################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## bhogakaarikaa ## ## From the A.s.taprakara.nam edited by k.r.s.na "saastrii ## ## First published in Devasaalapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Velthius transliteration ## Revision 0 December 11, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## sadyojyoti.h"sivaacaaryapra.niitaa aghora"sivaacaaryak.rtav.rttisahitaa "siva.m pra.namya sadbhogamok.sada.m mandacetasaam | hitaaya le"sata.h spa.s.ta.m vyaakhyaasye bhogakaarikaam || iha hi tatrabhavadbhi.h sadyojyoti.spaadai.h prakara.napratipaadyamaana.m bhogamok.saatmakamartha.m suucayadbhistasyaivaa.avighnaparisamaaptyartha.m prathama.m parama"sivanamaskaara.h kriyate- tribandhicitkalaayogabhogavi"sle.samok.sadam | sarvakaalakramaarthaj~na.m pra.namyaaja.m "siva.m dhruvam || 1 || trayo bandhaa"sca malakarmamaayaalak.sa.naaste vidyante ye.saa.m te tribandhina.h, te.saa.m tribandhinaa.m sakalaakhyaanaa.m citaamaatmanaa.m yo.aya.m kalaayoga.h suuk.smadehaarambhakakalaadip.rthvyantatattvaatmakai-stattadbhuvanajadeharuupai"sca maayiiyairavayavai.h sa.mbandha.h, tena bhoga.m tadvi"sle.se.na mok.sa.m ca yo dadaati, ta.m taad.r"sam | anena "sivasyaanaadimuktatvena sarvaa.anugraahakatva.m sarvakart.rtva.m ca suucyate | ata eva ca- sarvakaalakramaarthaj~nam | sarva.m ca bhuutaadiruupa.m kaalakrama.m sarvaa.m"sca tattatkaalabhaavina.h padaarthaan jaanaatiiti | etena caa.asya nirmalatvaat sarvakart.rtvaacca saarvakaala.m sarvaj~nataa pratipaadyate | ki~nca, ajam amalatvaadeva "sariiraadisa.mbandhaatmanaa.api janmanaa rahita.m | dhruva.m caavikaari.nam | na tu bindvaadivat pari.naamitvam, vikaaritve ja.datvaprasa"ngaat | "siva.m pra.namya bhogamok.sau vacmiiti vak.syamaa.nena sa.mbandha.h || 1 || rurusiddhaantasa.msiddhau bhogamok.sau sasaadhanau | vacmi saadhakabodhaaya le"sato yuktisa.msk.rtau || 2 || saadhayanti bhogamok.saaviti saadhakaa aacaaryaadaya.h, te.saa.m diik.saadau tatsaadhanaadij~naanaaya yuktyaa anumaanena, sa.msk.rtau pratipaaditau, "sriimadrauravatantropalak.sitasiddhaanta"saastre siddhau sasaadhanau bhogamok.sau rauravaanusaare.naiva sa.mk.sepaad vadaami || 2 || tatra taavat satsaadhana.m bhoga.m dar"sayitu.m bhogaadhikaara.h ke.saamityata aaha- a~njanaadii"sanunnaanaa.m jaayate bhogalolikaa | karmaa"sayaanuruupe.na cidvataa.m bhavama.n.dale || 3 || malinatvaadii"senaadhikaaraavasthena "sivenaanantaadidvaare.na nunnaanaa.m bhogaa.abhimukhiik.rtaanaamaatmanaam, a~njanaanmalaadeva heto.h, sa.msaarama.n.dale karmasa.mskaarapaakaanugu.na.m bhogalolikaa bhogecchaa jaayate | nanu nirmala evaa.a.atmaa saa.mkhyairabhyupagata.h, tadayuktam, nirmalasya bhogaasaktyasambhavaat, tatsa.mbhave vaa muktasyaapi prasa"ngaat | nanu raaganibandhanaa.a.asaktiri.syate, satyam, raago.api malinasyaivaasaktihetu.h | yadukta.m "sriimatsvaaya.mbhuve- yadya"suddhirna pu.mso.asti saktirbhoge.su ki.m k.rtaa iti || 3 || atha ko.asau bhoga.h, kai saadhanai.h saadhyate ? ityata aaha- ii"svarecchaasamaavi.s.tajagadbiijaparicyutai.h | saadhanai.h saadhyate bhogo buddhiv.rttyanura~njana.h || 4 || ii"svaro.atraananta eva, tasyaiva maayaak.sobhakatvaat | yadukta.m "sriimatkira.ne- "suddhe.adhvani "siva.h kartaa prokto.ananto.asite prabhu.h (vi0 3|27) iti | tadicchayaa k.subdha.m yajjagadbiija.m maayaakhyam, tasmaat prasuutairadhaara.nai.h suuk.smadehaatmakai.h saadhaara.nabhuvanaadiruupai.h saadhaara.naa.asaadhaara.nabhuvanajadehaatmabhi"sca ya.h saadhanairbhogo ni.spaadyate, sa ca buddhiv.rttyanura~njanaatmaka.h | buddhiv.rttyaa sukhadu.hkhamohaadhyavasaayaruupayaa aatmacaitanyasya yadanura~njana.m sa eva bhoga.h | anuraaga"scaatra sukhaadhyavasaayaakaarabuddhiv.rttini.s.thatayaa tatsa.mvittistadanubhava eva, na tu pratibimbaatmataa.a.atmana.h, pari.naamitaaprasa"ngaat | tadukta.m "sriimatsvaayambhuve- bhogao.asya vedanaa pusa.h sukhadu.hkhaadilak.sa.naa iti || 4 || tatra bhuutaanaa.m taavadbhogasaadhanataa.m pratipaadayati- k.smaajalaagnimarudvyomnaa.m gu.nav.rttyak.sabhuumitaa.h | svamaatraapuurapu.s.taanaa.m gamayanti tada"ngataam || 5 || atra p.rthivyaadiinaa.m bhuutaanaa.m ye gu.naadayasta eva te.saa.m bhogaa"ngataa.m saadhayanti | tatra gu.naa gandhaadaya.h | v.rttayastu dhaara.naadaya.h | ak.sabhuumitaa cendriyaadhaaratvam | etaanyapyanantarameva dar"sayi.syati | tata"sca k.smaadayo gu.nairv.rttibhirak.saadhaaratayaa caatmanaa.m bhogasaadhanataa.m bhajantiityartha.h | kiid.r"saa.m k.smaadiinaamityata aaha- svamaatraapuurapu.s.taanaamiti | svai.h svai.h kaara.nabhuutaistanmaatrairya aapuura.h puura.nam, tena pu.s.taanaam | ak.rtasya kara.na.m k.rtasya parivardhana.m ca prak.rtikarma yata.h || 5 || etaani ca bhuutaani svakaara.naistanmaatrai.h saha sthuulasuuk.smatvenendriyaadhaaraa.ni sthitaaniityukta.m "sriimanmata"nge- tanmaatraa.niiha gha.tavanmahaabhuutaani lepavat || (vi0 19|21) iti | tattvasa.mgrahe.api- etatkaarya.m da"sadhaa kara.nairaavi"sya kaaryate ce.s.taam | avibhutvaat kara.naani tu kaaryamadhi.s.thaaya ce.s.tante || ("slo0 5) iti | ata"scai.saa.m suuk.smadehasthaanaa.m bhuutaanaamindriyaadhaaratve baahya"sariirasthaanaa.m ca diha upacaye (1015 a0) iti dhaatvarthagatyaa dehatvena copacayadharmitve saadhaara.ne sati dh.rtyaadayo.asaadhaara.nav.rttaya ityaaha- kara.naadhaaradehatve dh.rtisa.mgrahapaktaya.h | vyuuho.avakaa"sadaana.m ca v.rttayo vasudhaadi.su || 6 || tatra dh.rtirdhaara.na.m bhuumerv.rtti.h | sa.mgraho.ava.s.tambho.ambhasa.h | pakti.h paako.agne.h | vyuuho.avayavagha.tana.m vaayo.h | avakaa"sasyaaspadasya daanamaakaa"sasya || 6 || atha tadevai.saa.m saadhaara.namindriyaadhaaratva.m suuk.smadehasthatvenaaha- aativaahikadehastha.m kara.na.m pravij.rmbhitai.h | yoneryonyantara.m caapi yaati pu.mbhogasiddhaye || 7 || pumarthadaad.r.s.tava"saat ativaahayatyaatmanaa.m karma bhogena naa"sayatiityaativaahika.h suuk.smadeha.h, tatsthameva kara.namindriyavarga"sce.s.tate, avibhutvena niraa"sraye ce.s.taanupapatte.h | suuk.smadehasthabhuutatanmaatraadhaara eva kara.navarga"sce.s.tata ityuktam | ki~nca, tatsuuk.smadehastha.m kara.na.m puru.saarthapradakarmava"saat tasyaiva pu.mso bhogasiddhaye yoneryonyantara.m prayaati | yadukta.m tattvasa.mgrahe- vasudhaadyastattvaga.na.h pratipu.mniyata.h kaalaanto.ayam | karmava"sato bhuvanajadehe.svaya.m ca sarve.su || ("slo0 24-25) iti || 7 || sa ca suuk.smadeha.h suuk.smatvaat pi"saacaadivannaasmadaadipratyak.sa.h, api tu yogipratyak.sagamya ityaaha- deho naivaativaahika.h | ak.saadhaaro.ak.sagamyo.ayamanii"saanaa.m pi"saacavat || 8 || atha bhuutaanaa.m gu.naanaaha- gandha.h k.sitau rasa.h .so.dhaa madhura.h k.smaakabandhaka.h | "suklaadi "sukla.m bhaasvacca ruupa.m k.sityaadi.su tri.su || 9 || a"siito.s.nau mahiivaayvo.h paakajaapaakajau p.rthak | jale "siita.h "sikhinyu.s.naspar"so.aya.m sa.mvyavasthita.h || 10 || "sabdastaddravyajanita.h p.rthagbhuutacatu.s.taye | prati"sabdakasa.mghaato nabhasyevodito budhai.h || 11 || tatra gandha.h surabhyasurabhiruupa.h k.sitaaveva | rasa.h k.smaajalayo.h | tatra k.sitau ka.tvamlalava.namadhuraka.saayatiktaruupa.h | jale tu madhura eva | ruupa.m ca k.smaajalaagni.su | tatra k.sitau "suklaraktapiitak.r.s.naadyanekavidham | jale tu "suklameva | agnau bhaasvadruupam | te.su savaayu.su spar"sa.h sthita.h | sa ca mahyaa.m vaayau ca pratyekama"siito.anu.s.na.h | ka.h punarmahiivaayuspar"sayo.h paraspara.m bhedo.ata aaha- paakajaapaakajau p.rthagiti | mahyaa.m spar"sa.h paakaja.h, vaayau tvapaakaja ityayamevaanayorbheda.h | asya copalak.sa.natvaad ruupaadayo.api mahiigu.naa.h paakajaa eva | jale puna.h svaabhaavika.h spar"sa.h "siita eva | agnaavu.s.na eva | "sabda"sca bhuumyaadi.su catur.su taistai.h paarthivaadibhirdravyai.h parasparamaahatya jaata.h | nabhasi tu prati"sruk"sabdaatmaka.h | nanu vai"se.sikaadibhiraa"srayaadanyatro(traanu)palabdheraakaa"saikagu.na.h "sabda i.syate, tadayuktam, pratyak.saagamabaadhitatvena heto.h kaalaatyayaapadi.s.tatvaat | yata.h "sabdaa"sraya eva bheryaadau "sabda.h "sruuyate | ki~nca, p.rthivyaa.m taavat ka.taka.taadika.h "sabdo d.r"syate, jale chalacchalaadi.h, agnau dhamadhamaadi.h, "saka"sakaadirvaayau, nabhasi ca prati"sabdaatmaka iti | etaccaakaa"saikagu.natva.m "sabdasya vistare.naasmaabhirm.rgendrav.rttidiipikaayaa.m pratik.siptam | ukta.m ca "sriimanm.rgendre- iti pa~ncasu "sabdo.aya.m spar"so bhuutacatu.s.taye | a"siito.s.no mahiivaayvo.h "siito.s.nau vaaritejasao.h || bhasvadagnau jale "sukla.m k.sitau "suklaadyanekadhaa | ruupa.m tri.su raso.ambhassu madhura.h .sa.dvidha.h k.sitau || gandha.h k.sitaavasurabhi.h surabhi"sca mato budhai.h | (vi0 12|27-29) iti || 9-11 || atha uktaarthopasa.mhaara.h- ittha.m yathoktagandhaadivraatopetaa dharaadaya.h | abhiprasiddhaa lokasya gandhaadyaa"srayatayaa p.rthivyaadayo.arthaa lokasiddhaa ityartha.h || e.saa.m ca bhuutaanaamasmadaadibaahyendriyaparicchedyagu.natvaad gha.taadivat kaaryatvasiddhestatkaara.natayaa pa~nca tanmaatraa.h siddhaa ityaaha- maatraastairanumaanata.h || 12 || atha gu.nagraha.naadeva tadavyatirekitvaad gu.nino.api graha.na.m siddhyatiiti dar"sayitu.m proktaanaa.m taavad bhuutaanaa.m gu.nebhyo.ap.rthagbhaava.m saadhayitumaaha- citrasvabhaavakaa.h proktaa gu.nabhinnaa dharaadaya.h | kramavya"ngyaa yathaa citra.m pa.te ruupa.m tu ve.s.tite || 13 || uktaa.h p.rthivyaadaya.h | arthaad gandhaadigu.nai.h paraspara.m bhinnaa.h sthalopalaparvatasaritsamudraadyaakaarabhedena vicitrasvabhaavaa"sca d.r"syante | tato.amii ve.s.titapa.tagatacitraruupavat kramavya"ngyaa eva | nahi p.rthivyaadiinaa.m parid.r"syamaanaavaantaraakaarabhedabhinna.m sannik.r.s.ta.m svaruupa.m tadanugu.na.m ca viprak.r.s.ta.m svaruupa.m sarva.m yugapad grahiitu.m "sakyam, api tvindriyairanumaanena ca krame.na vyajyate || 13 || kimata.h ? ityata aaha- vi"se.sa.navi"se.syatvavyapade"sasya dhiibhidaam | kramavya"ngyatvato hetorgocaratva.m vrajantyamii || 14 || amii dharaadayo.arthaa.h kramavya"ngyatvaaddheto.h surabhiriya.m p.rthiviityaadiinaa.m vi"se.sa.navi"se.syaruupaa.naa.m dhiibhidaa.m j~naanabhedaanaa.m tadbhaavavyapade"sasya ca vi.sayataa.m praapnuvanti || 14 || atra ca- naag.rhiitaistu gandhaadyairjaatucijjaayate mati.h | dharitryaa.m hi jalaadiinaamagrahe.api prajaayate || 15 || gandhaadibhyastato.ananyaa jalaadibhya.h p.rthak ca bhuu.h | hi yasmaat kaara.naat, vi"se.saruupairgandhaadibhirgu.nairag.rhiitairvi"se.syaayaa.m dharmiruupaayaa.m dharitryaa.m