaraNam || 44 – 45 || tatra tAvat puruSakartRka eva mokSa iti jJAnamokSavAdinaH svayUthyAH – astvAtmanIno mokSo hi bhogavat pudgalastataH || 46 || mokSakartA vivekAdiH sAdhanaH sa prasiddhyati | astvIzo vizvakartA, puruSAstu svakRtairdharmAdharmaiH zubhA-zubhaM bhogaM bhuJjate nezvarakRtaiH | nanu tatrApi paramezvarasyA-dhiSThAtRtvamastyeva | bhavatu, na punaH kartRtetyevaM ta evAjJAna-malasaMbaddhA bhrAntitaH saMsArabhAjaH santastatpratipakSAbhyAsa-viviktajJAnodayAdajJAnanivRttau teSAM sarvajJatAdirUpAvAptitaH svAtmakartRka eva mokSo nezvarakartRkaH || 46 || tadayuktam – avive(ko? kA)'vasAyotthamajJAnaM vinivartate || 47 || vivekajJAnato nAnyat kAcAdidravyahetukam | svakAraNanivRttyaiva tannivarteta nAnyathA || 48 || malazcAjJAnahetuH syAdajJAnatve'sya tucchatA | athAtmadharmo bhAvaH syAt tucchatve tannivartate || 49 || jJAnAdiraphalaH puMso dharmatvena nivartyate | nivartyatve nAtmadharmaH(syAt?) tadanAdinirodhakam || 50 || caitanyasyAtmanastena nivRttirdIkSayA tataH | mahezamalamAyAdivazago'NuH sa cAtmanA || 50 || kathaM tebhyastadAyattamAtmAnaM mocayiSyati | asyAtmamocane zaktirvidyate na yataH svayam || 52 || pAzAnAM vazyatAmeti tenezo mokSakRd vazI | yuktaM dharmAdharmakartRtvaM puMsAm, kalAdibhirISanmala-vyudAsena tatsaMbandhAd uttejitadRkkriyatvAt | malAdinivRttau tu satyAM tAvad jJatvamapi tadA yeSAM na samarthaM dRSTam, IzvaratvaM teSAM muktau bhaviSyatItyucyamAnamatisAhasam | nanu pramANasiddhaiva zuktikArajatAdibhrameSu jJAnAdajJAnanivRttiH | malaM cAjJAnamicchanti cAtmanAmanAdibhavam, tadayuktam, ajJAnatvAyogAt tasya | na hyajJAnaM malaH, api tvajJAnahetuH | ajJAnatve tu tasya AtmadharmatvaM tucchatA vA syAt, tucchatve tu tasyA'kiJcitkaratvAt tannivartako jJAnAdiraphalaH, Atmadharmatve tu tasya nityatvavyApakatvAderiva nivartayitumazakyatvenAnirmokSaH | nivartyatve nAtmadharmateti vastvantarameva | Atmano'nAdyuparodha-hetutvAdajJAnahetuzcakSuSa iva paTalAdirmalo vAcyaH | na ca dravyasyAjJAnahetoH paTalAderanyasya vA jJAnAnnivRttirdRSTA, pratipakSatvAbhAvAt | kathaM tarhi zuktikArajatAdau jJAnAnnivRttiH ? ucyate | dvividhaM hyajJAnam– prAganubhUtasAdRzyasya buddhyavivekAdhyavasAyAtmakaM zuktikAdau rajatAdijJAnam, kAcakAmalAdidravyajanyadvicandrAdiviSayaM vikalpajJAnaM ca | tatra pUrvaM nedaM rajatamiti vivekAdhyavasAyajJAnAnnivartate | yatpunardravyajanyam, tasya svakAraNadravyanivRttyaiva nivRttiH, na jJAnAt | pratipAditaM tu dravyahetukamevA'jJAnamAtmanAm, netarat, abauddhatvAt tasyeti na jJAnAt tannivRttisaMbhavaH | paTalAdezcakSurvaidyAdivadIzvarAdeva tannivRttiritIzvarakartRka eva mokSo nAtmakartRkaH | tathA coktaM zAkhAntare– zivAdevAtmanAM mokSaH iti | zrutirapi – yamevaiSa vRNute tena labhyaH (kaNTho0 2 | 23; muNDako 0 3 | 2 | 3) iti | ata eva kriyAnivartyatvAd dravyasyezvarakriyayaiva mokSa ityuktam – dIkSaiva mocayatyUrdhvaM zaivaM dhAma nayatyapi iti, vakSyAmazca || 47 – 52 || nanvIzvarasya mokSakartRtvamapi kalpayitvA pAzAnAM nivartanasvabhAvastadA kalpanIyaH, tena vinA tasyApyasiddheH | tatasta eva tatsvabhAvAnnivartamAnAH puMso mokSahetavo bhaviSyanti, kimIzvarasya kartRtvakalpanayA ? tadayuktam, yataH – na puMsAM mocane zaktiH pAzAnAmapi vidyate || 53 || rajjvAdinA svayaM baddhvA vimuJcad dRzyate yataH | jIvasya svataH pravRttau nivRttau vA sAmarthyaM nAstItyuktam | ataH pAzAnAmapi ziva eva tadA'pi nivartakatvAt puMbhyo mokSada iti dRSTe sati nAdRSTakalpaneti || 53 || atra paraH – jJatvakartRtvayorvyaktiM pAzAH kurvantyanekadhA || 54 || mokSo vyaktistayoreva mokSo'taH pAzakAritaH | dRSTA hi pAzAH kAryakaraNalakSaNA eva bhavAvasthAyAmAt-- manAmanekaprakArAM jJatvakarTRtvayorvyaktiM kurvanti | mokSazca jJAnakriyayorvyaktiH tatastAmapi ta eva dRSTasAmarthyAH kariSyantIti kiM tatrezvarasyAdRSTasya kalpanayA || 54 || tadayuktam – svAkAraraJjitAM pAzAH pAzavRttyanurAgiNIm || 55 || kramAnvitAM vinAzArthAM vyAhatAamalpagocarAm | tayorvyaktiM prakurvanti niHsaMjJatvAd bhaveritAH || 56 || zaknuvanti na mokSAkhyAM yenAsyAH sA vilakSaNA | yo hi yathAbhUtavyaJjakazaktiyuktaH pradIpAdirvyaJjakaH siddhaH so'pyanyatrApyadRSTe viSaye tathAbhUtazaktireva pratIyate | kAryakaraNAdilakSaNazca vyaJjakaH proktavadIzvaraprerito'pi zarIrAdAvAtmagrahahetutvAt svAkAreNAnuraJjitAM stryAdiviSayAnurAgiNIM kvacit kadAcit kiJcidviSayAM rAgadveSAdibhiJca vyAhatAM kAryatvAccharIrAdInAM nAze sati vinazvarIM bhavinAM jJAnakriyayorvyaktiM kurvan dRSTa iti tathAbhUta eva viSaye tasya vyaJjakatvaM siddhyati | na tato'tyantavilakSaNatvAd jJAnakriyayormuktAvapi dIpasyeva brahmANDa iti na pAzavyaGgyo mokSa iti tadvaiziSTyaM mokSe jJAnakriyayorityucyate || 55 –56 || pAzAbhibhAvikA zaktiH siddhAnAM dRkkriyAbhidhA || 57 || tasmAnna pAzajAlotthaM jAyArAgaM bhajatyasau | sarvapAzanivRttyA siddhasyezvaravad jJAnakriyAtmikA zaktiH pAzavidhvaMsiketi na pazoriva pAzavyaGgyA zarIrAdAvAtmagrahAnurAgaM bhajate || 57 || kiJci – na cotpannairvinaSTairvA pAzaiH sA bhidyate yataH || 58 || tatastu pAzaceSTAbhiH zaktirnaivA'nuruddhyate | nApi pazoriva rAgAdipAzaceSTAbhiranurudhyamAnA stryAdiviSayAnurAgiNI sA siddhazaktiH, pAzapralaye'pyavikRtenaiva svarUpeNezvarazaktivadavasthAnAt || 58 || api ca – zaktiH sA sarvaviSayA na tenaivA'lpagocarA || 59 || jJeyakRtyeSu yugapad bhAvitvAanna kramAnvitA | AvaraNAbhAvAcca sA sarvadA sarvatra sarvajJeyajJaptikarI sarvakAryakarI ca, na pazuzaktivat kadAcit kvacit kiJcidviSayA || 59 || sA ca vyaktyantarAbhAnna vyaktyantarabAdhitA || 60 || nA'pi vidyezvarANAM zaktivyaktiriva paramuktilakSaNena vyaktyantareNa sA siddhazaktirbAdhyate, zivasamatvena tasyAH prakarSAntarAbhAvAt || 60 || kiJca– pravRttA sA na sAmyena jJeye kRtye ca bAdhate | na cApIzvarecchayA vidyezvarazaktivat kArye pravartate nivartate vA, zivasamatvAt siddhazakterIzvarapreryatvasya sarvathA nivRtteH svataH zaktatvAt || vyaJjayanti na tAM pAzAH na ca bhUyo'bhibhUyate || 61 || zivecchApluSTabIjaistaiH zaktistenAvinazvarI | yena na vakSyamANavat pAzaiH kAryakaraNaiH pazuzaktivad vyajyate, zivazaktyAbhivyaktAM tAM prati dagdhabIjaizca pAzairna punarabhibhUyate, siddhazaktyabhivyaktistato na vinazvarI pazuzaktivyaktiriveti prakArAntareNa nazvaratAparihAraH || 61 || vyaGgyavyaktirbhavet tAvad yAvad vyaJjakasaMnidhiH || 62 || siddhazaktAvayaM nyAyo vidyate neti cocyate | abhivyaktikarI zaivI zaktistatsannidhAnatAm || 63 || dhAtA satatamityasmAdapi saiddhI na pazyati | yaduktaM prAk siddhAnAM sarvathA IzvarAdhiSThAnaM nivartata iti tato vyaJjakenAnadhiSThitatvAd dIpenAnadhiSThAnAd ghaTAderivAbhivyaktirnivartamAnA vinAzinyeva | nA'yaM doSaH | yato na dIpavad vyaGgyasyA''varaNanivRttimanAtyantikIM kurvan paramezvaraH zaktivyaJjaka iSTaH, yenaiSa doSaH syAt | sa tvAtyantikImAvaraNanivRttiM paTalAnAmiva cakSurvaidyaH kurvan siddhAnAmAtmasadRzIM siddhAntazaktivyaktikarIM siddhazivasamavAyAcchaivIM dRkkriyAzaktimabhivyaktitaH sannidhApayatIti kutaH parastasyA vyaJjakApekSA, zivazakteriva svataH sarvajJasvarUpatvAditi | na kevalaM pAzairavyaGgyatvAt, asmAdapi kAraNAnna vinazvarIti | ata eva na kAryatvenAnityatvam, muktervyaGgyatvAt | pUrvavyavasthitAyA eva jJAnAdizakterAvaraNavyudAsenAbhivyaktitaH sarvaviSayatA na svarUpapratiSThitirevetyuktaH sarvavilakSaNo mokSaH || 62 – 63 || itthaM vilakSaNAyAste siddhazakterna pAzakAH || 64 || vyaktiM kartuM samarthAstu nivRttaistairyato bhavet | uktaM tAvat pAzavyaGgyAyAH pazuzaktito'tyantavilakSaNatvAt pAzAbhAve'pi bhAvAcca muktau siddhazivazakterna pAzavyaGgya-tvaM siddhyatIti Izvara eva tadvyaJjako mokSahetuH || 64 || nanu yogazcittavRttinirodhaH (yo0 sU0 1|2) iti yogAdisaMskRta-mantaHkaraNameva mokSaheturAtmanAm, nezvara iti sAMkhyaH, tadayuktam – yogo jJAnaM tapaHpUrvaM bhogasAdhanaceSTitam || 65 || proktanyAyena pAzatvAnna tanmokSasya sAdhanam | cittasyoktavajjaDatvAdvAyoriva yogAdisaMskRtenaiva svapravRttirUpatayA Atmano mAyA vivartayitavyA, nAnyatheti | vivekAbhAvAnnivRttau sarvadaiva nivarteta, na vA kadAcidityanirmokSaH sarvadA vA mokSa evAtmano bhavet | kazcAtra yogAderanuSThAtA yasya zAstropadezaH | na tAvadAtmA, niSkriyo bhavadbhirasAvabhyupagato yataH | nApi cittam, jaDatvAt || 65 || api ca – sutIvrA api nopAyAH svAtmavicchedakArakAH || 66 || asidhArA sutIkSNApi na svAtmacchedikA yataH | na ca cittasya svavRttinirodhArthaM yogAdyanuSThAnaM svata evopapadyate, svAtmani kriyAvirodhAditi | tasmAdapi pravRttinivRttihetu-rIzvara eva sarvatra mokSakAraNamiti | nanvIzvaro'pi kathaM na sarveSAM yugapanmokSahetuH ? apekSyAbhAvAt | na malaparipAkA-pekSyatvAt, anyathA yathAdRSTaniyamAnupapatteH | taduktam – kSINe tasmin yiyAsA syAt paraM niHzreyasaM prati (svA0 32 | 17 ) iti | malastu tathAsvabhAvaH kalpyamAno jaDatvAt kasyacit kadAcicca tathA pariNaman nopAlambhamarhati | yaduktaM tattvatrayanirNaye – vinivartate nirodhAt puMbalataH pariNaman malaH kAlAt | pariNativizeSayogAt sa kadAcit kasyacit kathaJcicca || (zlo0 12 ) iti || 66 || yadyevam – rodhazaktyadhikArasya kAle yAte svayaM tvaNoH || 67 || nivRtte tu male zeSaH pAzavrAto nivartate | tannivRttau svayaM zuddhA dRkkriyAzaktirAtmani || 68 || vyajyate sarvaviSayA naivA'to mokSakRd bhavaH | puMsAM jJAnAdibalAd rodhazaktermalasya paripAkAt tadrodhAdhikArakAlopakSayataH svayameva nivRtte tasminnimitte'nya-pAzanivRttau jJAnakriyAzaktisteSAM zuddhatvAt svayameva muktau vyaktimeSyatIti kimIzvarasya kartRtvena | astu tarhi svatantra eva paramezvaro mokSahetuH | tato naiSa doSaH, nApyatiprasaGgaH, svecchayA niyamitatvAt | yadAha vidyAdhipatiH – svatantraH zaktipAto'sau zaivaH pazuvimokSakRt | sApekSatve hi tasya syAdazaktaH paramezvaraH | iti | na, tasyAsaMbhavAt || 67 – 68 || satyAM sthitau na saMhAraM saMhAre vA na ca sthitim || 69 || bhogaM ca karmahInasya kurute na sadezvaraH | svAtantrye hi karmAdyanapekSaNAdakasmAt sadaiva jagataH sRSTisaMhArau, karmahInasyApi bhogam, duSkRtairapi mokSam, muktasyApi saMhAramIzvaraH kuryAdityunmattaceSTAvadasmaJjasaM jagad bhavet | tatazca na kazcidbhogAya mokSAya duSkRtaparihArAya pravartateti tadupadezazAstrANAM sarveSAmAnarthakyAllokAyata evopAsyo bhavatAm | tasmAdasamaJjasaparihArAya karmAdipAkasApekSaH sarvakartA'bhypagantavyaH | na ca tadapekSitvamasvAtantryam, api tvIzvarAntarAyattatA | sA ca tasya paramezvarAnnAstIti sa eva svatantraH | satyAM sthitau na saMhArAdyakasmAd bhogAdikaM ca karmahInAderna kadAcit karotIti sApekSa eva zaktipAta iti | yadyevaM karmasAmyApekSo bhaviSyatIti | na | yathA bhogaM karmahInasya kurute na sadezvaraH, tathA malapariNatihInasya na ca mokSam, malapariNatyapekSitvAnmokSasya, anyathA malakalpanAnarthakyAt | sAdhitaM cAtmanAM karmavyatirekeNa malo'stIti prAg bhogaprakaraNe- malApariNateH karmakSayAcca vijJAnakevalitaiva teSAm iti | tasmAdavazyaM malaparipAka eva zaktipAte karaNaM vAcyam || 69 || nanu sa ca malaH paripAkAt svayameva nivartamAnaH puMsAM