################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## mokùakàrikà ## ## From the Aùñaprakaraõam edited by kçùõa ÷àstrã ## ## First published in Devasàlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## CSXplus transliteration ## Revision 0 December 12, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## mokùakàrikà sadyojyotiþ÷ivàcàryapraõãtà bhaññaràmakaõñhakçtavyàkhyàsahità yàbhyৠprakà÷ita§ vartma siddhànte siddhabhàvataþ | guråõàmapi tau vandyau sadyojyotirbçhaspatã || bhogamokùaprada§ natvà bhogamokùàya ÷aïkaram | bhogamokùeùu sa§kùepàd vyàkhyàsye mokùakàrikàm || iha hi – rurusiddhàntasa§siddhau bhogamokùau sasàdhanau | vacmi (bho0 kà0 2) iti pratij¤àyৠpårvam– bhokturbhoga÷citervyaktiþ (bho0 kà0 73) ityàdinà bhogo bhoktàra÷ca pa÷avo'svatantràþ, teùৠca bhogasàdhana§ kàryakaraõàdiråpa§ kùityàdikalànta§ vi÷va§ vi÷vopàdànakàraõa§ ca màyàrtha§ pratipàditam, adhunà tu bhogasiddhaye bhoktçõৠki§ tatsvata eva pravartate, uta kartçpreritamityatra sàdhanàntara§ kartçlakùaõamucyate- ajàtamalasa§bandhaþ sarvaj¤aþ sarvakçd vibhuþ | sakalo niùkalo'nantaþ svecchànantarakàryakçt || 1 || nirmuktàti÷ayai÷varyo màyৠvikùobhya ÷aktibhiþ | bhoginৠbhuktaye vi÷va§ vicitra§ kurute ÷ivaþ || 2 || vi÷va§ màyopàdànatvena pårvokta§ bhogasàdhanamadçùña-kartçkam | tasmin vi÷iùñakàryatvàd vi÷iùñaj¤ànakriyàkartçtva§ kumbhakàràdijanyavanni÷citamiti vi÷vasya sàvayavatvànnàsiddhaþ, nàpyanaikàntikaþ, sarvasyàdçùñakartçkasya vanakusumàderapi pakùãkçtatvàt | ata eva na viruddhaþ, viparyayavyàptyabhàvàt | na ca trairåpyàddhetulakùaõa§ sa§bhavatãtyuktamanyatra | nanvaj¤ena kartrà saha dçùñànte siddhavyàptikàdasmàddhetoraj¤a eva vi÷vakartà sambhavatãti iùñavyàghàtaþ ? na, yenàsàvapyajàtamalasa§bandha eva | kumbhakàrasyàpi svakàryaniùpattau malenàj¤ànenà- nutpannasambandhatvàt | yadi hi tatràj¤àna§ bhràntirvà bhavennaivàsau kumbha§ kuryàt, api tviùñakৠghañàdika§ vikalàvayava§ kàryànupayogina§ kumbhakàraþ kuryàt | tadyathà sakalàvayava§ kumbha§ dçùñvà kumbhakàro buddhisauùñhavayukto'numãyate, na tvaj¤o bhrànto và, tathaive÷varo'pi svakàryàd vi÷valakùaõàdanumãyamàno'jàtamalasambandha evànumãyata iti neùñavighàtaþ ka÷cit | nanu kumbhakàrasya svakàryàdanyatràj¤ànamastyeva | bhavatu, prakçte'sya kumbhaviùaye nàstãtyatra dçùñàntatà | nanvevamã÷varasya svakàryàdanyatràj¤ànaprasaïgaþ ? na, tatkàryabhogamokùasàdhana- vi÷vavyatirekeõànyasyàbhàvàt | nanvanyannàstãti kutaþ, astu tadbhogasàdhana§ cetkàryakaraõàdivat kàryameva | tadasàdhane tu tasmin niùprayojane tasyàj¤àna§ ÷a÷aviùàõàdàviva bhåùaõameva | tadàhuþ- heyopàdeyatattvasya sàbhupeyasya vedakaþ | yaþ pramàõamasàviùñaþ na tu sarvasya vedakaþ || iti | ata eva vi÷vavyatirekeõànyasyàbhàvàt sarvaj¤aþ sarvakartà ca vi÷vakçt | kumbhakàrasyàpi svakàrye svarj¤atàsarvakartçtàsiddheþ | nahi tasya tatrà§÷enàpyaj¤atve ÷aktivaikalye và kumbhastato bhavedityuktam | ata eva kumbhakàravat svakàrya vyàpakatvàd vibhuþ kàryasya vibhutvàt | kumbhakàrasyàpi hi svakàryapçthubudhnodarabhogeùvavyàpnuvatastatra parvatàdàviva kartçtvà'siddheþ | nanu kàryasattàvaccharãramapi vi÷vakartuþ pràptam ? na kumbhakàràdãnàmapi svadehaspandàdikàrya na ÷arãràntarapårvaka§ dçùña§ yataþ | nanu tadapãcchàjanyameva ? satyam | ata eva sarva§ kàryajàta§ tameva kàraõatvena na vyabhicaratãti vi÷vakartà'pãcchànantarakàryakçdanumãyata ityadoùaþ | nanvicchàpi manovçttiþ, katha§ vi÷vakartuþ sà sa§bhavati | icchà na manovçttirasmadàdãnàmapi, kintu buddhyabhivyaïgyà j¤àna÷aktiriva manobhivyaïgyà kriyà÷aktirevetyuktamasmàbhirmantravàrttikañã-kàyàm- ÷àktasya hi tanmanasastvicchà hyeùà kriyà÷aktiþ iti | ato bhagavatastvanàvçta÷aktitvànna vya¤jakopayogaþ | nanvicchàyàþ ÷arãràntaranairapekùyeõa tadadhiùñhita÷arãraspandàdikartçtva§ dçùñam, na bàhye syànmçdàdijanye ghañàdau | satyam | ata eva sarvadà'dhiùñheyatvena vi÷va§ tasya ÷arãramivànumãyata iti | ata eva ca kàryadar÷anàjj¤ànakriyecchà÷aktisàkalyamevànumãyate, na kalàràgavidyàdi÷arãrayogaþ, vyabhicàràditi | sakalo niùkala÷ca vi÷vakartetyagre bhaviùyati | ki¤ci, ananto j¤atvàdi÷aktiyogàd àtmavat | sàdhita§ càtmanàmanantatva§ vibhutà ca bhogaprakaraõe, ityato'pi vibhuþ | nanu ghañapañàdikàryabahutva§ kartçbahutvàvinàbhàvasiddhamityatràpi kùityàdijalàntàni vi÷va÷abda-vàcyàni bahåni, kàryatvena hi bahavo vi÷vakartàro'numeyàþ ? satyam | yadi hyeùàmekabhogaprayojanatà na syàt | pratipàdità ca kalodvalita-caitanyo vidyàdar÷itagocaraþ (svà0 32|10) ityàdau | yacca bhinnamapyeka-prayojana§ tadekabuddhimatkartçjanya§ pràsàdàdi ni÷citamiti nirmuktàti÷ayai÷varyaþ, tasyaiva samastavi÷vakaraõàt; sa ca ÷ivaþ paropakàràyaiva pravçtteþ sarvatra taddharmayuktaþ pramàõasiddha iti || 1-2 || atra sà§khyacchàyayà paraþ- citràt tantuguõàccitraþ paño dçùño na ÷aïkaràt | yathà tadvajjagaccitra§ citràdbãjànna ÷aïkaràt || 3 || na pañopakàraka§ kuvindamapahnutyeda§ yujyate vaktum, bhåyo virodhàt | kintu satyapi tasmin vi÷vakartrà ÷ivenàsya hetordçùñànte vyàptirasiddhetyanaikàntikatà | jagadvidhàturmàyàkhyasya gamakatvameva | na kàryamupàdànakàraõa§ vyabhicarati yataþ || 3 || naiùa doùaþ – kuvindabuddhikarmabhyৠna vinà pañakàraõam | dçùña§ tantusamàkhyàtamupàdànamacetanam || 4 || yadvat tadvajjagadbãjamupàdànamacetanam | j¤ànakriye mahe÷asya parityajya na kàraõam || 5 || upàdànakàraõamapi tantvàdika§ vi÷iùñaj¤ànakriyàyuktapañàdikartàra§ vinà na svakàrya§ kurvad dçùñamiti kàryamàtramupàdànakàraõavat kartçmàtreõa vyàpta§ siddhameveti vi÷vasyàpyupàdànakàraõavattvena pratyuta kàryapårvatvavat kartà sàdhyata iti nànaikàntikatà || 4 –5 || adhunà mãmà§sakadçùñyà siddhasàdhanam – àhàparo jagaccitra§ vaicitryàt karmaõo bhavet | phala§ ca karmataþ pu§sৠkimatre÷varakàrità || 6 || kàryatvàt tatra kartçmàtramanusandheyam | bhavadbhi÷ca dharmàdharmàtmaka§ karmaiva kçùyàdikarmavat kàryajanakamaïgãkçtamiti kimanyadanumãyate || 6 || satyametat tathàpãda§ karmadçùñamacetanam | kçùyàdivat tu kartàra§ praj¤àvantamapekùate || 7 || dçùñamapi kçùyàdika§ karma na tu buddhimatkartrà vinà phalajanaka§ pu§bhyo bhogànàhçtya dàtu§ samartha§ dçùñamiti dharmàdharmàtmakamapi karmatvàt svaphaladànàya j¤ànàti÷aya-yukta§ pratyuta tameva vi÷vakartàramasiddha§ sàdhayatãti na siddhasàdhyatà | tatra dçùñe sati nàdçùñakalpanà yukteti || 7 || apare bruvate kartç bahudhà cetanairyutam | pumbhireva bhaved bãja§ ki§ hareõeti tannahi || 8 || kàyikavyàpàràdau kçùyàdàviva bahudhà cetanairdçùñaireva puruùairyukta§ jagadbãja§ sarva§ kalàdikàrya§ bahukartçtayà kariùyatãti dçùñahànyadçùñaparikalpanàbhyৠna kartrantarasiddhiþ | tannahãti tanna yuktamityarthaþ || 8 || yasmàt tayoþ prakçtipuruùayoþ sa§bandhamàtra§ và pu§sৠkalàdikàryakaraõahetuþ, vi÷iùño và bhogyabhoktçlakùaõaþ sa§bandhaþ ? tatra – sàmànyo yadi sa§bandha utpattau kàraõa§ tayoþ | tataþ kalàdikàryasya nityotpàdaþ prasajyate || 9 || vyàpakatvàt prakçtipuruùayoþ kaivalyàvasthàyàmapi sa§yuktatayà sa§bandhamàtrasya bhàvàt | kalàdikàryakaraõotpàde satyanirmokùaprasaïgaþ || 9 || atha dvitãyaþ pakùaþ – vi÷iùña÷cet tayoryogo vaktavya§ tasya kàraõam | yena nàkasmika§ kàrya§ dçùña§ kvacana ki¤cana || 10 || prakçtirhi na prakçtisvaråpatayà bhogyà, nàpi puruùaþ svaråpeõa bhoktà, mokùàbhàvaprasaïgàt | api tu kalàdikàryadvàreõa, tatsa§bandhasya hi kalàdijananàt | janyasya sa§yogàtmakasya tayorbhogyabhoktçråpasya sa§bandhavi÷eùasya kartà vàcyaþ | yena nàkartçka§ kàrya§ sa§bhavatãtyuktam || 10 || nanu tayorevàtra kartçtvam, kimanyena? tanna, yataþ – puruùo na svatastàvad bãja§ no yàti ta§ prati | puruùasyà÷aktatayà prakçteþ svataþ kàryakaraõakalàdinirmàõe sàmarthyàdçùñeþ, prakçte÷càdçùñatayà vi÷iùñameva§vidha§ karmanimitta§ puruùàya kàryakaraõa§ syàditi j¤ànàbhàvàd bhohyabhoktçsa§bandhe na kartçkatà, kintu sa§bandhamàtra iti || tasmàd yoge viyoge và mahe÷aþ kàraõa§ tayoþ || 11 || tasmàd bhogamokùasàdhanadar÷anànyathànupapattyà sarvaj¤aþ sarvakartà