kadaacid buddhirnotpadyate, dravyaantare.su tu jalaadi.svag.rhiite.svapyutpadyata eva | tasmaad gandhaadibhyo bhuumirananyaa, jalaadibhyo.anyaiveti || 15 || eva.m bhuutaantare.svapi j~neyamityaaha- jalaadi.svevamevaaya.m yojyo heturmanii.sibhi.h || 16 || nanu japaakusumasannidhaane raktabhaava.m bhajan spha.tikama.ni.h "sauklyagu.nagraha.naad.rte.api g.rhyate, tasmaad gu.nigraha.nasya gu.nagraha.napuurvakatvamasiddhamata aaha- sa.msthaana.m caapi var.na.m ca ruupa.m dvividhami.syate | tasmaadasiddhataa naasti hetorupahite ma.nau || 17 || iha hi dravyaa.naa.m var.navat sa.msthaanaatmakamapi ruupa.m gu.na eve.syate | tasmaajjapaakusumopahitasyaapi spha.tikasya graha.na.m "sauklyagu.nagraha.naabhaave.api v.rttacatura"sraadisa.msthaanagraha.napurassarameva bhavatiiti dravyagraha.nasya gu.nagraha.napuurvakatva.m siddhameva | ato.asya hetornaasiddhateti || 17 || ittha.m bhuutaanaa.m bhogaa"ngatva.m prasaadhyaadhunaa maatraastairanumaanata.h ("slo0 12) iti praaguktaa.m tanmaatraasiddhi.m vi"se.sayitu.m bhuutaanaa.m taavat kaaryatvamanirde"sena dar"sayati- gu.naanaa.m kaaryataasiddhau yo heturabhidhiiyate | k.sityaadikakalaantaanaa.m yojya.h kaara.nasiddhaye || 18 || gu.naanaamacaitanye satyanekatvaad gha.taadivat kaara.napuurvakatvamiti vak.syati | tatastenaiva hetunaa p.rthivyaadiinaamapi kaaryatvasiddhi.h | tathaahi- parid.r"syamaanabhogavaicitryaanyathaanupapattyaa p.rthivyaadikakalaantatri.m"sattattvaatmaka.h pratyaatmaniyata.h suuk.smadeho.astiityuktam, aagame.su ca "sruuyate | tataste.saa.m p.rthivyaadiinaa.m pratipuru.saniyatatvenaacaitanye satyanekatvaat kaara.napuurvakatva.m siddhyatiiti || 18 || tatra taavad bhuutakaara.natvena tanmaatraasiddhestattadgu.nabhedaadeva p.rthivyaadiinaa.m kramasiddhirityaaha- "sabdaadyekottaraadhikyaa maatraastadavi"se.sata.h | yonayo gaganaadiinaa.m kramamicchanti dharmi.naam || 19 || ayamatra taatparyaartha.h- anabhivyaktavi"se.sa"sabdamaatrasvaruupa.m "sabdatanmaatramaakaa"sasyopaadaanam, eva.m tadadhovarti "sabdaspar"samaatrasvaruupa.m spar"satanmaatra.m vaayo.h, "sabdaspar"saruupaatmaka.m ruupatanmaatra.m tejasa.h, "sabdaspar"saruuparasaatmaka.m rasatanmaatra.m jalasya, "sabdaadigandhaantapa~ncagu.naruupa.m gandhatanmaatra.m bhuumeriti | ak.saraarthastu- gaganaadivacchabdaadyekottara.m gu.naadhikya.m yaasaa.m taa.h "sabdaadyekottaraadhikyaa.h | tadavi"se.sato gu.naavi"se.saadanabhivyaktavi"se.sa"sabdaadimaatrasvaruupaat te.saa.m gaganaadiinaa.m kramaad yonaya upaadaanabhuutaa.h "sabdaaditanmaatraa.h, te.saameva vi"si.s.tagu.nayoginaa.m dharmi.naamaakaa"saadiinaa.m bhuutaanaa.m s.r.s.tikramamicchanti, gu.naadhikyakrame.naadho.adhobhaava.m bhajantya.h kaaryaa.naamapyadho.adhobhaava.m kurvantiityartha.h || 19 || katha.m punaraasaa.m bhogaa"ngatvamata aaha- svakaaryotpattitatpu.s.tikart.rtaa sarvayoni.su | maatraadyaasu pumarthasya saadhanatva.m vini"scitam || 20 || ak.rtasya kara.na.m k.rtasya parivardhana.m ca yata.h sarvopaadaanaanaam, tatastanmaatraa.naa.m maayaadiinaa.m ca kaaryayoniinaa.m bhogasaadhanatattvotpaadakatvaat tadaapuurakatayaa ca bhogatva.m siddham || 20 || athendriyaa.naamapi bhogaa"ngatva.m dar"sayitu.m prathama.m karmendriyasiddhimaaha- aanandagamanotsargavacanaadaanakarma.naam | upasthapaadapaayvaasyapaa.ninaamaani vai p.rthak || 21 || utsargo malavireka.h | aanandaadikriyaahetutvenopasthaadiini karmendriyaa.ni siddhaaniityartha.h || 21 || kimetaanyupasthaadiini sthaanaanyevendriyaa.ni netyaaha- bhaavaabhaavau tu yattantrau pratyeka.m karma.naa.m sm.rtau | sthaane.su satsu taaniiha pa~nca karmendriyaa.ni tu || 22 || iha hi ke.saa~ncit paadaadisthaanayoginaamapi tattadindriya"saktihiinaanaa.m gamanaadikriyaa na d.r"syate | tasmaat te.su sthaane.su satsvapi taasaa.m kriyaa.naa.m yadadhiinau bhaavaabhaavau taastatrasthaa.h "saktaya eva p.rthak pa~ncendriyaa.ni j~neyaani | ata eva karmendriyaa.ni ye necchanti naiyaayikaadayaste pratik.siptaa.h || 22 || nanveva.m ced bhruulatotk.sepaadiinaamapi kriyaatvaadanantataa karmendriyaa.naa.m prasajyate, ata aaha- aanandaadibhiretaistu karmabhi.h paribhaa.sitai.h | karmendriyaa.nyato nai.saamaanantya.m karma.naa.m va"saat || 23 || bhavedaya.m do.so yadyasmaabhi.h "sariiraikade"sav.rttiini taanii.syante | tvagindriyavat te.saa.m sarva"sariiravyaapakatvene.s.tatvaaddhastasyaivaaya.m bhruuk.sepa.naadivyaapaara.h paayvaaderiva jiir.navirecanaadyaatmaka iti bhruupek.saadiinaamapyaanandaadi.svevaantarbhaavaanna tadbhedaadatrendriyaanantyasiddhi.h | ki~nca, etaireva aanandaadibhi.h praaguktai.h pradhaanabhuutai.h karmabhi.h pa~ncaiva karmendriyaa.ni siddhyantiiti naanantataa karmendriyaa.naam, tattatsa.mj~naastu te.saa.m tatra tatra vi"se.saadhi.s.thaanaadityavirodha.h || 23 || idaanii.m buddhiindriyasiddhimaaha- "sabdaadigraha.ne pu.msa.h karturnaakara.naa k.rti.h | na caikakara.naa yasmaadapek.saa na nivartate || 24 || "sabdaadigraha.nasyaapi kriyaatvaacchidikriyaavat kara.na.m vinaa notpattiryuktaa | na ca taa.h pa~ncaapi kriyaa.h "srotraaderekasmaadeva kara.naadutpadyante | yasmaat kara.naantaraapek.saa na nivartate, "sabdagraha.nakara.nabhuute "srotre satyapi spar"saadigraha.ne tvagaadikara.naantaraapek.sitaa d.r"syata iti bhaava.h || 24 || kaani taani kara.naaniityata aaha- kara.naani "srutistvak ca cak.surjihvaa ca naasikaa | tata"sca "sabdaadigraha.naanyathaanupapattyaa taanyanumiiyanta ityabhipraaye.naaha- "sabdaadyaalocana.m te.saa.m v.rtti.h "sabdaadisannidhau || 25 || sannibheti paa.the "sabdaadibaahyaakaarasad.r"samaantaramaakaaramadhyavasaayinyaa buddhyaa saha mano.adhi.s.thitaaniindriyaa.ni vidyaayaa vi.sayatvenopasthaapayantiityartha.h | ta.m cendriyopasthaapita.m buddhyaa.adhyavasitamaakaaramantara"nge.na vidyaakhyena kara.nena puru.so g.rh.naatiiti vak.syaama.h | ukta.m caanyatra- (puurvatanii 78 p.r.s.thasthaa dvitiiyaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |) buddhyaa.adhvavasitamartha.m puru.sa"scetayate iti || 25 || na caitaani kar.na"sa.skulyaadisthaanaanyevendriyaa.ni, api tu tatsthaa.h "saktaya eva, yata.h sthaanavataamapi karmava"saat tacchaktivaikalyaanna "sabdaadij~naanamutpadyata ityaaha- etaani sthaanamaatraa.ni buddhyak.saa.niiti maa k.rthaa.h | sthaane.su satsu vaikalyaanna sa.mvijj~naayate yata.h || 26 || athaanta.hkara.nasiddhirucyate- icchaasa.mrambhabodhaakhyaa noktai.h siddhyanti saadhanai.h | tatsiddhau kara.naanyantarmano.aha"nkaarabuddhaya.h || 27 || iha hi p.rthivyaadiinaa.m tattvaanaa.m svakaaryaireva siddhe.h kaaryaantarahetutve pramaa.naabhaavaad anekatattvaparikalpanaabhaavaprasa"ngaacca yaaniicchaadisiddhau saadhanaani, taani mano.aha"nkaarabuddhyaakhyaanyaantaraa.ni kara.naaniityanta.hkara.nasiddhi.h | tatrecchaa"sabdenaikaagrataaparaparyaayo.avadhaanaatmaka.h sa"nkalpo vivak.sita.h | sa manaso v.rtti.h | sa.mrambha"sca prayatno.aha"nkaarasya | bodha"scaadhyavasaayo buddheriti | etacca prapa~ncayi.syate || 27 || e.saa.m caanta.hkara.nabahi.skara.naanaa.m parasparopakaare.na puru.saarthasaadhanatvamaaha- antarmukhaani baahyaani sa.mbhuuyecchaadisaadhanam | "sibikodvaahinaravadekaapaayena taastata.h || 28 || antarmukhaagataanaa.m ca citerartha.m prakurvataam | baahyaartha.m buddhibhi.h saardha.m na syuricchaadikaa.h kriyaa.h || 29 || yato.antarmukhaani baahyaani ca kara.naani "sibikodvaahinaravat sa.mbhuuyecchaadiinaa.m kriyaa.naa.m saadhana.m bhavanti, baahyaarthaalocanapuurvaa.naamevaa.adhyavasaayaadiinaa.m dar"sanaat, avadhaanaadinaa binaa baahyaarthagraha.naasa.mbhavaacca | tata"sciteraatmano.artha.m bhogaakhya.m prayojana.m saadhayataamantarmukhaagataanaamanta.hkara.naanaa.m ca"sabdaad bahi.skara.naanaa.m vaa.anyatarasyaapi vargasyaapaayena ti.s.thataa.m sataa.m taa icchaadikaa.h kriyaa.h "sabdaadibaahyaarthabuddhayo vaa puru.saarthasaadhanatayaa notpadyante, yathaa "sibikodvaahinormadhyaadekasyaapaaye tadudvahanakriyaa na d.r"syate || 28-29 || atra paraabhipraayamaaha- anye.anta.hkara.na.m praa.namicchanti vyaktacetanam | anye lokaayataikade"saa.h pra.nayanaadiv.rttibhirjiivanaadihetubhuuta.m bhuutapari.naamavi"se.saadabhivyaktacetana.m praa.naakhyamaantara.m vaayumevaanta.hkara.namaahu.h | asya duu.sa.namaaha- prayatnairna vinaa so.asti tatsiddhau kara.na.m tu kim || 30 || praa.naatmanastaavad vaayo.h kadaacitkatvena prayatnapuurvikaa prav.rttird.r"syate | yadaahu.h- prera.naakar.sa.ne vaayo.h prayatnena vinaa kuta.h (pra0 vaa0 1|54) iti | tata.h sa.mrambhaatmakaprayatnasiddhau kenaapi kara.nena bhaavyamityanta.hkara.nasiddhi.h | vak.syati ca- sa.mrambho.aha"nk.rterv.rtti.h ("slo0 33) iti || 30 || ki~nca, caitanyotpattirapyasya vaayorbhavataa.abhyupagateti tasyaa.h kara.naantara.m vaacyamityaaha- caitanyodgaarabhaaro.ayamasyaanta.hkara.na.m vada | vyakta.m na caasya caitanya.m vaayutvaad baahyavaayuvat || 31 || na ja.dasya caitanyaabhivyaktiryuktaa, sarvasya caitanyaabhivyaktiprasa"ngaadityasya na caitanya.m vaayutvaad baahyavaayuvaditi || 31 || ittha.m pra.naanta.hkara.napak.sa.m nirasya praaguktaadanta.hkara.natrayaanmana.h saadhanaayaaha- icchaahetvaa"su sa~ncaarii bahirdevapravartakam | mano yasyaa"subhaavaacca karturna yugapanmati.h || 32 || devanaad dyotanaad deva"sabdenendriyaa.nyucyante | mati"sabdena ca tattadarthavi.saya.m j~naanam | tata"scaayamartha.h- iha hyaatmana indriyaarthasannikar.se satyapi sarvaa.niindriyaa.ni yugapanna pravartante | ki~ncideva, na ca tatsarvadaa pravartate | tatastatprav.rttau yatkara.na.m tadicchaayaa.h sa"nkalpaatmano.avadhaanasya hetubhuuta.m baahyendriyapravartaka.m ca mano boddhavyam | ata eva ca tadaantare.na anta.hkara.naadhi.s.thaanena sukhaadisa"nkalpena ca baahyendriyaadhi.s.thaanena ca dvidhaa.adhikaariityukta.m "sriimanmata"nge- dvidhaa.adhikaari taccitta.m bhokturbhogopapaadakam | bahi.skara.nabhaavena svocitena yata.h sadaa || indriyaa.naa.m tu saamarthya.m sa"nkalpenaatmavartinaa | karotyanta.hsthita.m bhuuyastato.anta.hkara.na.m mana.h || (vi0 18|81-82) iti | "sriimanm.rgendre.api- devapravartaka.m "siighracaari sa"nkalpadharmi ca | mana.h (vi0 12|7) iti | nanu svaadusurabhyabhijaatamarmara"sabdavadabhiruupadiirghatara"sa.skulyaa-svaadane yugapat pa~ncaj~naanotpattird.r"syate, tanna, yatastatraapyutpalapatra"satavyaktibhedavadlak.syasuuk.smakramaa.nyeva pa~ncaj~naanaanyutpadyante | ata eva etadaa"su sa.mcaariityuktam || 32 || pa~ncakarmak.rto vaayorjiivanaaya pravartaka.h | sa.mrambho.aha"nk.rterv.rtti.h jiivanaaya "sariiradhaara.naartha.m