mokSakAraNaM bhaviSyatIti nArthastatra zivazaktinipAtakalpanayetyuktameva, tadayuktam, yataH – cetanAcetanAH sarve vazyAstasyeti nizcitam || 70 || pravRttau vA nivRttau vA teSAM heturato hi saH | vidArya zaktizUlena pAzajAlamaNoH zivaH || 71 || sarvajJAnakriyArUpaM vyanakti dvividhaM malam | jaDasya svataH pravRttau nivRttau vA sAmarthyaM nAstItyuktam | ataH paripakvo'pi malo dravyatvAt paTalAdivad buddhimatkartRnivartya eveti Izvara eva tannivRttipUrvaM puMsAM sarvajJatvAdirUpaM vyaJjayan mokSaheturnApara iti || 70-71 || adhunA tu teSAmIzvaraH sarveSAM kiM sAkSAnmokSaheturuta keSAJcid vyavadhAneneti rurusiddhAntasaMsiddhaH kramo'tra kathyate – niSkalAn sakalAnaSTau sargAdAvicchayA patiH || 72 || mantrezvarAnanantAdInanugRhNAti pudgalAn | sargArambha evASTAvaNUnakalAn paripakvamalaviccheda-pUrvakaM sarvajJAnakriyAbhivyaktilakSaNena mokSeNAnugRhya sAkSAd bhavAnanantAdisaMjJakAn vidyezvarAn karotItyaNupakSa eva vidyezvarAdiviSayo na zaktizambhyupakSAviti boddhavyam || 72 || ato'nantaram – koTisaptakasaMkhyAkAn niSkalAn sakalAnaNUn || 73 || sarvajJAnakriyAvyaktyA mantrAnIzaH karotyataH | tathAbhUtAnevANUn saptakoTisaMkhyAyuktAn tathaiva sAkSAdanugRhya bhagavAn mantrAn vidadhAti || 73 || mantramantrezvarANAM muktatvAt kiM zivasamatvameva, netyAha – rudrazaktestu janyatvAt preryatvAccApyadhastvidam || 74 || mantramantrezvarAkhyAnamAkhyAtaM tattvayordvayam | rudrasya bhavataH zaktirvAmA jyeSThA ca raudrI ceti | tasyAH zakteradho vidyAvidyezvaralakSaNametat tattvayordvayaM veditavyam | yatastayotpAdya svAdhikAre preryata ityAkhyAtaM zAstre – zivecchA-vidhicoditam iti | preryatvAccaiSAM sarvajJatve'pyadhikAramalayogataH paramezvarApekSayA kriyAzaktiH krameNAMzena nyUneti – vidyAvidyezatvaM cAparamuktiH pareha zivasamatA (zlo0 51) iti tattvasaMgrahAdAvuktam | asmAcca nyUnatvAdeSAM zaktitattvAdadhobhAvaH, na tu dezakRtaH, vyApakatvAdAtmanAm || 74 || ata eva – mAyordhvaM niSkalatvAdyaM mAyoparyadhikArataH || 75 || tadeva prakriyAzAstre dIkSArthaM cintyate budhaiH | vyApakametat tattvadvayaM mAyoparyadhikArataH kalAdikArya- karaNavarjitatvAccAdhvazAstre mAyopari cintyatvena paThyate || 75 || tathaiva – sarve cAvarajAH preryAH prerakA hyagrajAzca ye || 76 || patayo'patayo mantrA UrdhvaM mantrezvarA matAH | mantrapatitvAnmantrebhyaH pUrvamutpannatvAccAnantAdi-vidyezAnAM tebhya UrdhvamuparibhAvo mantavyaH | tatpreryatvena tataH kriyAzakternyUnatvaM tvadhobhAvAnmantrANAm || 76 || tato'nantaram – kalAH sRSTvA mahezAnastAbhiH saMyojya pudgalAn || 77 || anugRhNAti mantrezAn mAyAgarbhAdhikAriNaH | vidyezvarANAmadhiSthAnena mAyAtaH kalAditattvabhuvana-piNDabhAvasRSTiM sarvAM kRtvA tAbhiH pudgalAn karmAnusAreNa saMyojya teSAM madhyAt pariNatamalAnaNUn mAyAgarbhAdhikAri-vidyezvaratvena sAkSAd bhagavAnanugRhNAti || 77 || kimabhidhAnAn kiMsaMkhyAtAn tAnityAha – maNDalAdhipatInaSTau krodhezAdyaSTakaM tathA || 78 || icchayA zatarudrAMzca vIrabhadrapurassarAn | krodheza Adau yasyASTakasya zrIkaNThasahitasya | tathA tattvasaMgrahe – maNDalinaH zrIkaNThAH krodhAdyAH (zlo0 30) ityuktam | evamaSTAdazAdhikazatameSAM rudrANAmanugRhNAti || 78 || anugrahAya jantUnAM mantrANAM hi prayojakAH || 79 || ete mantrezvarAstasmAnna mantrordhvavyavasthite | itthaM mantramantrezvarayoH pazcAdutpattermAyAgarbhAdhi- kAritvAdadhobhAve'pyeSAmAcAryAdivat pazvanugrahAya mantraprayojakatvAnmantrezvaratvam | na tvanantAdInAmiva mantrebhya UrdhvaM sthitatvAt || 79 || kiJca – agrajA niSkalA mantrA ete caitadvilakSaNAH || 80 || mantratattvAdadhastasmAnmAyAgarbhAdhikAriNaH | mantrANAM niSkalatvenoktatvAdeSAM tu sakalatvAt tebhyo'pi nyUnazaktitvenAdho mAyAgarbha evAdhikAra ityadhikArabhedAdevaM mantramantrezvaravargAH parasparaM zaktito bhinnA eva, na tvAvArakAH | yathA vArttikakAra Aha – pareNa rUpeNa nirvizeSAs-trayo'pyamI | mahAlpayoniyogitvAd viziSyante parasparam || iti || 80 || kutraiSAM vIrabhadrAdInAmadhvani sthitirityucyate – mAyAgarbhAdhikAritvAt sakalatvAcca zAsane || 81 || mAyAtattvAdadhastasmAcchivazaktisamanvitAH | yatteSAM mAyAgarbhAdhikAraH sakalatvaM coktam, tato brahmAdivanmAyAtattvAdadhaH kalAdibhuvaneSvavasthitiH || 81 || nanu sakalatvAdeSAM kalAdisaMkocitadRkkriyatvAt pazuvat kathaM mAyAgarbhAdhikAre zivazaktisamanvitatvamiti ? ucyate – kalAyoge'pi no vazyAH kalAnAM pazusaMghavat || 82 || vazyAstAH pazubhiH sArdhaM teSAM te taduparyataH | yatasteSAM kAlAdInAM krameNoparyavasthitAH || 83 || yatasteSAM pazubhiH sArdhaM tAH kalAH preryatvAdvazyAH, tasmAnna kalAdiyoge'pi kalAvazyatvameSAmiti sarvajJatA mAyAgarbhAdhikArazcAviruddha iti || 82 – 83 || mantraiH sArdhaM tadIzAnAM pareSAmaparaiH saha | AvirbhavatyadhIkAraH svazaktivyaktyanantaram || 84 || mantrezvarANAM cAnantAdInAM pareSAM krodhAdInAma-pareSAM vIrabhadrAdInAM ca yadaivezvaraNa pAzavicchedapUrvaM jJAnakriyAzaktiranurUpA'bhivyaJjitA''sIt, tadaivAnurUpamadhikAraM karoti na kAlAntaraM pratIkSate || 84 || mantrANAM tu – mAyAbandhavimokSAya kAraNAdAtmano vyadhAt | mantrakoTyo'bhavan sapta sapteti niyamaH zruteH || 85 || kAlAntareNa teSAM kAryakaraNamiti bhedaH, sa teSAmadhikAraH kiM nitya eva ? netyucyate – mantrANAM mantranAthAnAM kRtArthAnAmapIdRzAm | vyApAraparatantrANAmadhikArastu sAvadhiH || 86 || kRtArthAnAM muktAnAmapyeSAM pazuvad vyApAraparatantratvAd vakSyamANA'vadhyanto'dhikAraH || 86 || adhunA'nantAdInAmapi parasparaM pradhAnApradhAnabhAvaH kathyate – sUkSmAdinAyako'nantaH sa tadyuktaH ziveritaH | utpatisthitisaMhArasaMrodhAnugrahArthakRt || 87 || yathA kilAnantaH zivAt kalayA kriyAzaktyA nyUnaH sthityAdIni karmANi zivAdhiSThitaH karoti, evamanantAt sUkSmaH – teSAmanantaH paramezvaraH (rau0 saM0 2 | 12 ) iti zruteH | tathA sUkSmAcchivottama ityAdi sarveSAM pUrvapUrvApekSayA nyUnatvaM boddhavyam || 87 || adhunA mantrANAmadhikArakAlaH parasparaM vailakSaNyaM cocyate – mantrANAM pUrvamardhaM tu kRtAt sargAdanantaram | adhikArasya vaicitryAdanugRhya bhaveritam || 88 || tatkAlamAdRtAn puMsaH kAraNAnugrahecchayA | kRtvAdhikAramAyAti zivasAyujyamacyutam || 89 || saptakoTisaMkhyAtAnAM mantrANAM pUrvaM prakRSTamardhamatIva paripakvamalatvAjjanmavyAdhyAdyupahataM saMsAramavalokya tatsaMsargaM pazuprayojyatAM cAtmanaH soDhumakSamA vayamitIzvaraM vijJApya tatpreraNayaiva vidyazvaraniyogamapyanapekSya zivazaktyA samAhRtAnaNuMstatkAlameva sAkSAt tattaktkartRtayaiva taddhiyA ca tatkaraNatayA cAnugRhya vicitramadhikAraM kRtvA parAMmuktiM zivasamatvaM gatam || 88 –89 || dvitIyArdhasya kA vArtetyucyate – zivo'vaziSTamantrANAM parivArAGgazambarAn | siddhimuktiprasiddhyarthaM maNDalAni ca sRSTavAn || 90 || atha ziSTasyArdhasya pravRttyarthaM paramezvaro'NuparivArakamaNvantaraM hRdayAdyaGgaM zaktiyogaM ca zambarAMzca tadvAcakAn zabdAn maNDalAni ca pUjAsthAnAni navanAbhAdIni lokAnAM hitArthamakArSIt || 90 || athaiSAM mantrANAM pUrveSAmiva kimanugrahe kartRtvameva, netyucyate – te mantrAH sahitAstaistu parivArAGgazambaraiH | vimuJcantItarAn nunnA dezikasthena zambhunA || 91 || eteSAM parivArAdiyuktAnAM dIkSAdAvAcAryAdhikaraNe- zvaraprayojyatvAdanugrahakaraNatvaM sadaiva na kartRtA || 91 || adhaH svabhuvanAccaiSAM mantrezA bhogamokSadAH | svaM svaM dadati jantUnAmIzazaktipracoditAH || 92 || zeSAstvapradhAnA vidyezA vIrabhadrarudrAdayaH | bhuvanebhya UrdhvaM zAstravihitebhyo yajjantUnAM svabhuvane ca keSAJcid brahmaviSNvAdInAmanugrahaM ca kurvantIti tatkartAro nAnantAdivadbhuvanasargAdikartAraH || 92 || mantramantrezvarANAmadhikArAvadhiH pratijJAta ucyate – amI rudrAstu sUkSmAdyA mantrAzca zivatulyatAm | sAnantAH svAdhikArAnte yAnti muktiM hareraNAt || 93 || atra sUkSmAdInAM ca mantrANAM ca tadIzAnAmapi vIrabhadrAdInAmanantoparamakAla eva sarveSAM yugapacchivasamatA parA muktiH | yacchrayate – ananto parame teSAM mahatAM cakravartinAm | vihitaM sarvakartRtvakAraNaM paramaM padam || (rau0 sU0 2 |13 ) iti | ata eva na tu krameNa | yathA vArttikakAra Aha – ananto parame sthAne tattu sUkSmo'dhitiSThati | padAtpadaM vicarato hyekaikasya mahAtmanaH || sthAne zikhaNDinastvanyaM rudrANAM kurute zivaH || iti || 93 || athAnantasya kadoparam ityucyate – sRSTyAdipaJcakarmANi kRtvAnantezvarastataH | pAratantryAd vinirmuktaH prApnoti patitulyatAm || 94 || yadA'nantenaikasmin mAyAsarge paJcakarmANi mAyAsambandhi sRSTyAdipaJcakarma nirvartitaM bhavati, tadA mAyAkAryasyAkhilasyopasaMhRtatvAt kRtaprayojano'nanto mahA pralayopakrama eva patisamatvaM parAmuktiM gacchatIti || 94 || yadyevamanantAdInAmupasaMhRtatvAnmAyAtaH sargAntarANi kathaM bhagavAn karotItyucyate – evaM sargeSvatIteSu bhaviSyatsu ca zaGkaraH | puMso mocitavAnanyAn mocayiSyati cAparAn || 95 || pratisargaM pUrvAnevAnantAdIn kRtvA puMsAM bhogaM nirvartya bhagavAn mokSaM karotItyarthaH || 95 || tadevam – AcAryasaMsthito devo dIkSAzaktyaiva muJcati | svazaktyopahRtAn puMso mantrasAdhanasAdhyayA || 96 || parameza eva AcAryastho mantramantrezavyatiriktAn dIkSayaiva mantrasAdhyayA paripakvamalAn puMso mocayatItyuktam || 96 || na jJAnAdineti pUrvapratijJAtaH sarvo'rtho nirNItaH | yadyevaM mAyAJjanottarakAlaM hRtAnAM kathaM mokSaH ? teSAmapyAcAryA'dhikaraNo bhagavAneva dIkSAM karoti, pratibhuvanaM guruNAM sambhavAt | tathAhi – mantrezA guravaH pUrve rudrA devA munIzvarAH | mantrezaiH zAsitA rudrA rudrairdevAH suzAsitAH || 97 || devairmunIzvarAzcAtra munimartyA munIzvaraiH | manuSyairmAnuSAstadvad varNasaMsthA dvijottamaiH || 98 || rudrAH zrIkaNThAdayo'tra | evaM gurUNAM saMbhavAt tattatkartRtayaiva sarvatra dIkSayA mokSaH || 97 –98 || varNasaMsthA dvijottamairityuktaM sAdhyate – dIkSAyAM sAdhakatve ca caturNAM varNinAmiha | adhikAro gurutvena brAhmaNasyaiva kIrtitaH || 99 || sAdhakadIkSAdau brAhmaNAn (raurave iti mataGgapAramezvaravRttau (kri0 5|93) dRzyate | mudrite raurave nopalabhyata iti tatratyA TippaNI (pR0 113, Ti0 6) |) kSatriyAn vaizyAn zUdrAMzcaiva iti zrUyate | atazcaturNAmapyatrAdhikAraH | gurutve tu– athAcAryavaraH zrImAnagrajanmA supezalaH (svA0 15|1) iti zruterbrAhmaNasyaiva || 99 || brAhmaNo'pi na sarvo guruH, kintu – zaktyadhiSTheyaniSpAdyasahitaM dIkSitaH zivam | yo vettyeva niyuktaH san guruNA gaurave guruH || 100 || yo dIkSitaH paramezvarasyaitA jJAnAdayaH zaktayo'nAzritA-dyaM kAlAgnirudrabhuvanAntaM sarvaM tattvabhuvanabhUtabhAvA-dyametadadhiSTheyametacca niSpAdyaM pazUnAM bhogamokSAvityevaM paramezvaraM saMhitAbhyo'vagatya padavAkyapramANaistadviSayamithyAjJAnavyudAsena nizcitaM vetti, tamevAtmAntaraparigrahAya dIkSAyAmarcAkaraNopayogAya ca bhAvayati, sa jJAnaniSTho guruNA gurutve niyuktaH san gururnAnyaH | yaduktam – nAjJo bhrAntaH sasandeho gururbhAvavivarjitaH | nAtattvavidanabhyastakarmamArgo'pi no mataH || iti || 100 || atha dIkSitaiH kiM buddhyupArUDhaH sarvezvaro jJAtavyastadanupArUDho vA ? tatra – buddhibodhaprakAzyatvaM zivasyAnyaiH samIhitam | zaivamAnamavindadbhiH pazumAnAnuvAsitaiH || 101 || buddhyupArUDhA evArthAH sarvadA puruSeNa cetyante, na tadanupArUDhAH, buddhyAdInAmAnarthakyaprasaGgAt | paramezvaro'pi bhinna eva tasyAzcetyata iti buddhyupArUDha eva cetyo nAnyathA kevalaH | tathA hi – dharmAdIzvaraprasAdataH kasyacid rajastamomalaM parihRtya nirmalatarasattvavRttireva buddhirbhavati | tatra paramezvaraH pratibimbavad vartata iti tenaiva cetyo nAnyeneti kecit sAMkhyadRSTyanuvAsitAH, tanna, anaikAntikatvAt || 101 || tathAhi – AtmA'pyaviSayo yasyA bhoktA bhogyatvataH katham | svaprakAzamasau devaM prakAzayati zaGkaram || 102 || nahi yo yazcetyate sa sarvo buddhyupArUDha eva, buddhibhoktRtvAdevAtmanastadanupArUDhasyApi cetyatAbhAvAditi vyAptyasiddheH kathaM vakSyamANavat svaprakAzasyezvarasya buddhyupArohaH siddhyet || 102 || nanu puruSo buddhyupArUDha eva cetyat iti sAMkhyAH, tathAhi – kapilabrahmaNo'pyapratyakSaH puruSa iti darpaNasthAnIyAyAM buddhau viSayiviSayayordvayorapi pratibimbakamelanaM bhoga iti buddhyadhyavasita eva sarvazcetyata iti, tadapyayuktam – sarvadotpannamAno'sau puruSo nAnubhUyate | na so'sthi kAlo yatrAyamatrasthenAnubhUyate || 103 || buddhisthenApi puruSapratibimbena puruSo nAvaitIti tatpratibimbakalpanaM niSphalameva || 103 || kiJca – pUrvAparatvato yuktamAtmabodhasya tasya ca | upalabhyopalabdhRtdaM tadabhAvAdidaM tvasat || 104 || pratibimbAtmakatvAdAtmano viSayatvaM bhogyatA ca, tadviSayatvAcca buddhibodhasya bhoktRtvaprasaGgaH | na caitadbhavadbhirabhyupagantavyamityasadetat – (pUrvatanI 78 pRSThasthA dvitIyA TippaNI draSTavyA) buddhyadhyavasitatvAt puruSo'pi cetyate iti || 104 || api ca – pariNAmI pumAn bhogyaH prAptastadgocaro yadi | viparItA ca buddhiH syAd virodhazcApi darzane || 105 || itthaM buddhiviSayatvena bhogyatvAd viSayavat puMsaH pariNAmitayA buddhezca bhoktRtvAnnityatvaM prasajyate bhavatAmiti darzanavirodhaH | tasmAd bhoktRbhogAnyathA'nupapattyA puruSo buddhyanupArUDha eva svasaMvedanasiddho'bhyupagantavyaH | kathaM tarhi – vyaktAvyaktajJasaMbuddhiH (bho0 kA0 60) ityAdinA prAg bhogaprakaraNe siddhyAdibuddhibodhaprakAzyaH pumAnuktaH ? na prakAzyatayA, kintu kArakatvenetyavirodhaH | vyaktyAvyaktaviSaye hi buddhibodhe tatprakAzakatayA'tyantaviviktaH puruSaH svayamavabhAsat ityuktam – tadA draSTuH svarUpe'vasthAnam (yo0 sU0 1| 3) iti || 105 || astvetat, Izvarastu vedyatvAdAdityAdivad buddhyupArUDha eva vedyaH | na, asaMbhavAt | tathAhi – antaHkaraNavRttiryA bodhAkhyA sA mahezvaram | na prakAzayituM zaktA pAzatvAnnigaDAdivat || 106 || pAzatvaM hi zreyodUrapratirodhakatvaM buddhyAdInAmiti kathaM vA zivAtmakaparazreyaH prakAzakatvaM syAt | pAzatve vA parimitatvaM buddheriti kathaM tatra dikkAlAdyaparimitasya paramezvarasya khaGgAdAvabhIzumadAderiva pratibimba upapadyate | tadekadezasya tu tatra pratibimbo bhrAntireva, bhagavato'navayatvenaika- dezAbhAvAdityuktamasmAbhiranyatra– buddhau mitAyAM nezasya pratibimbo'mitatvataH | khaDge'bhIzumato yadvat tadaMzasya tvasau bhramaH || iti || 106 || kiJca– dAhyAbhibhAvyadharmANaH pAzAste'to na zUlinaH | dAhAbhibhavayoH kartuH prakAzAyAbhivAJchitAH || 107 || kASThairdAhyairna dAhasya kartA vahniH prakAzyate | nAbhibhAvyAbhirulkAbhirdinakRccAbhibhAvakaH || 108 || dAhyo'bhibhAvyo vA kASThAdiragnyAdervA dAhAbhibhava-kartuH pratibimbagrahaNena na prakAzako dRSTaH | buddhizca bhagavatazcetyA'bhibhAvyA ceti tasya sA na prakAzikA || 107-108 || nanu darpaNAdibhirdAhyairanaikAntikatA ? atra bhavato mUlayuktestatra na doSaH | kiJcAgamavirodhazcAtra pakSe | tathAhi – vizuddhenAtmatattvena caitanyAkhyena sUtrakRt | zivazaktikale zuddhe zivo dhyeya iti bruvan || 109 || pAzAgamyo mahezAna iti khyApayati sma naH | dIkSitairjJAnazaktyaiva nirmalayA zivazaktyA dIpitayA zivo dhyeya iti rauravasUtrakAro'bravIt | na buddherdhyAtavyo bhagavAnityAha- (tatstho lInaH, sarvAJjana, Atmatattvamiti paGktikramastatra dRzyate |) sarvAJjanavinirmuktaM zivazaktikalotthitam | AtmatattvamidaM zuddhaM sAdhakAnAM prakIrtitam | tatastho lInasvatattvena tAM kalAM cintayed budhaH (rau0 sU0 4 | 42-43) iti || 109 || tadevam – na dhyeyo nApi ca jJeyastasmAdIzo'NubandhanaiH || 110 || tasmAd buddhyAdibhirna jJAtuM nApi tadaikaniSThatayA dhyAtuM zivo dIkSitaiH zakyate || 110 || kathaM tarhi zivo jJAyata ityucyate – zivArkazaktidIdhityA samarthIkRtaciddRzA | zivaM zaktyAdibhiH sArdhaM pazyatyAtmA gatAvRtiH || 111 || yathA'rkopakRtena cakSuSA loko'rkaM pazyati, evaM paramezvarAnugrahAnnivRttAvaraNayopacitasAmarthyayA ca jJAnazaktyaiva tadanugRhItairbhaktaistattvajJAnaniSThaiH paramezvaro dRzyate | kiM ghaTAdivat karmatayA ? na, draSTRdraSTavyayordvayorapi vyApakatvena tathA darzanAsaMbhavAt || 111 || ittham – pAzAnApye zive zabdAd yogasAdhanaceSTitAt | sakalANoH zivajJAnaM dRzyate tatkathaM bhavet || 112 || pAzAgamyatve bhavataH kathaM zAstrAt pratipattirdIkSitAtmanAM zabdasyAkAzavAyuhetutvena pAzatvAt kathaM tatastatpratipattiH || 112 || atrocyate – mantratantrAtmake zabde zivo vyaktaH kalAsu ca | samarthayati ciccakSurnAtaH kiJcid virudhyate || 113 || sarvatra sarvadA'dhiSThAnAd bhagavAn sarvaiH sahita eveti yathA kvacilliGge maNDale AcAryAdau cAnugrAhakatvena vizeSasannidhAnAdabhivyakta ucyate | ata eva pUjAnamaskArAdayastatra kriyamANAH kartRRNAM phalahetavo bhavanti nAnyatra | tadvat sthUle'pi pAzarUpe mantratantrazabde tatkalAsu nAdabindvAdyAsu bhagavAnabhivyaktazcaitanyaM samarthayan svAtmAnaM puMsAM darzayatItyapUrvamidaM