################################################################################################## ################################################################################################## ## MUKTABODHA INDOLOGICAL RESEARCH INSTITUTE ## www.muktabodha.org ## ## bhogakArikA ## ## From the ASTaprakaraNam edited by KRSNa zAstrI ## ## First published in DevasAlapuri, 1928 ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## under the supervision of Dr. Mark S.G. Dyczkowski ## ## ## Harvard-Kyoto transliteration ## Revision 0 December 11, 2007 ## ## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY ################################################################################################## ################################################################################################## sadyojyotiHzivAcAryapraNItA aghorazivAcAryakRtavRttisahitA zivaM praNamya sadbhogamokSadaM mandacetasAm | hitAya lezataH spaSTaM vyAkhyAsye bhogakArikAm || iha hi tatrabhavadbhiH sadyojyotiSpAdaiH prakaraNapratipAdyamAnaM bhogamokSAtmakamarthaM sUcayadbhistasyaivA'vighnaparisamAptyarthaM prathamaM paramazivanamaskAraH kriyate- tribandhicitkalAyogabhogavizleSamokSadam | sarvakAlakramArthajJaM praNamyAjaM zivaM dhruvam || 1 || trayo bandhAzca malakarmamAyAlakSaNAste vidyante yeSAM te tribandhinaH, teSAM tribandhinAM sakalAkhyAnAM citAmAtmanAM yo'yaM kalAyogaH sUkSmadehArambhakakalAdipRthvyantatattvAtmakai-stattadbhuvanajadeharUpaizca mAyIyairavayavaiH saMbandhaH, tena bhogaM tadvizleSeNa mokSaM ca yo dadAti, taM tAdRzam | anena zivasyAnAdimuktatvena sarvA'nugrAhakatvaM sarvakartRtvaM ca sUcyate | ata eva ca- sarvakAlakramArthajJam | sarvaM ca bhUtAdirUpaM kAlakramaM sarvAMzca tattatkAlabhAvinaH padArthAn jAnAtIti | etena cA'sya nirmalatvAt sarvakartRtvAcca sArvakAlaM sarvajJatA pratipAdyate | kiJca, ajam amalatvAdeva zarIrAdisaMbandhAtmanA'pi janmanA rahitaM | dhruvaM cAvikAriNam | na tu bindvAdivat pariNAmitvam, vikAritve jaDatvaprasaGgAt | zivaM praNamya bhogamokSau vacmIti vakSyamANena saMbandhaH || 1 || rurusiddhAntasaMsiddhau bhogamokSau sasAdhanau | vacmi sAdhakabodhAya lezato yuktisaMskRtau || 2 || sAdhayanti bhogamokSAviti sAdhakA AcAryAdayaH, teSAM dIkSAdau tatsAdhanAdijJAnAya yuktyA anumAnena, saMskRtau pratipAditau, zrImadrauravatantropalakSitasiddhAntazAstre siddhau sasAdhanau bhogamokSau rauravAnusAreNaiva saMkSepAd vadAmi || 2 || tatra tAvat satsAdhanaM bhogaM darzayituM bhogAdhikAraH keSAmityata Aha- aJjanAdIzanunnAnAM jAyate bhogalolikA | karmAzayAnurUpeNa cidvatAM bhavamaNDale || 3 || malinatvAdIzenAdhikArAvasthena zivenAnantAdidvAreNa nunnAnAM bhogA'bhimukhIkRtAnAmAtmanAm, aJjanAnmalAdeva hetoH, saMsAramaNDale karmasaMskArapAkAnuguNaM bhogalolikA bhogecchA jAyate | nanu nirmala evA''tmA sAMkhyairabhyupagataH, tadayuktam, nirmalasya bhogAsaktyasambhavAt, tatsaMbhave vA muktasyApi prasaGgAt | nanu rAganibandhanA''saktiriSyate, satyam, rAgo'pi malinasyaivAsaktihetuH | yaduktaM zrImatsvAyaMbhuve- yadyazuddhirna puMso'sti saktirbhogeSu kiM kRtA iti || 3 || atha ko'sau bhogaH, kai sAdhanaiH sAdhyate ? ityata Aha- IzvarecchAsamAviSTajagadbIjaparicyutaiH | sAdhanaiH sAdhyate bhogo buddhivRttyanuraJjanaH || 4 || Izvaro'trAnanta eva, tasyaiva mAyAkSobhakatvAt | yaduktaM zrImatkiraNe- zuddhe'dhvani zivaH kartA prokto'nanto'site prabhuH (vi0 3|27) iti | tadicchayA kSubdhaM yajjagadbIjaM mAyAkhyam, tasmAt prasUtairadhAraNaiH sUkSmadehAtmakaiH sAdhAraNabhuvanAdirUpaiH sAdhAraNA'sAdhAraNabhuvanajadehAtmabhizca yaH sAdhanairbhogo niSpAdyate, sa ca buddhivRttyanuraJjanAtmakaH | buddhivRttyA sukhaduHkhamohAdhyavasAyarUpayA Atmacaitanyasya yadanuraJjanaM sa eva bhogaH | anurAgazcAtra sukhAdhyavasAyAkArabuddhivRttiniSThatayA tatsaMvittistadanubhava eva, na tu pratibimbAtmatA''tmanaH, pariNAmitAprasaGgAt | taduktaM zrImatsvAyambhuve- bhogao'sya vedanA pusaH sukhaduHkhAdilakSaNA iti || 4 || tatra bhUtAnAM tAvadbhogasAdhanatAM pratipAdayati- kSmAjalAgnimarudvyomnAM guNavRttyakSabhUmitAH | svamAtrApUrapuSTAnAM gamayanti tadaGgatAm || 5 || atra pRthivyAdInAM bhUtAnAM ye guNAdayasta eva teSAM bhogAGgatAM sAdhayanti | tatra guNA gandhAdayaH | vRttayastu dhAraNAdayaH | akSabhUmitA cendriyAdhAratvam | etAnyapyanantarameva darzayiSyati | tatazca kSmAdayo guNairvRttibhirakSAdhAratayA cAtmanAM bhogasAdhanatAM bhajantItyarthaH | kIdRzAM kSmAdInAmityata Aha- svamAtrApUrapuSTAnAmiti | svaiH svaiH kAraNabhUtaistanmAtrairya ApUraH pUraNam, tena puSTAnAm | akRtasya karaNaM kRtasya parivardhanaM ca prakRtikarma yataH || 5 || etAni ca bhUtAni svakAraNaistanmAtraiH saha sthUlasUkSmatvenendriyAdhArANi sthitAnItyuktaM zrImanmataGge- tanmAtrANIha ghaTavanmahAbhUtAni lepavat || (vi0 19|21) iti | tattvasaMgrahe'pi- etatkAryaM dazadhA karaNairAvizya kAryate ceSTAm | avibhutvAt karaNAni tu kAryamadhiSThAya ceSTante || (zlo0 5) iti | atazcaiSAM sUkSmadehasthAnAM bhUtAnAmindriyAdhAratve bAhyazarIrasthAnAM ca diha upacaye (1015 a0) iti dhAtvarthagatyA dehatvena copacayadharmitve sAdhAraNe sati dhRtyAdayo'sAdhAraNavRttaya ityAha- karaNAdhAradehatve dhRtisaMgrahapaktayaH | vyUho'vakAzadAnaM ca vRttayo vasudhAdiSu || 6 || tatra dhRtirdhAraNaM bhUmervRttiH | saMgraho'vaSTambho'mbhasaH | paktiH pAko'gneH | vyUho'vayavaghaTanaM vAyoH | avakAzasyAspadasya dAnamAkAzasya || 6 || atha tadevaiSAM sAdhAraNamindriyAdhAratvaM sUkSmadehasthatvenAha- AtivAhikadehasthaM karaNaM pravijRmbhitaiH | yoneryonyantaraM cApi yAti puMbhogasiddhaye || 7 || pumarthadAdRSTavazAt ativAhayatyAtmanAM karma bhogena nAzayatItyAtivAhikaH sUkSmadehaH, tatsthameva karaNamindriyavargazceSTate, avibhutvena nirAzraye ceSTAnupapatteH | sUkSmadehasthabhUtatanmAtrAdhAra eva karaNavargazceSTata ityuktam | kiJca, tatsUkSmadehasthaM karaNaM puruSArthapradakarmavazAt tasyaiva puMso bhogasiddhaye yoneryonyantaraM prayAti | yaduktaM tattvasaMgrahe- vasudhAdyastattvagaNaH pratipuMniyataH kAlAnto'yam | karmavazato bhuvanajadeheSvayaM ca sarveSu || (zlo0 24-25) iti || 7 || sa ca sUkSmadehaH sUkSmatvAt pizAcAdivannAsmadAdipratyakSaH, api tu yogipratyakSagamya ityAha- deho naivAtivAhikaH | akSAdhAro'kSagamyo'yamanIzAnAM pizAcavat || 8 || atha bhUtAnAM guNAnAha- gandhaH kSitau rasaH SoDhA madhuraH kSmAkabandhakaH | zuklAdi zuklaM bhAsvacca rUpaM kSityAdiSu triSu || 9 || azItoSNau mahIvAyvoH pAkajApAkajau pRthak | jale zItaH zikhinyuSNasparzo'yaM saMvyavasthitaH || 10 || zabdastaddravyajanitaH pRthagbhUtacatuSTaye | pratizabdakasaMghAto