parame÷vara eva, nànyaþ || 11 || tatra lokàyatabhåmikayà paraþ – svabhàvato jagadbãja§ jagatkartç hareõa kim | svabhàva eva vaktavyo gatvà dåramapi tvayà || 12 || parame÷varamapi kalpayitvà tasya jagatkartçtvasvabhàvo bhavadbhiþ kalpanãyaþ | tadvara§ prakçterevobhayavàdisiddhàyà tajatkartçtvasvabhàvaþ kalpyatàm | eva§ ca na bahvadçùña§ kalpita§ bhaviùyatãti || 12 || tadayuktataram, tayastasya prakçtilakùaõasya jagatkartuþ- svabhàvaþ pratipattavyaþ ki§vi÷iùño jagatkçtaþ | nanu ko'ya§ pra÷no jagatkartçlakùaõa eva svabhàvastasya? satyam, kintu- vyàpàraþ paranunnasya svatantrasyàthavà budhàþ || 13 || jagatkàraõàtmà tasya svabhàvaþ ki§ buddhimatkartçpreritasya kevalasya và ? tatra – svatantrasyeti pakùe'smin na mànamiti sàdhitam | acetanasya kartçtvapakùe na pramàõamastãti sàdhita§ pårvameva || katha§ sàdhitam – svatantra§ kàryakçd yasmànnopàdànamacit kvacit || 14 || atha dvitãyaþ, sa ca yukta eva- praj¤àvacchaktinunnasya vyàpàro mànasàdhitaþ | praj¤àvataþ kriyà÷aktyà preritasya jagatkaraõe vyàpàraþ, tasya pramàõasiddhatvàdiùyata eva || tata÷ca – praj¤àvàn prerakastasya yaþ sa vij¤eya ã÷varaþ || 15 || ya÷cetanaþ sva÷aktyà tat prerayati sa eva ã÷varaþ siddha iti na svabhàvavàdaþ | yadyeva§ kriyà÷aktimàtramevàtra tatprerakamastu, kimã÷vareõa? tasyàpi tayà vinà kartçtvàsiddheþ | yadàhuþ- yà tva§ kartuþ kriyà÷aktirã÷varasya yayà vinà | tasyàpi kartçtà naiva caõói tasyai namo'stu te || 15 || iti | icchà÷aktiþ parà÷aktiþ praklçptà nànya ã÷varaþ | pravartate yadudrekàd divàkàle ni÷ànvite || 16 || suptà kàla ihànte sà nirvyàpàràjjagannidhau | yadyasmàt saiva ÷aktiþ prakçtyadhikaraõà preraõottara§ sodrekàt sàmarthyalakùaõànmàyàto jagatkaraõàya pravartate, iti ne÷varo'nyaþ || 16 || tadayuktam – udreke kàraõa§ tasya nànyadasti mahe÷varàt || 17 || jaóasya svaya§ pravçttàvapravçttau và sàmarthya§ nàstãtyuktam, ato'nyathànupapattyà j¤ànàti÷ayayuktaþ parame÷vara evodrede tasyàþ kàraõam || 17 || nanu saiva sarvaj¤à bhaviùyati – sarvaj¤à saiva cennàmni vivàdo na ca vastuni | yadyeva§ nàmni vivàdaþ, na ca nàmabhedàd vastubheda iti tato vyatirekastasyàþ prakalpita evàstu | tarhi sarvaj¤atvàdidharmikà prakçtireve÷vara iti vedàntavidaþ || paràtmano mahe÷àttu dçkkriyà÷akti÷àlinaþ || 18 || cetanàcetana§ vi÷va§ bhoktçbhogyavibhàgataþ | utpatsyate tato'nyena jagadã÷ena ki§ phalam || 19 || bhoktà càpi sa evaiko varamaïgãkçto vibhuþ | bhoktçbhogyàdibhedabhinnàccetanàcetanàd vi÷valakùaõàt kàryàdanumãyamàna§ sarvaj¤ànakriyàyukta§ kàryadvàreõa bhoktçbhogyàdisvabhàvamekamevàdvitãya§ paramàtmasa§j¤amã-÷varalakùaõamupàdànamanumeyamityadvaitasiddherna bhinne÷varakalpanà yukteti || 18-19 || nanu cetanànৠnityatvena pràg bhogaprakaraõe pratipàditatvàt kàryatvamasiddham ? na, anekànvitatvena kàryatvasa§bhavàt | acetanànàmiva cetanànàmapi cidanvayàdupàdànakàraõa§ cetana§ siddhyatyeva | tadapyanupapannam, yataþ – cidacidvi÷vasa§bhåtiràtmano yadi so'pi hi || 20 || cidacijjàyate yasmàt kàrya§ kàraõadharmagam | paramàtmanaþ sakà÷àd yadi cetanàcetana§ vi÷vamutpadyate, tataþ so'pi paramàtmà cetanàcetanasvabhàvo bhavet | upàdànakàraõasvaråpànugatà eva kàryàõৠmårtivi÷eùà hemamçdàdijanyaghañàdãnৠsiddhà yataþ || 20 || tata÷ca – viruddhàvekakàlasthau dharmàvekà÷raya§ gatau || 21 || itaretaranà÷àt tau kuruto lopamàtmanaþ | viruddhayoþ parasparopamardenaivàtmalàbhàd ghañatadabhàvayo-riva cetanàcetanayorekatraikasmin kàle na sa§bhavaþ | atha kenacid bhàgena cetano'sau kenacinnetyucyate, yadyeva§ sabhàgatve sati ghañàdivat kàryatvàt paramakàraõatvàyogaþ || 21 || api ca – upàdànatvato mçdvat paramàtmà na cetanaþ || 22 || upàdànakàraõamacetana§ mçdàdi ni÷citamiti paramàtmano'pyacetanatvam, upàdàna kàraõatvàt | cetanatve và nopàdànakàraõatvamiti || 22 || ki¤ca – tadutthà÷càpi bhoktàra utpàdyatvàd ghañàdivat | upàdànakàraõàdutpadyamàna§ ghañàdyacetanameva siddhamiti paramàtmalakùaõàdupàdànakàraõàdutpadyamànà bhoktàra àtmàno'pyacetanàþ prasajyante bhavatàm | cetanà÷caite yathà svaparagràhakatvena svasa§vedanasiddhà iti na tatrotpannàþ, tat paramàtmavannityà iti | nanvanvayàdeùàmacetanànàmiva kàryatvamuktam, tanna yuktam, ananvayàditi | na càtmana evàtmà gràhyo bhavati, tatra tasya vyàpàravirodhàt | api tu gràhakatvenaiva pratyagråpatayà sarvadà bhàsata ityuktamasmàbhiþ paramokùaniràsakàrikàvçttau vistareõa | tatraivàvadhàryam || tata÷ca – acitprasavadharmã yat paramàtmà mçdàdivat || 23 || praj¤àvat kùobhakàpekùaþ svajanyajananàya tat | yadyasmàt paramàtmana upàdànakàraõatvenàcetanatvamuktam, tattasmàdeva svakàryaniùpattaye mçdàdivad buddhimatkartçpreritatvamasyàbhyupagantavyam || 23 || evamadvaitànupapattiþ – tasmàd bhoktà jagadbãja§ mahe÷a÷càpi ÷aktimàn || 24 || pçthak pçthag vini÷ceyàþ proktadoùopa÷àntaye | tasmàdbhoktàro'nutpannà eva, jagannidhi÷ca jaóaþ, jagatkartà sarvaj¤atvàdidharmayukto mahe÷vara÷ca paraspara§ bhinnà eva nityà abhyupagantavyàþ | tadukta§ tattvatrayanirõaye – ÷ambhuþ puruùo màyà nitya§ vibhu kartç÷aktiyukta§ ca | supte'pi vikçtijàte tritaya§ jàgarti tattvànàm || (÷lo0 3) ityupàdànakàraõàdanyaþ parame÷varaþ siddha iti na doùaþ ka÷cit | nanvapariõàminã ÷aktiþ, tatkatha§ ÷iva÷akterj¤ànakriyàbheda upapadyate? so'pi na vàstava eva | tathà hi – sarvaj¤ànakriyàråpà ÷aktirekaiva ÷ålinaþ || 25 || yadi tu j¤àna÷akteranyà kriyà÷aktiþ syàt, jaóatvàdvàmàdi- bhedapariõàmata÷càsyà màyàyà ive÷varasamavàyo na bhavet, apariõàmitvàt tasyàþ, ityakartà kriyà÷aktivikalatvàdã÷varaþ prasajyate | na ca kartrà binà vi÷vakaraõamupapadyata ityava÷ya§ sarvaj¤ànakriyà÷aktyoraikyamabhypagantavyam | nanu j¤eyakàryayor-bhedàt katha§ na ÷aktibhedaþ ? na, tayorapyabhedàt | nahi j¤eyatva§ kàryatàmativartate, vastusvabhàvatve hi tasya sarveùৠsarvaj¤atàprasaïgaþ | na ca kàryatva§ j¤eyatàmiti na vàstavo j¤ànakriyà÷aktyorbhedaþ, api tu kalpita eva || 25 || tathaiva ca kriyà – tridhaiva ÷aktirvàmàdyà gãtà vyàpàrabhedataþ | vàmàdyàpi kriyà÷aktirvyàpàrabhedenaiva tridhà bhinnà gãtà na vastutaþ – vàmà jyeùñhà ca raudrã ca ÷aktitrayamataþ param iti | anyathà hi j¤eyabhedena bhedàt pratyartha§ pratyàyakabhedakalpanayà pratiparamàõu j¤ànabhedaprasaïgena tàsৠnairàtmyaprasaïgaþ | tadyathaivànekapadàrthàvalokanamekayaiva j¤àna÷aktyà'nubhavasiddha§ prakà÷ayitu§ ÷akyam, evamudyuktaråpàyàþ kriyà÷akteranekakàryakaraõa§ siddhamabàdhitamiti tadbhedo'pi vyàpàrabhedàt kalpitaþ || vyàpàràõৠtarhi katha§ bhedaþ ? ityucyate – kriyayà malinàn pu§so niruõaddhi mahe÷varaþ || 26 || anàdimalaruddhà§stàn karmayuktàn nudatyataþ | kriyà÷aktyà tàvat pårvameve÷varo'nàdimalayuktàn pa÷ån niruõaddhi niyamayati, ato niyamità§÷ca karmavipàkànusàreõa prerayati || 26 || nanu vyàpakatvàt teùৠkutaþ preraõà ? satyam, kintu – tatasteùৠca nunnànৠpatyà sa§jàyate bhç÷am || 27 || bhogasàdhanasambandhayogyatà bhogalolikà | vij¤ànakevalivailakùaõyena teùৠkarmànusàreõa teùৠkàryakàraõasa§bandhayogyatotpàdanameve÷varapreraõamucyate || 27 || tatastu – ÷uddhà÷uddhàdhikàrasthe vidye÷e'nanta àtmani || 28 || abhivyakto jagadbãja§ vikùobhya krurute jagat | ÷uddhà÷uddhàdhikàriõa§ mantre÷anàyakamananta§ prerya§ kçtvà màyàto jagatkaroti patiþ | yacchåyate – vidyàràjàdhiràje÷o jagad bhràmayatãcchayà iti || 28 || tadanu ca – jagatànena sa§yojya tàn pu§so lolikàvataþ || 29 || bhogàrtha§ sàdhanàkàrৠkaroti sthitimã÷varaþ | karmànuråpa§ kàryakaraõaistàn pa÷ån sa§yojya teùৠbhogàrtha§ sàdhanàkàrৠsthiti§ karotã÷varaþ || 29 || tata÷ca – sthityante so'pi sa§sàre vi÷ramàrtha§ pradhàvatàm || 30 || pa÷ånৠprakçtãnৠca kùamatvotpàdanàya ca | tataþ sarvopasa§hàra§ vidhatte bhagavàniti || 31 || sthitisa§rakùaõàdànabhàvalakùaõà vyàpàrà bhinnàþ kathitàþ || 30-31 || anugrahamapi vidhatte – malasva÷aktirodhànte dãkùà÷aktyaiva mu¤cati | vakùyamàõavad yadaiva malasye÷vara÷akte÷ca rodhàdhikàro nivartate, tadà dãkùayaiva pa÷ån mocayati || vàmà jyeùñhà ca raudrã ca svato'bhinnàpi sà tridhà || 32 || rodhavi÷leùaharaõairvibhinnà