mantrANAmabhidhAyakatvaM ghaTAdyabhidhAyakebhya ityuktamasmAbhirmantravArttikaTIkAyAm || 113 || tathAhi – vyaktaH zivo'NubandheSu bandhakAryavilakSaNAt | gamyate kAryataH khyAtAd vyakto dehe graho yathA || 114 || yathAhi manuSyANAM keSAJciccharIraM devatA'dhiSThitamavisaMvAdi trikAlavastUpadezAjjJAyate, tathaiva mantrazabdoccAraNAt tallipyakSaravinyAsAcca zabdamAtrAsaMbhavino vazyAdervilakSaNasya kAryasya darzanAt tatrabhavAnabhivyaktaH pratimAdAviva gamyate || 114 || atra- aNubandheSu sarveSu svaparAtmaprakAzakaH | bhavaH prakAzazUnyeSu vyajyate kathamucyate || 115 || na jaDe cidrUpasyAbhivyaktirupapadyata ityarthaH || 115 || naiSa doSaH – dIpastailAdike dAhye dAhako vyajyate yathA | svaparAtmaprakAzo'yaM niSprakAzeSu cidvatAm || 116 || dIpasyopalakSaNatvAd yathA jaDe'pi manuSyAdizarIre svaparAtmaprakAzako vyApakazcAtmA cidvatAmapyeSAM manuSyAdInAmupakArAya karmAnurUpamabhivyajyate, tathaiva paramezvaraH pratimAdiSu citrAdiSu mantrazabdeSu ca pazUpakArAya vizeSasannidhAno'bhivyajyata ityadoSaH || 116 || dIkSitAnAmitthaM jJAnAdasya pAzasya nAzaH, kadA zivatulyatvamityucyate – prApnutaH zivatulyatvaM tanvante gurudIkSitau | anArabdhakAryANAmeva karmaNAM dIkSayA kSayaH, nArabdhakAryANAm | yacchrUyate – dIkSitAH paramaM zAntaM pravizanti tanukSaye iti | teSAM tu sadyonirvANadIkSayaiva kSayaH, na bhogAt || tathaiva – bogAnte sAdhakaH siddhiM tathaiva prApnuyAd dhruvam || 117 || yacchrUyate – bhuktvA bhogAn suciramamarastrInikAyairupetAH srastotkaNThAH zivapadaparaizvaryabhAjo bhavanti iti || 117 || uktaH sasAdhano mokSa iti | adhunA tvetannirNaye paramuktinirAsaH | tatra mahAvrataH – siddhAnAM zivatulyatve kAraNAnekatA bhavet | teSAmatulyabuddhitvAt kAryaM notpattumarhati || 118 || muktAnAmapIzvaravat sarvakartRtve navamidamastu purANamastviti vibhinnamatitvAt sarvakAryAnutpAdaprasaGga iti muktAnAM sarvajJataiva, sarvakartRtA ca paramezvarasyaivetyabhyupagantavyamiti || 118 || naiSa doSaH – rAgadveSAdiyuktatvAdatulyajJAnatA nRNAm | teSAmatulyabuddhitvAt kAmabhedo na durlabhaH || 119 || yukta eva pazUnAM rAgAdiyogena pakSagrahAdabhiprAyabhedaH, siddhAstu – rAgAdidoSanirmuktAH sarvagocarabuddhayaH | siddhAste'to na kAmaistu bhedavadbhiH samanvitAH || 120 || avibhinnAdhikArAste zivenoktAstu sUribhiH | teneha sarvakAryANAmutpattirna virudhyate || 121 || yataste siddhatvAdeva rAgAdirahitA yathAvat sarvaviSayajJAtAraH zivena sahA'vibhinnAdhikArAH sarvakartRtvAcca, tatasteSAM pakSagrahAsaMbhavAnnAbhiprAyabheda iti na kAryAnutpAdadoSaprasaGgo'tra || 121 || mahAvratapakSe tvamuktireva, yataH – asarvakartRbhAvena sarvajJo mukta ityasat | nyUnatvAnna ca sArvajJamakartRtvAt pazuryathA || 122 || parA paripUrNatA hi muktiH | asarvajJabhAvazca prAptaH | sarvakartRtvAbhAvAt pazuvad bhavenmukta iti || 122 || cidvyaktyA sarvakartRtvaM siddhAnAmIzvaro yathA | anyathA kartRtA na syAdIzvarasyA'pi siddhavat || 123 || cidvyaktyA sarvakartRtvamastyeva | tathA siddhAnAM sarvakartRtvaM yathA siddhyati, Izvaro'pi sarvajJatvAdasya sarvakartRtA'nyathA na syAditi vizvAnutpAdaprasaGgaH || 123 || api ca – na kartRzaktezcidvyaktirekanAze sayuktikA | sA zaktirekaiva jJAnakriyetyuktaM prAk | na ca tasyAzcidaMzena vyaktiH kriyAMzenAvyaktiryujyate, niraMzatvAt | na ca vidyezvarazaktivyaktibhirvyabhicAraH, sarvadA tAsAM vyaktyabhAvAt || atha sAMkhyavat puruSANAM kartRtvaM prAgapi nAstItyucyate, tadapyayuktam – kartRtvasya na cAbhAvaH sAdhitatvAt tatastvasau || 124 || sarvajJAnakriyAhIno niSkalaH kevalI pazuH | kartRtvaM prAg bhogaprakaraNe sAdhitamiti tadanabhivyaktAvekatvAcchakterjJatvasyApyanabhivyaktiriti sarvajJAnakriyAvaikalyena pazureva bhavenmukta iti || 124 || atra punaH paraH – vyajyate kartRtA siddhe sarvatra jJAnavanna ca || 125 || astIzaH sarvakarteti saMcintya karaNIyakRt | siddhe yatkartRtvaM tanna jJAnavat sarvatra sarvakartA'stIti kimadhikaM mayA kartavyamiti saMcintya siddho na karaNIyaM karotIti || 125 || yadyevam – siddhe vyaktA pazau neti vizeSaH kastayoryadi || 126 || sarvakAryANi no kuryAt siddhasthA sarvakartRtA | yadi vyaktamapi siddhasya kartRtvaM na kAryakaram, tarhyavyaktAt pazukartRtvAt tasya ko vizeSaH || 126 || tathAhi – pravRttiH sarvaniSpattau vyaktirnAnyA tu tadgatA || 127 || jJAnaM sarvaprakAzAya pravRttaM vyaktamucyate | iyameva tvasya kartRtvasya pazuvilakSaNA vyaktiH, yA jJAnavat tasya sarvapravRttiH || 127 || tadevam – sarvakRtyapravRttau vA nAsAvastIti varNyatAm || 128 || gRhyatAM dRGnirodho vA doSo vA pUrvamokSagaH | vyaktA cet siddhasya kriyAzaktiH sarvakAryakSamaivAbhyupagan-tavyA | atha vyaktA'pi kAryaM na karoti, yadyevaM pratibimbagarbhANu-zaktivannAstyeva sA tasyeti vAcyam | athAvyaktA vidyata ityucyate, tarhyekatvAjjJAnakriyayoH zaktyordRGnirodho jJAnasyA'nabhi-vyaktirmokSo vAcyaH | athAvyaktayApi tayA jJAnazaktirvyakteSyate, yadyevamavidyamAnapUrvo mokSo yasya paramazivasya tasmin sarvajJatvAnmuktavadakartRtvadoSaH prokto'bhyupagantavya iti pakSANAM catuSTayAdasmAd bhavadbhireko grAhyaH | na ca prathamapakSasyAtra kazcid doSa iti zivasamatvaM sarvajJatvasarvakartRtvalakSaNataiva muktirabhyupagantavyA || 118 || pAzupatAstu muktAvIzvaraguNAnAM saMkrAntitaH siddhAnAM zivasamatAmAcakSIran, tadayuktam – vimokSe guNasaMkrAntAvIzo'nIzvaratAM vrajet || 129 || guNakhaNDasya saMkrAntau guNaH sAvayavo bhavet | siddha evezvaraguNAnAM saMkrAntAviSyamANAyAmIzvaraH sarvajJatvAdiguNarahitaH