nabhasyevodito budhaiH || 11 || tatra gandhaH surabhyasurabhirUpaH kSitAveva | rasaH kSmAjalayoH | tatra kSitau kaTvamlalavaNamadhurakaSAyatiktarUpaH | jale tu madhura eva | rUpaM ca kSmAjalAgniSu | tatra kSitau zuklaraktapItakRSNAdyanekavidham | jale tu zuklameva | agnau bhAsvadrUpam | teSu savAyuSu sparzaH sthitaH | sa ca mahyAM vAyau ca pratyekamazIto'nuSNaH | kaH punarmahIvAyusparzayoH parasparaM bhedo'ta Aha- pAkajApAkajau pRthagiti | mahyAM sparzaH pAkajaH, vAyau tvapAkaja ityayamevAnayorbhedaH | asya copalakSaNatvAd rUpAdayo'pi mahIguNAH pAkajA eva | jale punaH svAbhAvikaH sparzaH zIta eva | agnAvuSNa eva | zabdazca bhUmyAdiSu caturSu taistaiH pArthivAdibhirdravyaiH parasparamAhatya jAtaH | nabhasi tu pratizrukzabdAtmakaH | nanu vaizeSikAdibhirAzrayAdanyatro(trAnu)palabdherAkAzaikaguNaH zabda iSyate, tadayuktam, pratyakSAgamabAdhitatvena hetoH kAlAtyayApadiSTatvAt | yataH zabdAzraya eva bheryAdau zabdaH zrUyate | kiJca, pRthivyAM tAvat kaTakaTAdikaH zabdo dRzyate, jale chalacchalAdiH, agnau dhamadhamAdiH, zakazakAdirvAyau, nabhasi ca pratizabdAtmaka iti | etaccAkAzaikaguNatvaM zabdasya vistareNAsmAbhirmRgendravRttidIpikAyAM pratikSiptam | uktaM ca zrImanmRgendre- iti paJcasu zabdo'yaM sparzo bhUtacatuSTaye | azItoSNo mahIvAyvoH zItoSNau vAritejasaoH || bhasvadagnau jale zuklaM kSitau zuklAdyanekadhA | rUpaM triSu raso'mbhassu madhuraH SaDvidhaH kSitau || gandhaH kSitAvasurabhiH surabhizca mato budhaiH | (vi0 12|27-29) iti || 9-11 || atha uktArthopasaMhAraH- itthaM yathoktagandhAdivrAtopetA dharAdayaH | abhiprasiddhA lokasya gandhAdyAzrayatayA pRthivyAdayo'rthA lokasiddhA ityarthaH || eSAM ca bhUtAnAmasmadAdibAhyendriyaparicchedyaguNatvAd ghaTAdivat kAryatvasiddhestatkAraNatayA paJca tanmAtrAH siddhA ityAha- mAtrAstairanumAnataH || 12 || atha guNagrahaNAdeva tadavyatirekitvAd guNino'pi grahaNaM siddhyatIti darzayituM proktAnAM tAvad bhUtAnAM guNebhyo'pRthagbhAvaM sAdhayitumAha- citrasvabhAvakAH proktA guNabhinnA dharAdayaH | kramavyaGgyA yathA citraM paTe rUpaM tu veSTite || 13 || uktAH pRthivyAdayaH | arthAd gandhAdiguNaiH parasparaM bhinnAH sthalopalaparvatasaritsamudrAdyAkArabhedena vicitrasvabhAvAzca dRzyante | tato'mI veSTitapaTagatacitrarUpavat kramavyaGgyA eva | nahi pRthivyAdInAM paridRzyamAnAvAntarAkArabhedabhinnaM sannikRSTaM svarUpaM tadanuguNaM ca viprakRSTaM svarUpaM sarvaM yugapad grahItuM zakyam, api tvindriyairanumAnena ca krameNa vyajyate || 13 || kimataH ? ityata Aha- vizeSaNavizeSyatvavyapadezasya dhIbhidAm | kramavyaGgyatvato hetorgocaratvaM vrajantyamI || 14 || amI dharAdayo'rthAH kramavyaGgyatvAddhetoH surabhiriyaM pRthivItyAdInAM vizeSaNavizeSyarUpANAM dhIbhidAM jJAnabhedAnAM tadbhAvavyapadezasya ca viSayatAM prApnuvanti || 14 || atra ca- nAgRhItaistu gandhAdyairjAtucijjAyate matiH | dharitryAM hi jalAdInAmagrahe'pi prajAyate || 15 || gandhAdibhyastato'nanyA jalAdibhyaH pRthak ca bhUH | hi yasmAt kAraNAt, vizeSarUpairgandhAdibhirguNairagRhItairvizeSyAyAM dharmirUpAyAM dharitryAM kadAcid buddhirnotpadyate, dravyAntareSu tu jalAdiSvagRhIteSvapyutpadyata eva | tasmAd gandhAdibhyo bhUmirananyA, jalAdibhyo'nyaiveti || 15 || evaM bhUtAntareSvapi jJeyamityAha- jalAdiSvevamevAyaM yojyo heturmanISibhiH || 16 || nanu japAkusumasannidhAne raktabhAvaM bhajan sphaTikamaNiH zauklyaguNagrahaNAdRte'pi gRhyate, tasmAd guNigrahaNasya guNagrahaNapUrvakatvamasiddhamata Aha- saMsthAnaM cApi varNaM ca rUpaM dvividhamiSyate | tasmAdasiddhatA nAsti hetorupahite maNau || 17 || iha hi dravyANAM varNavat saMsthAnAtmakamapi rUpaM guNa eveSyate | tasmAjjapAkusumopahitasyApi sphaTikasya grahaNaM zauklyaguNagrahaNAbhAve'pi vRttacaturazrAdisaMsthAnagrahaNapurassarameva bhavatIti dravyagrahaNasya guNagrahaNapUrvakatvaM siddhameva | ato'sya hetornAsiddhateti || 17 || itthaM bhUtAnAM bhogAGgatvaM prasAdhyAdhunA mAtrAstairanumAnataH (zlo0 12) iti prAguktAM tanmAtrAsiddhiM vizeSayituM bhUtAnAM tAvat kAryatvamanirdezena darzayati- guNAnAM kAryatAsiddhau yo heturabhidhIyate | kSityAdikakalAntAnAM yojyaH kAraNasiddhaye || 18 || guNAnAmacaitanye satyanekatvAd ghaTAdivat kAraNapUrvakatvamiti vakSyati | tatastenaiva hetunA pRthivyAdInAmapi kAryatvasiddhiH | tathAhi- paridRzyamAnabhogavaicitryAnyathAnupapattyA pRthivyAdikakalAntatriMzattattvAtmakaH pratyAtmaniyataH sUkSmadeho'stItyuktam, AgameSu ca zrUyate | tatasteSAM pRthivyAdInAM pratipuruSaniyatatvenAcaitanye satyanekatvAt kAraNapUrvakatvaM siddhyatIti || 18 || tatra tAvad bhUtakAraNatvena tanmAtrAsiddhestattadguNabhedAdeva pRthivyAdInAM kramasiddhirityAha- zabdAdyekottarAdhikyA mAtrAstadavizeSataH | yonayo gaganAdInAM kramamicchanti dharmiNAm || 19 || ayamatra tAtparyArthaH- anabhivyaktavizeSazabdamAtrasvarUpaM zabdatanmAtramAkAzasyopAdAnam, evaM tadadhovarti zabdasparzamAtrasvarUpaM sparzatanmAtraM vAyoH, zabdasparzarUpAtmakaM rUpatanmAtraM tejasaH, zabdasparzarUparasAtmakaM rasatanmAtraM jalasya, zabdAdigandhAntapaJcaguNarUpaM gandhatanmAtraM bhUmeriti | akSarArthastu- gaganAdivacchabdAdyekottaraM guNAdhikyaM yAsAM tAH zabdAdyekottarAdhikyAH | tadavizeSato guNAvizeSAdanabhivyaktavizeSazabdAdimAtrasvarUpAt teSAM gaganAdInAM kramAd yonaya upAdAnabhUtAH zabdAditanmAtrAH, teSAmeva viziSTaguNayoginAM dharmiNAmAkAzAdInAM bhUtAnAM sRSTikramamicchanti, guNAdhikyakrameNAdho'dhobhAvaM bhajantyaH kAryANAmapyadho'dhobhAvaM kurvantItyarthaH || 19 || kathaM punarAsAM bhogAGgatvamata Aha- svakAryotpattitatpuSTikartRtA sarvayoniSu | mAtrAdyAsu pumarthasya sAdhanatvaM vinizcitam || 20 || akRtasya karaNaM kRtasya parivardhanaM ca yataH sarvopAdAnAnAm, tatastanmAtrANAM mAyAdInAM ca kAryayonInAM bhogasAdhanatattvotpAdakatvAt tadApUrakatayA ca bhogatvaM siddham || 20 || athendriyANAmapi bhogAGgatvaM darzayituM prathamaM karmendriyasiddhimAha- AnandagamanotsargavacanAdAnakarmaNAm | upasthapAdapAyvAsyapANinAmAni vai pRthak || 21 || utsargo malavirekaH | AnandAdikriyAhetutvenopasthAdIni karmendriyANi siddhAnItyarthaH || 21 || kimetAnyupasthAdIni sthAnAnyevendriyANi netyAha- bhAvAbhAvau tu yattantrau pratyekaM karmaNAM smRtau | sthAneSu satsu tAnIha paJca karmendriyANi tu || 22 || iha hi keSAJcit pAdAdisthAnayoginAmapi tattadindriyazaktihInAnAM gamanAdikriyA na dRzyate | tasmAt teSu sthAneSu satsvapi tAsAM kriyANAM yadadhInau bhAvAbhAvau tAstatrasthAH zaktaya eva pRthak paJcendriyANi jJeyAni | ata eva karmendriyANi ye necchanti naiyAyikAdayaste pratikSiptAH || 22 || nanvevaM ced bhrUlatotkSepAdInAmapi kriyAtvAdanantatA