karmabhiþ kriyà | atha sthitisa§rakùaõabhàvalakùaõànৠvyàpàràõৠsa§sàrarodhaphalatvàd rodho vàmàvyàpàraþ, àdànaråpaþ sa§hàro jyeùñhàyà, pà÷aharaõàtmako'nugraho raudryàþ – ityetaiþ karmabhirabhinnàpi svataþ kriyà÷aktirvibhinnà kathyate, na paramàrthata iti sarvaj¤ànakriyàråpà ÷aktirekaiva ÷ålinaþ (mo0 25 ) iti na doùaþ ka÷cit || 32 || ityeva§ devadevasya sarvakartçtvamãritam || 33 || etena sarvakçttvena sarvaj¤o'vàpyate patiþ | j¤àna§ vinà kuvindàdãnৠkartçtvàdçùñerbhagavataþ sarvakçttvataþ sarvaj¤atvasiddhirityukta§ pràk || 33 || tathà hi – upàdànanimittaistu phalena ca samanvitam || 34 || yathà paña§ vijànàti pañakàrastathà bhavaþ | upàdànanimittaistu phalena ca samanvitaþ || 35 || sarvakartà'pi tatsarva§ vijànàti yathà sthitam | yathaiva pañakàrastantubhyo devadattàya målyasa§siddhaye turãvemàdibhiþ paña§ kurvàõastrikàlàmalaj¤ànayuktaþ svakàrye siddhaþ, tathaiva vi÷vakartà màyàto vicitrakarmanimitta§ pa÷ånৠbhogamokùàrtha§ vi÷vamutpàdayan svakàrye trikàlàmalaj¤ànayukta evà'numãyata iti sarvaj¤atvasiddhaþ || 34 –35 || ittha§ sarvàrthakàritvàd dviråpà ÷aktiràtmani || 36 || kalàpiõóa ivàbhàti ÷aktiþ sà nityasa§sthità | yayà yukto mahe÷ànaþ sarva§ vetti karoti ca || 37 || kalàvàniti tattvaj¤aiþ sakalastena gãyate | uktavat sarvaj¤ànakriyàråpà saiva ÷aktirnityà'nekaråpeva lakùyamàõà bhagavataþ ÷arãramupacaryata iti sakalaþ kathyate ÷ivaþ || 36 –37 || sa eva tu – na kalàpiõóasa§baddhaþ sa§baddho'sau yathà pa÷uþ || 38 || kadàcidapi deve÷astasmàd gãtastu niùkalaþ | pa÷uvat kalàdyàtmaka÷arãràbhàvànniùkalo bhagavànityukta§ pràk || 38 || atra paraþ – nanvasya niùkalatve tu na j¤àna§ nàpi kartçtà || 39 || kalàkalàpayuktànৠdç÷yate cidvatৠyataþ | kalàdiyoga eva pa÷ånৠj¤ànàdika§ dçùñamiti kalàdyabhàvàdã÷varasya j¤ànàdyabhàvaþ || 39 || naiùa doùaþ – cidvyaktyartha§ kalàyogamapekùete susa§sthite || 40 || dçkkriye malasa§ruddhe ne÷vare rodhavarjanàt | ukta§ hi bhogaprakaraõe – pa÷ånৠj¤ànakriye malaruddhatvàt kalàdivya¤jakàpekùe viùayeùu pravartete iti | parame÷varasya tvanàdyanàvçtatvànna te vya¤jakàpekùe iti sarvadà sarvàrthe || 40 || athe÷asyàpi sàpekùe athàj¤atvàt pa÷uvadã÷varasyàpi dçkkriye kalàdivya¤jakàpekùe || yadyevam – tadà'sau jàyate pa÷uþ || 41 || kalàdiyogàd devadattàdivadã÷varaþ pa÷uþ prasajyate || 41 || bhavatu và ? kà naþ kùatiþ – na ce÷vara§ vinà kàryamato'nyo vàcya ã÷varaþ | ã÷vara§ vinà na vi÷valakùaõa§ kàryamutpadyata iti tato'nya ã÷varo vàcya ityanavasthà || kalàþ sçùñvàpi tadyuktaþ kàryakçd yadyasau tataþ || 42 || ata eva kalàdisvakàryakaraõàni sçùñvà tatastairyukto bhagavàn sarva§ kàrya karotãtyucyate || 42 || yadyevam – dçkkriye niùkalasyeùñe kalàbhiþ ki§ prayojanam | yathaiva kalàdibhiranapekùo niùkala eva svàtmanaþ kàryakaraõàni, tathaiva vi÷vamapi karotãti ki§ tasya kalàdi÷arãra-kalpanayetyevamàdivistareõa nare÷varaparãkùàyৠvarõitamiti || tasmàdala§ prasaïgena bhogamokùaprasàdhakaþ || 43 || uktalakùmà mahe÷àna upàsyo'ya§ mumukùubhiþ | tatsarvaj¤atvàdilakùaõaþ parame÷vara eva pa÷ubhyo mokùaprada iti ÷reyo'rthibhiþ sadaivàràdhyo nànyaþ, ityuktaþ sasàdhano bhogaþ || 43 || atha mokùaþ sasàdhana ucyate- malàdipà÷avicchittiþ sarvaj¤ànakriyodbhavaþ || 44 || mokùastatkàraõa§ ÷ambhuþ sva÷aktiþ karaõa§ prabhoþ | pa÷càtmà mocyamànatvàt karmakàrakamiùyate || 45 || nityamuktatayà kartu§ mokùàkhyà karmagàkçtiþ | pràg bhogaprakaraõe vij¤ànakevalinৠmala eva, pralayakevali-nৠmalakarmaõã, sakalànৠtu malakarmamàyàlakùaõàþ pa÷ånৠpà÷àþ pratipàditàþ | teùu pà÷ànৠyathà sa§bhava§ sarveùa§ vicchittiþ sarvaj¤atvasarvakartçtvàbhivyakti÷càtmanৠmokùo nà'nyeùàmivànyatamapà÷avicchittiþ, aj¤atvam, akçtçtvam, sa§kràntirveti vakùyàmaþ | na ca tasya mokùasya àtmà j¤àtavyaþ ityàdàvivàya§ pa÷uþ kartà, pa÷orã÷varasa§skàryatvena sarvadà karmatvàt | nàpiprakçtyàdikaþ pà÷aþ, kintu ã÷vara eva | tasya ca karaõa§ sva÷aktirdãkùàkhyaiva | muktistàvatpà÷avicchittiþ sarvaj¤atvàdyabhivyakti÷ceti mocyagata eva vi÷eùo mokùaþ, na sà§khyànàmiva mocakagataþ, tasya nityamuktatayà muktyamuktyora-vi÷eùaprasaïgàt | yadàguþ – sa§sarati bhogyabhàvàt tadvinivçttyà tu mokùadà prakçtiþ | svàtmana eva na pu§so lopo'sau na svaya§ veda || yata ityeva§ vi÷iùño'vi÷iùño và sarva÷càtra mokùaþ pratij¤àtaþ, tasya sàdhanamuttara§ prakaraõam || 44 – 45 || tatra tàvat puruùakartçka eva mokùa iti j¤ànamokùavàdinaþ svayåthyàþ – astvàtmanãno mokùo hi bhogavat pudgalastataþ || 46 || mokùakartà vivekàdiþ sàdhanaþ sa prasiddhyati | astvã÷o vi÷vakartà, puruùàstu svakçtairdharmàdharmaiþ ÷ubhà-÷ubha§ bhoga§ bhu¤jate ne÷varakçtaiþ | nanu tatràpi parame÷varasyà-dhiùñhàtçtvamastyeva | bhavatu, na punaþ kartçtetyeva§ ta evàj¤àna-malasa§baddhà bhràntitaþ sa§sàrabhàjaþ santastatpratipakùàbhyàsa-viviktaj¤ànodayàdaj¤ànanivçttau teùৠsarvaj¤atàdiråpàvàptitaþ svàtmakartçka eva mokùo ne÷varakartçkaþ || 46 || tadayuktam – avive(ko? kà)'vasàyotthamaj¤àna§ vinivartate || 47 || vivekaj¤ànato nànyat kàcàdidravyahetukam | svakàraõanivçttyaiva tannivarteta nànyathà || 48 || mala÷càj¤ànahetuþ syàdaj¤ànatve'sya tucchatà | athàtmadharmo bhàvaþ syàt tucchatve tannivartate || 49 || j¤ànàdiraphalaþ pu§so dharmatvena nivartyate | nivartyatve nàtmadharmaþ(syàt?) tadanàdinirodhakam || 50 || caitanyasyàtmanastena nivçttirdãkùayà tataþ | mahe÷amalamàyàdiva÷ago'õuþ sa càtmanà || 50 || katha§ tebhyastadàyattamàtmàna§ mocayiùyati | asyàtmamocane ÷aktirvidyate na yataþ svayam || 52 || pà÷ànৠva÷yatàmeti tene÷o mokùakçd va÷ã | yukta§ dharmàdharmakartçtva§ pu§sàm, kalàdibhirãùanmala-vyudàsena tatsa§bandhàd uttejitadçkkriyatvàt | malàdinivçttau tu satyৠtàvad j¤atvamapi tadà yeùৠna samartha§ dçùñam, ã÷varatva§ teùৠmuktau bhaviùyatãtyucyamànamatisàhasam | nanu pramàõasiddhaiva ÷uktikàrajatàdibhrameùu j¤ànàdaj¤ànanivçttiþ | mala§ càj¤ànamicchanti càtmanàmanàdibhavam, tadayuktam, aj¤ànatvàyogàt tasya | na hyaj¤àna§ malaþ, api tvaj¤ànahetuþ | aj¤ànatve tu tasya àtmadharmatva§ tucchatà và syàt, tucchatve tu tasyà'ki¤citkaratvàt tannivartako j¤ànàdiraphalaþ, àtmadharmatve tu tasya nityatvavyàpakatvàderiva nivartayituma÷akyatvenànirmokùaþ | nivartyatve nàtmadharmateti vastvantarameva | àtmano'nàdyuparodha-hetutvàdaj¤ànahetu÷cakùuùa iva pañalàdirmalo vàcyaþ | na ca dravyasyàj¤ànahetoþ pañalàderanyasya và j¤ànànnivçttirdçùñà, pratipakùatvàbhàvàt | katha§ tarhi ÷uktikàrajatàdau j¤ànànnivçttiþ ? ucyate | dvividha§ hyaj¤ànam– pràganubhåtasàdç÷yasya buddhyavivekàdhyavasàyàtmaka§ ÷uktikàdau rajatàdij¤ànam, kàcakàmalàdidravyajanyadvicandràdiviùaya§ vikalpaj¤àna§ ca | tatra pårva§ neda§ rajatamiti vivekàdhyavasàyaj¤ànànnivartate | yatpunardravyajanyam, tasya svakàraõadravyanivçttyaiva nivçttiþ, na j¤ànàt | pratipàdita§ tu dravyahetukamevà'j¤ànamàtmanàm, netarat, abauddhatvàt tasyeti na j¤ànàt tannivçttisa§bhavaþ | pañalàde÷cakùurvaidyàdivadã÷varàdeva tannivçttiritã÷varakartçka eva mokùo nàtmakartçkaþ | tathà cokta§ ÷àkhàntare– ÷ivàdevàtmanৠmokùaþ iti | ÷rutirapi – yamevaiùa vçõute tena labhyaþ (kaõñho0 2 | 23; muõóako 0 3 | 2 | 3) iti | ata eva kriyànivartyatvàd dravyasye÷varakriyayaiva mokùa ityuktam – dãkùaiva mocayatyårdhva§ ÷aiva§ dhàma nayatyapi iti, vakùyàma÷ca || 47 – 52 || nanvã÷varasya mokùakartçtvamapi kalpayitvà pà÷ànৠnivartanasvabhàvastadà kalpanãyaþ, tena vinà tasyàpyasiddheþ | tatasta eva tatsvabhàvànnivartamànàþ pu§so mokùahetavo bhaviùyanti, kimã÷varasya kartçtvakalpanayà ? tadayuktam, yataþ – na pu§sৠmocane ÷aktiþ pà÷ànàmapi vidyate || 53 || rajjvàdinà svaya§ baddhvà vimu¤cad dç÷yate yataþ | jãvasya svataþ pravçttau nivçttau và sàmarthya§ nàstãtyuktam | ataþ pà÷ànàmapi ÷iva eva tadà'pi nivartakatvàt pu§bhyo mokùada iti dçùñe sati nàdçùñakalpaneti || 53 || atra paraþ – j¤atvakartçtvayorvyakti§ pà÷àþ kurvantyanekadhà || 54 || mokùo vyaktistayoreva mokùo'taþ pà÷akàritaþ | dçùñà hi pà÷àþ kàryakaraõalakùaõà eva bhavàvasthàyàmàt-- manàmanekaprakàrৠj¤atvakarñçtvayorvyakti§ kurvanti | mokùa÷ca j¤ànakriyayorvyaktiþ tatastàmapi ta eva dçùñasàmarthyàþ kariùyantãti ki§ tatre÷varasyàdçùñasya kalpanayà || 54 || tadayuktam – svàkàrara¤jitৠpà÷àþ pà÷avçttyanuràgiõãm || 55 || kramànvitৠvinà÷àrthৠvyàhatàamalpagocaràm | tayorvyakti§ prakurvanti niþsa§j¤atvàd bhaveritàþ || 56 || ÷aknuvanti na mokùàkhyৠyenàsyàþ sà vilakùaõà | yo hi yathàbhåtavya¤jaka÷aktiyuktaþ pradãpàdirvya¤jakaþ siddhaþ so'pyanyatràpyadçùñe viùaye tathàbhåta÷aktireva pratãyate | kàryakaraõàdilakùaõa÷ca vya¤jakaþ proktavadã÷varaprerito'pi ÷arãràdàvàtmagrahahetutvàt svàkàreõànura¤jitৠstryàdiviùayànuràgiõ㧠kvacit kadàcit ki¤cidviùayৠràgadveùàdibhi¤ca vyàhatৠkàryatvàccharãràdãnৠnà÷e sati vina÷var㧠bhavinৠj¤ànakriyayorvyakti§ kurvan dçùña iti tathàbhåta eva viùaye tasya vya¤jakatva§ siddhyati | na tato'tyantavilakùaõatvàd j¤ànakriyayormuktàvapi dãpasyeva brahmàõóa iti na pà÷avyaïgyo mokùa iti tadvai÷iùñya§ mokùe j¤ànakriyayorityucyate || 55 –56 || pà÷àbhibhàvikà ÷aktiþ siddhànৠdçkkriyàbhidhà || 57 || tasmànna pà÷ajàlottha§ jàyàràga§ bhajatyasau | sarvapà÷anivçttyà siddhasye÷varavad j¤ànakriyàtmikà ÷aktiþ pà÷avidhva§siketi na pa÷oriva pà÷avyaïgyà ÷arãràdàvàtmagrahànuràga§ bhajate || 57 || ki¤ci – na cotpannairvinaùñairvà pà÷aiþ sà bhidyate yataþ || 58 || tatastu pà÷aceùñàbhiþ ÷aktirnaivà'nuruddhyate | nàpi pa÷oriva ràgàdipà÷aceùñàbhiranurudhyamànà stryàdiviùayànuràgiõã sà siddha÷aktiþ, pà÷apralaye'pyavikçtenaiva svaråpeõe÷vara÷aktivadavasthànàt || 58 || api ca – ÷aktiþ sà sarvaviùayà na tenaivà'lpagocarà || 59 || j¤eyakçtyeùu yugapad bhàvitvàanna kramànvità | àvaraõàbhàvàcca sà sarvadà sarvatra sarvaj¤eyaj¤aptikarã sarvakàryakarã ca, na pa÷u÷aktivat kadàcit kvacit ki¤cidviùayà || 59 || sà ca vyaktyantaràbhànna vyaktyantarabàdhità || 60 || nà'pi vidye÷varàõৠ÷aktivyaktiriva paramuktilakùaõena vyaktyantareõa sà siddha÷aktirbàdhyate, ÷ivasamatvena tasyàþ prakarùàntaràbhàvàt || 60 || ki¤ca– pravçttà sà na sàmyena j¤eye kçtye ca bàdhate | na càpã÷varecchayà vidye÷vara÷aktivat kàrye pravartate nivartate và, ÷ivasamatvàt siddha÷akterã÷varapreryatvasya sarvathà nivçtteþ svataþ ÷aktatvàt || vya¤jayanti na tৠpà÷àþ na ca bhåyo'bhibhåyate || 61 || ÷ivecchàpluùñabãjaistaiþ ÷aktistenàvina÷varã | yena na vakùyamàõavat pà÷aiþ kàryakaraõaiþ pa÷u÷aktivad vyajyate, ÷iva÷aktyàbhivyaktৠtৠprati dagdhabãjai÷ca pà÷airna punarabhibhåyate, siddha÷aktyabhivyaktistato na vina÷varã pa÷u÷aktivyaktiriveti prakàràntareõa na÷varatàparihàraþ || 61 || vyaïgyavyaktirbhavet tàvad yàvad vya¤jakasa§nidhiþ || 62 || siddha÷aktàvaya§ nyàyo vidyate neti cocyate | abhivyaktikarã ÷aivã ÷aktistatsannidhànatàm || 63 || dhàtà satatamityasmàdapi saiddhã na pa÷yati | yadukta§ pràk siddhànৠsarvathà ã÷varàdhiùñhàna§ nivartata iti tato vya¤jakenànadhiùñhitatvàd dãpenànadhiùñhànàd ghañàderivàbhivyaktirnivartamànà vinà÷inyeva | nà'ya§ doùaþ | yato na dãpavad vyaïgyasyà''varaõanivçttimanàtyantik㧠kurvan parame÷varaþ ÷aktivya¤jaka iùñaþ, yenaiùa doùaþ syàt | sa tvàtyantikãmàvaraõanivçtti§ pañalànàmiva cakùurvaidyaþ kurvan siddhànàmàtmasadç÷㧠siddhànta÷aktivyaktikar㧠siddha÷ivasamavàyàcchaiv㧠dçkkriyà÷aktimabhivyaktitaþ sannidhàpayatãti kutaþ parastasyà vya¤jakàpekùà, ÷iva÷akteriva svataþ sarvaj¤asvaråpatvàditi | na kevala§ pà÷airavyaïgyatvàt, asmàdapi kàraõànna vina÷varãti | ata eva na kàryatvenànityatvam, muktervyaïgyatvàt | pårvavyavasthitàyà eva j¤ànàdi÷akteràvaraõavyudàsenàbhivyaktitaþ sarvaviùayatà na svaråpapratiùñhitirevetyuktaþ sarvavilakùaõo mokùaþ || 62 – 63 || ittha§ vilakùaõàyàste siddha÷akterna pà÷akàþ || 64 || vyakti§ kartu§ samarthàstu nivçttaistairyato bhavet | ukta§ tàvat pà÷avyaïgyàyàþ pa÷u÷aktito'tyantavilakùaõatvàt pà÷àbhàve'pi bhàvàcca muktau siddha÷iva÷akterna pà÷avyaïgya-tva§ siddhyatãti ã÷vara eva tadvya¤jako mokùahetuþ || 64 || nanu yoga÷cittavçttinirodhaþ (yo0 så0 1|2) iti yogàdisa§skçta-mantaþkaraõameva mokùaheturàtmanàm, ne÷vara iti sà§khyaþ, tadayuktam – yogo j¤àna§ tapaþpårva§ bhogasàdhanaceùñitam || 65 || proktanyàyena pà÷atvànna tanmokùasya sàdhanam | cittasyoktavajjaóatvàdvàyoriva yogàdisa§skçtenaiva svapravçttiråpatayà àtmano màyà vivartayitavyà, nànyatheti | vivekàbhàvànnivçttau sarvadaiva nivarteta, na và kadàcidityanirmokùaþ sarvadà và mokùa evàtmano bhavet | ka÷càtra yogàderanuùñhàtà yasya ÷àstropade÷aþ | na tàvadàtmà, niùkriyo bhavadbhirasàvabhyupagato yataþ | nàpi cittam, jaóatvàt || 65 || api ca – sutãvrà api nopàyàþ svàtmavicchedakàrakàþ || 66 || asidhàrà sutãkùõàpi na svàtmacchedikà yataþ | na ca cittasya svavçttinirodhàrtha§ yogàdyanuùñhàna§ svata evopapadyate, svàtmani kriyàvirodhàditi | tasmàdapi pravçttinivçttihetu-rã÷vara eva sarvatra mokùakàraõamiti | nanvã÷varo'pi katha§ na sarveùৠyugapanmokùahetuþ ? apekùyàbhàvàt | na malaparipàkà-pekùyatvàt, anyathà yathàdçùñaniyamànupapatteþ | taduktam – kùãõe tasmin yiyàsà syàt para§ niþ÷reyasa§ prati (svà0 32 | 17 ) iti | malastu tathàsvabhàvaþ kalpyamàno jaóatvàt kasyacit kadàcicca tathà pariõaman nopàlambhamarhati | yadukta§ tattvatrayanirõaye – vinivartate nirodhàt pu§balataþ pariõaman malaþ kàlàt | pariõativi÷eùayogàt sa kadàcit kasyacit katha¤cicca || (÷lo0 12 ) iti || 66 || yadyevam – rodha÷aktyadhikàrasya kàle yàte svaya§ tvaõoþ || 67 || nivçtte tu male ÷eùaþ pà÷avràto nivartate | tannivçttau svaya§ ÷uddhà dçkkriyà÷aktiràtmani || 68 || vyajyate sarvaviùayà naivà'to mokùakçd bhavaþ | pu§sৠj¤ànàdibalàd rodha÷aktermalasya paripàkàt tadrodhàdhikàrakàlopakùayataþ svayameva nivçtte tasminnimitte'nya-pà÷anivçttau j¤ànakriyà÷aktisteùৠ÷uddhatvàt svayameva muktau vyaktimeùyatãti kimã÷varasya kartçtvena | astu tarhi svatantra eva parame÷varo mokùahetuþ | tato naiùa doùaþ, nàpyatiprasaïgaþ, svecchayà niyamitatvàt | yadàha vidyàdhipatiþ – svatantraþ ÷aktipàto'sau ÷aivaþ pa÷uvimokùakçt | sàpekùatve hi tasya syàda÷aktaþ parame÷varaþ | iti | na, tasyàsa§bhavàt || 67 – 68 || satyৠsthitau na sa§hàra§ sa§hàre và na ca sthitim || 69 || bhoga§ ca karmahãnasya kurute na sade÷varaþ | svàtantrye hi karmàdyanapekùaõàdakasmàt sadaiva jagataþ sçùñisa§hàrau, karmahãnasyàpi bhogam, duùkçtairapi mokùam, muktasyàpi sa§hàramã÷varaþ kuryàdityunmattaceùñàvadasma¤jasa§ jagad bhavet | tata÷ca na ka÷cidbhogàya mokùàya duùkçtaparihàràya pravartateti tadupade÷a÷àstràõৠsarveùàmànarthakyàllokàyata evopàsyo bhavatàm | tasmàdasama¤jasaparihàràya karmàdipàkasàpekùaþ sarvakartà'bhypagantavyaþ | na ca tadapekùitvamasvàtantryam, api tvã÷varàntaràyattatà | sà ca tasya parame÷varànnàstãti sa eva svatantraþ | satyৠsthitau na sa§hàràdyakasmàd bhogàdika§ ca karmahãnàderna kadàcit karotãti sàpekùa eva ÷aktipàta iti | yadyeva§ karmasàmyàpekùo bhaviùyatãti | na | yathà bhoga§ karmahãnasya kurute na sade÷varaþ, tathà malapariõatihãnasya na ca mokùam, malapariõatyapekùitvànmokùasya, anyathà malakalpanànarthakyàt | sàdhita§ càtmanৠkarmavyatirekeõa malo'stãti pràg bhogaprakaraõe- malàpariõateþ karmakùayàcca vij¤ànakevalitaiva teùàm iti | tasmàdava÷ya§ malaparipàka eva ÷aktipàte karaõa§ vàcyam || 69 || nanu sa ca malaþ paripàkàt svayameva nivartamànaþ pu§sৠmokùakàraõa§ bhaviùyatãti nàrthastatra ÷iva÷aktinipàtakalpanayetyuktameva, tadayuktam, yataþ – cetanàcetanàþ sarve va÷yàstasyeti ni÷citam || 70 || pravçttau và nivçttau và teùৠheturato hi saþ | vidàrya ÷akti÷ålena pà÷ajàlamaõoþ ÷ivaþ || 71 || sarvaj¤ànakriyàråpa§ vyanakti dvividha§ malam | jaóasya svataþ pravçttau nivçttau và sàmarthya§ nàstãtyuktam | ataþ paripakvo'pi malo dravyatvàt pañalàdivad buddhimatkartçnivartya eveti ã÷vara eva tannivçttipårva§ pu§sৠsarvaj¤atvàdiråpa§ vya¤jayan mokùaheturnàpara iti || 70-71 || adhunà tu teùàmã÷varaþ sarveùৠki§ sàkùànmokùaheturuta keùà¤cid vyavadhàneneti rurusiddhàntasa§siddhaþ kramo'tra kathyate – niùkalàn sakalànaùñau sargàdàvicchayà patiþ || 72 || mantre÷varànanantàdãnanugçhõàti