pra.nayanaapanayanaadipa~ncakarmak.rtastattadv.rttibhedena praa.naapaanaadisa.mj~naabhaajo vaayo.h pravartaka.h sa.mrambhaatmako ya.h prayatna.h, so.aha"nkaarav.rttirityaha"nkaarasiddhi.h | yadukta.m "sriimanm.rgendre- atha vyaktaantaraad buddhergarvo.abhuut kara.na.m cita.h | sa.mrambhaad yasya ce.s.tante "saariiraa.h pa~nca vaayava.h || (vi0 11|20) iti | tatra pra.nayana.m suuk.smadehasyordhvaadhonayana.m praa.nasya vyaapaara.h | apanayanamadha.hpraapa.na.m malaaderapaanasya | annaade.h rasaruupasya sarvagaatre.su saamyena nayana.m samaanasya | vinamanama"ngaanaa.m vyaanasya | unnayanamaantarasya dhvanervar.nataapraapa.namudaanasya | pa~ncakarmak.rta iti ca praadhaanyaaduktam | udgaaraadikart.rtvena caasya vaayo.h "srava.naat | yadukta.m "sriimatkaalottare- udgaare naaga ityukta.h kuurma unmiilane sthita.h | k.rkarastu k.sute caiva devadatto vij.rmbha.ne || dhana~njaya.h sthito gho.se m.rtasyaapi na mu~ncati || (10|12-13) iti || ki~nca, buddhikaaryaadaya.m gha.ta ityaadigraahyaadhyavasaayaruupaat pratyartha.m bhinnaruupaat pratyayaadatyantabhedena bhaasamaana.h sarvaarthagraha.ne.apyekaruupo.ahamiti graahakaadhyavasaayaruupa.h pratyayo.aha"nkaarasyaiva v.rttirityaaha- anyo.arthapratyayo.apara.h || 33 || aha"nkaarav.rttyaatmakapratyayo.arthapratyayaadanya ityartha.h || 33 || nanu "sabdagraha.naadaya.h "srotraadiinaamasaadhaara.nav.rttaya.h, sa.mrambhastu te.saamevendriyaa.naa.m saadhaara.nav.rttiriti kimanyenaaha"nkaare.na kalpitena ? ata aaha- na devagraamasaamaanyav.rtti.h sa.mrambha i.syate | yato.anyatamavaikalye jaayate satyaha"nk.rti.h || 34 || saadhaara.nakaaryakart.r.naamekaapaaye tatkriyaanutpatteruktatvaat tadvaikalye.api jaayamaano.aya.m sa.mrambho.aha.mpratyayo vaaha"nkaarasyaiva kaarya ityartha.h || 34 || atraiva prasa"ngaad buddhiindriyakarmendriyatanmaatravargaa.naa.m mana.hsahitaanaamaha"nkaaraadevotpattiriti dar"sayitumaaha- anye caaha"nk.rtiskandhaastrivargajanakaastraya.h | taijasaadikanaamaana.h krama"sa.h saattvikaadaya.h || 35 || sattvarajastamobahulaa.h saattvikaraajasataamasaastrayo.aha"nkaaraskandhaa.h kramaat taijasavaikaarikabhuutaadikasa.mj~naabhaajo bhavanti | saattvikaaditva.m cai.saa.m sattvaadigu.nabaahulyaat || 35 || naami"sra.m pari.namata iti nyaayena gu.naantarasa.msargo.apye.saa.m vidyate yata.h, tatra kuta.h ke.saamutpattirityata aaha- samano buddhidevaanaa.m ga.no yasmaat prakaa"saka.h | tasmaat sa saattvikaajjaata.h svaanuruupaadaha"nk.rta.h || 36 || atra naiyaayikamatamanuudya duu.sayati- anye tu buddhidevaanaa.m bhautikatva.m prapedire | vi.sayaa.naa.m tu niyamaadasiddhaadeva hetuta.h || 37 || eva.m hi te manyante- "sabdaikagraahaka.m "srotram, spar"saikagraahikaa tvagityaadiniyatavi.sayatvaadindriyaa.naa.m taani "sabdaadyaadhaaraakaa"saadibhuutajanyaani | aaha"nkaarikatve tu te.saamekakaara.natvaadekaruupataa syaanna tu pratyeka.m vi.sayaniyamasiddhiriti | tadida.m tairasiddhaadeva heto.h kalpyate, te.saa.m vi.sayaniyamasya prak.rtiniyamasaadhakasyaa.asiddhe.h | niyatavi.sayatve hiindriyaa.naa.m taani svasvakaara.naanyeva bhuutaani gu.nasahitaani g.rh.niiran | yaavataa dravyaantaraa.ni tu tadgu.naa"sca cak.suraadinaa g.rhyante || 37 || tathaahi- caturdravyagataan spar"saa.m"scaturo maarutaa tvacaa | dravyaa.nyaniyata.m caiva g.rh.naati marutaa samam || 38 || tvagindriya.m taavad vaayavyatvenaa.abhyupagata.m vaayusahitaani p.rthivyaptejaa.msi tadgataa.m"sca spar"saan g.rh.naati || 38 || ki~nca- trii.ni dravyaa.ni cak.su"sca te.su ruupaa.ni caiva hi | ato na niyamo.ak.saa.naa.m vi.sayaa.naa.m ca kalpyate || 39 || duu.sa.naantaramaaha- bhautikatvaacca niyame karmasaamaanyayo.h sphu.tam | devebhyo buddhayo na syu.h samavaaye ca dehinaam || 40 || bhautikatvasaadhanaayaa.ak.saa.naa.m vi.sayaniyame.abhyupagamyamaane bhuutebhyo gu.nebhya"sca vyatireke.na bhavadbhirabhyupagataanaa.m karmasaamaanyasamavaayaanaa.m padaarthaanaa.m buddhayastebhyo jaayamaanaa na bhaveyu.h || 40 || yadapyuktamaaha"nkaarikatve tulye kathamak.saa.naa.m kaaryabheda iti, tadapyutpattibhedaadik.suvikaaraa.naa.m gu.dakha.n.da"sarkaraadiinaamiva bhavi.syatiiti matvaa "srotraadiinaa.m "sabdaadigraha.naniyaamakaa-pek.saayaamapyasmaabhi.h puru.saarthadaayaka.m karmaiva niyaamakami.syata ityaaha- na caapyaha"nk.rto janma niyame kaara.na.m mama | pumarthadaat.r yatkarma kaara.na.m tad bhaveritam || 41 || naasmaabhiraha"nkaarajatvameva vi.sayaniyame kaara.nami.syate, kintu "sivaadhi.s.thita.m karma cetyartha.h || 41 || kaayarandhravi"si.s.te nabhobhaage "sabdaavadyotake.abhyupagamya-maane naasaarandhraadiinaamapi "srava.nendriyatvaprasa"ngatayaa "srava.naakaa"sasyaiva "sabdagraahakatvaniyame karmaivaa.ad.r.s.taakhya.m niyaamaka.m bhautikendriyavaadinaa.apii.syata ityaaha- naanaa"srutibhayaat kl.rpte khe pare.naapi kaara.nam | "sabdabhogasya niyame tatprada.m karma bhaa.sitam || 42 || khe kaayaakaa"se "sabdagraahake kalpyamaane naanaa"srutitvaprasa"ngabhayaacchrava.naakaa"sasyaiva "sabdagraha.naniyame puru.saarthapada.m karmaiva kaara.na.m bhavataa.apii.syata ityanvaya.h || 42 || ittha.m karmendriyaa.naamaaha"nkaarikatvamaaha- raajasaad vaik.rtaad varga.h karmaak.saa.naa.m tu karmak.rt | jaata.h kaaryasya yeneha kaara.naanuvidhaayitaa || 43 || rajasa.h prav.rttihetutvaad raajasaad vaikaarikaakhyaadaha"nkaaraskandhaat kriyaahetu.h karmendriyavargo jaata.h | yasmaat kaara.naanuvidhaayitva.m kaarye d.r"syate || 43 || ata eva sattvasya prakaa"satvaat prakaa"sasya buddhiindriyavargasya saattvikaadutpattiruktaa | anyathaa bhinnasvabhaavayoranayorvargayoreka-smaadevotpattyabhyupagame kaara.naaniyamalak.sa.no.anavasthaado.sa.h prasajyata ityaaha- vinivaarayitu.m "sakyaa naavyavasthaa vikaarajaa | saattvikaat sa.mbhave kl.rpte saattvaraajasavargayo.h || 44 || ata eva- maatraasa"ngho.apyaha"nkaaraad vargadvayavilak.sa.na.h | prakaa"syastaamasastasmaajjaato bhuutaadisa.mj~nakaat || 45 || idaanii.m buddheradhyavasaayaadihetutvamaaha- prakaa"so vi.sayaakaaro devadvaaro na vaa kvacit | pu.mbodhavyaktibhuumitvaad bodho v.rttirmatermataa || 46 || indriyadvaaro.aya.m gha.ta ityaadibaahyavi.sayaadhyavasaayaruupa- prakaa"sastadanapek.sa"scaantarasm.rtipratibhaadiprakaa"so vaa"sabdaad vak.syamaa.no bhaavapratyayalak.sa.na"sca prakaa"sa.h puru.sabodhasya vyaktisthaanatvaad bodhaakhyo materbuddherv.rttirj~neyaa | tato.adhyavasaayasm.rtyaadili"ngaa buddhi.h siddhyatiiti | tadukta.m "sriimanm.rgendre- iti buddhiprakaa"so.aya.m bhaavapratyayalak.sa.na.h | bodha ityucyate bodhavyaktibhuumitayaa pa"so.h || (vi0 11|8) iti || 46 || e.sa ca buddhibodhastrividha ityaaha- kl.rptirmati.h sm.rti"sceti tatra kl.rpti.h kalpana.m pratibhetyartha.h | mati"sca manana.m j~naanamadhyavasaaya iti yaavat || itthamicchaadikaaryabhedaadanta.hkara.nabheda.h siddha ityupasa.mharati- jaataa bhinnaarthavaacakaa.h | icchaasa.mrambhabodhaakhyaastenaanta.hkara.na tridhaa || 47 || sm.rtyaadiinaamavaantarabhede.api bodhakatvenaikaarthatvaad buddhiv.rttitvam, icchaadayastu v.rttayo bhinnaarthatvaad bhinnakaara.naa iti bhaava.h || 47 || nanu p.rthivyaadiinaa.m vi.sayatvena bhogyatvaadindriyaa.naa.m ca tadgraha.nahetutvaadastu bhogasaadhanataa, buddhestu indriyaarthasanni-kar.saadaatmanyutpadyamaanaayaa.h sa.mvedanaruupatvaanna bhogasaadhanataa, api tvaatmagu.nataiveti naiyaayikaadaya.h, ata aaha- tulye gu.naanvitatve tu sa.mvedya.m ki~ncidi.syate | buddhi"scaapi hyasa.mvedyaa dhanyaa taarkikataa tava || 48 || ayamabhipraaya.h- dvividho.atra bodho.adhyavasaayaatmako.anadhyavasaayaatmaka"sca | tatra yo.adhyavasaayaatmaka.h, sa sarvadaa graahakaruupe.naiva bhaasamaanatvaadaatmana.h svabhaava eva | yastvanadhyavasaayaruupa.h, sa utpattyapavargayogitvena bhaasamaanatvaanna pu.msa.h svabhaava.h, nityasyaanityasvabhaavatvaayogaat, tatsvabhaavatve caanityatvaprasa"ngaat | na ca nityo.anubhuuyate, tato na pu.msa.h svabhaava iti | yasya sa.h svabhaava.h saa buddhirbhaavaanaamadhyavaseyatotpaadikaa dharmaj~naanaadya.s.tagu.naa buddhiriti | tata"sca vi.sayaadhyavasaayaruupatvaad bhaavapratyayaatmanaa sattvaadigu.natrayaanvitena svaruupe.na bhogyatvaacca buddherapi sa.mvedyataiva, na tvaatmagu.natvam | tadukta.m tattvasa.mgrahe- buddhirvi.sayaakaaraa sukhaadiruupaa samaasato bhogyam ("slo0 13) iti | prayoga"scaatra bhavati- buddhirapi sa.mvedyaiva, sattvaadigu.naanvayaat, p.rthivyaadivaditi | kara.natva.m cendriyavadasyaa vi.sayaadhyavasaayahetutvaat siddhamityuktam || 48 || nanu dharmaadiinaa.m bhaavaanaamapyasmaabhiraatmagu.natva-mi.syate, tadayuktam, te.saamaatmasa.mskaarakatvaayogaat | tathaahi- jyoti.s.tomaadikarmasa.mskaarastaavannaatmani sa.mbhavati, avikaaritvaat, karma.naa.m ca k.r.syaadiinaamaatmasa.mskaaratvaad.r.s.te.h, api tu ja.da eva | yatra taani sa.mskaara.m kurvanti saa buddhi.h | eva.m j~naanaadisa.mskaare.api vaacyam, tadbalaadeva svapnasm.rtipratibhaadaavasatyapyarthe ullekho d.r"syate yata.h, ata"sca- antarbahi"sca kara.na.m saak.saad bhogasya saadhanam | bhogya.m vinaa na bhogo.astiityato bhogasya saadhanam || 49 || aantaro baahya"sca kara.nagraamo bhogasya sukhadu.hkhaadisa.mveda-naatmana.h saak.saat kara.nam | yadukta.m "sriimatsvaayambhuve- bhogo.asya vedanaa pu.msa.h sukhadu.hkhaadilak.sa.naa iti | sa ca bhoga.h srakcandanaadibhogya.m vinaa na syaaditi tadgraha.napuurvakasya sukhaadyadhyavasaayasyaapi saadhanami.syate || 49 || etadeva d.r.s.taantena praka.tayati- sainikaan vijayaayeha prayu"nkte n.rpatiryathaa | prayu"nkte mahadaadiini bodhaadyarthama.nustathaa || 50 || sainikasthe jaye raaj~na.h kart.rtva.m tu yathaa tathaa | buddhyaadisa.msthe bodhaadau pu.msa.h kart.rtvami.syate || 51 || svaatmaartha.m sainikaanaa.m tu vijayo neti te yathaa | saadhana.m vijayasye.s.taastathaiva mahadaadaya.h || 52 || te.saamapi hi bodhaadya.m svaartha.m neti vini"scitam | kara.naanaamacetanatvaat tadv.rttiinaa.m na svaarthatvam, api tu cetanapuru.saarthataiveti bhaava.h || 50-52 || tato bodhaadiv.rttiinaa.m saadhana.m mahadaadaya.h || 53 || adhunaa bhogya.m vibhajati- mohadu.hkhasukhaakaaro ruupaakhyastadbhavo dvidhaa | bauddho bodha.h para.m bhogya.m maayaadi ca tadarthata.h || 54 || udbhuutagu.natvena mohaadihetutvaanmohaadyaakaaro ruupasa.mj~no dharmaadibhaavavarga.h, tadupaadaana.h siddhyaadipratyayavarga"sca dvividho.aya.m bauddho bodha.h pu.msa.h paramavyavahita.m bhogyam maayaadika.m bhuvanaadivastu tadanvayatastadarthatvaadbhogaadhikara.na- tvaat paramparayaa bhogyamiti || 54 || ko.asau ruupaakhya ityata aaha- adharmaaditraya.m raago dharmaadi ca catu.s.tayam | tamoraja.hsattvamaya.m ruupa.m tatkarmaja.m matau || 55 || adharmaaj~naanaanai"svaryaakhya.m ruupa.m taamasam, raagastvavairaagyaakhya.m raajasam, dharmaj~naanavairaagyai"svaryaakhya.m saattvikamityevama.s.tavidha.m ruupa.m buddhau gu.natvena sthita.m karmata"scopaadaanaajjaatam | tattvabhuvana"sariiraadi tu karma.naiva sahakaari.naa maayaakhyaadupaadaanaat saak.saat paramparayaa cotpannamityukta.m "sriimatsvaayambhuvaadau || 55 || ete ca- atyantocchedato muktaavabhivyakte"sca sarvata.h | pa.taadibodhaavaitatyaadaatmano na gu.naa gu.naa.h || 56 || yato dharmaadiinaa.m mok.se.atyantoccheda.h parairapii.syate, yata"scaatmasvabhaavasya j~naanakriyaatmano nityasya vyaapakasya muktau sarvato vyaapakatvenaabhivyakti.h "sruuyate, yasmaacca pa.taadij~naanaanaamadhyavasaayaruupaa.naamavaitatyamavyaapakatva.m d.r"syate, tasmaadanityaa avyaapakaa"scaadharmaadayo nityasya vyaapakasyaatmano gu.naa bhavitu.m naarhanti, tatsamavaaye tasya pari.naamitvaadido.saprasa"ngaat | ete caadharmaadaya.h saa.msiddhikavainayikapraak.rtabhedaat trividhaa aatmana utpadyante | yadukta.m "sriimanm.rgendre- saa.msiddhikaa vainayikaa.h praak.rtaa"sca bhavantya.no.h || vi"si.s.tadharmasa.mskaarasamuddiipitacetasaam | gu.na.h saa.msiddhiko bhaati dehaapaaye.api puurvavat || lokadhiiguru"saastrebhyo bhaati vainayiko gu.na.h | samarjito vainayiko manovaaktanuce.s.tayaa || praak.rto dehasa.myoge vyakta.h svapnaadibodhavat | (vi0 10|26-29) iti || 56 || ata"scaiva.m trividhebhyo dharmaadibhya.h phalabhedaanaaha- e.saamadhogatirbandho vighaata.h sa.ms.rti.h kramaat | svargo mukti.h prak.rtibhaavo vighaata"sca phalaani ca || 57 || bhava.h sthaanaaparaadho.atha vighno bhogaanatikrama.h | va"syordhvasthiti.h sadd.r.s.tibh.rttva.m bhogaasp.rhaa phalam || 58 || svacintite.su vaa vighno ruupe saa.msiddhike phalam | vinayapraak.rte ruupe puurvoktaphalasa.mgraha.h || 59 || vainayikebhya.h praak.rtebhya"scaadharmaadibhya.h kramaadadhogatyaadiini phalaani bhavanti | saa.msiddhikebhyastu bhavaadiini | tatraa.adhogatirnarakapraapti.h | bandho.anaatmanyaatmaabhimaanitaadi.h | sa.ms.rtistiryagaadiyonipraapti.h | mukti"sca dar"sanaantaramok.sa.h, paramukterdiik.saaphalatvena mok.sakaarikaasu vak.syamaa.natvaat | prak.rtibhaava.h prak.rtilaya.h | bhava.h sa.msaara.h | sthaanaaparaadha.h svasthaanaannyakkaara.h | bhogaanatikramo bhogecchaa | va"syordhvasthiti.h va"syaanaa.m svapadaadha.hsthaanigaamadhi.s.thaanam | sadd.r.s.tibh.rttva.m tattadvi.sayasamyagj~naanayoga.h | "se.sa.m sugamam || 57-59 || ittha.m bhaavaan vicaarya pratyayaan vyaaca.s.te- vyaktaavyaktaj~nasa.mbuddhi.h siddhi.h samprati siddhyati | raagamaatraanuliptaa"ngaad dharmaadisamudaayata.h || 60 || iha hi buddhau vaasanaatvena sthitaa dharmaadayo.a.s.tau bhaavaa ucyante | yadaahu.h- bhaavayanti yato li"nga.m tena bhaavaa.h prakiirtitaa.h (pau0) iti | ta eva prakar.saavasthaa.m praaptaa.h sthuulena ruupe.na bhogyada"saamaapannaa.h sa.msaari.naa.m pratyaayanaat pratyayaa.h kathyante | taduktam- pratyaayayanti k.setraj~na.m pratyayaastena kiirtitaa.h (pau0) iti | ata"sca vairaagye.na raajasene.sadyuktaat saattvikaad dharmaadibhaavacatu.s.tayaat siddhirutpadyate | saa ca vyaktasya gu.naaderavyaktasya ca pradhaanasya j~nasya ca puru.sasya sa.mbuddhistadvi.saya.m j~naanameva prakar.saavasthaa.m praaptaa siddhirucyate | ukta.m ca- pu.mprak.rtyaadivi.sayaa buddhiryaa siddhiratra saa (m.r0 vi0 11|2) iti | tatra vyaktaavyaktavi.saye buddhibodhe tatprakaa"sakatvenaatyanta.m vivikta.h puru.sa.h svayamevaavabhaasate, yadaahu.h- tadaa dra.s.tu.h svaruupe.avasthaanam (yo0 suu0 1|3) iti; na tu buddhiprakaa"syatayaa, bhogyatvaadido.saprasa"ngaat | yadvak.syati mok.sakaarikaasu- pari.naamii pumaan bhogya.h praaptastadgocaro yadi ("slo0 105) iti || 60 || dharmaadiruupasa.mp.rktaa paapaaditritayodbhavaa | tu.s.ti.h k.rtaarthavij~naanamanayaa.a.atmagrahe sati || 61 || saattvikairdharmaadibhirii.satsa.mp.rktaadadharmaaditrayaat taamasaat tu.s.tirutpadyate | saa ca tu.s.ti.h praaguktayaa bhuutatanmaatraadij~naana-ruupayaa siddhyaa tattaddar"sanoktena svaruupe.naatmano graha.ne satyadhastanavi.sayaad vairaagyaadak.rtaarthasyaapi k.rtaartho.asmiityutpadyamaanaa buddhistu.s.tirucyate | yacchruuyate- tu.s.tirnurak.rtaarthasya k.rtaartho.asmiiti yaa mati.h (m.r0 vi0 11|2) iti || 61 || adharmaaditrayaajjaataa raagale"saanura~njitaat | a"saktirdevavaikalyaadasaamarthya.m "subhaadi.su || 62 || "subha"sabdenaatropasthendriyavyaapaara.m aahlaada ucyate | tadaadi.su indriyavaikalyaat tadupalak.sita"sariiravaikalyaadvaa klaibyabaadhiryaadiruupa.m yadasaamarthyam, seyama"saktistaamasaad vargaad raajasene.satsa.mp.rktaad bhavati | ukta.m ca- a"saktiraprav.rttatvaat taamasii du.hkhabhaavata.h | raajasyapi gu.no d.r.s.ta.h kaarye kaara.nasa.m"sraya.h || (m.r0 vi0 11|6) iti || 62 || tasmaadevaayathaavastu vij~naana.m viitaraagata.h | ii.sad dharmaadisa.mp.rktaadabhivyakto viparyaya.h || 63 || tasmaat taamasavargaad raajasahiinaat saattvikate.sadyuktaadayathaar-thagraha.naruupo viparyayastamomohamahaamohataamisraandhataamisra-lak.sa.no jaayate | yacchruuyate- ki~ncitsaamaanyato.anyatra matiranyaa viparyaya.h (m.r0 vi0 11|3) iti || 63 || itthamatisa.mk.sepe.nokta.m bhaavapratyayaatmaka.m buddhibodhamupasa.mharati- le"sokto buddhidharmo.ayam e.saa.m ca bhaavapratyayaanaa.m prapa~nca.h "sriimanmata"ngaadau vistare.na dar"sita.h prakaa"sita"scaasmaabhirm.rgendrav.rttidiipikaayaamiti tata evaavadhaarya.h | granthavistarabhayaattu naatra likhyate || aya.m ca- cetanenopabhujyate | bhogyatvaaditi "se.sa.h || bhogyatvameva saadhayati- bhogyatva.m caasya sa.msiddha.m yenotpanno.anubhuuyate || 64 || sa caapyanubhavo bhogo bhoktaara.m gamayatyalam | asya bauddhasya j~naanasyotpattyapavargayogitvena bhogyatvameva, na tu bhokt.rtvam, tasya sarvadaa graahakaruupe.na sthirasyaiva svasa.mvedanasiddhatvaadityuktam || 64 || ata"sca- saadhayitraa vinaa yasmaat siddhirneha samiihitaa || 65 || iha hi buddhicaitanyavaadibhirbauddhairbhokt.rtvenaabhyupagata-syaasya bauddhasya j~naanasyaasthiratvena gha.taadivadacetanatvaat kaalaantarabhaavikarmaphalabhokt.rtvaasa.mbhavaaduktavadbhogyatvaacca sa tattadvi.sayasukhaadyanubhavaruupo bhoga eva bhoktaara.m saadhayati | yato bhogakriyaasiddhirbhoktaara.m ce.s.tamaanamantare.na na sa.mbhavati, bhogasyaapi kriyaatvaat | tatkart.rtvenaapyaatmasiddhiriti bhaava.h | samiihitaa, abhii.s.tetyartha.h || 65 || atra codayati- na vinaa d.r.s.tasa.mvaadamanumaanasya maanataa | iha hi dhuumenaanumito.agniraasiidataa pratyak.siikriyata iti tasyaanumaanasya pramaa.naantarasa.mvaado d.r"syate | ata eva tasya praamaa.nyam || cakramurdhaadau dhuumaaderiva saadhyavyabhicaaraadar"sanaat tata"scaatraapyanubhavaatmano j~naanasyaiva dar"sanaad j~naat.rj~naanayoraakaarabhedaanupalambhaad bhogaad bhoktranumaanasyaapi vyabhicaara"sa"nkayaa pramaa.natvaabhaavaanna bhokturj~naanavyatiriktasyaatmana.h siddhiriti saugataa.h | yadaahu.h- ekameveda.m sa.mvidruupa.m sar.savi.saadaadyanekaakaaravivarta.m pa"syaama.h | tatra yathe.s.ta.m sa.mj~naa.h kriyantaam iti | tadayuktamityaaha- d.r.s.tasya kena sa.mvaado yena tasyaasti maanataa || 66 || ayamabhipraaya.h- bhogasya vi.sayasa.mvedanaatmano.anubhavasya baahyavi.sayaasannidhaane.api su.suptyaadaavaantaradehaspar"samaatravi.sayatvena sthiratayaiva bhaasamaanatvaat sthiratvena svasa.mvedanapratyak.sasiddho graahakaruupo aatmetyuktam | na ca j~naanasya k.sa.nikasya svaatmani kriyaavirodhena sthairyaadhyaaropo yukta.h | yadapyuktam- ak.sa.nikasya kramayaugapadyaabhyaamarthakriyaavirodhaat yatsat tatsarva.m k.sa.nikamiti, tadapi na, ak.sa.nikasyaiva ma.nyaade.h kra.me.na gha.taadiin bhaavaanavabhaasayato yugapaccaikag.rhagataa.mstaa.mstaa.mstaanarthaan prakaa"sayato.anubhavasiddhatvaat | k.sa.nikasya cotpattikaala eva na"syato.anekak.sa.nanirvartyakriyaanu.s.thaanaak.samatvaadityaadi vistare.na "sriimanmata"ngav.rttyaadaavaacaaryai.h saadhitamiti || 66 || tata"scaatmana.h svasa.mvedanasiddhatve.apyanumeyatvamabhyupagamyocyate - neha pramaa.nasa.mvaada.h pratyak.sasya pramaa.nata.h | naatra pramaa.nasya pramaa.nantarasa.mvaadaapek.saa, pratyak.sasya pramaa.naantarasa.mvaadaabhaave.apyanadhigatavi.sayaj~naanajanakatvena praamaa.nyaat | tadaahu.h - anadhigataarthagant.r pramaa.nam iti | katha.m puna"scakramuurdhaadau vyabhicaaro.ata aaha - anvayavyatirekaabhyaa.m vyabhicaaraniraak.rti.h || 67 || yasya dhuumaaderyenaa.avinaabhaavalak.sa.na.h sa.mbandho.anvayavyatirekaabhyaa.m ni"scita.h, na tasya tatra vyabhicaaro d.r"syate | suvivecitasya dhuumasyaa.agnaaviva | cakramuurdhaadijanyasya tu svaruupaavivekena dhuumatvabhraanti.h | tata"scaatraapi kriyaayaa.h sarvatra kart.rpuurvakatvadar"sanaad bhogakriyayaa bhoktaa.anumiiyate || 67 || bhavadbhirapi svadehe buddhipuurvakatvena siddhaat kaaryaadivyavahaaraat para"sariire buddhi.h pramaa.naantarasa.mvaada.m vinaa.apyanumaanenaa.anumiiyata ityaaha - dehadharmasya maanatve kaara.na.m buddhiri.syate | dehadharmasya ce.s.taadyaatmano maanatve hetutve sati tena para"sariire tadddheturbuddhi.h saadhyata ityartha.h | yadaahu.h - buddhi.hpuurvaa kriyaa.m d.r.s.tvaa svadehe.anyatra tadgrahaat | j~naayate dhii.h iti || ata"sca ruupaadidar"sanaanyathaanupapattyaa cak.suraadiindriyavad bhogaanyathaanupapattyaa bhokt.rsiddhirityabhipraaye.naaha - asmaat saamaanyato d.r.s.taadanyasyaapi pramaa.nataa || 68 || anumaanasya sa.msiddhaa yadukta.m caarvaakai.h - astu bhoktaa | sa tu parid.r"syamaanap.rthivyaadicaturbhuutavikaarasamaahaaraatmaka.h kaaya eva | tasyaiva pari.naamavi"se.se.na ki.nvaadidravyavikaare.na mada"saktyabhivyaktivaccaitanyaabhivyakti.h, praa.naadivaayubalena bhogaadikriyaadar"sanaacca | na tu tato.anya.h, tasya pratyak.se.naadar"sanaat | yadaahu.h- d.r.s.te sa.mbhavatyad.r.s.taparikalpanaa na nyaayyaa iti | tadapi niraak.rtamityaaha- kaara.naadata eva hi | cetano buddhibodhasya bhoktaa maanasamarthita.h || 69 || p.rthivyaadisamaahaaro bhavatviti na yuktimat | ayamabhipraaya.h- yata.h "sariirasyaapyanta.h "suulaadyaatmanaa bahi"sca m.rdukarka"saadinaa spar"sena bhogyatvadar"sanaad gha.taadivaccetanatva.m na yuktam, tatastasyaapi bhokt.rtvenaa.a.atmaa siddha iti || 69 || cetanatva.m caasya na pramaa.nopapannamityaaha- caitanya.m hi tvayaa tasya kena maanena ni"scitam || 70 || nanu "sukla"so.nitaatmakadehaarambhakabhuutasadbhaava