karmendriyANAM prasajyate, ata Aha- AnandAdibhiretaistu karmabhiH paribhASitaiH | karmendriyANyato naiSAmAnantyaM karmaNAM vazAt || 23 || bhavedayaM doSo yadyasmAbhiH zarIraikadezavRttIni tAnISyante | tvagindriyavat teSAM sarvazarIravyApakatveneSTatvAddhastasyaivAyaM bhrUkSepaNAdivyApAraH pAyvAderiva jIrNavirecanAdyAtmaka iti bhrUpekSAdInAmapyAnandAdiSvevAntarbhAvAnna tadbhedAdatrendriyAnantyasiddhiH | kiJca, etaireva AnandAdibhiH prAguktaiH pradhAnabhUtaiH karmabhiH paJcaiva karmendriyANi siddhyantIti nAnantatA karmendriyANAm, tattatsaMjJAstu teSAM tatra tatra vizeSAdhiSThAnAdityavirodhaH || 23 || idAnIM buddhIndriyasiddhimAha- zabdAdigrahaNe puMsaH karturnAkaraNA kRtiH | na caikakaraNA yasmAdapekSA na nivartate || 24 || zabdAdigrahaNasyApi kriyAtvAcchidikriyAvat karaNaM vinA notpattiryuktA | na ca tAH paJcApi kriyAH zrotrAderekasmAdeva karaNAdutpadyante | yasmAt karaNAntarApekSA na nivartate, zabdagrahaNakaraNabhUte zrotre satyapi sparzAdigrahaNe tvagAdikaraNAntarApekSitA dRzyata iti bhAvaH || 24 || kAni tAni karaNAnItyata Aha- karaNAni zrutistvak ca cakSurjihvA ca nAsikA | tatazca zabdAdigrahaNAnyathAnupapattyA tAnyanumIyanta ityabhiprAyeNAha- zabdAdyAlocanaM teSAM vRttiH zabdAdisannidhau || 25 || sannibheti pAThe zabdAdibAhyAkArasadRzamAntaramAkAramadhyavasAyinyA buddhyA saha mano'dhiSThitAnIndriyANi vidyAyA viSayatvenopasthApayantItyarthaH | taM cendriyopasthApitaM buddhyA'dhyavasitamAkAramantaraGgeNa vidyAkhyena karaNena puruSo gRhNAtIti vakSyAmaH | uktaM cAnyatra- (pUrvatanI 78 pRSThasthA dvitIyA TippaNI draSTavyA |) buddhyA'dhvavasitamarthaM puruSazcetayate iti || 25 || na caitAni karNazaSkulyAdisthAnAnyevendriyANi, api tu tatsthAH zaktaya eva, yataH sthAnavatAmapi karmavazAt tacchaktivaikalyAnna zabdAdijJAnamutpadyata ityAha- etAni sthAnamAtrANi buddhyakSANIti mA kRthAH | sthAneSu satsu vaikalyAnna saMvijjJAyate yataH || 26 || athAntaHkaraNasiddhirucyate- icchAsaMrambhabodhAkhyA noktaiH siddhyanti sAdhanaiH | tatsiddhau karaNAnyantarmano'haGkArabuddhayaH || 27 || iha hi pRthivyAdInAM tattvAnAM svakAryaireva siddheH kAryAntarahetutve pramANAbhAvAd anekatattvaparikalpanAbhAvaprasaGgAcca yAnIcchAdisiddhau sAdhanAni, tAni mano'haGkArabuddhyAkhyAnyAntarANi karaNAnItyantaHkaraNasiddhiH | tatrecchAzabdenaikAgratAparaparyAyo'vadhAnAtmakaH saGkalpo vivakSitaH | sa manaso vRttiH | saMrambhazca prayatno'haGkArasya | bodhazcAdhyavasAyo buddheriti | etacca prapaJcayiSyate || 27 || eSAM cAntaHkaraNabahiSkaraNAnAM parasparopakAreNa puruSArthasAdhanatvamAha- antarmukhAni bAhyAni saMbhUyecchAdisAdhanam | zibikodvAhinaravadekApAyena tAstataH || 28 || antarmukhAgatAnAM ca citerarthaM prakurvatAm | bAhyArthaM buddhibhiH sArdhaM na syuricchAdikAH kriyAH || 29 || yato'ntarmukhAni bAhyAni ca karaNAni zibikodvAhinaravat saMbhUyecchAdInAM kriyANAM sAdhanaM bhavanti, bAhyArthAlocanapUrvANAmevA'dhyavasAyAdInAM darzanAt, avadhAnAdinA binA bAhyArthagrahaNAsaMbhavAcca | tatazciterAtmano'rthaM bhogAkhyaM prayojanaM sAdhayatAmantarmukhAgatAnAmantaHkaraNAnAM cazabdAd bahiSkaraNAnAM vA'nyatarasyApi vargasyApAyena tiSThatAM satAM tA icchAdikAH kriyAH zabdAdibAhyArthabuddhayo vA puruSArthasAdhanatayA notpadyante, yathA zibikodvAhinormadhyAdekasyApAye tadudvahanakriyA na dRzyate || 28-29 || atra parAbhiprAyamAha- anye'ntaHkaraNaM prANamicchanti vyaktacetanam | anye lokAyataikadezAH praNayanAdivRttibhirjIvanAdihetubhUtaM bhUtapariNAmavizeSAdabhivyaktacetanaM prANAkhyamAntaraM vAyumevAntaHkaraNamAhuH | asya dUSaNamAha- prayatnairna vinA so'sti tatsiddhau karaNaM tu kim || 30 || prANAtmanastAvad vAyoH kadAcitkatvena prayatnapUrvikA pravRttirdRzyate | yadAhuH- preraNAkarSaNe vAyoH prayatnena vinA kutaH (pra0 vA0 1|54) iti | tataH saMrambhAtmakaprayatnasiddhau kenApi karaNena bhAvyamityantaHkaraNasiddhiH | vakSyati ca- saMrambho'haGkRtervRttiH (zlo0 33) iti || 30 || kiJca, caitanyotpattirapyasya vAyorbhavatA'bhyupagateti tasyAH karaNAntaraM vAcyamityAha- caitanyodgArabhAro'yamasyAntaHkaraNaM vada | vyaktaM na cAsya caitanyaM vAyutvAd bAhyavAyuvat || 31 || na jaDasya caitanyAbhivyaktiryuktA, sarvasya caitanyAbhivyaktiprasaGgAdityasya na caitanyaM vAyutvAd bAhyavAyuvaditi || 31 || itthaM praNAntaHkaraNapakSaM nirasya prAguktAdantaHkaraNatrayAnmanaH sAdhanAyAha- icchAhetvAzu saJcArI bahirdevapravartakam | mano yasyAzubhAvAcca karturna yugapanmatiH || 32 || devanAd dyotanAd devazabdenendriyANyucyante | matizabdena ca tattadarthaviSayaM jJAnam | tatazcAyamarthaH- iha hyAtmana indriyArthasannikarSe satyapi sarvANIndriyANi yugapanna pravartante | kiJcideva, na ca tatsarvadA pravartate | tatastatpravRttau yatkaraNaM tadicchAyAH saGkalpAtmano'vadhAnasya hetubhUtaM bAhyendriyapravartakaM ca mano boddhavyam | ata eva ca tadAntareNa antaHkaraNAdhiSThAnena sukhAdisaGkalpena ca bAhyendriyAdhiSThAnena ca dvidhA'dhikArItyuktaM zrImanmataGge- dvidhA'dhikAri taccittaM bhokturbhogopapAdakam | bahiSkaraNabhAvena svocitena yataH sadA || indriyANAM tu sAmarthyaM saGkalpenAtmavartinA | karotyantaHsthitaM bhUyastato'ntaHkaraNaM manaH || (vi0 18|81-82) iti | zrImanmRgendre'pi- devapravartakaM zIghracAri saGkalpadharmi ca | manaH (vi0 12|7) iti | nanu svAdusurabhyabhijAtamarmarazabdavadabhirUpadIrghatarazaSkulyA-svAdane yugapat paJcajJAnotpattirdRzyate, tanna, yatastatrApyutpalapatrazatavyaktibhedavadlakSyasUkSmakramANyeva paJcajJAnAnyutpadyante | ata eva etadAzu saMcArItyuktam || 32 || paJcakarmakRto vAyorjIvanAya pravartakaH | saMrambho'haGkRtervRttiH jIvanAya zarIradhAraNArthaM praNayanApanayanAdipaJcakarmakRtastattadvRttibhedena prANApAnAdisaMjJAbhAjo vAyoH pravartakaH saMrambhAtmako yaH prayatnaH, so'haGkAravRttirityahaGkArasiddhiH | yaduktaM zrImanmRgendre- atha vyaktAntarAd buddhergarvo'bhUt karaNaM citaH | saMrambhAd yasya ceSTante zArIrAH paJca vAyavaH || (vi0 11|20) iti | tatra praNayanaM sUkSmadehasyordhvAdhonayanaM prANasya vyApAraH | apanayanamadhaHprApaNaM malAderapAnasya | annAdeH rasarUpasya sarvagAtreSu sAmyena nayanaM samAnasya | vinamanamaGgAnAM vyAnasya | unnayanamAntarasya dhvanervarNatAprApaNamudAnasya | paJcakarmakRta iti ca prAdhAnyAduktam | udgArAdikartRtvena cAsya vAyoH zravaNAt | yaduktaM zrImatkAlottare- udgAre nAga ityuktaH kUrma unmIlane sthitaH | kRkarastu kSute caiva devadatto vijRmbhaNe || dhanaJjayaH sthito ghoSe mRtasyApi na muJcati || (10|12-13) iti || kiJca, buddhikAryAdayaM ghaTa ityAdigrAhyAdhyavasAyarUpAt pratyarthaM bhinnarUpAt pratyayAdatyantabhedena