pudgalàn | sargàrambha evàùñàvaõånakalàn paripakvamalaviccheda-pårvaka§ sarvaj¤ànakriyàbhivyaktilakùaõena mokùeõànugçhya sàkùàd bhavànanantàdisa§j¤akàn vidye÷varàn karotãtyaõupakùa eva vidye÷varàdiviùayo na ÷akti÷ambhyupakùàviti boddhavyam || 72 || ato'nantaram – koñisaptakasa§khyàkàn niùkalàn sakalànaõån || 73 || sarvaj¤ànakriyàvyaktyà mantrànã÷aþ karotyataþ | tathàbhåtànevàõån saptakoñisa§khyàyuktàn tathaiva sàkùàdanugçhya bhagavàn mantràn vidadhàti || 73 || mantramantre÷varàõৠmuktatvàt ki§ ÷ivasamatvameva, netyàha – rudra÷aktestu janyatvàt preryatvàccàpyadhastvidam || 74 || mantramantre÷varàkhyànamàkhyàta§ tattvayordvayam | rudrasya bhavataþ ÷aktirvàmà jyeùñhà ca raudrã ceti | tasyàþ ÷akteradho vidyàvidye÷varalakùaõametat tattvayordvaya§ veditavyam | yatastayotpàdya svàdhikàre preryata ityàkhyàta§ ÷àstre – ÷ivecchà-vidhicoditam iti | preryatvàccaiùৠsarvaj¤atve'pyadhikàramalayogataþ parame÷varàpekùayà kriyà÷aktiþ krameõà§÷ena nyåneti – vidyàvidye÷atva§ càparamuktiþ pareha ÷ivasamatà (÷lo0 51) iti tattvasa§grahàdàvuktam | asmàcca nyånatvàdeùৠ÷aktitattvàdadhobhàvaþ, na tu de÷akçtaþ, vyàpakatvàdàtmanàm || 74 || ata eva – màyordhva§ niùkalatvàdya§ màyoparyadhikàrataþ || 75 || tadeva prakriyà÷àstre dãkùàrtha§ cintyate budhaiþ | vyàpakametat tattvadvaya§ màyoparyadhikàrataþ kalàdikàrya- karaõavarjitatvàccàdhva÷àstre màyopari cintyatvena pañhyate || 75 || tathaiva – sarve càvarajàþ preryàþ prerakà hyagrajà÷ca ye || 76 || patayo'patayo mantrà årdhva§ mantre÷varà matàþ | mantrapatitvànmantrebhyaþ pårvamutpannatvàccànantàdi-vidye÷ànৠtebhya årdhvamuparibhàvo mantavyaþ | tatpreryatvena tataþ kriyà÷akternyånatva§ tvadhobhàvànmantràõàm || 76 || tato'nantaram – kalàþ sçùñvà mahe÷ànastàbhiþ sa§yojya pudgalàn || 77 || anugçhõàti mantre÷àn màyàgarbhàdhikàriõaþ | vidye÷varàõàmadhiùthànena màyàtaþ kalàditattvabhuvana-piõóabhàvasçùñi§ sarvৠkçtvà tàbhiþ pudgalàn karmànusàreõa sa§yojya teùৠmadhyàt pariõatamalànaõån màyàgarbhàdhikàri-vidye÷varatvena sàkùàd bhagavànanugçhõàti || 77 || kimabhidhànàn ki§sa§khyàtàn tànityàha – maõóalàdhipatãnaùñau krodhe÷àdyaùñaka§ tathà || 78 || icchayà ÷atarudrà§÷ca vãrabhadrapurassaràn | krodhe÷a àdau yasyàùñakasya ÷rãkaõñhasahitasya | tathà tattvasa§grahe – maõóalinaþ ÷rãkaõñhàþ krodhàdyàþ (÷lo0 30) ityuktam | evamaùñàda÷àdhika÷atameùৠrudràõàmanugçhõàti || 78 || anugrahàya jantånৠmantràõৠhi prayojakàþ || 79 || ete mantre÷varàstasmànna mantrordhvavyavasthite | ittha§ mantramantre÷varayoþ pa÷càdutpattermàyàgarbhàdhi- kàritvàdadhobhàve'pyeùàmàcàryàdivat pa÷vanugrahàya mantraprayojakatvànmantre÷varatvam | na tvanantàdãnàmiva mantrebhya årdhva§ sthitatvàt || 79 || ki¤ca – agrajà niùkalà mantrà ete caitadvilakùaõàþ || 80 || mantratattvàdadhastasmànmàyàgarbhàdhikàriõaþ | mantràõৠniùkalatvenoktatvàdeùৠtu sakalatvàt tebhyo'pi nyåna÷aktitvenàdho màyàgarbha evàdhikàra ityadhikàrabhedàdeva§ mantramantre÷varavargàþ paraspara§ ÷aktito bhinnà eva, na tvàvàrakàþ | yathà vàrttikakàra àha – pareõa råpeõa nirvi÷eùàs-trayo'pyamã | mahàlpayoniyogitvàd vi÷iùyante parasparam || iti || 80 || kutraiùৠvãrabhadràdãnàmadhvani sthitirityucyate – màyàgarbhàdhikàritvàt sakalatvàcca ÷àsane || 81 || màyàtattvàdadhastasmàcchiva÷aktisamanvitàþ | yatteùৠmàyàgarbhàdhikàraþ sakalatva§ coktam, tato brahmàdivanmàyàtattvàdadhaþ kalàdibhuvaneùvavasthitiþ || 81 || nanu sakalatvàdeùৠkalàdisa§kocitadçkkriyatvàt pa÷uvat katha§ màyàgarbhàdhikàre ÷iva÷aktisamanvitatvamiti ? ucyate – kalàyoge'pi no va÷yàþ kalànৠpa÷usa§ghavat || 82 || va÷yàstàþ pa÷ubhiþ sàrdha§ teùৠte taduparyataþ | yatasteùৠkàlàdãnৠkrameõoparyavasthitàþ || 83 || yatasteùৠpa÷ubhiþ sàrdha§ tàþ kalàþ preryatvàdva÷yàþ, tasmànna kalàdiyoge'pi kalàva÷yatvameùàmiti sarvaj¤atà màyàgarbhàdhikàra÷càviruddha iti || 82 – 83 || mantraiþ sàrdha§ tadã÷ànৠpareùàmaparaiþ saha | àvirbhavatyadhãkàraþ sva÷aktivyaktyanantaram || 84 || mantre÷varàõৠcànantàdãnৠpareùৠkrodhàdãnàma-pareùৠvãrabhadràdãnৠca yadaive÷varaõa pà÷avicchedapårva§ j¤ànakriyà÷aktiranuråpà'bhivya¤jità''sãt, tadaivànuråpamadhikàra§ karoti na kàlàntara§ pratãkùate || 84 || mantràõৠtu – màyàbandhavimokùàya kàraõàdàtmano vyadhàt | mantrakoñyo'bhavan sapta sapteti niyamaþ ÷ruteþ || 85 || kàlàntareõa teùৠkàryakaraõamiti bhedaþ, sa teùàmadhikàraþ ki§ nitya eva ? netyucyate – mantràõৠmantranàthànৠkçtàrthànàmapãdç÷àm | vyàpàraparatantràõàmadhikàrastu sàvadhiþ || 86 || kçtàrthànৠmuktànàmapyeùৠpa÷uvad vyàpàraparatantratvàd vakùyamàõà'vadhyanto'dhikàraþ || 86 || adhunà'nantàdãnàmapi paraspara§ pradhànàpradhànabhàvaþ kathyate – såkùmàdinàyako'nantaþ sa tadyuktaþ ÷iveritaþ | utpatisthitisa§hàrasa§rodhànugrahàrthakçt || 87 || yathà kilànantaþ ÷ivàt kalayà kriyà÷aktyà nyånaþ sthityàdãni karmàõi ÷ivàdhiùñhitaþ karoti, evamanantàt såkùmaþ – teùàmanantaþ parame÷varaþ (rau0 sa§0 2 | 12 ) iti ÷ruteþ | tathà såkùmàcchivottama ityàdi sarveùৠpårvapårvàpekùayà nyånatva§ boddhavyam || 87 || adhunà mantràõàmadhikàrakàlaþ paraspara§ vailakùaõya§ cocyate – mantràõৠpårvamardha§ tu kçtàt sargàdanantaram | adhikàrasya vaicitryàdanugçhya bhaveritam || 88 || tatkàlamàdçtàn pu§saþ kàraõànugrahecchayà | kçtvàdhikàramàyàti ÷ivasàyujyamacyutam || 89 || saptakoñisa§khyàtànৠmantràõৠpårva§ prakçùñamardhamatãva paripakvamalatvàjjanmavyàdhyàdyupahata§ sa§sàramavalokya tatsa§sarga§ pa÷uprayojyatৠcàtmanaþ soóhumakùamà vayamitã÷vara§ vij¤àpya tatpreraõayaiva vidya÷varaniyogamapyanapekùya ÷iva÷aktyà samàhçtànaõu§statkàlameva sàkùàt tattaktkartçtayaiva taddhiyà ca tatkaraõatayà cànugçhya vicitramadhikàra§ kçtvà parà§mukti§ ÷ivasamatva§ gatam || 88 –89 || dvitãyàrdhasya kà vàrtetyucyate – ÷ivo'va÷iùñamantràõৠparivàràïga÷ambaràn | siddhimuktiprasiddhyartha§ maõóalàni ca sçùñavàn || 90 || atha ÷iùñasyàrdhasya pravçttyartha§ parame÷varo'õuparivàrakamaõvantara§ hçdayàdyaïga§ ÷aktiyoga§ ca ÷ambarà§÷ca tadvàcakàn ÷abdàn maõóalàni ca påjàsthànàni navanàbhàdãni lokànৠhitàrthamakàrùãt || 90 || athaiùৠmantràõৠpårveùàmiva kimanugrahe kartçtvameva, netyucyate – te mantràþ sahitàstaistu parivàràïga÷ambaraiþ | vimu¤cantãtaràn nunnà de÷ikasthena ÷ambhunà || 91 || eteùৠparivàràdiyuktànৠdãkùàdàvàcàryàdhikaraõe- ÷varaprayojyatvàdanugrahakaraõatva§ sadaiva na kartçtà || 91 || adhaþ svabhuvanàccaiùৠmantre÷à bhogamokùadàþ | sva§ sva§ dadati jantånàmã÷a÷aktipracoditàþ || 92 || ÷eùàstvapradhànà vidye÷à vãrabhadrarudràdayaþ | bhuvanebhya årdhva§ ÷àstravihitebhyo yajjantånৠsvabhuvane ca keùà¤cid brahmaviùõvàdãnàmanugraha§ ca kurvantãti tatkartàro nànantàdivadbhuvanasargàdikartàraþ || 92 || mantramantre÷varàõàmadhikàràvadhiþ pratij¤àta ucyate – amã rudràstu såkùmàdyà mantrà÷ca ÷ivatulyatàm | sànantàþ svàdhikàrànte yànti mukti§ hareraõàt || 93 || atra såkùmàdãnৠca mantràõৠca tadã÷ànàmapi vãrabhadràdãnàmanantoparamakàla eva sarveùৠyugapacchivasamatà parà muktiþ | yacchrayate – ananto parame teùৠmahatৠcakravartinàm | vihita§ sarvakartçtvakàraõa§ parama§ padam || (rau0 så0 2 |13 ) iti | ata eva na tu krameõa | yathà vàrttikakàra àha – ananto parame sthàne tattu såkùmo'dhitiùñhati | padàtpada§ vicarato hyekaikasya mahàtmanaþ || sthàne ÷ikhaõóinastvanya§ rudràõৠkurute ÷ivaþ || iti || 93 || athànantasya kadoparam ityucyate – sçùñyàdipa¤cakarmàõi kçtvànante÷varastataþ | pàratantryàd vinirmuktaþ pràpnoti patitulyatàm || 94 || yadà'nantenaikasmin màyàsarge pa¤cakarmàõi màyàsambandhi sçùñyàdipa¤cakarma nirvartita§ bhavati, tadà màyàkàryasyàkhilasyopasa§hçtatvàt kçtaprayojano'nanto mahà pralayopakrama eva patisamatva§ paràmukti§ gacchatãti || 94 || yadyevamanantàdãnàmupasa§hçtatvànmàyàtaþ sargàntaràõi katha§ bhagavàn karotãtyucyate – eva§ sargeùvatãteùu bhaviùyatsu ca ÷aïkaraþ | pu§so mocitavànanyàn mocayiùyati càparàn || 95 || pratisarga§ pårvànevànantàdãn kçtvà pu§sৠbhoga§ nirvartya bhagavàn mokùa§ karotãtyarthaþ || 95 || tadevam – àcàryasa§sthito