eva caitanyadar"sanaat tadabhaave caa.adar"sanaad dehaatmakameva caitanyamata aaha- sati bhaave.apyanaikaanta.h "sava"sariire garbhaadau vaa dehaatmakabhuutasadbhaave.api caitanyaa.adar"sanaanna dehaatmaka.m caitanyam, tata"sca "sariiraa.a.atmavaado na pramaa.nopapanna ityaaha- tasmaad vaayasavaa"sitam | bhogyatvaaccaasyaa.acetanatvamityaaha- anabhivyaktacaitanyaa d.r.s.taa bhogyaa gu.daadaya.h || 71 || jiivacchaayopabhogyatvaadastu tulyo gu.daadibhi.h | gu.daadayo hi jiivasyaa.a.atmana"schaayayaa.anubhavaatmanaa sa.mvidaa bhogyatvena graahyatayaa vi.sayiikriyamaa.naa.h kadaacidapyabhivyaktacetanaa na d.r.s.taa.h | tata.h kaayaa.a.atmaapi bhuutasamaahaara.h proktavadgraahyatvena bhogyatayaa vi.sayiikara.naadacetana eveti na tasya bhokt.rtvamupapadyate | ki~nca, dahasyaiva cetanatve tasyaa.asak.rtpari.naamena vinaa"saad baalyaavasthaa.anubhuuta.m v.rddhaavasthaayaa.m smaryamaa.na.m nopapadyata ityaadi vistare.na niraak.rto.aya.m pak.so.asmaabhi.h "sriimanm.rgendrav.rttidiipikaayaam || 71 || nanu "sariiravyatiriktaanaamindriyaa.naameva bhokt.rtvamastu, naanyasyetiindriyacaitanikaa.h, tadayuktamityaaha- bhogyatvakara.natvaabhyaamindriyaa.naa.m vini"scitam || 72 || acaitanyamato bhoktaa puru.sa"scitsvabhaavaka.h | uktavadindriyaa.naamapi bhogaarthatayaa bhogyatvaat kara.natvaacchastraadivadacetanatvamanivaaryameva, ato nai.saa.m kart.rtvam, api tu citsvabhaavasyaatmana eva | tasyaiva hi sarvaanyakaarakaprav.rttiniv.rttihetutvena kart.rtva.m yuktam | yadaahu.h- prav.rttau ca niv.rttau ca kaarakaa.naa.m ya ii"svara.h | aprav.rtta.h prav.rtto vaa sa kartaa naama kaaraka.h || iti || 72 || bhokturbhoga"scitervyaktirbhogyacchaayaanura~njitaa || 73 || bhogyaayaa buddhe.h sukhaadiruupaayaa"schaayayaa aakaare.naanura~njitaa caitanyavyaktireva bhokturbhoga.h | yadukta.m "sriimatsvaaya.mbhuve- bhogo.asya vedanaa pu.msa.h sukhadu.h?khaadilak.sa.naa iti || 73 || tadaanii.m ca- acita"scitisa.mbandhaad bhogyamaabhaati cetanam | acetanamapi buddhyaatmaka.m bhogya.m tasyaatmana"scaitanyasa.m"sle.saaccetanavadaabhaasate | tadukta.m saa.mkhyairapi- acetana.m cetanaavadiva li"ngam (saa.m0 kaa0 20) iti || eva.m ca- bhogyadvaare.na paa"saanaa.m pa"suunaa.m ca parasparam || 74 || cetanaacetanacchaayaanu.sa"ngo bhaasate bh.r"sam | bhogya.m hi vastu cittaadhi.s.thita.m buddhiindriyav.rndamaatmano vi.sayatvenopasthaapayati tacca buddhyaa.adhyavasita.m puru.so g.rh.naati | yadaahu.h (puurvatanii 78 p.r.s.thasthaa dvitiiyaa .tippa.nii dra.s.tavyaa |)- buddhyadhyavasitamartha.m puru.sa"scetayati iti | tata"sca prakaa"saruupatvaadaadar"sasthaaniiyena bhogaakhyena buddhibodhaatmanaa dvaare.naatmanaa.m bhokt.r.naa.m paa"saanaa.m ca vi.sayaruupe.na pari.nataanaa.m bhogyaanaa.m cetanaacetanaruupayo"schaayayo.h pratibimbitayoraakaaraanu.sa"nga.h sa.m"sle.samaatra.m bh.r.samatyarthamekaakaaratayaa bhaasate | ata evaatraanaatmaadau aatmaadibhrama.h sa.msaari.naam | tadvivekaj~naane tu te.saa.m prak.rtilaya ityuktam | sa eva ca saa.mkhyaanaa.m mok.sa.h || 74 || ata"sca- bhogye bhoga.h prabho"schaayaa yathaa candramaso jale || 75 || prabhorvyaapakasyaatmana.h sa eva bhogyavi.sayo bhoga.h, yaa tadadhyavasaayaatmani buddhibodhe candramasa iva jale chaayaavi"si.s.taa caitanyaabhivyakti.h | candrabimbasya ja.datvaat sthuulatvaacca vi"si.s.tasvaruupaabhivyaktimaatra evaatra d.r.s.taantatvam | ato bhokt.rtvaaccetanasya puru.sasyaiva kart.rtva.m naacetanaanaa.m bhogyaanaa.m buddhyaadiinaamiti mantavyam || 75 || nanu kriyaave"so hi kart.rtvam | sa yadi pu.msa.h syaat pari.naamitaa bhavet | puru.so hi nirvikaara.h, tato naasya kart.rtvam, kintu prak.rtereva | saa hi vivekaj~naanaat puurva.m mahadaadiruupe.na bhogyatayaa tasyaatmaana.m dar"sayatiiti sa.msaara ityucyate | tatsa.mbhave tu tasmaannivartamaanaa mukti"sabdaabhidheyeti saa.mkhyaa.h | yadukta.m tai.h- ra"ngasya dar"sayitvaa nivartate nartakii yathaa ra"ngaat | puru.sasya tathaatmaana.m prakaa"sya vinivartate prak.rti.h || (saa.m0 kaa0 59) iti ata aaha- pari.naamabhayaat pu.msi bhoge caaniipsite sati | avi"se.so duraapoha.h prasakto bhokt.rmuktayo.h || 76 || ayamabhipraaya.h- naatra kriyaave"sa.h kart.rtvam, api tu kriyaayaa.m "saktatvameva | tathaahi- ayaskaantasannidhaanaadayasa ivaatmana.h sannidhe.h "sariiraadereva spandaadiruupa.h kriyaave"so d.r"syate | tata"sca buddhyaadivi.sayiikara.naruupe bhoge pu.mso na pari.naamaprasa"nga.h, kintu tatparatvena tadvi.sayiikara.nameva | bhavatpak.se tu pu.mso nirmalatvena tatparatve.apyanabhyupagamyamaane bhokt.rmuktayoravi"se.so durnivaara.h prasajyate, ubhayorapyanapek.satvena tulyatvaat || 76 || nanu paraarthaprav.rttaa prak.rtireva tadartha.m pravartata ityuktam, yadaahu.h- vatsaviv.rddhinimitta.m k.siirasya yathaa prav.rttiraj~nasya | puru.savimok.sanimitta.m yathaa pradhaanasya || (saa.m0 kaa0 57) iti, ata aaha- pumarthaaya ca paa"saanaa.m prav.rttirvinivaaritaa | ayamabhipraaya.h- acetanatvaadeva pradhaanasya puru.sa.m prati prav.rttirna yuktaa, k.siiraaderapi cetanagavaadyadhi.s.thitasyaiva prav.rttid.r.s.te.h | vaayujalaadiinaamapi pak.siik.rtatvaacca tatprav.rttyabhyupagame.api na nirapek.sa.m prati prav.rttiryuktaa | nirapek.sa.m prati prav.rttau vaa muktasyaapi pravartate | tata"sca baddhaatmani saabhilaa.satve bhogaartha.m samudyogaadaatmani vikaare caa.anabhyupagamyamaane tasmin bhogo.api na yuktimaanityaaha- bhoktaryavik.rte bhogo muktavannopapadyate || 77 || nanvaviveka eva pradhaanaprav.rtterhetu.h | prak.rtipuru.savivekaj~naane tu ta.m pratyuparataadhikaaratvaanna pravartate | ato na baddhamuktayoravi"se.sa.h | yadaahu.h- prak.rte.h sukumaaratara.m na ki~ncidastiiti me matirbhavati | yaa d.r.s.taasmiiti punarna dar"sanamupaiti puru.sasya || (saa.m0 kaa0 61) iti; tadayuktam, bhavatpak.se pu.mso nirmalatvenaavivekaayogaat, nirhetuke caaviveke sarvadaa vivekaabhaavaprasa"ngaacca | tasmaadavivekaanyathaanupapattyaapi tasya samalatvasaraagataadyabhyupagantavyamiti vak.syaama.h || 77 || yadyevamaatmana.h samalatvenaaj~nasvabhaavatve "sariiraadiyogena j~naat.rtayaa vikaare caabhyupagamyamaane svabhaavaantarayogaadanityatvaprasa"nga iti paramatamaa"sa"nkate- vikaaritvaadanitya"scet bhokteti "se.sa.h | pariharati- maayaasaadhya.m na manyate | maayayaa svakaaryai.h suuk.smabaahya"sariiradvaare.na kriyamaa.na.m vi"se.sa.m na jaaniite bhavaaniti "se.sa.h | tato naanityatvaadido.sa ityabhipraaya.h || kathamityata aaha- svaruupavyaktilaabhaacca na vikaaro na naa"sitaa || 78 || naasmaabhirnaiyaayikaadivajja.daruupa evaa.a.atmaa i.syate, api tu j~nasvabhaava eva | sa tu tasya svabhaava.h "sariiraadiyoga.m vinaa.anabhivyakteranaadinaa kenaa.api pratibaddho.avasiiyate, sa ca mala eveti vak.syaama.h | tata"sca maayayaa kalaadibhi.h svakaaryairmalavyudaasenaikade"sasvaruupavyaktirevaatmana.h kriyate | malaparipaake tu diik.saakhyayaa "siva"saktyaa sarvavi.sayo.abhivyajyate | tato naasya vikaaro vinaa"sitaa ceti || 78 || asya ca- bhogyopadhaanaraaga"sca svacchatvaannoktakaara.naat | ato bhogyavi.sayopadhaanajanito raago.api sukhadu.hkhamohaakaara.h prakaa"so.asya spha.tikasyeva svacchatvaat prakaa"saruupatvaat, na tu puurvoktaat pari.naamaakhyaat kaara.naat | sa ca vi.sayoparaago.apyasya tatparatayaa tadvi.sayiikara.namevetyuktam || tato bhogyasya "sariirasyaasak.rtpari.naame.api bhokturna pari.naama ityaaha- "sariirapari.naamena pari.naamii na pudgala.h || 79 || sa yato.acetano bhogyo buddhivat pari.naamata.h | tasyaapi pari.naamaabhyupagame buddhyaadivadbhogyatvamacetanatva.m ca syaadityartha.h || 79 || tatra paramatamupanyasya duu.sayati- caitanya.m hi gu.no j~naana.m samavaayo.atha tena vaa || 80 || svaruupa.m puru.sasyeti naanyadasya na yuktimat | eva.m hi naiyaayikaadayo manyante- ja.dasvabhaava evaa.a.atmaa, tasya mana.hsa.myogaad gu.natayaa j~naana.m samavetamutpadyate | tadeva ca tasya caitanyam, naanyajj~nasvabhaavatvamiti | tadayuktam, ja.datve tasya gha.taadivajj~naanasamavaayaayogaaditi || 80 || nanvatra niyaamaka.m karmaad.r.s.taakhyamasti, yatkarmasamaanaadhikara.ne puru.sa eva j~naana.m samavetamutpadyate, naanyatra tadvyadhikara.ne gha.taadaaviti, ata aaha- aj~ne naryeva vij~naana.m naanyatreti niyaamakam || 81 || karmaa.api nopapanna.m tu tadanyatra sthita.m yata.h | karma.na.h k.r.syaaderiva prak.rtisa.mskaaratvameva naatmasa.mskaaratvam, vikaaritvaprasa"ngaadityuktam | tatastadapi naatra niyaamaka.m bhavitumarhati | tata"scaitanyasamavaayaaccitsvabhaava evaatmaa siddha ityaaha- moho mohasvabhaavebhyo yadvannaarthaantara.m budhaa.h || 82 || caitanyebhya.h padaarthebhyastadvannaarthaantara.m citi.h | caitanyaatmano j~naanasyaatmadharmatvaad dharmanaa"se dharmi.no.api tadavyatirekaannaa"sa.h prasajyata iti sarvadaa cetanasvabhaava evaatmaabhyupagantavya.h | tasya ca malaav.rtatvaanmanobuddhyaadayastadabhivya~njakatayaa siddhaa ityuktam | asya ca bhogakriyaayaamupakaarakatayaa sahakaaribhuuta.m prayokt.rkara.nara~njakaruupa.m kalaavidyaaraagaakhya.m ka~ncukatraya.m prak.rtisaadhanaat pa"scaadabhidhaasyata ityaaha- prayokt.rkara.na.m bhogye ra~njaka.m copari trayam || 83 || asya bhogakriyaakartu.h prak.trerupadek.syate | ittha.m prasa"ngaad bhoktaara.m prasaadhya prak.rte buddherevaaha"nkaarasyotpattirityaaha- buddhe.h skandho.aparo bhinno yo.aha"nkaaramajiijanat || 84 || janitaaro gu.naa yena d.r.s.taastatpratibhaadi.su | yena kaara.nena tasyaa buddhe.h pratibhaadi.su v.rtti.su proktena nayena parasparaabhibhavenaa"srayaanmithuniibhaavaacca kaaryasyotpaadayitaaro gu.naa.h d.r.s.taa.h, yadukta.m saa.mkhyai.h- anyonyaabhibhavaa"srayajananamithunav.rttaya"sca gu.naa.h (saa.m0 kaa0 12) iti, tena buddherevaadhyavasaayaheto.h skandhaadanyo bhaago gu.nasa.mp.rkto.aha"nkaaramajiijanat | tata"sca nahyeka.m janakamiti nyaayenaanyonyasa.mp.rktaa eva gu.naa janakaastathaiva ca sarve.su padaarthe.su vartante | saattvikaadivyavahaarastu te.saa.m sattvaadibaahulyaaditi bhaava.h || 84 || saak.saadgu.nakaaryatvaadeva caasyaa.m gu.naanvayo gha.taadi.su m.rdaakaaraanvayavadityaaha- prathamaa vik.rti.h saa.ato gu.naanaa.m tatra yujyate || 85 || udbhavaabhibhavaabhyaa.m tu niyamena vyavasthiti.h | gu.naa hi tasyaa.m niyamena paramparaabhibhavena bhavanta.h siddhyaadijanakaa ityuktam, yadyevamaha"nkaarasyaapi gu.naanvayaad gu.nebhya evotpattirastu, ata aaha- aha"nkaare.apyaya.m nyaaya iti maa jalpa pa.n.dita || 86 || anyonyavik.rtitvaat tanmaatraasvapyanu.sajyate | aha"nkaaraadibhuutaantaanaa.m sarve.saamapyanyonyavik.rtitvaat proktavatparamparayaa gu.navikaaratvaanna kevalamaha"nkaara eva tanmaatraasvapi, api"sabdaadindriyavarge bhuutavarge ca gu.naanvayo.anu.sajyata eva, gha.takapaalaadi.su m.rdaakaaraanvayavat | na tu sarve.saa.m saak.saad gu.nebhya evotpattirityado.sa.h || 86 || atha ke te gu.naa.h ? kairvyaapaarai"sca te.saa.m siddhirityata aaha- sattva.m rajastama"sceti kaara.naani dhiyo gu.naa.h || 87 || prakhyaavyaapaaraniyamai.h pu.myoga.m ye vitenire | proktavadbuddhyaadidvaare.na bhaavapratyayaadiruupa.m puru.sabhogya.m vastu ye sargaadau cakrarutpaaditavanta.h, adhunaapi kurvate, te buddherapi kaara.na.m gu.naa iti | ete ca parasparaaviyogaadekameva tattvam | yacchruuyate- trayo gu.naastathaapyeka.m tattva.m tadaviyogata.h (m.r0 vi0 10|21) iti | tato buddhikaara.natayaa prakaa"saprav.rttiniyamaakhyairvyaapaarai.h sattvaadiinaa.m siddhi.h | ete ca praadhaanyaat pradar"sitaa.h, anye.saamapi sthairyadhairyaadiinaa.m "sauryakrauryaadiinaamaratimaandyaadiinaa.m gu.nakaaryaa.naamaagame.su "srava.naat || 87 || nanu gu.naa eva pradhaanaakhyayaa nityatvena sthitaa iti saa.mkhyaa.h, tadayuktamityaaha- acaitanye.apyanekatvasa.mkhyaasa.mbandhahetuta.h || 88 || te.saa.m kaara.napuurvatvami.s.ta.m buddhigha.taadivat | yata e.saamanekatvasa.mkhyaasa.mbandhaadanekatvam, tato.anekatvaadacetanatvaacca gha.taadivat kaaryatvasiddhi.h || 88 || ki.m te.saamupaadaanamityata aaha- upaadaana.m gu.naanaa.m yat prak.rti.h saabhidhiiyate || 89 || avibhaagasthitaa yasyaa.m nirgacchanti "siveritaa | yasyaa.m suuk.smatvenaavibhaagena sthitaa gu.naa.h "sivaprera.nena svasvaprav.rttivibhaagai.h sthuulaa abhivyajyante, saa prak.rti.h | "siveriteti caacetanatvaannaasyaa.h svaatantrye.na prav.rttiriti dar"sayati | asyaa"sca pratipuru.sa.m suuk.smadehavartitvenaanekatvaat kaaryatvamiti vak.syaama.h || 89 || atha puru.sasya kalaadipa~ncaka~ncukayuktasya bhokt.rtvena pu.mstvamalayogaad diik.saayaa.m tacchuddhyartha.m prak.rtitattvaaduurdhvamaagame.su paa.the satyapi tasya vyaapakatvaaccetanatvena bhokt.rtvaaccaadhvaruupatva.m bhogasaadhanatva.m ca na sa.mbhavatiiti tamupek.sya tasyaiva ra~njakatvena praagukta.m raagatattva.m saadhayitumaaha- bhogyaanubhavamaasaadya bhogye sakti.h pravartate || 90 || tatsiddhyarta.m tatastasya raago bhogaanura~njaka.h | iha hi sa.msaaraavasthaayaa.m puru.sasya bhogya.m d.r.s.tvaa tasmin sakti.h pravartate | saa ca naaheturutpadyate, muktyavasthaayaamapi prasa"ngaat | atastasya pu.msastasyaa.h sakte.h sidhyartha.m bhogaabhilaa.sajanako raago.abhyupagantavya.h || 90 || atra paraabhipraaya.h- sattva.m rajastamato yukta.m vi.saye.svanura~njakam || 91 || buddhaavabhyudita.m pu.msastasmaadanyo nirarthaka.h | pariharati- tanmataavudita.m bhogya.m tasmin yo.asyaanura~njaka.h || 92 || sa raago.anya.h pramantavyo ruupe.apyetaddhi duu.sa.nam | saattvikaadibhogasaadhanavi.sayaakaaraadhyavasaayadvaare.na buddhaavuditasya sukhadu.hkhamoharuupe.na pari.natasya sattvaadigu.natrayasyaiva saak.saadbhogyatvaat tasminnapi bhogye ya.h pu.mso.abhilaa.sajanaka.h, sa tasmaadvi.sayagu.naadiruupe.na buddhaavuditaat sattvaadigu.natrayaadbhogyaruupaadanyo graahakagato raago mantavya.h | bhogyasyaivaa.abhilaa.sajanakatve viitaraagaabhaavaprasa"nga iti bhaava.h | tadukta.m tattvasa.mgrahe- bhogyavi"se.se raage nahi ka"scidviitaraaga.h syaat ("slo0 10) iti | yadyevamavairaagyalak.sa.no buddhidharma eva raago.astvata aaha- ruupe.apyetaddhi duu.sa.namiti | ayamabhipraaya.h- avairaagyalak.sa.nasya ruupasya taavadvaasanaaruupatvaanna kaaryakaratvam, vaasanaavasthaayaamapi kaaryakaratve buddheranantavaasanaayogena pu.mso yugapadviruddhaa.anantapratipattivai"sasaprasa"ngaat | pratyayaatmanaa sthuularuupe.na bhogyada"saamaapannena tasmin raage.abhyupagamyamaane.api praagvadviitaraagaabhaavaprasa"nga iti tayoranyo raago.abhyupagantavya iti | karmaiva ra~njakamastviti cenna, tasya k.r.syaadivatphalajanana eva caritaarthatvaat, kaaryaantarahetutve pramaa.naabhaavaat, anekatattvaparikalpanaabhaavaprasa"ngaacca || 92 || atha vidyaasiddhi.h- kara.na.m na vinaa kartu.h k.rti.h karma.ni d.r"syate || 93 || ato.asti kara.na.m vidyaa buddhibodhavivecinii | proktavadindriyaa.naa.m vi.sayopasthaapakatvenopayogaat tasmin buddhibodhaakhye karma.ni graahye graha.nakriyaayaa.m pu.msa.h kenaapi kara.nena bhavitavyam | yattatkara.na.m saa vidyeti || 93 || atra para.h- pradiipavanmatistasya svaparaatmaprakaa"sikaa || 94 || vidyate kara.na.m pu.mso vidyayaa ki.m kari.syati | buddhe.h prakaa"saruupatvaat pradiipavadvi.sayaakaara.m svaatmaanamapi prakaa"sayatiiti na kara.naantarasiddhi.h || 94 || pariharati- pradiipa.h kara.na.m pu.msa.h stambhaadyarthopalabdhi.su || 95 || diipopalabdhau cak.su"sca buddhaavapyevami.syataam | buddherapi graahyatvena karmatvaat kara.naapek.saa.astiityuktamiti bhaava.h | ukta.m ca tattvasa.mgrahe- ravivat prakaa"saruupo yadi naama mahaa.mstathaapi karmatvaat | kara.naantarasaapek.sa.h sakto graahayitumaatmaanam || ("slo0 14) iti || 95 || etadeva dar"sayati- traigu.nyaat saa vivekena "saktaa dar"sayitu.m nahi || 96 || vi.sayaakaaramaatmaanamaviviktaa yata.h svayam | vidyaa gu.naparaa vedya.m viviktaa.ato vivekata.h || 97 || "saktaa dar"sayitu.m pu.mso naa.atra kaaryo.atimatsara.h | buddhestrigu.naatmakatvena bhogyaakaaravivekaat karmatayaa na svaatmaprakaa"sakatva.m pradiipaadivat | vidyaa tu tadatiitatvena bhogyaakaaraad viviktaa satii pu.mso vedya.m kara.naantaranirapek.saa prakaa"sayatyeveti || 96-97 || atha kalaayaa vyaapaara.h kathyate- karmaadikaarakaaniikaprayoktaa bhogasiddhaye || 98 || svatantra.h puru.sa.h kartaa kalaa tasya prayojikaa | bhokt.rtvena bhogaartha.m buddhyaadikaarakavraataprayokt.rtvaat kartaa puru.sa ityuktam- prav.rttau ca niv.rttau ca kaarakaa.naa.m ya ii"svara.h | aprav.rtta.h prav.rtto vaa sa kartaa naama kaaraka.h || iti | tasya ca bhogakriyaayaa.m vak.syamaa.navat saamarthyopodbalanena prayojikaa kalaa "saastre.suucyate || 98 || nanvakartaiva puru.sa iti saa.mkhyaa.h, tadayuktamityaaha- akart.rtvaa.abhyupagame bhokt.r"sabdo nirarthaka.h || 99 || upaadaanaprav.rtte"sca ni.sphalatva.m prasajyate | bhogasyaa.api kriyaatvaad bhokt.rtvenaiva pu.msa.h kart.rtva.m siddhyati | tasminnakartaryabhyupagamyamaane tadbhogaartha.m pradhaanasyaa.api prav.rttirni.sphalaa syaat, akartari kara.naadisa.mbandhasya nirarthakatvaat || 99 || ki~nca- kart.rmat karmadevaadi kriyaasaadhanabhaavata.h || 100 || vaasyaadivadata.h kartaa parij~neyo vibhu.h pumaan | avibhutve hyaatmano gaganaadivadamuurtatvaad de"saantaranayanaa.asa.mbhavena daak.si.naatyaade.h kaa"smiiraadau d.r"syamaano de"saantaraphalabhogo.anupapanna iti tadanyathaa.anupapattyaa.a.atmaa vyaapako.abhyupagantavya iti | ukta.m ca "sriimatparaakhyaadau- kart.r"sakti.m vyanaktyasya kalaa.asyaata.h prayojikaa | tata.h kalaasamaayukto bhoge.a.nu.h kart.rkaaraka.h || iti | asya kartu.h pu.msa.h kart.r"sakti.h "sakterekatvaajj~naanakriyaa"saktirvak.syamaa.navad malaav.rtatvenaartha.su na pravartata iti pradiipavat prakaa"saruupaa kalaikade"se malavidaara.nena taanabhivyanakti prakaa"sayati | tata.h saa prayojikaa hetu.h kartrii bha.nyate | sa caa.nu.h puru.sastayaa.atyantaavivekena bhaasamaano bhogakriyaa.naa.m kart.rkaarakamucyate | sa hi bhokt.rtvaat kartaa, kalaa tu tatprayojikaatvaat kaarakamiti | tadukta.m "sriimanm.rgendre- ityetadubhaya.m vipra sa.mbhuuyaa.ananyavat sthitam | bhogakriyaavidhau jantornijagu.h kart.rkaarakam || (vi0 10|7) iti || 100 || anyathaahi- vyaktikartranapek.sasya kart.rbhaave samiihite || 101 || aatmana.h praakkalaayogaat prasaktaa sarvakart.rtaa | sarvakart.rtvasa.mbandhaat sarvaj~na.h parame"savat || 102 || sarvaj~natvaadayuktaa.asya svaatmadu.hkhaaya kart.rtaa | aatmano hi nirmalatvena kalaanapek.sasyaiva kart.rtve.abhyupagamya-maane "sivavat kalaadipaa"saatmaka"sariirasa.mbandha.m vinaiva sarvakart.rtvam, aj~naatasya kara.naasa.mbhavena sarvaj~natva.m ca bhavet | niraavara.natvena "sivenaa.anadhi.s.thitasya svatantrasyaa.asya svaatmana eva du.hkhaaya "sariiraadikart.rtva.m na yujyate | ato.asya sukhotpaadaadau paaratantryadar"sanaad baddhatva.m samalatva.m ca ni"sciiyate | tata eva caa.asyaasarvakart.rtvamasarvaj~natva.m ca sa.msaaraavasthaayaa.m d.r"syate || 101-102 || tato malaav.rtatvaadasya bhoge vi.saye ki~ncijj~natvakart.rtvayorapi phalaanugrahaapek.saa siddhetyaaha- na caasya sarvakart.rtva.m baddhatvaad gov.r.saadivat || 103 || kalaanugrahasaapek.saa bhoge tenaa.asya kart.rtaa | ittha.m kalaa.m prasaadhya tasyaa eva vidyaaraagaavyaktaanaamudbhava ityaaha- skandho.apara.h kalaayaastu yasmaadetaa.h prajaj~nire || 104 || vidyaaraagaprak.rtayo yugmaayugmakrame.na tu | yugmakrame.na raagavidye sahaiva jaayete, avyakta.m tu p.rthagayugmakrame.netyartha.h | ukta.m ca "sriimadraurave- kalaatattvaadraagavidye dve tattve sa.mbabhuuvatu.h | avyakta.m ca (2|15) iti | atra karmaphalabhogasya kaalaa.avaccheda.m bhokt.rniyama.m ca vinaa.anutpatte.h kaalaniyatyaakhya.m tattvadvayamaagame.su "sruuyamaa.namarthasiddhatvaadaacaarye.naa.anupaattam | tathaahi- k.r.syaadivat karmaphalaanaa.m raajaniyamaa.abhaave dasyubhirapahaaradar"sanaad jyoti.s.tomaadikarmaphalaanaamapi bhokt.rpratiniyaamakena kenaa.api bhaavyamiti tanniyaamakatvena niyati.h siddhaa | karma.no niyaamakatvamastiiti cet ? tanna, tasya phalajanana eva caritaarthatvaadityuktam | ii"svara"sakterapi tattvaantaravyavadhaanenaiva bhogavi.saye kaaryakaratvam, anyathaa sarvatattvaabhaavaprasa"ngaat | ki~nca, cirak.sipraadipratyayadvaare.na cira.m bhu"nkte ityaadibhogyaadyavacchedakatvena kaala.h siddha.h | sa ca na naiyaayikaadyabhyupagatavannityo bhavitumarhati, bhuutaadiruupatvenaanekatvaadacetanatvaacca | tadukta.m "sriimamm.rgendre- tru.tyaadipratyayasyaartha.h kaalo maayaasamudbhava.h | kalayannaa samutthaanaanniyatyaa niyata.m pa"sum || (vi0 10|14) iti || 104 || ittha.m suuk.smadehaatmikaa.m tattvasa.mhatimuktvaa tasyaa.h pratipuru.sa.m niyatatvamaaha- vasudhaadikalaapraantaa bhogasaadhanasa.mhati.h || 105 || niyataa pratibhoktaara.m parij~neyaa manii.sibhi.h | tadukta.m tattvasa.mgrahe- vasudhaadyastattvaga.na.h pratipu.mniyata.h kalaanto.ayam | parya.tati karmava"sato bhuvanajahede.svaya.m ca sarve.su || ("slo0 24-25) iti || 105 || ekatve suuk.smadehasya sarve.saa.m d.r"syamaanabhogabhedo na yukta ityaaha- anyathaa hi sukhaadiinaa.m d.r.s.to bhedo na yujyate || 106 || nanvekatve.api