bhAsamAnaH sarvArthagrahaNe'pyekarUpo'hamiti grAhakAdhyavasAyarUpaH pratyayo'haGkArasyaiva vRttirityAha- anyo'rthapratyayo'paraH || 33 || ahaGkAravRttyAtmakapratyayo'rthapratyayAdanya ityarthaH || 33 || nanu zabdagrahaNAdayaH zrotrAdInAmasAdhAraNavRttayaH, saMrambhastu teSAmevendriyANAM sAdhAraNavRttiriti kimanyenAhaGkAreNa kalpitena ? ata Aha- na devagrAmasAmAnyavRttiH saMrambha iSyate | yato'nyatamavaikalye jAyate satyahaGkRtiH || 34 || sAdhAraNakAryakartRNAmekApAye tatkriyAnutpatteruktatvAt tadvaikalye'pi jAyamAno'yaM saMrambho'haMpratyayo vAhaGkArasyaiva kArya ityarthaH || 34 || atraiva prasaGgAd buddhIndriyakarmendriyatanmAtravargANAM manaHsahitAnAmahaGkArAdevotpattiriti darzayitumAha- anye cAhaGkRtiskandhAstrivargajanakAstrayaH | taijasAdikanAmAnaH kramazaH sAttvikAdayaH || 35 || sattvarajastamobahulAH sAttvikarAjasatAmasAstrayo'haGkAraskandhAH kramAt taijasavaikArikabhUtAdikasaMjJAbhAjo bhavanti | sAttvikAditvaM caiSAM sattvAdiguNabAhulyAt || 35 || nAmizraM pariNamata iti nyAyena guNAntarasaMsargo'pyeSAM vidyate yataH, tatra kutaH keSAmutpattirityata Aha- samano buddhidevAnAM gaNo yasmAt prakAzakaH | tasmAt sa sAttvikAjjAtaH svAnurUpAdahaGkRtaH || 36 || atra naiyAyikamatamanUdya dUSayati- anye tu buddhidevAnAM bhautikatvaM prapedire | viSayANAM tu niyamAdasiddhAdeva hetutaH || 37 || evaM hi te manyante- zabdaikagrAhakaM zrotram, sparzaikagrAhikA tvagityAdiniyataviSayatvAdindriyANAM tAni zabdAdyAdhArAkAzAdibhUtajanyAni | AhaGkArikatve tu teSAmekakAraNatvAdekarUpatA syAnna tu pratyekaM viSayaniyamasiddhiriti | tadidaM tairasiddhAdeva hetoH kalpyate, teSAM viSayaniyamasya prakRtiniyamasAdhakasyA'siddheH | niyataviSayatve hIndriyANAM tAni svasvakAraNAnyeva bhUtAni guNasahitAni gRhNIran | yAvatA dravyAntarANi tu tadguNAzca cakSurAdinA gRhyante || 37 || tathAhi- caturdravyagatAn sparzAMzcaturo mArutA tvacA | dravyANyaniyataM caiva gRhNAti marutA samam || 38 || tvagindriyaM tAvad vAyavyatvenA'bhyupagataM vAyusahitAni pRthivyaptejAMsi tadgatAMzca sparzAn gRhNAti || 38 || kiJca- trINi dravyANi cakSuzca teSu rUpANi caiva hi | ato na niyamo'kSANAM viSayANAM ca kalpyate || 39 || dUSaNAntaramAha- bhautikatvAcca niyame karmasAmAnyayoH sphuTam | devebhyo buddhayo na syuH samavAye ca dehinAm || 40 || bhautikatvasAdhanAyA'kSANAM viSayaniyame'bhyupagamyamAne bhUtebhyo guNebhyazca vyatirekeNa bhavadbhirabhyupagatAnAM karmasAmAnyasamavAyAnAM padArthAnAM buddhayastebhyo jAyamAnA na bhaveyuH || 40 || yadapyuktamAhaGkArikatve tulye kathamakSANAM kAryabheda iti, tadapyutpattibhedAdikSuvikArANAM guDakhaNDazarkarAdInAmiva bhaviSyatIti matvA zrotrAdInAM zabdAdigrahaNaniyAmakA-pekSAyAmapyasmAbhiH puruSArthadAyakaM karmaiva niyAmakamiSyata ityAha- na cApyahaGkRto janma niyame kAraNaM mama | pumarthadAtR yatkarma kAraNaM tad bhaveritam || 41 || nAsmAbhirahaGkArajatvameva viSayaniyame kAraNamiSyate, kintu zivAdhiSThitaM karma cetyarthaH || 41 || kAyarandhraviziSTe nabhobhAge zabdAvadyotake'bhyupagamya-mAne nAsArandhrAdInAmapi zravaNendriyatvaprasaGgatayA zravaNAkAzasyaiva zabdagrAhakatvaniyame karmaivA'dRSTAkhyaM niyAmakaM bhautikendriyavAdinA'pISyata ityAha- nAnAzrutibhayAt klRpte khe pareNApi kAraNam | zabdabhogasya niyame tatpradaM karma bhASitam || 42 || khe kAyAkAze zabdagrAhake kalpyamAne nAnAzrutitvaprasaGgabhayAcchravaNAkAzasyaiva zabdagrahaNaniyame puruSArthapadaM karmaiva kAraNaM bhavatA'pISyata ityanvayaH || 42 || itthaM karmendriyANAmAhaGkArikatvamAha- rAjasAd vaikRtAd vargaH karmAkSANAM tu karmakRt | jAtaH kAryasya yeneha kAraNAnuvidhAyitA || 43 || rajasaH pravRttihetutvAd rAjasAd vaikArikAkhyAdahaGkAraskandhAt kriyAhetuH karmendriyavargo jAtaH | yasmAt kAraNAnuvidhAyitvaM kArye dRzyate || 43 || ata eva sattvasya prakAzatvAt prakAzasya buddhIndriyavargasya sAttvikAdutpattiruktA | anyathA bhinnasvabhAvayoranayorvargayoreka-smAdevotpattyabhyupagame kAraNAniyamalakSaNo'navasthAdoSaH prasajyata ityAha- vinivArayituM zakyA nAvyavasthA vikArajA | sAttvikAt saMbhave klRpte sAttvarAjasavargayoH || 44 || ata eva- mAtrAsaGgho'pyahaGkArAd vargadvayavilakSaNaH | prakAzyastAmasastasmAjjAto bhUtAdisaMjJakAt || 45 || idAnIM buddheradhyavasAyAdihetutvamAha- prakAzo viSayAkAro devadvAro na vA kvacit | puMbodhavyaktibhUmitvAd bodho vRttirmatermatA || 46 || indriyadvAro'yaM ghaTa ityAdibAhyaviSayAdhyavasAyarUpa- prakAzastadanapekSazcAntarasmRtipratibhAdiprakAzo vAzabdAd vakSyamANo bhAvapratyayalakSaNazca prakAzaH puruSabodhasya vyaktisthAnatvAd bodhAkhyo materbuddhervRttirjJeyA | tato'dhyavasAyasmRtyAdiliGgA buddhiH siddhyatIti | taduktaM zrImanmRgendre- iti buddhiprakAzo'yaM bhAvapratyayalakSaNaH | bodha ityucyate bodhavyaktibhUmitayA pazoH || (vi0 11|8) iti || 46 || eSa ca buddhibodhastrividha ityAha- klRptirmatiH smRtizceti tatra klRptiH kalpanaM pratibhetyarthaH | matizca mananaM jJAnamadhyavasAya iti yAvat || itthamicchAdikAryabhedAdantaHkaraNabhedaH siddha ityupasaMharati- jAtA bhinnArthavAcakAH | icchAsaMrambhabodhAkhyAstenAntaHkaraNa tridhA || 47 || smRtyAdInAmavAntarabhede'pi bodhakatvenaikArthatvAd buddhivRttitvam, icchAdayastu vRttayo bhinnArthatvAd bhinnakAraNA iti bhAvaH || 47 || nanu pRthivyAdInAM viSayatvena bhogyatvAdindriyANAM ca tadgrahaNahetutvAdastu bhogasAdhanatA, buddhestu indriyArthasanni-karSAdAtmanyutpadyamAnAyAH saMvedanarUpatvAnna bhogasAdhanatA, api tvAtmaguNataiveti naiyAyikAdayaH, ata Aha- tulye guNAnvitatve tu saMvedyaM kiJcidiSyate | buddhizcApi hyasaMvedyA dhanyA tArkikatA tava || 48 || ayamabhiprAyaH- dvividho'tra bodho'dhyavasAyAtmako'nadhyavasAyAtmakazca | tatra yo'dhyavasAyAtmakaH, sa sarvadA grAhakarUpeNaiva bhAsamAnatvAdAtmanaH svabhAva eva | yastvanadhyavasAyarUpaH, sa utpattyapavargayogitvena bhAsamAnatvAnna puMsaH svabhAvaH, nityasyAnityasvabhAvatvAyogAt, tatsvabhAvatve cAnityatvaprasaGgAt | na ca nityo'nubhUyate, tato na puMsaH svabhAva iti | yasya saH svabhAvaH sA buddhirbhAvAnAmadhyavaseyatotpAdikA dharmajJAnAdyaSTaguNA buddhiriti | tatazca viSayAdhyavasAyarUpatvAd bhAvapratyayAtmanA sattvAdiguNatrayAnvitena svarUpeNa bhogyatvAcca buddherapi saMvedyataiva, na tvAtmaguNatvam | taduktaM tattvasaMgrahe- buddhirviSayAkArA sukhAdirUpA samAsato bhogyam (zlo0 13) iti | prayogazcAtra bhavati- buddhirapi saMvedyaiva, sattvAdiguNAnvayAt, pRthivyAdivaditi | karaNatvaM cendriyavadasyA viSayAdhyavasAyahetutvAt siddhamityuktam || 48 || nanu dharmAdInAM bhAvAnAmapyasmAbhirAtmaguNatva-miSyate, tadayuktam, teSAmAtmasaMskArakatvAyogAt | tathAhi- jyotiSTomAdikarmasaMskArastAvannAtmani saMbhavati, avikAritvAt, karmaNAM ca kRSyAdInAmAtmasaMskAratvAdRSTeH, api tu jaDa eva | yatra tAni saMskAraM kurvanti sA buddhiH | evaM jJAnAdisaMskAre'pi vAcyam, tadbalAdeva svapnasmRtipratibhAdAvasatyapyarthe ullekho dRzyate yataH, atazca- antarbahizca karaNaM sAkSAd bhogasya sAdhanam | bhogyaM vinA na bhogo'stItyato bhogasya sAdhanam || 49 || Antaro bAhyazca karaNagrAmo bhogasya sukhaduHkhAdisaMveda-nAtmanaH sAkSAt karaNam | yaduktaM zrImatsvAyambhuve- bhogo'sya vedanA puMsaH sukhaduHkhAdilakSaNA iti | sa ca bhogaH srakcandanAdibhogyaM vinA na syAditi tadgrahaNapUrvakasya sukhAdyadhyavasAyasyApi sAdhanamiSyate || 49 || etadeva dRSTAntena prakaTayati- sainikAn vijayAyeha prayuGkte nRpatiryathA | prayuGkte mahadAdIni bodhAdyarthamaNustathA || 50 || sainikasthe jaye rAjJaH kartRtvaM tu yathA tathA | buddhyAdisaMsthe bodhAdau puMsaH kartRtvamiSyate || 51 || svAtmArthaM sainikAnAM tu vijayo neti te yathA | sAdhanaM vijayasyeSTAstathaiva mahadAdayaH || 52 || teSAmapi hi bodhAdyaM svArthaM neti vinizcitam | karaNAnAmacetanatvAt tadvRttInAM na svArthatvam, api tu cetanapuruSArthataiveti bhAvaH || 50-52 || tato bodhAdivRttInAM sAdhanaM mahadAdayaH || 53 || adhunA bhogyaM vibhajati- mohaduHkhasukhAkAro rUpAkhyastadbhavo dvidhA | bauddho bodhaH paraM bhogyaM mAyAdi ca tadarthataH || 54 || udbhUtaguNatvena mohAdihetutvAnmohAdyAkAro rUpasaMjJo dharmAdibhAvavargaH, tadupAdAnaH siddhyAdipratyayavargazca dvividho'yaM bauddho bodhaH puMsaH paramavyavahitaM bhogyam mAyAdikaM bhuvanAdivastu tadanvayatastadarthatvAdbhogAdhikaraNa- tvAt paramparayA bhogyamiti || 54 || ko'sau rUpAkhya ityata Aha- adharmAditrayaM rAgo dharmAdi ca catuSTayam | tamorajaHsattvamayaM rUpaM tatkarmajaM matau || 55 || adharmAjJAnAnaizvaryAkhyaM rUpaM tAmasam, rAgastvavairAgyAkhyaM rAjasam, dharmajJAnavairAgyaizvaryAkhyaM sAttvikamityevamaSTavidhaM rUpaM buddhau guNatvena sthitaM karmatazcopAdAnAjjAtam | tattvabhuvanazarIrAdi tu karmaNaiva sahakAriNA mAyAkhyAdupAdAnAt sAkSAt paramparayA cotpannamityuktaM zrImatsvAyambhuvAdau || 55 || ete ca- atyantocchedato muktAvabhivyaktezca sarvataH | paTAdibodhAvaitatyAdAtmano na guNA guNAH || 56 || yato dharmAdInAM mokSe'tyantocchedaH parairapISyate, yatazcAtmasvabhAvasya jJAnakriyAtmano nityasya vyApakasya muktau sarvato vyApakatvenAbhivyaktiH zrUyate, yasmAcca paTAdijJAnAnAmadhyavasAyarUpANAmavaitatyamavyApakatvaM dRzyate, tasmAdanityA avyApakAzcAdharmAdayo nityasya vyApakasyAtmano guNA bhavituM nArhanti, tatsamavAye tasya pariNAmitvAdidoSaprasaGgAt | ete cAdharmAdayaH sAMsiddhikavainayikaprAkRtabhedAt trividhA Atmana utpadyante | yaduktaM zrImanmRgendre- sAMsiddhikA vainayikAH prAkRtAzca bhavantyaNoH || viziSTadharmasaMskArasamuddIpitacetasAm | guNaH sAMsiddhiko bhAti dehApAye'pi pUrvavat || lokadhIguruzAstrebhyo bhAti vainayiko guNaH | samarjito vainayiko manovAktanuceSTayA || prAkRto dehasaMyoge vyaktaH svapnAdibodhavat | (vi0 10|26-29) iti || 56 || atazcaivaM trividhebhyo dharmAdibhyaH phalabhedAnAha- eSAmadhogatirbandho vighAtaH saMsRtiH kramAt | svargo muktiH prakRtibhAvo vighAtazca phalAni ca || 57 || bhavaH sthAnAparAdho'tha vighno bhogAnatikramaH | vazyordhvasthitiH saddRSTibhRttvaM bhogAspRhA phalam || 58 || svacintiteSu vA vighno rUpe sAMsiddhike phalam | vinayaprAkRte rUpe pUrvoktaphalasaMgrahaH || 59 || vainayikebhyaH prAkRtebhyazcAdharmAdibhyaH kramAdadhogatyAdIni phalAni bhavanti | sAMsiddhikebhyastu bhavAdIni | tatrA'dhogatirnarakaprAptiH | bandho'nAtmanyAtmAbhimAnitAdiH | saMsRtistiryagAdiyoniprAptiH | muktizca darzanAntaramokSaH, paramukterdIkSAphalatvena mokSakArikAsu vakSyamANatvAt | prakRtibhAvaH prakRtilayaH | bhavaH saMsAraH | sthAnAparAdhaH svasthAnAnnyakkAraH | bhogAnatikramo bhogecchA | vazyordhvasthitiH vazyAnAM svapadAdhaHsthAnigAmadhiSThAnam | saddRSTibhRttvaM tattadviSayasamyagjJAnayogaH | zeSaM sugamam || 57-59 || itthaM bhAvAn vicArya pratyayAn vyAcaSTe- vyaktAvyaktajJasaMbuddhiH siddhiH samprati siddhyati | rAgamAtrAnuliptAGgAd dharmAdisamudAyataH || 60 || iha hi buddhau vAsanAtvena sthitA dharmAdayo'STau bhAvA ucyante | yadAhuH- bhAvayanti yato liGgaM tena bhAvAH prakIrtitAH (pau0) iti | ta eva prakarSAvasthAM prAptAH sthUlena rUpeNa bhogyadazAmApannAH saMsAriNAM pratyAyanAt pratyayAH kathyante | taduktam- pratyAyayanti kSetrajJaM pratyayAstena kIrtitAH (pau0) iti | atazca vairAgyeNa rAjaseneSadyuktAt sAttvikAd dharmAdibhAvacatuSTayAt siddhirutpadyate | sA ca vyaktasya guNAderavyaktasya ca pradhAnasya jJasya ca puruSasya saMbuddhistadviSayaM jJAnameva prakarSAvasthAM prAptA siddhirucyate | uktaM ca- puMprakRtyAdiviSayA buddhiryA siddhiratra sA (mR0 vi0 11|2) iti | tatra vyaktAvyaktaviSaye buddhibodhe tatprakAzakatvenAtyantaM viviktaH puruSaH svayamevAvabhAsate, yadAhuH- tadA draSTuH svarUpe'vasthAnam (yo0 sU0 1|3) iti; na tu buddhiprakAzyatayA, bhogyatvAdidoSaprasaGgAt | yadvakSyati mokSakArikAsu- pariNAmI pumAn bhogyaH prAptastadgocaro yadi (zlo0 105) iti || 60 || dharmAdirUpasaMpRktA pApAditritayodbhavA | tuSTiH kRtArthavijJAnamanayA''tmagrahe sati || 61 || sAttvikairdharmAdibhirISatsaMpRktAdadharmAditrayAt tAmasAt tuSTirutpadyate | sA ca tuSTiH prAguktayA bhUtatanmAtrAdijJAna-rUpayA siddhyA tattaddarzanoktena svarUpeNAtmano grahaNe satyadhastanaviSayAd vairAgyAdakRtArthasyApi kRtArtho'smItyutpadyamAnA buddhistuSTirucyate | yacchrUyate- tuSTirnurakRtArthasya kRtArtho'smIti yA matiH (mR0 vi0 11|2) iti || 61 || adharmAditrayAjjAtA rAgalezAnuraJjitAt | azaktirdevavaikalyAdasAmarthyaM zubhAdiSu || 62 || zubhazabdenAtropasthendriyavyApAraM AhlAda ucyate | tadAdiSu indriyavaikalyAt tadupalakSitazarIravaikalyAdvA klaibyabAdhiryAdirUpaM yadasAmarthyam, seyamazaktistAmasAd vargAd rAjaseneSatsaMpRktAd bhavati | uktaM ca- azaktirapravRttatvAt tAmasI duHkhabhAvataH | rAjasyapi guNo dRSTaH kArye kAraNasaMzrayaH || (mR0 vi0 11|6) iti || 62 || tasmAdevAyathAvastu vijJAnaM vItarAgataH | ISad dharmAdisaMpRktAdabhivyakto viparyayaH || 63 || tasmAt tAmasavargAd rAjasahInAt sAttvikateSadyuktAdayathAr-thagrahaNarUpo viparyayastamomohamahAmohatAmisrAndhatAmisra-lakSaNo jAyate | yacchrUyate- kiJcitsAmAnyato'nyatra matiranyA viparyayaH (mR0 vi0 11|3) iti || 63 || itthamatisaMkSepeNoktaM bhAvapratyayAtmakaM buddhibodhamupasaMharati- lezokto buddhidharmo'yam eSAM ca bhAvapratyayAnAM prapaJcaH zrImanmataGgAdau vistareNa darzitaH prakAzitazcAsmAbhirmRgendravRttidIpikAyAmiti tata evAvadhAryaH | granthavistarabhayAttu nAtra likhyate || ayaM ca- cetanenopabhujyate | bhogyatvAditi zeSaH || bhogyatvameva sAdhayati- bhogyatvaM cAsya saMsiddhaM yenotpanno'nubhUyate || 64 || sa cApyanubhavo bhogo bhoktAraM gamayatyalam | asya bauddhasya jJAnasyotpattyapavargayogitvena bhogyatvameva, na tu bhoktRtvam, tasya sarvadA grAhakarUpeNa sthirasyaiva svasaMvedanasiddhatvAdityuktam || 64 || atazca- sAdhayitrA vinA yasmAt siddhirneha samIhitA || 65 || iha hi buddhicaitanyavAdibhirbauddhairbhoktRtvenAbhyupagata-syAsya bauddhasya jJAnasyAsthiratvena ghaTAdivadacetanatvAt kAlAntarabhAvikarmaphalabhoktRtvAsaMbhavAduktavadbhogyatvAcca sa tattadviSayasukhAdyanubhavarUpo bhoga eva bhoktAraM sAdhayati | yato bhogakriyAsiddhirbhoktAraM ceSTamAnamantareNa na saMbhavati, bhogasyApi kriyAtvAt | tatkartRtvenApyAtmasiddhiriti bhAvaH | samIhitA, abhISTetyarthaH || 65 || atra codayati- na vinA dRSTasaMvAdamanumAnasya mAnatA | iha hi dhUmenAnumito'gnirAsIdatA pratyakSIkriyata iti tasyAnumAnasya pramANAntarasaMvAdo dRzyate | ata eva tasya prAmANyam || cakramurdhAdau dhUmAderiva sAdhyavyabhicArAdarzanAt tatazcAtrApyanubhavAtmano jJAnasyaiva darzanAd jJAtRjJAnayorAkArabhedAnupalambhAd bhogAd bhoktranumAnasyApi vyabhicArazaGkayA pramANatvAbhAvAnna bhokturjJAnavyatiriktasyAtmanaH siddhiriti saugatAH | yadAhuH- ekamevedaM saMvidrUpaM sarSaviSAdAdyanekAkAravivartaM pazyAmaH | tatra yatheSTaM saMjJAH kriyantAm iti | tadayuktamityAha- dRSTasya kena saMvAdo yena tasyAsti mAnatA || 66 || ayamabhiprAyaH- bhogasya viSayasaMvedanAtmano'nubhavasya bAhyaviSayAsannidhAne'pi suSuptyAdAvAntaradehasparzamAtraviSayatvena sthiratayaiva bhAsamAnatvAt sthiratvena svasaMvedanapratyakSasiddho grAhakarUpo Atmetyuktam | na ca jJAnasya kSaNikasya svAtmani kriyAvirodhena sthairyAdhyAropo yuktaH | yadapyuktam- akSaNikasya kramayaugapadyAbhyAmarthakriyAvirodhAt yatsat tatsarvaM kSaNikamiti, tadapi na, akSaNikasyaiva maNyAdeH kraMeNa ghaTAdIn bhAvAnavabhAsayato yugapaccaikagRhagatAMstAMstAMstAnarthAn prakAzayato'nubhavasiddhatvAt | kSaNikasya cotpattikAla eva nazyato'nekakSaNanirvartyakriyAnuSThAnAkSamatvAdityAdi vistareNa zrImanmataGgavRttyAdAvAcAryaiH sAdhitamiti || 66 || tatazcAtmanaH svasaMvedanasiddhatve'pyanumeyatvamabhyupagamyocyate - neha pramANasaMvAdaH pratyakSasya pramANataH | nAtra pramANasya pramANantarasaMvAdApekSA, pratyakSasya pramANAntarasaMvAdAbhAve'pyanadhigataviSayajJAnajanakatvena prAmANyAt | tadAhuH - anadhigatArthagantR pramANam iti | kathaM punazcakramUrdhAdau vyabhicAro'ta Aha - anvayavyatirekAbhyAM vyabhicAranirAkRtiH || 67 || yasya dhUmAderyenA'vinAbhAvalakSaNaH saMbandho'nvayavyatirekAbhyAM nizcitaH, na tasya tatra vyabhicAro dRzyate | suvivecitasya dhUmasyA'gnAviva | cakramUrdhAdijanyasya tu svarUpAvivekena dhUmatvabhrAntiH | tatazcAtrApi kriyAyAH sarvatra kartRpUrvakatvadarzanAd bhogakriyayA bhoktA'numIyate || 67 || bhavadbhirapi svadehe buddhipUrvakatvena siddhAt kAryAdivyavahArAt parazarIre buddhiH pramANAntarasaMvAdaM vinA'pyanumAnenA'numIyata ityAha - dehadharmasya mAnatve kAraNaM buddhiriSyate | dehadharmasya ceSTAdyAtmano mAnatve hetutve sati tena parazarIre tadddheturbuddhiH sAdhyata ityarthaH | yadAhuH - buddhiHpUrvA kriyAM dRSTvA svadehe'nyatra tadgrahAt | jJAyate dhIH iti || atazca rUpAdidarzanAnyathAnupapattyA cakSurAdIndriyavad bhogAnyathAnupapattyA bhoktRsiddhirityabhiprAyeNAha - asmAt sAmAnyato dRSTAdanyasyApi pramANatA || 68 || anumAnasya saMsiddhA yaduktaM cArvAkaiH - astu bhoktA | sa tu paridRzyamAnapRthivyAdicaturbhUtavikArasamAhArAtmakaH kAya eva | tasyaiva pariNAmavizeSeNa kiNvAdidravyavikAreNa madazaktyabhivyaktivaccaitanyAbhivyaktiH, prANAdivAyubalena bhogAdikriyAdarzanAcca | na tu tato'nyaH, tasya pratyakSeNAdarzanAt | yadAhuH- dRSTe saMbhavatyadRSTaparikalpanA na nyAyyA iti | tadapi nirAkRtamityAha- kAraNAdata eva hi | cetano buddhibodhasya bhoktA mAnasamarthitaH || 69 || pRthivyAdisamAhAro bhavatviti na yuktimat | ayamabhiprAyaH- yataH zarIrasyApyantaH zUlAdyAtmanA bahizca mRdukarkazAdinA sparzena bhogyatvadarzanAd ghaTAdivaccetanatvaM na yuktam, tatastasyApi bhoktRtvenA''tmA siddha iti || 69 || cetanatvaM cAsya na pramANopapannamityAha- caitanyaM hi tvayA tasya kena mAnena nizcitam || 70 || nanu zuklazoNitAtmakadehArambhakabhUtasadbhAva eva caitanyadarzanAt tadabhAve cA'darzanAd dehAtmakameva caitanyamata Aha- sati bhAve'pyanaikAntaH zavazarIre garbhAdau vA dehAtmakabhUtasadbhAve'pi caitanyA'darzanAnna dehAtmakaM caitanyam, tatazca zarIrA''tmavAdo na pramANopapanna ityAha- tasmAd vAyasavAzitam | bhogyatvAccAsyA'cetanatvamityAha- anabhivyaktacaitanyA dRSTA bhogyA guDAdayaH || 71 || jIvacchAyopabhogyatvAdastu tulyo guDAdibhiH | guDAdayo hi jIvasyA''tmanazchAyayA'nubhavAtmanA saMvidA bhogyatvena grAhyatayA viSayIkriyamANAH kadAcidapyabhivyaktacetanA na dRSTAH | tataH kAyA''tmApi bhUtasamAhAraH proktavadgrAhyatvena bhogyatayA viSayIkaraNAdacetana eveti na tasya bhoktRtvamupapadyate | kiJca, dahasyaiva cetanatve tasyA'sakRtpariNAmena vinAzAd bAlyAvasthA'nubhUtaM vRddhAvasthAyAM smaryamANaM nopapadyata ityAdi vistareNa nirAkRto'yaM pakSo'smAbhiH zrImanmRgendravRttidIpikAyAm || 71 || nanu zarIravyatiriktAnAmindriyANAmeva bhoktRtvamastu, nAnyasyetIndriyacaitanikAH, tadayuktamityAha- bhogyatvakaraNatvAbhyAmindriyANAM vinizcitam || 72 || acaitanyamato bhoktA puruSazcitsvabhAvakaH | uktavadindriyANAmapi bhogArthatayA bhogyatvAt karaNatvAcchastrAdivadacetanatvamanivAryameva, ato naiSAM kartRtvam, api tu citsvabhAvasyAtmana eva | tasyaiva hi sarvAnyakArakapravRttinivRttihetutvena kartRtvaM yuktam | yadAhuH- pravRttau ca nivRttau ca kArakANAM ya IzvaraH | apravRttaH pravRtto vA sa kartA nAma kArakaH || iti || 72 || bhokturbhogazcitervyaktirbhogyacchAyAnuraJjitA || 73 || bhogyAyA buddheH sukhAdirUpAyAzchAyayA AkAreNAnuraJjitA caitanyavyaktireva bhokturbhogaH | yaduktaM zrImatsvAyaMbhuve- bhogo'sya vedanA puMsaH sukhaduH?khAdilakSaNA iti || 73 || tadAnIM ca- acitazcitisaMbandhAd bhogyamAbhAti cetanam | acetanamapi buddhyAtmakaM bhogyaM tasyAtmanazcaitanyasaMzleSAccetanavadAbhAsate | taduktaM sAMkhyairapi- acetanaM cetanAvadiva liGgam (sAM0 kA0 20) iti || evaM ca- bhogyadvAreNa pAzAnAM pazUnAM ca parasparam || 74 || cetanAcetanacchAyAnuSaGgo bhAsate bhRzam | bhogyaM hi vastu cittAdhiSThitaM buddhIndriyavRndamAtmano viSayatvenopasthApayati tacca buddhyA'dhyavasitaM puruSo gRhNAti | yadAhuH (pUrvatanI 78 pRSThasthA dvitIyA TippaNI draSTavyA |)- buddhyadhyavasitamarthaM