devo dãkùà÷aktyaiva mu¤cati | sva÷aktyopahçtàn pu§so mantrasàdhanasàdhyayà || 96 || parame÷a eva àcàryastho mantramantre÷avyatiriktàn dãkùayaiva mantrasàdhyayà paripakvamalàn pu§so mocayatãtyuktam || 96 || na j¤ànàdineti pårvapratij¤àtaþ sarvo'rtho nirõãtaþ | yadyeva§ màyà¤janottarakàla§ hçtànৠkatha§ mokùaþ ? teùàmapyàcàryà'dhikaraõo bhagavàneva dãkùৠkaroti, pratibhuvana§ guruõৠsambhavàt | tathàhi – mantre÷à guravaþ pårve rudrà devà munã÷varàþ | mantre÷aiþ ÷àsità rudrà rudrairdevàþ su÷àsitàþ || 97 || devairmunã÷varà÷càtra munimartyà munã÷varaiþ | manuùyairmànuùàstadvad varõasa§sthà dvijottamaiþ || 98 || rudràþ ÷rãkaõñhàdayo'tra | eva§ guråõৠsa§bhavàt tattatkartçtayaiva sarvatra dãkùayà mokùaþ || 97 –98 || varõasa§sthà dvijottamairityukta§ sàdhyate – dãkùàyৠsàdhakatve ca caturõৠvarõinàmiha | adhikàro gurutvena bràhmaõasyaiva kãrtitaþ || 99 || sàdhakadãkùàdau bràhmaõàn (raurave iti mataïgapàrame÷varavçttau (kri0 5|93) dç÷yate | mudrite raurave nopalabhyata iti tatratyà ñippaõã (pç0 113, ñi0 6) |) kùatriyàn vai÷yàn ÷ådrà§÷caiva iti ÷råyate | ata÷caturõàmapyatràdhikàraþ | gurutve tu– athàcàryavaraþ ÷rãmànagrajanmà supe÷alaþ (svà0 15|1) iti ÷ruterbràhmaõasyaiva || 99 || bràhmaõo'pi na sarvo guruþ, kintu – ÷aktyadhiùñheyaniùpàdyasahita§ dãkùitaþ ÷ivam | yo vettyeva niyuktaþ san guruõà gaurave guruþ || 100 || yo dãkùitaþ parame÷varasyaità j¤ànàdayaþ ÷aktayo'nà÷rità-dya§ kàlàgnirudrabhuvanànta§ sarva§ tattvabhuvanabhåtabhàvà-dyametadadhiùñheyametacca niùpàdya§ pa÷ånৠbhogamokùàvityeva§ parame÷vara§ sa§hitàbhyo'vagatya padavàkyapramàõaistadviùayamithyàj¤ànavyudàsena ni÷cita§ vetti, tamevàtmàntaraparigrahàya dãkùàyàmarcàkaraõopayogàya ca bhàvayati, sa j¤ànaniùñho guruõà gurutve niyuktaþ san gururnànyaþ | yaduktam – nàj¤o bhràntaþ sasandeho gururbhàvavivarjitaþ | nàtattvavidanabhyastakarmamàrgo'pi no mataþ || iti || 100 || atha dãkùitaiþ ki§ buddhyupàråóhaþ sarve÷varo j¤àtavyastadanupàråóho và ? tatra – buddhibodhaprakà÷yatva§ ÷ivasyànyaiþ samãhitam | ÷aivamànamavindadbhiþ pa÷umànànuvàsitaiþ || 101 || buddhyupàråóhà evàrthàþ sarvadà puruùeõa cetyante, na tadanupàråóhàþ, buddhyàdãnàmànarthakyaprasaïgàt | parame÷varo'pi bhinna eva tasyà÷cetyata iti buddhyupàråóha eva cetyo nànyathà kevalaþ | tathà hi – dharmàdã÷varaprasàdataþ kasyacid rajastamomala§ parihçtya nirmalatarasattvavçttireva buddhirbhavati | tatra parame÷varaþ pratibimbavad vartata iti tenaiva cetyo nànyeneti kecit sà§khyadçùñyanuvàsitàþ, tanna, anaikàntikatvàt || 101 || tathàhi – àtmà'pyaviùayo yasyà bhoktà bhogyatvataþ katham | svaprakà÷amasau deva§ prakà÷ayati ÷aïkaram || 102 || nahi yo ya÷cetyate sa sarvo buddhyupàråóha eva, buddhibhoktçtvàdevàtmanastadanupàråóhasyàpi cetyatàbhàvàditi vyàptyasiddheþ katha§ vakùyamàõavat svaprakà÷asye÷varasya buddhyupàrohaþ siddhyet || 102 || nanu puruùo buddhyupàråóha eva cetyat iti sà§khyàþ, tathàhi – kapilabrahmaõo'pyapratyakùaþ puruùa iti darpaõasthànãyàyৠbuddhau viùayiviùayayordvayorapi pratibimbakamelana§ bhoga iti buddhyadhyavasita eva sarva÷cetyata iti, tadapyayuktam – sarvadotpannamàno'sau puruùo nànubhåyate | na so'sthi kàlo yatràyamatrasthenànubhåyate || 103 || buddhisthenàpi puruùapratibimbena puruùo nàvaitãti tatpratibimbakalpana§ niùphalameva || 103 || ki¤ca – pårvàparatvato yuktamàtmabodhasya tasya ca | upalabhyopalabdhçtda§ tadabhàvàdida§ tvasat || 104 || pratibimbàtmakatvàdàtmano viùayatva§ bhogyatà ca, tadviùayatvàcca buddhibodhasya bhoktçtvaprasaïgaþ | na caitadbhavadbhirabhyupagantavyamityasadetat – (pårvatanã 78 pçùñhasthà dvitãyà ñippaõã draùñavyà) buddhyadhyavasitatvàt puruùo'pi cetyate iti || 104 || api ca – pariõàmã pumàn bhogyaþ pràptastadgocaro yadi | viparãtà ca buddhiþ syàd virodha÷càpi dar÷ane || 105 || ittha§ buddhiviùayatvena bhogyatvàd viùayavat pu§saþ pariõàmitayà buddhe÷ca bhoktçtvànnityatva§ prasajyate bhavatàmiti dar÷anavirodhaþ | tasmàd bhoktçbhogànyathà'nupapattyà puruùo buddhyanupàråóha eva svasa§vedanasiddho'bhyupagantavyaþ | katha§ tarhi – vyaktàvyaktaj¤asa§buddhiþ (bho0 kà0 60) ityàdinà pràg bhogaprakaraõe siddhyàdibuddhibodhaprakà÷yaþ pumànuktaþ ? na prakà÷yatayà, kintu kàrakatvenetyavirodhaþ | vyaktyàvyaktaviùaye hi buddhibodhe tatprakà÷akatayà'tyantaviviktaþ puruùaþ svayamavabhàsat ityuktam – tadà draùñuþ svaråpe'vasthànam (yo0 så0 1| 3) iti || 105 || astvetat, ã÷varastu vedyatvàdàdityàdivad buddhyupàråóha eva vedyaþ | na, asa§bhavàt | tathàhi – antaþkaraõavçttiryà bodhàkhyà sà mahe÷varam | na prakà÷ayitu§ ÷aktà pà÷atvànnigaóàdivat || 106 || pà÷atva§ hi ÷reyodårapratirodhakatva§ buddhyàdãnàmiti katha§ và ÷ivàtmakapara÷reyaþ prakà÷akatva§ syàt | pà÷atve và parimitatva§ buddheriti katha§ tatra dikkàlàdyaparimitasya parame÷varasya khaïgàdàvabhã÷umadàderiva pratibimba upapadyate | tadekade÷asya tu tatra pratibimbo bhràntireva, bhagavato'navayatvenaika- de÷àbhàvàdityuktamasmàbhiranyatra– buddhau mitàyৠne÷asya pratibimbo'mitatvataþ | khaóge'bhã÷umato yadvat tada§÷asya tvasau bhramaþ || iti || 106 || ki¤ca– dàhyàbhibhàvyadharmàõaþ pà÷àste'to na ÷ålinaþ | dàhàbhibhavayoþ kartuþ prakà÷àyàbhivà¤chitàþ || 107 || kàùñhairdàhyairna dàhasya kartà vahniþ prakà÷yate | nàbhibhàvyàbhirulkàbhirdinakçccàbhibhàvakaþ || 108 || dàhyo'bhibhàvyo và kàùñhàdiragnyàdervà dàhàbhibhava-kartuþ pratibimbagrahaõena na prakà÷ako dçùñaþ | buddhi÷ca bhagavata÷cetyà'bhibhàvyà ceti tasya sà na prakà÷ikà || 107-108 || nanu darpaõàdibhirdàhyairanaikàntikatà ? atra bhavato målayuktestatra na doùaþ | ki¤càgamavirodha÷càtra pakùe | tathàhi – vi÷uddhenàtmatattvena caitanyàkhyena såtrakçt | ÷iva÷aktikale ÷uddhe ÷ivo dhyeya iti bruvan || 109 || pà÷àgamyo mahe÷àna iti khyàpayati sma naþ | dãkùitairj¤àna÷aktyaiva nirmalayà ÷iva÷aktyà dãpitayà ÷ivo dhyeya iti rauravasåtrakàro'bravãt | na buddherdhyàtavyo bhagavànityàha- (tatstho lãnaþ, sarvà¤jana, àtmatattvamiti païktikramastatra dç÷yate |) sarvà¤janavinirmukta§ ÷iva÷aktikalotthitam | àtmatattvamida§ ÷uddha§ sàdhakànৠprakãrtitam | tatastho lãnasvatattvena tৠkalৠcintayed budhaþ (rau0 så0 4 | 42-43) iti || 109 || tadevam – na dhyeyo nàpi ca j¤eyastasmàdã÷o'õubandhanaiþ || 110 || tasmàd buddhyàdibhirna j¤àtu§ nàpi tadaikaniùñhatayà dhyàtu§ ÷ivo dãkùitaiþ ÷akyate || 110 || katha§ tarhi ÷ivo j¤àyata ityucyate – ÷ivàrka÷aktidãdhityà samarthãkçtaciddç÷à | ÷iva§ ÷aktyàdibhiþ sàrdha§ pa÷yatyàtmà gatàvçtiþ || 111 || yathà'rkopakçtena cakùuùà loko'rka§ pa÷yati, eva§ parame÷varànugrahànnivçttàvaraõayopacitasàmarthyayà ca j¤àna÷aktyaiva tadanugçhãtairbhaktaistattvaj¤ànaniùñhaiþ parame÷varo dç÷yate | ki§ ghañàdivat karmatayà ? na, draùñçdraùñavyayordvayorapi vyàpakatvena tathà dar÷anàsa§bhavàt || 111 || ittham – pà÷ànàpye ÷ive ÷abdàd yogasàdhanaceùñitàt | sakalàõoþ ÷ivaj¤àna§ dç÷yate tatkatha§ bhavet || 112 || pà÷àgamyatve bhavataþ katha§ ÷àstràt pratipattirdãkùitàtmanৠ÷abdasyàkà÷avàyuhetutvena pà÷atvàt katha§ tatastatpratipattiþ || 112 || atrocyate – mantratantràtmake ÷abde ÷ivo vyaktaþ kalàsu ca | samarthayati ciccakùurnàtaþ ki¤cid virudhyate || 113 || sarvatra sarvadà'dhiùñhànàd bhagavàn sarvaiþ sahita eveti yathà kvacilliïge maõóale àcàryàdau cànugràhakatvena vi÷eùasannidhànàdabhivyakta ucyate | ata eva påjànamaskàràdayastatra kriyamàõàþ kartéõৠphalahetavo bhavanti nànyatra | tadvat sthåle'pi pà÷aråpe mantratantra÷abde tatkalàsu nàdabindvàdyàsu bhagavànabhivyakta÷caitanya§ samarthayan svàtmàna§ pu§sৠdar÷ayatãtyapårvamida§ mantràõàmabhidhàyakatva§ ghañàdyabhidhàyakebhya ityuktamasmàbhirmantravàrttikañãkàyàm || 113 || tathàhi – vyaktaþ ÷ivo'õubandheùu bandhakàryavilakùaõàt | gamyate kàryataþ khyàtàd vyakto dehe graho yathà || 114 || yathàhi manuùyàõৠkeùà¤ciccharãra§ devatà'dhiùñhitamavisa§vàdi trikàlavaståpade÷àjj¤àyate, tathaiva mantra÷abdoccàraõàt tallipyakùaravinyàsàcca ÷abdamàtràsa§bhavino va÷yàdervilakùaõasya