suuk.smadehasya karmabhedaadeva tatphalabhogabhedo bhavi.syatiiti cet ? tadayuktamityaaha- yok.syate karma.no bhedaat tadbhedo yadi yok.syate | karmabhedaadeva bhogabheda.h siddhyati, siddhe ca bhogabhede karmabhedo.anumiiyata itiitaretaraa"srayado.sa.h prasakta ityartha.h || nanu kart.rbhedaadeva siddha.h karmabheda.h, karmabhedaacca bhogabheda iti naanyonyaa"srayado.sa.h ? ata aaha- sambandhaadyugapat saa tu kurvantii karmakart.rbhi.h || 107 || katha.m bhinnaani karmaa.ni kart.rbhedaat kari.syati | malaav.rtatvenaa.a.atmanaa.m kalaadisuuk.smadehaadisambandha.m vinaa karmakart.rtvaa.anupapatteryugapat sarvakart.rsambandhena karma kurvaa.naa saa suuk.smadeharuupaa tattvasa.mhatirekaruupaa katha.m bhinnaani vicitraa.ni karmaa.ni karoti, naivetyartha.h | nanu pratipuru.sa.m cikiir.saabhedaat karmabheda iti cet ? tanna, cikiir.saayaa"sca suuk.smadehasambandhaadevotpatte.h | tasyaa"scaikatvaaccikiir.saabhedo.apyanupapanna iti parid.r"syamaanabhogabhedaanyathaa.anupapattyaa pratipuru.sa.m suuk.smadehabhedo.ava"syamabhyupagantavya.h || 107 || nanvaatmabhede hi suuk.smadehabhedo yukta.h, sa eva taavadeka iti vedaantavidastatraa.a.aha- aatmanaamapyanekatvamata eva pratiiyate || 108 || ekatve hyaatmana.h sukhadu.hkhaadivaicitrya.m janmamara.navai-citrya.m caanupapannamiti bhogavaicitryaadevaa.a.atmanaanaatvasiddhi.h | e.sa caadvaitaniraaso.asmaabhirm.rgendrav.rttidiipikaayaa.m vistare.na dar"sita.h || 108 || atha kimiya.m suuk.smadeharuupaa tattvasa.mhatiraatmavad vyaapikaa, aahosvidavyaapiketyata aaha- tasyaa"scaavibhutaa siddhaa yugapad v.rttyasa.mbhavaat | j~naanakriyaabhivyaktilak.sa.nasya tatkaaryasya sarvatra yugapadanutpattestasyaa"scaavyaapakatvasiddhi.h || nanu yatra sahakaari.naa karma.naa phalaarambhe.na nirde"so bhavati, tatraivaasaavaatmana"scaitanyaabhivyaktaye vik.sobhamabhivya~njanaruupa.m karotiiti tasmaadevaasyaa.h sarvatra yugapatkaaryaanutpattirnaavyaapakatvaa-diti cet, tadapyayuktam, tasyaa.h kaaryatvenaa.anityatvaad gha.taadivad vyaapakatvaa.asiddherityabhipraaye.naaha- karmanirde"savik.sobhakara.natva.m ca nottaram || 109 || yugapad v.rttyanutpatte.h sarvatra vibhutaiva na | atha kimiyamekade"se caitanyaabhivyakti.h suuk.smadehavya~nja-kasyaa.avibhutvaat, uta vya"ngyasyaa.a.atmana.h ? ityata aaha- vikaaritvaadidharmyaatmaa virodha"sca "srutera.nau || 110 || avibhau yugapaccittvavyaktikaale.apya.nurvibhu.h | yadyavyaapaka aatmaa syaat, tadaa de"saantaraphalopabhogo.apyanupa-panna ityuktam | ki~nca, tasya muktyavasthaayaa.m "sivavat sarvaj~natvasarvakart.rkatva"srava.naad vyaapakatvamava"syamabhyupeyam | atha sa.msaaraavasthaayaamavyaapakatva.m muktyavasthaayaa.m ca vyaapakatva.m tasye.syate, tadaa pari.naamitvaacetanatvaadido.saprasa"nga.h, tato nityatvavyaapakatvaadi"srutervirodha.h | tadukta.m "sriimanm.rgendre- caitanya.m d.rkkriyaaruupa.m tadastyaatmani sarvadaa | sarvata"sca yato muktau "sruuyate sarvatomukham || (vi0 2|5) iti, naavyaapako na k.sa.niko naiko naapi ja.daatmaka.h (vi0 6|7) iti ca || 110 || ittha.m suuk.smadehaatmikaamasaadhaara.natattvas.r.s.timuktvaa bhuvanaatmikaa.m saadhaara.natattvas.r.s.timaaha- tattvaanaamapare skandhaa bhogino ratibhuumaya.h || 111 || suuk.smadeharuupaad bhogaadanye vicitrabhuvanaadyaakaaraastat-tvaanaa.m bhogaa.h sa.msaari.no bhogasthaanaaniityartha.h || 111 || ata"sca- tajjadehapravi.s.taa saa te.saa.m taasu phalaavahaa | suuk.smadehaatmikaa tattvasa.mhatiraacaaraapek.sayaa taasu bhogabhuumi.su karmava"saat tattadbhuvanajadehe.su pravi.s.taa satii puru.sasyaikade"sena j~naanakriyaasaamarthyaa.m"saabhivya~njikaa bhavati | tadukta.m tattvasa.mgrahe- parya.tati karmava"sato bhuvanajadehe.svaya.m ca sarve.su ("slo0 25) iti | "sriimanm.rgendre.api- ityaativaahikamida.m vapurasya janto"scitsa"ngacidgahanagarbhavivarti le"saat | naitaavataa.alamiti bhauvanatattvapa"nktimaadhaaradehavi.sayaa.abhyudayaaya vak.sye || (vi0 12|34) iti | taameva bhuvanas.r.s.ti.m sa.mk.sepe.na dar"sayati- nirayaadistu satyaantaa kaalahaa.takade"sikai.h || 112 || aadimadhyaantasa.mruddhaa bhuute.su sthaanapaddhati.h | tatra kaala.h kaalaagni.h | haa.taka.h paataalaadhipati.h | de"sika.h samasta"saastropade"sakatvaallokaacaarya.h satyalokordhvasthitasya vi.s.nulokasyaapyupari vartate | rudraloke vartamaano.ananta"si.sya.h "sriika.n.thastasyaiva brahmaa.n.daantaradhikaaraat tai.h kaalahaa.takade"sikai.h svasvabhuvanavarti.svaadimadhyaante.svadhi.s.thitaa narakapaataalabhuuraadilokaatmikaa bhuvanapaddhati.h sthuule.su brahmaa.n.daantarvarti.su sthitaa || 112 || tata"sca- "satarudravibhu"scaapi saha pa~ncabhira.s.takai.h || 113 || maatraasa.mbhuutabhuute.su proktabhuutavidhaat.r.su | tanmaatraa cittavarge.su tatra "satarudraa.naa.m brahmaa.n.dadhaarakaa.naamadhi.s.thaataa viirabhadra.h p.rthiviitattve praaguktasthuulap.rthiviikaara.nabhuute tanmaatraa.ajanye suuk.smap.rthiviitattve sthita.h | tathaa sthuulajalaadi-kaara.nabhuute tanmaatraajanye eva suuk.smajalaadibhuutacatu.s.taye | cittavarga"sabdenaanta.hkara.naanaamupaadaanaat tanmaatraadyaha"nkaa-raante caa.adhvani guhyaatiguhyaguhyatarapavitrasthaa.nvaakhyaani pa~ncaa.s.takaani bhuvanaanaa.m sthitaani | tadukta.m "sriimannandike"svara-kaarikaasu- brahmaa sthuulaani gata.h suuk.smaadiinyaadhaaradeha-bhogyaartham | rudra"sata.m k.setrabhuvaa.m catvaari.m"sacca suuk.smabhuutaani || tanmaatraa mano.aha"nk.rtibuddhirdevaa gu.naa.mstu yogivaraa.h | vaamaadyaa gu.nasaara.m krodhaa.h prak.rti.m kalaa.m tu ma.n.dalina.h || iti || 113 || ata evaa.a.aha- buddhau ca krama"so nyaset || 114 || pai"saacaadya.s.taka.m vidvaan gu.natattve k.rtaadikam | apraaptagu.nabhaave tu vi"suddhe gu.namastake || 115 || vikaare praak.rte liinaa vaamaadisthaanamaalikaa | krodhe"svara(adi)rudraa.naa.m purapa"nkti.h pradhaanagaa || 116 || vaamadevaadayastrayoda"sa rudraa.h krodhe"saadibhira.s.tabhi.h saha pradhaanaa.adhipairgu.namastakabhuvane.su sthitaa.h, prak.rte.h suuk.sma- ruupatvaadbhuvanaa.a.adhaaratvaa.ayogaadityaagamavida.h || 114-116 || tathaa- ma.n.dalaani tu vaamaa.s.tau kalaatattve sthitaani tu | raagavidyaasahite kalaatattve.a.s.taa.s.takrame.naa.s.tau bhuvanaanaa.m ma.n.dalaani sthitaani | tadukta.m "sriimanm.rgendre- raagavidyaagarbhe kalaapade | mahaapuracatu.s.sa.s.tima.n.dale ma.n.dalaadhipaa.h || (vi0 13|152) iti | kaalaniyatyo"sca bhuvanadvaya.m tatraivoktam- niyatau yantaa kaale kalana"saktimaan (vi0 13|150) iti | e.sa ca bhuvanaadhvaa paddhatyaadi.su bahu"so d.r"syata iti naatra vistare.na pradar"sita.h | te.su caa.avaantarabhuvanasa.mkhyaabheda.h ke.sucit ke.saa~ncidantarbhaavaadityavirodha.h | ittha.m bhuvanaatmikaamapi tattvas.r.s.timuktvaa proktasya kalaadiruupasya jagata.h paramopaadaana.m maayaa.m saadhayati- jagadbiija.m mahaamaayaa janya"saktiracetanaa || 117 || tasyaa.h kalaadisa.mbhuutirbhoginaa.m bhogabhuutaye | mahatii caasaavanekasrotoruupasvakaaryavyaaptermaayaa ca, maatyasyaa.m pralaye sarvama"suddha.m jagaditi maayaa | saa ca jagadbiija.m jagata.h kalaadiruupasya pratipuru.sa.m bhedenaa.anekatvaadbhuvanaa.a.a-dhaaratvaacca kaaryaruupasya sarvasya saak.saat paramparayaa copaadaanam | ata eva janya"sakti.h suuk.smaruupasvakaarya"saktisamaahaaraa.a.atmikaa, satkaaryavaadaa.abhyupagamena sarvakaaryaa.naa.m "saktiruupe.na tatraa.avasthaanaat | upaadaanatvaadeva m.rdaadivadacetanaa ca | tatastasyaa.h kalaadibhogasaadhanasa.mbhuutirityuktam || 117 || "saktisamaahaaraatmakataamevaa.asyaa.h praka.tayati- anekaabhirvicitraabhi.h "saktibhi.h "saktimatyasau || 118 || vicitraa.anantakaaryaa.naa.m dar"sanaat sa.mpratiiyate | vicitraa.anantakaaryotpattidar"sanaad vicitraanantakaarya"saktisamaahaaraatmikaa.asau j~naayate || 118 || na tvasyaa evaa.anekakaaryajanikaa.anekaa.h "saktaya.h kalpyaa.h, tasyaa.h svaya.m "saktiruupatvaacchakte"sca "saktyantarakalpanaa.anupapatte.h, paramakaara.natvaadevaa.asyaa nityatvam, anyathaa.anavasthaaprasa"ngaadityabhipraaye.naa.a.aha- acidvataamanekatvaad vinaa"sitva.m suni"scitam || 119 || naa.anekaa saa tvato nityaa maayaa yadyapyacetanaa | ki~nca- vyaapinii puru.saa.anantyaad bhogaaya kurute yata.h || 120 || sarvakaaryaa.ni sarvatra srotobhirvi"svadhaamabhi.h | tadukta.m b.rhaspatipaadai.h- api sarvasiddhavaaca.h k.siiyeran diirghakaalamudgiir.naa.h | maayaayaamaanantyaannocyate srotasaa.m sa.mkhyaa || iti | e.saa ca k.siiradadhinyaayena na sarvaatmanaa pari.naamameti, kintu gh.rtakii.tanyaayenaikade"seneti mantavyam || 120 || sargasthitilayaastasyaa.h svaatmasa.msthaa.h prakiirtitaa.h || 121 || svaatmasa.mstha.m vikaarasya tattvaadibhuvanaa.avadhe.h | eva.m paramopaadaanatvaanmaayaasthaa eva jagata.h sargaadaya.h, bhuvanaade"sca vikaarasya tattvaadisvaruupa.m svaatmasa.msthamiti tattvabhaavabhuutabhuvanaatmaka.m ca samasta.m jagad vikaarasthameva j~neyam | nanu "suddharuupamapi tattvaadika.m tadupaadaana.m ca bindusa.mj~namaagame.su "sruuyate, satyam, tatpraaptervidye"svaraadipadapraaptiruupatvenaa.aparamuktitvaannaa.a-traa.asya bhogasaadhanatayopaadaanamityavirodha.h || 121 || atra ca- sargasthitii samaakhyaate laya.h sargaviparyayaat || 122 || pratitattvamutpattikramakathanena vyaapaarapradar"sanena ca sargasthitii prokte, layastu sargapraatilomyena svasvakaara.ne.suupasa.mhaara ityartha.h || 122 || etacca- bhavasyaanaadimattvaacca sargaadiga.nanaacyutam | anaadiraya.m sa.msaara ityartha.h | nanu bhogasaadhanatvaadaatmanaa.m yukte sargasthitii, layastu kimarthamii"svare.na kriyate | atra vadaama.h- anavaratamanantapuru.sabhogajananopacita"saktermaayaayaa.h sukumaaravanitaayaa iva svaapena saamarthyopodbalanaarthamaatmanaa.m vi"sramaartha.m ca karmapaakaartha.m ca sa.mhaara ityado.sa.h | tadukta.m "sriimanm.rgendre- tacca saatmakamaakramya vi"sramaayaa.avati.s.thate | bhavinaa.m bhavakhinnaanaa.m sarvabhuutahito yata.h || svaape.apyaaste bodhayan bodhayogyaan rodhyaan rundhan paacayan karmikarma | maayaa"saktiirvyaktiyogyaa.h prakurvan pa"syan sarva.m yadyathaa vastujaatam || (vi0 4|13-15) iti | itthamaatmana.h pratipaadita.m sasaadhana.m bhogamupasa.mhartu.m tasyaiva malaatmaka.m paa"samupak.septu.m caaha- pu.msaa.m maayaamaya.m bhogya.m maayotthaireva saadhanai.h || 123 || yato bhoktaa vi"suddhaatmaa cetanastanna cetanam | uktavat sukhaadiruupa.m buddhibodhaatmaka.m bhogya.m maayaakaaryameva | na tvaatmani gu.natvena samavaiti, cetanatvaat, tatsamavaaye puru.sasya pari.naamaadido.saprasa"ngaacca | tasya ca cetana.h puru.sa eva