puruSazcetayati iti | tatazca prakAzarUpatvAdAdarzasthAnIyena bhogAkhyena buddhibodhAtmanA dvAreNAtmanAM bhoktRNAM pAzAnAM ca viSayarUpeNa pariNatAnAM bhogyAnAM cetanAcetanarUpayozchAyayoH pratibimbitayorAkArAnuSaGgaH saMzleSamAtraM bhRSamatyarthamekAkAratayA bhAsate | ata evAtrAnAtmAdau AtmAdibhramaH saMsAriNAm | tadvivekajJAne tu teSAM prakRtilaya ityuktam | sa eva ca sAMkhyAnAM mokSaH || 74 || atazca- bhogye bhogaH prabhozchAyA yathA candramaso jale || 75 || prabhorvyApakasyAtmanaH sa eva bhogyaviSayo bhogaH, yA tadadhyavasAyAtmani buddhibodhe candramasa iva jale chAyAviziSTA caitanyAbhivyaktiH | candrabimbasya jaDatvAt sthUlatvAcca viziSTasvarUpAbhivyaktimAtra evAtra dRSTAntatvam | ato bhoktRtvAccetanasya puruSasyaiva kartRtvaM nAcetanAnAM bhogyAnAM buddhyAdInAmiti mantavyam || 75 || nanu kriyAvezo hi kartRtvam | sa yadi puMsaH syAt pariNAmitA bhavet | puruSo hi nirvikAraH, tato nAsya kartRtvam, kintu prakRtereva | sA hi vivekajJAnAt pUrvaM mahadAdirUpeNa bhogyatayA tasyAtmAnaM darzayatIti saMsAra ityucyate | tatsaMbhave tu tasmAnnivartamAnA muktizabdAbhidheyeti sAMkhyAH | yaduktaM taiH- raGgasya darzayitvA nivartate nartakI yathA raGgAt | puruSasya tathAtmAnaM prakAzya vinivartate prakRtiH || (sAM0 kA0 59) iti ata Aha- pariNAmabhayAt puMsi bhoge cAnIpsite sati | avizeSo durApohaH prasakto bhoktRmuktayoH || 76 || ayamabhiprAyaH- nAtra kriyAvezaH kartRtvam, api tu kriyAyAM zaktatvameva | tathAhi- ayaskAntasannidhAnAdayasa ivAtmanaH sannidheH zarIrAdereva spandAdirUpaH kriyAvezo dRzyate | tatazca buddhyAdiviSayIkaraNarUpe bhoge puMso na pariNAmaprasaGgaH, kintu tatparatvena tadviSayIkaraNameva | bhavatpakSe tu puMso nirmalatvena tatparatve'pyanabhyupagamyamAne bhoktRmuktayoravizeSo durnivAraH prasajyate, ubhayorapyanapekSatvena tulyatvAt || 76 || nanu parArthapravRttA prakRtireva tadarthaM pravartata ityuktam, yadAhuH- vatsavivRddhinimittaM kSIrasya yathA pravRttirajJasya | puruSavimokSanimittaM yathA pradhAnasya || (sAM0 kA0 57) iti, ata Aha- pumarthAya ca pAzAnAM pravRttirvinivAritA | ayamabhiprAyaH- acetanatvAdeva pradhAnasya puruSaM prati pravRttirna yuktA, kSIrAderapi cetanagavAdyadhiSThitasyaiva pravRttidRSTeH | vAyujalAdInAmapi pakSIkRtatvAcca tatpravRttyabhyupagame'pi na nirapekSaM prati pravRttiryuktA | nirapekSaM prati pravRttau vA muktasyApi pravartate | tatazca baddhAtmani sAbhilASatve bhogArthaM samudyogAdAtmani vikAre cA'nabhyupagamyamAne tasmin bhogo'pi na yuktimAnityAha- bhoktaryavikRte bhogo muktavannopapadyate || 77 || nanvaviveka eva pradhAnapravRtterhetuH | prakRtipuruSavivekajJAne tu taM pratyuparatAdhikAratvAnna pravartate | ato na baddhamuktayoravizeSaH | yadAhuH- prakRteH sukumArataraM na kiJcidastIti me matirbhavati | yA dRSTAsmIti punarna darzanamupaiti puruSasya || (sAM0 kA0 61) iti; tadayuktam, bhavatpakSe puMso nirmalatvenAvivekAyogAt, nirhetuke cAviveke sarvadA vivekAbhAvaprasaGgAcca | tasmAdavivekAnyathAnupapattyApi tasya samalatvasarAgatAdyabhyupagantavyamiti vakSyAmaH || 77 || yadyevamAtmanaH samalatvenAjJasvabhAvatve zarIrAdiyogena jJAtRtayA vikAre cAbhyupagamyamAne svabhAvAntarayogAdanityatvaprasaGga iti paramatamAzaGkate- vikAritvAdanityazcet bhokteti zeSaH | pariharati- mAyAsAdhyaM na manyate | mAyayA svakAryaiH sUkSmabAhyazarIradvAreNa kriyamANaM vizeSaM na jAnIte bhavAniti zeSaH | tato nAnityatvAdidoSa ityabhiprAyaH || kathamityata Aha- svarUpavyaktilAbhAcca na vikAro na nAzitA || 78 || nAsmAbhirnaiyAyikAdivajjaDarUpa evA''tmA iSyate, api tu jJasvabhAva eva | sa tu tasya svabhAvaH zarIrAdiyogaM vinA'nabhivyakteranAdinA kenA'pi pratibaddho'vasIyate, sa ca mala eveti vakSyAmaH | tatazca mAyayA kalAdibhiH svakAryairmalavyudAsenaikadezasvarUpavyaktirevAtmanaH kriyate | malaparipAke tu dIkSAkhyayA zivazaktyA sarvaviSayo'bhivyajyate | tato nAsya vikAro vinAzitA ceti || 78 || asya ca- bhogyopadhAnarAgazca svacchatvAnnoktakAraNAt | ato bhogyaviSayopadhAnajanito rAgo'pi sukhaduHkhamohAkAraH prakAzo'sya sphaTikasyeva svacchatvAt prakAzarUpatvAt, na tu pUrvoktAt pariNAmAkhyAt kAraNAt | sa ca viSayoparAgo'pyasya tatparatayA tadviSayIkaraNamevetyuktam || tato bhogyasya zarIrasyAsakRtpariNAme'pi bhokturna pariNAma ityAha- zarIrapariNAmena pariNAmI na pudgalaH || 79 || sa yato'cetano bhogyo buddhivat pariNAmataH | tasyApi pariNAmAbhyupagame buddhyAdivadbhogyatvamacetanatvaM ca syAdityarthaH || 79 || tatra paramatamupanyasya dUSayati- caitanyaM hi guNo jJAnaM samavAyo'tha tena vA || 80 || svarUpaM puruSasyeti nAnyadasya na yuktimat | evaM hi naiyAyikAdayo manyante- jaDasvabhAva evA''tmA, tasya manaHsaMyogAd guNatayA jJAnaM samavetamutpadyate | tadeva ca tasya caitanyam, nAnyajjJasvabhAvatvamiti | tadayuktam, jaDatve tasya ghaTAdivajjJAnasamavAyAyogAditi || 80 || nanvatra niyAmakaM karmAdRSTAkhyamasti, yatkarmasamAnAdhikaraNe puruSa eva jJAnaM samavetamutpadyate, nAnyatra tadvyadhikaraNe ghaTAdAviti, ata Aha- ajJe naryeva vijJAnaM nAnyatreti niyAmakam || 81 || karmA'pi nopapannaM tu tadanyatra sthitaM yataH | karmaNaH kRSyAderiva prakRtisaMskAratvameva nAtmasaMskAratvam, vikAritvaprasaGgAdityuktam | tatastadapi nAtra niyAmakaM bhavitumarhati | tatazcaitanyasamavAyAccitsvabhAva evAtmA siddha ityAha- moho mohasvabhAvebhyo yadvannArthAntaraM budhAH || 82 || caitanyebhyaH padArthebhyastadvannArthAntaraM citiH | caitanyAtmano jJAnasyAtmadharmatvAd dharmanAze dharmiNo'pi tadavyatirekAnnAzaH prasajyata iti sarvadA cetanasvabhAva evAtmAbhyupagantavyaH | tasya ca malAvRtatvAnmanobuddhyAdayastadabhivyaJjakatayA siddhA ityuktam | asya ca bhogakriyAyAmupakArakatayA sahakAribhUtaM prayoktRkaraNaraJjakarUpaM kalAvidyArAgAkhyaM kaJcukatrayaM prakRtisAdhanAt pazcAdabhidhAsyata ityAha- prayoktRkaraNaM bhogye raJjakaM copari trayam || 83 || asya bhogakriyAkartuH prakTrerupadekSyate | itthaM prasaGgAd bhoktAraM prasAdhya prakRte buddherevAhaGkArasyotpattirityAha- buddheH skandho'paro bhinno yo'haGkAramajIjanat || 84 || janitAro guNA yena dRSTAstatpratibhAdiSu | yena kAraNena tasyA buddheH pratibhAdiSu vRttiSu proktena nayena parasparAbhibhavenAzrayAnmithunIbhAvAcca kAryasyotpAdayitAro guNAH dRSTAH, yaduktaM sAMkhyaiH- anyonyAbhibhavAzrayajananamithunavRttayazca guNAH (sAM0 kA0 12) iti, tena buddherevAdhyavasAyahetoH skandhAdanyo bhAgo guNasaMpRkto'haGkAramajIjanat | tatazca nahyekaM janakamiti nyAyenAnyonyasaMpRktA eva guNA janakAstathaiva ca sarveSu padArtheSu vartante | sAttvikAdivyavahArastu teSAM sattvAdibAhulyAditi bhAvaH || 