kàryasya dar÷anàt tatrabhavànabhivyaktaþ pratimàdàviva gamyate || 114 || atra- aõubandheùu sarveùu svaparàtmaprakà÷akaþ | bhavaþ prakà÷a÷ånyeùu vyajyate kathamucyate || 115 || na jaóe cidråpasyàbhivyaktirupapadyata ityarthaþ || 115 || naiùa doùaþ – dãpastailàdike dàhye dàhako vyajyate yathà | svaparàtmaprakà÷o'ya§ niùprakà÷eùu cidvatàm || 116 || dãpasyopalakùaõatvàd yathà jaóe'pi manuùyàdi÷arãre svaparàtmaprakà÷ako vyàpaka÷càtmà cidvatàmapyeùৠmanuùyàdãnàmupakàràya karmànuråpamabhivyajyate, tathaiva parame÷varaþ pratimàdiùu citràdiùu mantra÷abdeùu ca pa÷åpakàràya vi÷eùasannidhàno'bhivyajyata ityadoùaþ || 116 || dãkùitànàmittha§ j¤ànàdasya pà÷asya nà÷aþ, kadà ÷ivatulyatvamityucyate – pràpnutaþ ÷ivatulyatva§ tanvante gurudãkùitau | anàrabdhakàryàõàmeva karmaõৠdãkùayà kùayaþ, nàrabdhakàryàõàm | yacchråyate – dãkùitàþ parama§ ÷ànta§ pravi÷anti tanukùaye iti | teùৠtu sadyonirvàõadãkùayaiva kùayaþ, na bhogàt || tathaiva – bogànte sàdhakaþ siddhi§ tathaiva pràpnuyàd dhruvam || 117 || yacchråyate – bhuktvà bhogàn suciramamarastrãnikàyairupetàþ srastotkaõñhàþ ÷ivapadaparai÷varyabhàjo bhavanti iti || 117 || uktaþ sasàdhano mokùa iti | adhunà tvetannirõaye paramuktiniràsaþ | tatra mahàvrataþ – siddhànৠ÷ivatulyatve kàraõànekatà bhavet | teùàmatulyabuddhitvàt kàrya§ notpattumarhati || 118 || muktànàmapã÷varavat sarvakartçtve navamidamastu puràõamastviti vibhinnamatitvàt sarvakàryànutpàdaprasaïga iti muktànৠsarvaj¤ataiva, sarvakartçtà ca parame÷varasyaivetyabhyupagantavyamiti || 118 || naiùa doùaþ – ràgadveùàdiyuktatvàdatulyaj¤ànatà nçõàm | teùàmatulyabuddhitvàt kàmabhedo na durlabhaþ || 119 || yukta eva pa÷ånৠràgàdiyogena pakùagrahàdabhipràyabhedaþ, siddhàstu – ràgàdidoùanirmuktàþ sarvagocarabuddhayaþ | siddhàste'to na kàmaistu bhedavadbhiþ samanvitàþ || 120 || avibhinnàdhikàràste ÷ivenoktàstu såribhiþ | teneha sarvakàryàõàmutpattirna virudhyate || 121 || yataste siddhatvàdeva ràgàdirahità yathàvat sarvaviùayaj¤àtàraþ ÷ivena sahà'vibhinnàdhikàràþ sarvakartçtvàcca, tatasteùৠpakùagrahàsa§bhavànnàbhipràyabheda iti na kàryànutpàdadoùaprasaïgo'tra || 121 || mahàvratapakùe tvamuktireva, yataþ – asarvakartçbhàvena sarvaj¤o mukta ityasat | nyånatvànna ca sàrvaj¤amakartçtvàt pa÷uryathà || 122 || parà paripårõatà hi muktiþ | asarvaj¤abhàva÷ca pràptaþ | sarvakartçtvàbhàvàt pa÷uvad bhavenmukta iti || 122 || cidvyaktyà sarvakartçtva§ siddhànàmã÷varo yathà | anyathà kartçtà na syàdã÷varasyà'pi siddhavat || 123 || cidvyaktyà sarvakartçtvamastyeva | tathà siddhànৠsarvakartçtva§ yathà siddhyati, ã÷varo'pi sarvaj¤atvàdasya sarvakartçtà'nyathà na syàditi vi÷vànutpàdaprasaïgaþ || 123 || api ca – na kartç÷akte÷cidvyaktirekanà÷e sayuktikà | sà ÷aktirekaiva j¤ànakriyetyukta§ pràk | na ca tasyà÷cida§÷ena vyaktiþ kriyà§÷enàvyaktiryujyate, nira§÷atvàt | na ca vidye÷vara÷aktivyaktibhirvyabhicàraþ, sarvadà tàsৠvyaktyabhàvàt || atha sà§khyavat puruùàõৠkartçtva§ pràgapi nàstãtyucyate, tadapyayuktam – kartçtvasya na càbhàvaþ sàdhitatvàt tatastvasau || 124 || sarvaj¤ànakriyàhãno niùkalaþ kevalã pa÷uþ | kartçtva§ pràg bhogaprakaraõe sàdhitamiti tadanabhivyaktàvekatvàcchakterj¤atvasyàpyanabhivyaktiriti sarvaj¤ànakriyàvaikalyena pa÷ureva bhavenmukta iti || 124 || atra punaþ paraþ – vyajyate kartçtà siddhe sarvatra j¤ànavanna ca || 125 || astã÷aþ sarvakarteti sa§cintya karaõãyakçt | siddhe yatkartçtva§ tanna j¤ànavat sarvatra sarvakartà'stãti kimadhika§ mayà kartavyamiti sa§cintya siddho na karaõãya§ karotãti || 125 || yadyevam – siddhe vyaktà pa÷au neti vi÷eùaþ kastayoryadi || 126 || sarvakàryàõi no kuryàt siddhasthà sarvakartçtà | yadi vyaktamapi siddhasya kartçtva§ na kàryakaram, tarhyavyaktàt pa÷ukartçtvàt tasya ko vi÷eùaþ || 126 || tathàhi – pravçttiþ sarvaniùpattau vyaktirnànyà tu tadgatà || 127 || j¤àna§ sarvaprakà÷àya pravçtta§ vyaktamucyate | iyameva tvasya kartçtvasya pa÷uvilakùaõà vyaktiþ, yà j¤ànavat tasya sarvapravçttiþ || 127 || tadevam – sarvakçtyapravçttau và nàsàvastãti varõyatàm || 128 || gçhyatৠdçïnirodho và doùo và pårvamokùagaþ | vyaktà cet siddhasya kriyà÷aktiþ sarvakàryakùamaivàbhyupagan-tavyà | atha vyaktà'pi kàrya§ na karoti, yadyeva§ pratibimbagarbhàõu-÷aktivannàstyeva sà tasyeti vàcyam | athàvyaktà vidyata ityucyate, tarhyekatvàjj¤ànakriyayoþ ÷aktyordçïnirodho j¤ànasyà'nabhi-vyaktirmokùo vàcyaþ | athàvyaktayàpi tayà j¤àna÷aktirvyakteùyate, yadyevamavidyamànapårvo mokùo yasya parama÷ivasya tasmin sarvaj¤atvànmuktavadakartçtvadoùaþ prokto'bhyupagantavya iti pakùàõৠcatuùñayàdasmàd bhavadbhireko gràhyaþ | na ca prathamapakùasyàtra ka÷cid doùa iti ÷ivasamatva§ sarvaj¤atvasarvakartçtvalakùaõataiva muktirabhyupagantavyà || 118 || pà÷upatàstu muktàvã÷varaguõànৠsa§kràntitaþ siddhànৠ÷ivasamatàmàcakùãran, tadayuktam – vimokùe guõasa§kràntàvã÷o'nã÷varatৠvrajet || 129 || guõakhaõóasya sa§kràntau guõaþ sàvayavo bhavet | siddha eve÷varaguõànৠsa§kràntàviùyamàõàyàmã÷varaþ sarvaj¤atvàdiguõarahitaþ syàt, guõànàmana§÷atvàdekade÷ena guõasa§kràntyasa§bhavàt || 129 || ki¤ca – tyaktvà svaguõina§ yànti na ca guõyantara§ guõàþ || 130 || gacchatৠca vyavastheya§ padàrthànৠvirudhyate | yadi ca svaguõityàgena guõyantare guõànৠvçttiriùyeta, tadà sarvaþ sarvaguõã syàditi dçùñaniyamànupapattermukto'mukta÷ca muktaþ prasajyata iti guõasa§kràntyanupapatterna tayà ÷ivasamatvamabhyupagantavyamiti || 130 || vedàntavidastu tallayàt tatsamatva§ mukti§ pratipannàþ, tadapyayuktam, yataþ – pràguktadoùaduùñàtmà paramàtmà yathà tathà || 131 || siddhastallayasa§pràptastadabhinno yatastvasau | upàdànakàraõatvàt paramàtmano'cetanatvàdidoùaduùñatva§ yat pràk pratipàdita§ tatsiddhasyà'pi tadabhedàt prasajyata ityadvaitameva mokùo bhavatàm || 131 || api ca – ekatvadar÷ana§ mukteþ sàdhana§ svàtmabàdhitam || 132 || mocyamocanakartçõৠnàbhede sà yato bhavet | ekamevàdvitãya§ brahmaiva satyam, tatastajj¤ànameva mukteþ sàdhanamitãdamucyamàna§ màtà me vandhyetivat svoktyaiva bàdhitam | yata ekatve sati na sàdhyasàdhanabhàvaþ, sàdhyasàdhanabhàve và'nekatvamiti || 132 || ki¤ca – bhede sati pramàõànৠpravçttirnànyathà matà || 133 || klçptaþ kimiti vidvadbhirabhedo niùpramàõakaþ | brahmaiva satyamiti yena pramàõena siddha§ bhavatàm, tad yadyasatyameva, katha§ tasmàt svapnadçùñàdivat satyabrahmasiddhiþ | atha satyam, tarhi pramàõapramàtçprameyapramitisatyatvàdadvaita-masatyamiti katha§ tatpràptirapi mokùaþ || 133 || sà§khyàstu – muktvà yogaphala§ ramya§ bhogàn sà§sàrikànapi || 134 || àcaitanya§ katha§ cànye kaivalya§ mokùamåcire | yogaþ sàdà÷ivo dehaþ, tallakùaõa§ phala§ sarvaj¤atàdiråpa§ mokùa§ parityajya sa§sàrabhogà§÷ca nànàvidhaviùayasa§vedana-phalànaõimàdisàdhyà§styaktvà kaivalyalobhena prakçtiviyogàdàtma-nà÷asama§ j¤atvameva sveùৠmokùa§ kalpitavantaþ | na ca tasmin apuruùàrthabhåte kasyacit pravçttirupapadyate || 134 || tathà hi – svacaitanyavinà÷àya santaþ santaþ katha§ ca te || 135 || vivekadar÷anàbhyàsaprayàsa§ kurvate'nvaham | ke hi paõóitàþ svàtmano j¤ànanà÷àya pratyaha§ j¤ànayogàbhyàsàdiprayàsa§ kuryuþ || 135 || ki¤ca – viveko nàma vaidharmyàd guõànৠpuruùasya ca || 136 || tatra yaddar÷ana§ tattu vicàre nopapadyate | na ca guõapuruùaviùaya§ j¤àna§ vicàre kriyamàõe sà§khyànàmupapadyate || 136 || tathàhi guõà và puruùaviveka§ dar÷ayanti svayameva và puruùaþ pa÷yati ? tatra – kartçprasavasa§kãrõadharmakà hi guõà vayam || 137 || tva§ neti puruùasyàrtha§ buddhisthà dar÷ayanti te | cicchaktirapariõàminã apratisa§kramà dar÷itaviùayà ÷uddhà cànantà ceti buddhidar÷itaviùayatvenaiva puruùasyàbhyupagamàd buddhyupàråóhaireva guõairvaya§ kartçtvàdidharmayuktàþ paraspara§ sa§kãrõàþ, tva§ tu neti tasya viveko dar÷anãyaþ || 137 || kimataþ ? ata÷ca – tathà dar÷itadar÷itve mithyàdar÷ã pumàn bhavet || 138 || mithyàdar÷anasàdhyatva§ mokùasyeti sudurghañam | eva§ buddhyupàråóhaguõadar÷itve puruùasya buddheþ parimitatvenàparimitaguõaviùayatvàsa§bhavàt | yaduktam – kapilabrahmaõo'pyapratyakùà guõà ityekade÷ena tairbuddhàvupàrohaõãyam | ekade÷ena tattvapratipatãrapratipattiþ nãlagiririti nãlopàdhau himavati tatpratipattirmithyaiva | na ca mithyàj¤ànànmokùaþ, ayuktatvàt || 138 || kartçtvàdi guõà hyete guõà nàhamitãdç÷ã || 139 || dar÷ane puruùasyeùñe hatà dar÷itadar÷ità | buddhipradar÷ita evàrthaþ puruùeõa dç÷yata it bhavadbhiryadukta§ tatsàkùàt svàtmaviviktaguõadraùñçtve puruùasya kalpyamàne vyàhatam || 139 || athocyate – na sàkùàtpuruùo guõàn pa÷yati, nàpi te buddhyupàroheõa tasya svàtmàna§ dar÷ayanti, proktavirodhàt | api tu guõapuruùayoranyatvamàtra§ dar÷ayanti | tadapi na, yataþ – anye guõàþ pumànanya iti no dar÷ayanti te || 140 || guõebhyo na guõà yena bhinnàþ santi dhiyà§nidheþ | na cà'pi viùayasteùàmaõurityudita§ purà || 141 || yadi hi na svàtmàna§ dar÷ayanti, tarhi guõàntaràõàmanyatva§ dar÷ayantãti pràptam | na ca dhiyà§nidherbuddhinidhànàd guõalakùaõàdanye guõàþ sa§bhavanti | na càpyàtmà teùৠviùaya ityukta§ pràk – pariõàmã pumàn bhogyaþ pràptastadgocaro yadi (÷lo0 105), iti kathamaviùaye tadanyatva§ dar÷ayeyuþ || 140-141 || vivekaviùaya§ tasmàd dar÷ana§ nopapadyate | ittha§ vivekadar÷anànupapatteþ kutaþ kaivalyàvàptirmokùa iti sarvaj¤atàdiråpastava mokùo'bhyupagantavyaþ || ÷àktàdidçùñãnৠkà vàrtetyucyate – yathoktapa÷upà÷eùu sàdhyasàdhanavarjanàt || 142 || pà÷àtmikàstato heyà dçùñayo vàdinৠbudhaiþ | yato yathokte pa÷uviùaye pà÷aviùaye ca pramàõataþ siddhe yat sàdhya§ muktistadvicchedadar÷ana§ ca sàdhanam, tanna sàdhayantyaviùayatvàt | ato'nyavàdidçùñayo'÷reyaþphalàþ ÷reyo'rthibhiþ parihàryàþ || 142 || ata eva ca – pa÷upà÷àdivai÷iùñyaprakà÷akamabàdhitam || 143 || ÷aiva§ tadadhikàrthatvàd viduùaþ kasya na priyam | nahi dar÷anàntaraiþ pa÷upà÷àdyadçùñameva, kintu yathàbhåta§ tathà vi÷iùña§ dçùñamiti tadvai÷iùñyaprakà÷akam | ata evàgçhãtagràhi proktavat pratyakùànumànàbhyৠsusa§vàda§ ÷aivàgamàkhya§ pramàõa§ pratyakùàdivat kasya nàbhimatam || 143 || nànvàgamàntaràõàmapi pramàõatvàt tadvirodhe'sya katha§ pramàõateti, atrocyate – pà÷adçùñivirodhàya pravçttamapi mànatàm || 144 | na jahàti yata÷chedyàþ pà÷àstasyeha sarvataþ | nànena dçùñyantaràõyapodyante, kintu dçùñyà naitadevamiti pà÷àtmakatadarthabàdhakatvenaivàsyotpattestadvirodhànneda§ rajata§ ÷uktikaiveyamiti j¤ànasyeva na pràmàõya§ vihantu§ kùamam, nàpi dçùñyantaraiþ sahàsya virodhaþ yataþ – na ca svagocare tàsৠbàdhate tatpramàõatàm || 145 || na ca tacchaivàkhya§ pramàõa§ dçùñyantaràõàmasatyàrtha-tva§ pratipàdayati, yena taiþ sahàsya virodhaþ syàt | api tu pratyakùàdãnàmivàlpàrthadar÷itve'pi yathàsva§ pràpyapràpakatvena pràmàõyameveti | etaccoktamasmàbhiþ sarvàgamapràmàõye || 145 || api ca – tàsu varõà÷ramàcàrànabhyanuj¤àtavacca tat | yadàhuþ – iti (pårvatanã 129 pçùñhasthà tçtãyà ñippaõã draùñavyà |) varõà÷ramàcàrànmanasà'pi na laïghayet || yo yasminnà÷rame tiùñhan dãkùitaþ ÷iva÷àsane | sa tasminneva sa§tiùñhan ÷ivadharma§ ca pàlayet || iti | ata eva yuùmaddçùñyà'pyasya na pàùaõóatvam, vedàvirodhàt | vedavitparigraha÷ca ÷råyate yataþ | puràõetihàsàdau ÷vetopamanyuprabhçtãnৠmaharùãõàmatrà-nuùñhànam, bhàrate ca naranàràyaõayora÷catthàmna÷ca | àbhyৠliïge'rcito devastvayàrcàyৠyuge yuge iti suvarõàkùe ca bhagavato parame÷varàràdhanàt siddhiþ | api cànyat priyatamo loke kçùõa bhaviùyati | tvanmukhe ca jagatsarva§ bhaviùyati na sa§÷ayaþ || iti ràmàyaõe | kàrtavoryàdeþ smçtiùu ca pratiùñhàdipårvo dharmaþ – pakveùñakàcita§ samyag yaþ karoti ÷ivàlayam iti | såtre – tatra mokùa§ vinirdi÷et iti | dç÷yante ca pçthuke÷vararàme÷varàdayaþ pratiùñhà-pitàþ | vede'pi ÷vetà÷vataràdi÷àkhàsvatharva÷iraþprabhçtiùu ca mantreùu ÷aivasa§pratyayaþ | tato na vigànam, nàpi vicchinnamålatà, na ca kai÷cideva parigrahaþ, yena yuùmaddçùñyà'pyapràmàõya§ syàt || ki¤ca – na cànyena pramàõena sa§ruddhastasya gocaraþ || 146 || ÷rotriyairapyato gràhya§ tatphalà'dhikasàdhanam | na ca pratyakùena và'numànena và'sya bàdha ityukta§ pràg bhogaprakaraõe, yenàgninà si¤cedityàderivàpràmàõya§ syàditi sarvamaviruddham | para÷reyoheturvedavidbhiranyai÷ca pramàõametad gràhyam || 146 || na ca dçùñyantarairapyasya bàdhaþ, yataþ – na tàbhirabhibhàùyàbhiþ sàmànyàbhi÷ca bàdhyate || 147 || tàbhyo vilakùaõatvàttu tayà càviùayatvataþ | vedàdãnàmapi racanà kartàra§ na vyabhicarati | hiraõyagarbha-prabhçtayaþ kartàro'bhiyuktaiþ smaryante | gãtàsu ca – vedàntakçd vedavideva càham (15 | 15) iti | teùৠca parasparaviruddhàrtha÷àstropa-de÷àdasarvaj¤atvam | yadàhuþ sugato (pårvatanã 135 pçùñhasthà ñippaõã draùñavyà |) yadi sarvaj¤aþ kapilo neti kà pramà | athobhàvapi sarvaj¤au matibhedastayoþ katham || iti | asarvaj¤asàmànyakartçpraõãta- dçùñayo'pyasarvaviùayàþ sarvaj¤apraõãta÷àstràbhibhàvyàstàþ katha§ tadevàbhibhàvaka§ sarvaj¤apraõãtatvàdvakùyamàõavat-sarvànyàgamàrthaparicchedakatvena tàbhyo vilakùaõa§ viùayãkçta§ ca bàdhyate | yathà tena viùayãkçtàstathà na tàbhistaditi || 147 || yathà meyaphale tàsৠtadanådya prakà÷ate || 148 || svaprameyaphalàråóha§ vai÷iùñya§ na tathà kçtàþ | tasya meyaphala§ coktvà svaprameyaphalà÷ritam || 149 || vai÷iùñyamavabhàsante tasmàt tàsৠna gocaraþ | yathàhi tacchaiva§ tàsৠdçùñãnৠmeyaphalaviùaya§ vai÷iùñya§ svaprameyaphalàråóham – buddhitattve sthità bauddhà guõeùu tvàrhatàþ sthitàþ ityàdyanådya sarvaviùayatvena prakà÷ate, na tathà tatphalaviùaya§ tàbhiþ sarvàbhirgocarãkartuma÷akyam | ataþ kathamaviùaye bàdhakatva§ tàsৠsyàt || 149 || ata eva – abhyanuj¤à viùedho và tena tàsu vini÷citam || 150 || tattulyajàtidçg vyàpyo na ÷ivaj¤ànagocaraþ | yato'sarvaj¤apraõãtatvena durbalatva§ tàsàm, tataþ ÷aivàgamà-virodhena svaviùayànuùñhàne'bhyupagama eva, iti (pårvatanã 129 pçùñhasthà tçtãyà ñippaõã draùñavyà |) varõà÷ramàcàràn manasà'pi na laïghayet iti tadvirodhe tu niùedhaþ kuryàd bràhm㧠na và kuryàcchaivãmeva niyogataþ iti || 150 || na tu tàbhirasarvaj¤apraõãtàbhistulyajanmaj¤àna§ tena vyàpyo bhavati kadàcidapi ÷aivaj¤ànagocaro'rthaþ | na ca kàryatvàdanityatvamasya | yataþ – anàdikàlasa§siddha§ tadguõatve'pi ÷àïkare || 151 || tacca samyak paricchedi ÷àïkara§ j¤ànamãritam | ÷abdàrtharåpo hyàgamaþ | tatra tantraråpasye÷varakçtatve'pi tadarthasya parame÷varasamavetasya samyag j¤ànàderguõasya nityatvànnityatvam | ata eva tatpramàõam || 151 || ata eva – na càvihata÷aktitvàt patyurbàdha§ tada÷nute || 152 || na tulyaphalatà'pyasmàt kuto niùphalatà bhavet | na tanniùphalam, nàpi dçùñyantaraiþ samànaphala§ bàdhyamàna-phala§ và, kintåktameva tatpramàõya§ bhagavato'pratihata÷aktitvena sarvottamatvàt || 152 || astu và dçùñyantaraiþ saha samànatvam, tathàpi na pàkùikamupàdànam, yataþ – gràhya§ tulyaphalatve'pi vimuktirdãkùayaiva tat || 153 || siddhida§ tu yataþ pu§sৠsàdhanena laghãyasà | ko hyabhipretasàdhana§ laghutara§ parityajya kle÷ahetàvati-vistãrõe pravartate | taduktam – atraiva madhu vindeta kimartha§ parvata§ vrajet | iùñasyàrthasya sa§pràptau ko vidbàn yatnamàcaret | iti || 153 || ki¤ca – siddhirvyàpàranirmuktà muktirapyati÷àyinã || 154 || yatra tatko na gçhõàti sàdhana§ ÷rutibhåùaõam | yasmin ÷àstre sarvotkçùña§ phala§ ÷råyate, tatrànyaparityàgena ko na pravartata iti dçùñyantaraistulyaphalatve'pi na vikalpità pravçttiratreti || 154 || nanu parame÷varapraõãta§ taditi kutastaducyate – ÷ivàt paramparàyàtau bhogamokùau sasàdhanau | àtreyàya munãndreõa ruruõà sa§prakà÷itau || 155 || mandabuddhiprabodhàya karuõàviùñadhãþ sphuñam | sadyojyotistu sa§kùepàt tàvetau paribaddhavàn || 156 || ya§ cànu÷àsayàmàsa bhagavànã÷asa§mataþ | ugrajyotirguruþ ÷rãmàn sarvavidyàsaritpatiþ || 157 || iti mokùakàrikà samàptà || gurvàmnàyato'vicchinnasmaraõasantatereva pàrame÷varatvenaitat pratãyate sarva÷reyoheturiti || 155 – 157 || iti mokùakàrikàyৠnàràyaõakaõñhasånunà racità | sa§kùepàd vçttiriya§ ÷iùyahità bhaññaràmakaõñhena || iti ÷rãnàràyaõakaõñhàtmajabhaññaràmakaõñhakçta- mokùakàrikàvçttiþ samàptà ||