syAt, guNAnAmanaMzatvAdekadezena guNasaMkrAntyasaMbhavAt || 129 || kiJca – tyaktvA svaguNinaM yAnti na ca guNyantaraM guNAH || 130 || gacchatAM ca vyavastheyaM padArthAnAM virudhyate | yadi ca svaguNityAgena guNyantare guNAnAM vRttiriSyeta, tadA sarvaH sarvaguNI syAditi dRSTaniyamAnupapattermukto'muktazca muktaH prasajyata iti guNasaMkrAntyanupapatterna tayA zivasamatvamabhyupagantavyamiti || 130 || vedAntavidastu tallayAt tatsamatvaM muktiM pratipannAH, tadapyayuktam, yataH – prAguktadoSaduSTAtmA paramAtmA yathA tathA || 131 || siddhastallayasaMprAptastadabhinno yatastvasau | upAdAnakAraNatvAt paramAtmano'cetanatvAdidoSaduSTatvaM yat prAk pratipAditaM tatsiddhasyA'pi tadabhedAt prasajyata ityadvaitameva mokSo bhavatAm || 131 || api ca – ekatvadarzanaM mukteH sAdhanaM svAtmabAdhitam || 132 || mocyamocanakartRNAM nAbhede sA yato bhavet | ekamevAdvitIyaM brahmaiva satyam, tatastajjJAnameva mukteH sAdhanamitIdamucyamAnaM mAtA me vandhyetivat svoktyaiva bAdhitam | yata ekatve sati na sAdhyasAdhanabhAvaH, sAdhyasAdhanabhAve vA'nekatvamiti || 132 || kiJca – bhede sati pramANAnAM pravRttirnAnyathA matA || 133 || klRptaH kimiti vidvadbhirabhedo niSpramANakaH | brahmaiva satyamiti yena pramANena siddhaM bhavatAm, tad yadyasatyameva, kathaM tasmAt svapnadRSTAdivat satyabrahmasiddhiH | atha satyam, tarhi pramANapramAtRprameyapramitisatyatvAdadvaita-masatyamiti kathaM tatprAptirapi mokSaH || 133 || sAMkhyAstu – muktvA yogaphalaM ramyaM bhogAn sAMsArikAnapi || 134 || AcaitanyaM kathaM cAnye kaivalyaM mokSamUcire | yogaH sAdAzivo dehaH, tallakSaNaM phalaM sarvajJatAdirUpaM mokSaM parityajya saMsArabhogAMzca nAnAvidhaviSayasaMvedana-phalAnaNimAdisAdhyAMstyaktvA kaivalyalobhena prakRtiviyogAdAtma-nAzasamaM jJatvameva sveSAM mokSaM kalpitavantaH | na ca tasmin apuruSArthabhUte kasyacit pravRttirupapadyate || 134 || tathA hi – svacaitanyavinAzAya santaH santaH kathaM ca te || 135 || vivekadarzanAbhyAsaprayAsaM kurvate'nvaham | ke hi paNDitAH svAtmano jJAnanAzAya pratyahaM jJAnayogAbhyAsAdiprayAsaM kuryuH || 135 || kiJca – viveko nAma vaidharmyAd guNAnAM puruSasya ca || 136 || tatra yaddarzanaM tattu vicAre nopapadyate | na ca guNapuruSaviSayaM jJAnaM vicAre kriyamANe sAMkhyAnAmupapadyate || 136 || tathAhi guNA vA puruSavivekaM darzayanti svayameva vA puruSaH pazyati ? tatra – kartRprasavasaMkIrNadharmakA hi guNA vayam || 137 || tvaM neti puruSasyArthaM buddhisthA darzayanti te | cicchaktirapariNAminI apratisaMkramA darzitaviSayA zuddhA cAnantA ceti buddhidarzitaviSayatvenaiva puruSasyAbhyupagamAd buddhyupArUDhaireva guNairvayaM kartRtvAdidharmayuktAH parasparaM saMkIrNAH, tvaM tu neti tasya viveko darzanIyaH || 137 || kimataH ? atazca – tathA darzitadarzitve mithyAdarzI pumAn bhavet || 138 || mithyAdarzanasAdhyatvaM mokSasyeti sudurghaTam | evaM buddhyupArUDhaguNadarzitve puruSasya buddheH parimitatvenAparimitaguNaviSayatvAsaMbhavAt | yaduktam – kapilabrahmaNo'pyapratyakSA guNA ityekadezena tairbuddhAvupArohaNIyam | ekadezena tattvapratipatIrapratipattiH nIlagiririti nIlopAdhau himavati tatpratipattirmithyaiva | na ca mithyAjJAnAnmokSaH, ayuktatvAt || 138 || kartRtvAdi guNA hyete guNA nAhamitIdRzI || 139 || darzane puruSasyeSTe hatA darzitadarzitA | buddhipradarzita evArthaH puruSeNa dRzyata it bhavadbhiryaduktaM tatsAkSAt svAtmaviviktaguNadraSTRtve puruSasya kalpyamAne vyAhatam || 139 || athocyate – na sAkSAtpuruSo guNAn pazyati, nApi te buddhyupAroheNa tasya svAtmAnaM darzayanti, proktavirodhAt | api tu guNapuruSayoranyatvamAtraM darzayanti | tadapi na, yataH – anye guNAH pumAnanya iti no darzayanti te || 140 || guNebhyo na guNA yena bhinnAH santi dhiyAMnidheH | na cA'pi viSayasteSAmaNurityuditaM purA || 141 || yadi hi na svAtmAnaM darzayanti, tarhi guNAntarANAmanyatvaM darzayantIti prAptam | na ca dhiyAMnidherbuddhinidhAnAd guNalakSaNAdanye guNAH saMbhavanti | na cApyAtmA teSAM viSaya ityuktaM prAk – pariNAmI pumAn bhogyaH prAptastadgocaro yadi (zlo0 105), iti kathamaviSaye tadanyatvaM darzayeyuH || 140-141 || vivekaviSayaM tasmAd darzanaM nopapadyate | itthaM vivekadarzanAnupapatteH kutaH kaivalyAvAptirmokSa iti sarvajJatAdirUpastava mokSo'bhyupagantavyaH || zAktAdidRSTInAM kA vArtetyucyate – yathoktapazupAzeSu sAdhyasAdhanavarjanAt || 142 || pAzAtmikAstato heyA dRSTayo vAdinAM budhaiH | yato yathokte pazuviSaye pAzaviSaye ca pramANataH siddhe yat sAdhyaM muktistadvicchedadarzanaM ca sAdhanam, tanna sAdhayantyaviSayatvAt | ato'nyavAdidRSTayo'zreyaHphalAH zreyo'rthibhiH parihAryAH || 142 || ata eva ca – pazupAzAdivaiziSTyaprakAzakamabAdhitam || 143 || zaivaM tadadhikArthatvAd viduSaH kasya na priyam | nahi darzanAntaraiH pazupAzAdyadRSTameva, kintu yathAbhUtaM tathA viziSTaM dRSTamiti tadvaiziSTyaprakAzakam | ata evAgRhItagrAhi proktavat pratyakSAnumAnAbhyAM susaMvAdaM zaivAgamAkhyaM pramANaM pratyakSAdivat kasya nAbhimatam || 143 || nAnvAgamAntarANAmapi pramANatvAt tadvirodhe'sya kathaM pramANateti, atrocyate – pAzadRSTivirodhAya pravRttamapi mAnatAm || 144 | na jahAti yatazchedyAH pAzAstasyeha sarvataH | nAnena dRSTyantarANyapodyante, kintu dRSTyA naitadevamiti pAzAtmakatadarthabAdhakatvenaivAsyotpattestadvirodhAnnedaM rajataM zuktikaiveyamiti jJAnasyeva na prAmANyaM vihantuM kSamam, nApi dRSTyantaraiH sahAsya virodhaH yataH – na ca svagocare tAsAM bAdhate tatpramANatAm || 145 || na ca tacchaivAkhyaM pramANaM