bhoktetyuktam | sa ca vak.syamaa.navadavi"suddhatvaadaav.rta- j~naanakriyaatvaanmaayotthai.h kalaadibhistattvairupab.r.mhita eva tadbhoktu.m vinaa ki~ncijj~natvaaderapyadar"sanaat || 123 || atha kuto.apyamavi"suddhaatmaa.ata aaha- vi.sayitvamalacchannasarvaj~naanakriyo yata.h || 124 || yato.ayamaatmaa "sivavat sarvaj~naanakriyaayukto.api ki~ncidvi.saye vij~naanaadau kalaadikamapek.sate | yata"sca muktasyaa.abhokt.rtva.m sarvavi.sayaj~naanaadiyuktatva.m "sruuyate, tato.aya.m vi.sayitvaakhyabhokt.rtvasya hetutvaad vi.sayitvaakhyena malenaav.rto.avasiiyate | yacchruuyate- bhokt.rtva.m malata.h proktam iti | ata evaa.ayamavi"suddha.h | tadukta.m "sriimatsvaaya.mbhuve- yadya"suddhirnapu.mso.asti saktirbhoge.su ki.mk.rtaa (33|4) iti || 124 || ata"sca- biijasthakarmaraage.na maayaame.so.anudhaavati | karma.na.h k.r.syaadivadaatmasa.mskaaratvaa.ayogaat | bhavaavasthaayaa.m buddhigatena pralaye na.s.tabuddherapi maayaatmani jagadbiije pratisa.mcaaraat tatsthena paripaakava"saad bhogajanakena karmaatmanaa raage.na maarge.na maayaa.m bhogasaadhanaadiruupe.na pari.nataame.sa pumaananusarati || atra para.h- bhavaantarak.rta.m karma jaatyaadiphalada.m n.r.naam || 125 || a"suddhi.h kalpitaa pu.msastasmin satyatiricyate | anaaditvena biijaa"nkuranyaayena kaarya"sariirabandhasyaavasthiterjaatyaayurbhogapradaani karmaa.nyeva svaphalabhogaarthamaatmana.h "sariirayoga.m kurvantu, ki.m malena | bhavataa.api hi ta.m mala.m kalpayitvaa bhogavaicitryaanyathaanupapattyaa karmaa.api kalpyate, tata.h kalpanaagauravaprasa"ngaat karmaiva kalpyataam | yadaahu.h- kalpya.m punarniru.naddhi kalpanaam iti || 125 || atra parihaara.h- janmaadijanikaa "sakti.h karma.no na mala.m vinaa || 126 || a.nuraj~naanarahita.h kvacijjaato na d.r"syate | aj~naanahetunaa malena rahitasya muktaatmano janmaadar"sanaat karmaanu.s.thaanaadar"sanaacca malayuktasyaiva karmaarjana.m tadbhogo vaa upayujyate || 126 || yadyeva.m malasyaiva janmaadihetutvamastu, ki.m karma.neti codayati- vi.sayitva.m hi tasyaikamastu ki.m tena karma.naa || 127 || yato janmaadisa.mbandhamanusa.mpraapnuyaad dhruvam | pariharati- santi kevalino j~naanagrastaa.h karmavinaak.rtaa.h || 128 || na ca janmaadisa.mbandho dvaya.m teneha kaara.nam | vij~naanakevalinaa.m malaav.rtaanaamapi karmarahitaanaa.m janmaadyadar"sanaad dvayamapi maayaayoge heturityartha.h || 128 || nanu s.r.s.te.h praag ni.skalatvaaccetanatvaaccaatmana.h "sivavadaj~natva.m na yujyata iti paraa"sa"nkaa.m nirasyati- praaks.r.s.terni.skalo janturd.rkk.ryaagu.navaan yata.h || 129 || tata"scaaj~naanasambandho naayamityan.rta.m vaca.h | yadyeva.m "sivavadeva kalaasambandho.apyasya na yujyate, tata"sca kalaasambandhaa.anyathaa.anupapattyaa tasya malo.abhyupagantavya ityartha.h || 129 || etadevaaha- d.rkkriye sarvavi.saye sarvagatvaada.normate || 130 || sarvaj~na.h sarvak.rt tasmaat sut.rpta.h kaara.na.m vinaa | nacaitadeva.m ki~ncijj~natvaadaavapi kalaadyapek.sitvaadityaaha- kalaadivya~njakaabhaavaanna vyakte tasya d.rkkriye || 131 || na caitadanaavara.nasya yujyata ityaaha- nahyanaavara.na.m tejo bhaanorvya~njakamiik.sate | ata"sca- anaadyanaadisambandho mala.h saadhaara.no.ak.saya.h || 132 || anaadi"scaasaavaatmanaamanaadisa.mbandha"scaanaadyaavaaraka.h sarvapuru.saa.naameka eva | ata eva nitya"sca malo.abhyupagantavya.h || 132 || yadyeva.m malasya nityatvaat kadaacidapyaatmabhyo na niv.rtti.h, niv.rttau vaa tasyaikatvaadedapuru.samok.sakaale sarvamok.saprasa"ngo.ata aaha- pratipu.mniyata.h svasvakaalavyaav.rtta"saktika.h | malasya pratyaatmaniyataananta"saktiyuktatvaadekasyaa.h "sakte.h pari.naamava"saannirodhe k.rte tasyaiva mok.so naanyasya | yacchruuyate – pratyaatmasthasvakaalaantaapaayi"saktisamuuhavat (m.r0 vi0 7\8) iti || nanu praak.rta eva viparyayaruupo mahaamohaakhyo malo.astu, tasyaastata eva vya~njakaapek.saa karmaanu.s.thaana.m copapadyate, ata aaha- mahaamohodbhavaat puurvama.nure.sa nira~njana.h || 133 || na "sakyojjhayitu.m tenaasa.mv.rta.h "sarvavat svayam | mahaamohasya kalaadisambandhottarakaalabhaavitvaat prathamata.h sargaarambhe bhavatpak.se nirmalatvena "sivavadanaav.rta.h pumaa.mstena praak.rtamalenojjhayitu.m na "sakyate | ato.anaadinaa malenaatmano.anaadisa.mbandho.abhyupagantavya.h || 133 || anyathaa tu- aadimaan yadi sambandha i.s.ta.h pu.mmalayorbudhaa.h || 134 || tasyaapi kaara.na.m vaacyamiti naasti vyavasthiti.h | atha nirhetuko yoga.h kalaayogo.apyahetuka.h || 135 || anirmok.sa"sca jantuunaamii"saabhaava"sca jaayate | nirhetukasya paa"sasa.msargasyaabhyupagame "sariiraadiyogasyaa.api nirhetukatvaanamuktasyaapi puna.h sa.msaarayogaadanirmok.sa.h | "sivasyaa.api paa"sasa.msargaadinii"svaratva.m prasajyate | ato.anaadireva malasambandha.h pa"so.h sa.msaaraheturabhupeya.h || 134-135 || eva malasyaa.asaadhaara.natve pratipuru.samanekatve.abhyupagamyamaane ja.datve satyanekatvaad gha.taadivadanityatvaprasa"nga.h, tata"scaanaaditvaabhaavaat praagukyo.anavasthaanaanirmok.saadido.sa.h syaadityaaha- asaamaanyo yadi bhavedacaitanye tvanekata.h | utpaadavaan vinaa"sii ca tata.h puurvoktado.sabhaak | anaaditvaadeva caasya naantavattva.m tadyoge vaa sarvaanityatvaprasa"nga ityaaha- anaadyanaadisambandho yadi ce.s.to vina"svara.h || 137 || maayaa"sivaatmavastuunaamajaanaa.m naa"sa i.syatam | ittha.m praak pratij~naata.m malasyaanaaditva.m saadhaara.natvamak.sayatva.m ca prasaadhyaananta"saktiyuktatvamapi saadhayati- pratipu.mniyataa"scaasya "saktayo gu.narodhikaa.h || 138 || aatmagu.nasya j~naanakriyaatmano rodhikaa.h | etacca praageva dar"sitam || 138 || parid.r"syamaana bhogavaicitryaanyathaa.anupapattyaa taasaa.m mala"saktiinaa.m pari.naamakaale vaicitrya.m siddhamityaaha- na kaalaniyatistaasaa.m viniv.rttyai nirodhata.h | anyathaa yugapanmukti.h sarve.saa.m cidvataa.m bhavet || 139 || na ca saa d.r"syate tasmaajj~neyaastaa.h suuk.smalak.sa.naa.h | eva.m caanaadyaavaarakatvaanmala evaa.atmana.h sahaja.h paa"sa.h | maayaadayastu- tadbhaavabhaavino bhaavaa.h sarvemaayaatmakaa.h pa"so.h ityaadi"sriimatsvaayambhuvaadi"sruteraagantukaa eva j~neyaa.h || 139 || nanu "sriimanmata"ngaadau tu – moho mada"sca raaga"sca vi.saada.h "so.sa----- (vi0 6 |103) ityaadinaa mohaadiinaamapi malahetutva.m sahajamalatva.m ca "sruuyate | ata aaha- v.rttayo vi.sayitvasya madaadyaa.h pa~nca nocitaa.h || 140 || ni.skalaatmani tasyaite no d.r.s.taa jaatucid yata.h | yato vij~naanaakalapralayaakalayo.h kalaadisambandharahitatayaa male satyapi vak.syamaa.namadaadayo na d.r"syante, kintu sakala eva, ato na malasyaite j~naanakriyaavara.navad v.rttitvene.s.taa.h | "sriimanmata"ngaadau tu malasadbhaava eva maayopaadaanaanaamanaatmaadaavaatmaabhimaanaadiruupaa.naame.saa.m madaadiinaamutpadyamaanatvaat kalaadiyoge.api nirmalaanaa.m maayaagarbhaadikaaryaadiinaa.m tadadar"sanaacca tena malena sahakaari.naa jaayanta iti sahajamalahetutvaat sahaja"sabdenocyante, na tu malopaadaanatayetyavirodha.h || 140 || nanu malopaadaanaa apyete pralayakevalaavasthaayaamanabhivyaktaa.h pa"scaat kalaadisambandhaadabhivyajyanta ityasya pak.sasya ko do.sa.h ? ata aaha- bhogasaadhanasambandhaad vyajyanta iti nocitam || 141 || tvayaa tu gu.nav.rttibhyo ye proktaa bhinnalak.sa.naa.h | bhavataa(ntu) gu.nav.rttibhyo bhedenaiva madaadaya.h || 142 || proktaa iti | na te.saa.m bhogasaadhanasambandhaat pa"scaadabhivyaktirutpadyate | etadukta.m bhavati – madaadiinaa.m hi malopaadaanatve.abhyupagamyamaane tasya sarvadaikaruupatvaadabhivyaktyanabhivyaktibhedaanutpattestatkaaryabhuuta-j~naanakriyaavara.navat sa.mhaaraavasthaayaamapyupalabhyeran, na copalabhyante | api tu bhogasaadhanasambandhottarakaalamanta.h kara.nasa.msthaa eva pu.msaamupalabhyante, ato malena sahakaari.naa maayodbhuutagu.nopaadaanaa eva te.abhyupagantavyaa iti || 141-142 || athai.saa.m gu.naatmakatvameva dar"sayati | madamohaavabhi.sva"nga.h paritaapabhramau ca yau | taamasau saattvika"scaiva raajasau ca yathaakramam || 143 || eva.m ca- anta.hkara.nasa.msthaanaa.m gu.naanaa.m v.rttayastvimaa.h | na caitadvyatiriktaa.h kaa"scinmalasya v.rttayo madaadisa.mj~naa.h kasyaa~ncidavasthaayaamaatmani d.r"syante | tato na santyeva taa ityaaha- aabhyo bhinnaa na muulasya v.rttayo.ato na santi taa.h || 144 || ata"sca- tyaktvaa nirodhikaa.h "saktiirnaanyo dharmo.asya vidyate | karmaa"sayasametasya hetutva.m ca bhaved bhave || 145 || kevalamalasya j~naanakriyaavaarakatva.m karmasa.mskaarayuktasya sa.msaarahetutva.m ca yuktisiddham | naanyat kaaryaantaramityartha.h || 145 || ittha.m malasvaruupamapi pradar"syopasa.mharati – pa"surittha.m samaakhyaato yatsambandhaada.nu.h pa"su.h | pa"su"sabdo malavaacakatayaa "sriimadrauravaadau d.r"syate | tasya ca na tattvaantarataa, api tu pa"sutattva evaantarbhaava.h, tena vinaa.a.atmanaa.m pa"sutvaa.ayogaat, tenaanaadyaav.rtatvaacca | ki~nca, vidhau s.r.s.tikaale "sivasya s.r.s.tyaadikara.napuurvamaatmanaa.m bhogabhojanaatmaka.h, maayaayaa"sca bhogasaadhanakalaadyutpaadanatatpo.sa.naatmaka.h, pa"svaatmanaa.m ca bhogyabhogaruupo vyaapaaro.asmin prakara.ne prokta.h | ete cai.saa.m vyaapaaraa aatmaavaarakamalaadeva hetubhuutaad bhavanti, malasadbhaava evaa.asya sarvasya prav.rtteriti | api ca, madaadaya"sca kle"saa.h pu.msaamatraiva pradar"sitaa ityupasa.mharan adhikaarabhedaat te.saa.m v.rttibhedaanaaha- prasuptaa tattvaliinaanaa.m ta.taruddhaa"sca yoginaam | vicitrodaararuupaa"sca kle"saa vi.sayasa"nginaam || 146 || samaapteya.m bhogakaarikaa || maayaatattvaliinaanaa.m pralayaakalaanaamete kle"saa gu.naadiinaamapi tattvaanaa.m tatraivopasa.mhaaraat prasuptaa aki~ncitkaraa aasate | yoginaa.m tvabhivyaktaa api yogabalaanmadhye niruddhavyaapaaraa bhavanti | vi.sayasa"nginaa.m tu sakalaanaa.m pa"suunaamudbhuutavividhasvavyaapaaraa bhavanti | vicchinnodaararuupaa iti paa.the parasparamudbhavaabhibhavaabhyaa.m kadaacidvicchinnaruupaa.h kadaaciccodaararuupaa"sca bhavantiityartha.h | ittha.m praak pratij~naatayo.h sasaadhanayorbhogamok.sayo.h sasaadhano bhogastaavadetaabhi.h pradar"sita ityatraiva bhogaprakara.nopasa.mhaara.h | mok.sastu sasaadhana.h prakara.naantare pradar"sayi.syata iti "subham || 146 || "sriimatkhe.takanandanena guru.naa siddhaantasiddha.h sphu.ta.m sa.mk.sepaaditi kaarikaabhirudito bhoga.h sama.m saadhanai.h | vaacastasya samiik.sya viitatapasaa.aghoraadinaa "sambhunaa le"saad de"sikaku~njare.na viv.rtistaasaamiya.m nirmitaa || ityaghora"sivaacaaryaviracitaa bhogakaarikaav.rtti.h sampuur.naa ||