dRSTyantarANAmasatyArtha-tvaM pratipAdayati, yena taiH sahAsya virodhaH syAt | api tu pratyakSAdInAmivAlpArthadarzitve'pi yathAsvaM prApyaprApakatvena prAmANyameveti | etaccoktamasmAbhiH sarvAgamaprAmANye || 145 || api ca – tAsu varNAzramAcArAnabhyanujJAtavacca tat | yadAhuH – iti (pUrvatanI 129 pRSThasthA tRtIyA TippaNI draSTavyA |) varNAzramAcArAnmanasA'pi na laGghayet || yo yasminnAzrame tiSThan dIkSitaH zivazAsane | sa tasminneva saMtiSThan zivadharmaM ca pAlayet || iti | ata eva yuSmaddRSTyA'pyasya na pASaNDatvam, vedAvirodhAt | vedavitparigrahazca zrUyate yataH | purANetihAsAdau zvetopamanyuprabhRtInAM maharSINAmatrA-nuSThAnam, bhArate ca naranArAyaNayorazcatthAmnazca | AbhyAM liGge'rcito devastvayArcAyAM yuge yuge iti suvarNAkSe ca bhagavato paramezvarArAdhanAt siddhiH | api cAnyat priyatamo loke kRSNa bhaviSyati | tvanmukhe ca jagatsarvaM bhaviSyati na saMzayaH || iti rAmAyaNe | kArtavoryAdeH smRtiSu ca pratiSThAdipUrvo dharmaH – pakveSTakAcitaM samyag yaH karoti zivAlayam iti | sUtre – tatra mokSaM vinirdizet iti | dRzyante ca pRthukezvararAmezvarAdayaH pratiSThA-pitAH | vede'pi zvetAzvatarAdizAkhAsvatharvaziraHprabhRtiSu ca mantreSu zaivasaMpratyayaH | tato na vigAnam, nApi vicchinnamUlatA, na ca kaizcideva parigrahaH, yena yuSmaddRSTyA'pyaprAmANyaM syAt || kiJca – na cAnyena pramANena saMruddhastasya gocaraH || 146 || zrotriyairapyato grAhyaM tatphalA'dhikasAdhanam | na ca pratyakSena vA'numAnena vA'sya bAdha ityuktaM prAg bhogaprakaraNe, yenAgninA siJcedityAderivAprAmANyaM syAditi sarvamaviruddham | parazreyoheturvedavidbhiranyaizca pramANametad grAhyam || 146 || na ca dRSTyantarairapyasya bAdhaH, yataH – na tAbhirabhibhASyAbhiH sAmAnyAbhizca bAdhyate || 147 || tAbhyo vilakSaNatvAttu tayA cAviSayatvataH | vedAdInAmapi racanA kartAraM na vyabhicarati | hiraNyagarbha-prabhRtayaH kartAro'bhiyuktaiH smaryante | gItAsu ca – vedAntakRd vedavideva cAham (15 | 15) iti | teSAM ca parasparaviruddhArthazAstropa-dezAdasarvajJatvam | yadAhuH sugato (pUrvatanI 135 pRSThasthA TippaNI draSTavyA |) yadi sarvajJaH kapilo neti kA pramA | athobhAvapi sarvajJau matibhedastayoH katham || iti | asarvajJasAmAnyakartRpraNIta- dRSTayo'pyasarvaviSayAH sarvajJapraNItazAstrAbhibhAvyAstAH kathaM tadevAbhibhAvakaM sarvajJapraNItatvAdvakSyamANavat-sarvAnyAgamArthaparicchedakatvena tAbhyo vilakSaNaM viSayIkRtaM ca bAdhyate | yathA tena viSayIkRtAstathA na tAbhistaditi || 147 || yathA meyaphale tAsAM tadanUdya prakAzate || 148 || svaprameyaphalArUDhaM vaiziSTyaM na tathA kRtAH | tasya meyaphalaM coktvA svaprameyaphalAzritam || 149 || vaiziSTyamavabhAsante tasmAt tAsAM na gocaraH | yathAhi tacchaivaM tAsAM dRSTInAM meyaphalaviSayaM vaiziSTyaM svaprameyaphalArUDham – buddhitattve sthitA bauddhA guNeSu tvArhatAH sthitAH ityAdyanUdya sarvaviSayatvena prakAzate, na tathA tatphalaviSayaM tAbhiH sarvAbhirgocarIkartumazakyam | ataH kathamaviSaye bAdhakatvaM tAsAM syAt || 149 || ata eva – abhyanujJA viSedho vA tena tAsu vinizcitam || 150 || tattulyajAtidRg vyApyo na zivajJAnagocaraH | yato'sarvajJapraNItatvena durbalatvaM tAsAm, tataH zaivAgamA-virodhena svaviSayAnuSThAne'bhyupagama eva, iti (pUrvatanI 129 pRSThasthA tRtIyA TippaNI draSTavyA |) varNAzramAcArAn manasA'pi na laGghayet iti tadvirodhe tu niSedhaH kuryAd brAhmIM na vA kuryAcchaivImeva niyogataH iti || 150 || na tu tAbhirasarvajJapraNItAbhistulyajanmajJAnaM tena vyApyo bhavati kadAcidapi zaivajJAnagocaro'rthaH | na ca kAryatvAdanityatvamasya | yataH – anAdikAlasaMsiddhaM tadguNatve'pi zAGkare || 151 || tacca samyak paricchedi zAGkaraM jJAnamIritam | zabdArtharUpo hyAgamaH | tatra tantrarUpasyezvarakRtatve'pi tadarthasya paramezvarasamavetasya samyag jJAnAderguNasya nityatvAnnityatvam | ata eva tatpramANam || 151 || ata eva – na cAvihatazaktitvAt patyurbAdhaM tadaznute || 152 || na tulyaphalatA'pyasmAt kuto niSphalatA bhavet | na tanniSphalam, nApi dRSTyantaraiH samAnaphalaM bAdhyamAna-phalaM vA, kintUktameva tatpramANyaM bhagavato'pratihatazaktitvena sarvottamatvAt || 152 || astu vA dRSTyantaraiH saha samAnatvam, tathApi na pAkSikamupAdAnam, yataH – grAhyaM tulyaphalatve'pi vimuktirdIkSayaiva tat || 153 || siddhidaM tu yataH puMsAM sAdhanena laghIyasA | ko hyabhipretasAdhanaM laghutaraM parityajya klezahetAvati-vistIrNe pravartate | taduktam – atraiva madhu vindeta kimarthaM parvataM vrajet | iSTasyArthasya saMprAptau ko vidbAn yatnamAcaret | iti || 153 || kiJca – siddhirvyApAranirmuktA muktirapyatizAyinI || 154 || yatra tatko na gRhNAti sAdhanaM zrutibhUSaNam | yasmin zAstre sarvotkRSTaM phalaM zrUyate, tatrAnyaparityAgena ko na pravartata iti dRSTyantaraistulyaphalatve'pi na vikalpitA pravRttiratreti || 154 || nanu paramezvarapraNItaM taditi kutastaducyate – zivAt paramparAyAtau bhogamokSau sasAdhanau | AtreyAya munIndreNa ruruNA saMprakAzitau || 155 || mandabuddhiprabodhAya karuNAviSTadhIH sphuTam | sadyojyotistu saMkSepAt tAvetau paribaddhavAn || 156 || yaM cAnuzAsayAmAsa bhagavAnIzasaMmataH | ugrajyotirguruH zrImAn sarvavidyAsaritpatiH || 157 || iti mokSakArikA samAptA || gurvAmnAyato'vicchinnasmaraNasantatereva pAramezvaratvenaitat pratIyate sarvazreyoheturiti || 155 – 157 || iti mokSakArikAyAM nArAyaNakaNThasUnunA racitA | saMkSepAd vRttiriyaM ziSyahitA bhaTTarAmakaNThena || iti zrInArAyaNakaNThAtmajabhaTTarAmakaNThakRta- mokSakArikAvRttiH samAptA ||