84 || sAkSAdguNakAryatvAdeva cAsyAM guNAnvayo ghaTAdiSu mRdAkArAnvayavadityAha- prathamA vikRtiH sA'to guNAnAM tatra yujyate || 85 || udbhavAbhibhavAbhyAM tu niyamena vyavasthitiH | guNA hi tasyAM niyamena paramparAbhibhavena bhavantaH siddhyAdijanakA ityuktam, yadyevamahaGkArasyApi guNAnvayAd guNebhya evotpattirastu, ata Aha- ahaGkAre'pyayaM nyAya iti mA jalpa paNDita || 86 || anyonyavikRtitvAt tanmAtrAsvapyanuSajyate | ahaGkArAdibhUtAntAnAM sarveSAmapyanyonyavikRtitvAt proktavatparamparayA guNavikAratvAnna kevalamahaGkAra eva tanmAtrAsvapi, apizabdAdindriyavarge bhUtavarge ca guNAnvayo'nuSajyata eva, ghaTakapAlAdiSu mRdAkArAnvayavat | na tu sarveSAM sAkSAd guNebhya evotpattirityadoSaH || 86 || atha ke te guNAH ? kairvyApAraizca teSAM siddhirityata Aha- sattvaM rajastamazceti kAraNAni dhiyo guNAH || 87 || prakhyAvyApAraniyamaiH puMyogaM ye vitenire | proktavadbuddhyAdidvAreNa bhAvapratyayAdirUpaM puruSabhogyaM vastu ye sargAdau cakrarutpAditavantaH, adhunApi kurvate, te buddherapi kAraNaM guNA iti | ete ca parasparAviyogAdekameva tattvam | yacchrUyate- trayo guNAstathApyekaM tattvaM tadaviyogataH (mR0 vi0 10|21) iti | tato buddhikAraNatayA prakAzapravRttiniyamAkhyairvyApAraiH sattvAdInAM siddhiH | ete ca prAdhAnyAt pradarzitAH, anyeSAmapi sthairyadhairyAdInAM zauryakrauryAdInAmaratimAndyAdInAM guNakAryANAmAgameSu zravaNAt || 87 || nanu guNA eva pradhAnAkhyayA nityatvena sthitA iti sAMkhyAH, tadayuktamityAha- acaitanye'pyanekatvasaMkhyAsaMbandhahetutaH || 88 || teSAM kAraNapUrvatvamiSTaM buddhighaTAdivat | yata eSAmanekatvasaMkhyAsaMbandhAdanekatvam, tato'nekatvAdacetanatvAcca ghaTAdivat kAryatvasiddhiH || 88 || kiM teSAmupAdAnamityata Aha- upAdAnaM guNAnAM yat prakRtiH sAbhidhIyate || 89 || avibhAgasthitA yasyAM nirgacchanti ziveritA | yasyAM sUkSmatvenAvibhAgena sthitA guNAH zivapreraNena svasvapravRttivibhAgaiH sthUlA abhivyajyante, sA prakRtiH | ziveriteti cAcetanatvAnnAsyAH svAtantryeNa pravRttiriti darzayati | asyAzca pratipuruSaM sUkSmadehavartitvenAnekatvAt kAryatvamiti vakSyAmaH || 89 || atha puruSasya kalAdipaJcakaJcukayuktasya bhoktRtvena puMstvamalayogAd dIkSAyAM tacchuddhyarthaM prakRtitattvAdUrdhvamAgameSu pAThe satyapi tasya vyApakatvAccetanatvena bhoktRtvAccAdhvarUpatvaM bhogasAdhanatvaM ca na saMbhavatIti tamupekSya tasyaiva raJjakatvena prAguktaM rAgatattvaM sAdhayitumAha- bhogyAnubhavamAsAdya bhogye saktiH pravartate || 90 || tatsiddhyartaM tatastasya rAgo bhogAnuraJjakaH | iha hi saMsArAvasthAyAM puruSasya bhogyaM dRSTvA tasmin saktiH pravartate | sA ca nAheturutpadyate, muktyavasthAyAmapi prasaGgAt | atastasya puMsastasyAH sakteH sidhyarthaM bhogAbhilASajanako rAgo'bhyupagantavyaH || 90 || atra parAbhiprAyaH- sattvaM rajastamato yuktaM viSayeSvanuraJjakam || 91 || buddhAvabhyuditaM puMsastasmAdanyo nirarthakaH | pariharati- tanmatAvuditaM bhogyaM tasmin yo'syAnuraJjakaH || 92 || sa rAgo'nyaH pramantavyo rUpe'pyetaddhi dUSaNam | sAttvikAdibhogasAdhanaviSayAkArAdhyavasAyadvAreNa buddhAvuditasya sukhaduHkhamoharUpeNa pariNatasya sattvAdiguNatrayasyaiva sAkSAdbhogyatvAt tasminnapi bhogye yaH puMso'bhilASajanakaH, sa tasmAdviSayaguNAdirUpeNa buddhAvuditAt sattvAdiguNatrayAdbhogyarUpAdanyo grAhakagato rAgo mantavyaH | bhogyasyaivA'bhilASajanakatve vItarAgAbhAvaprasaGga iti bhAvaH | taduktaM tattvasaMgrahe- bhogyavizeSe rAge nahi kazcidvItarAgaH syAt (zlo0 10) iti | yadyevamavairAgyalakSaNo buddhidharma eva rAgo'stvata Aha- rUpe'pyetaddhi dUSaNamiti | ayamabhiprAyaH- avairAgyalakSaNasya rUpasya tAvadvAsanArUpatvAnna kAryakaratvam, vAsanAvasthAyAmapi kAryakaratve buddheranantavAsanAyogena puMso yugapadviruddhA'nantapratipattivaizasaprasaGgAt | pratyayAtmanA sthUlarUpeNa bhogyadazAmApannena tasmin rAge'bhyupagamyamAne'pi prAgvadvItarAgAbhAvaprasaGga iti tayoranyo rAgo'bhyupagantavya iti | karmaiva raJjakamastviti cenna, tasya kRSyAdivatphalajanana eva caritArthatvAt, kAryAntarahetutve pramANAbhAvAt, anekatattvaparikalpanAbhAvaprasaGgAcca || 92 || atha vidyAsiddhiH- karaNaM na vinA kartuH kRtiH karmaNi dRzyate || 93 || ato'sti karaNaM vidyA buddhibodhavivecinI | proktavadindriyANAM viSayopasthApakatvenopayogAt tasmin buddhibodhAkhye karmaNi grAhye grahaNakriyAyAM puMsaH kenApi karaNena bhavitavyam | yattatkaraNaM sA vidyeti || 93 || atra paraH- pradIpavanmatistasya svaparAtmaprakAzikA || 94 || vidyate karaNaM puMso vidyayA kiM kariSyati | buddheH prakAzarUpatvAt pradIpavadviSayAkAraM svAtmAnamapi prakAzayatIti na karaNAntarasiddhiH || 94 || pariharati- pradIpaH karaNaM puMsaH stambhAdyarthopalabdhiSu || 95 || dIpopalabdhau cakSuzca buddhAvapyevamiSyatAm | buddherapi grAhyatvena karmatvAt karaNApekSA'stItyuktamiti bhAvaH | uktaM ca tattvasaMgrahe- ravivat prakAzarUpo yadi nAma mahAMstathApi karmatvAt | karaNAntarasApekSaH sakto grAhayitumAtmAnam || (zlo0 14) iti || 95 || etadeva darzayati- traiguNyAt sA vivekena zaktA darzayituM nahi || 96 || viSayAkAramAtmAnamaviviktA yataH svayam | vidyA guNaparA vedyaM viviktA'to vivekataH || 97 || zaktA darzayituM puMso nA'tra kAryo'timatsaraH | buddhestriguNAtmakatvena bhogyAkAravivekAt karmatayA na svAtmaprakAzakatvaM pradIpAdivat | vidyA tu tadatItatvena bhogyAkArAd viviktA satI puMso vedyaM karaNAntaranirapekSA prakAzayatyeveti || 96-97 || atha kalAyA vyApAraH kathyate- karmAdikArakAnIkaprayoktA bhogasiddhaye || 98 || svatantraH puruSaH kartA kalA tasya prayojikA | bhoktRtvena bhogArthaM buddhyAdikArakavrAtaprayoktRtvAt kartA puruSa ityuktam- pravRttau ca nivRttau ca kArakANAM ya IzvaraH | apravRttaH pravRtto vA sa kartA nAma kArakaH || iti | tasya ca bhogakriyAyAM vakSyamANavat sAmarthyopodbalanena prayojikA kalA zAstreSUcyate || 98 || nanvakartaiva puruSa iti sAMkhyAH, tadayuktamityAha- akartRtvA'bhyupagame bhoktRzabdo nirarthakaH || 99 || upAdAnapravRttezca niSphalatvaM prasajyate | bhogasyA'pi kriyAtvAd bhoktRtvenaiva puMsaH kartRtvaM siddhyati | tasminnakartaryabhyupagamyamAne tadbhogArthaM pradhAnasyA'pi pravRttirniSphalA syAt, akartari karaNAdisaMbandhasya nirarthakatvAt || 99 || kiJca- kartRmat karmadevAdi kriyAsAdhanabhAvataH || 100 || vAsyAdivadataH kartA parijJeyo vibhuH pumAn | avibhutve hyAtmano gaganAdivadamUrtatvAd dezAntaranayanA'saMbhavena dAkSiNAtyAdeH kAzmIrAdau dRzyamAno dezAntaraphalabhogo'nupapanna iti tadanyathA'nupapattyA''tmA vyApako'bhyupagantavya iti | uktaM ca zrImatparAkhyAdau- kartRzaktiM vyanaktyasya kalA'syAtaH prayojikA | tataH kalAsamAyukto bhoge'NuH kartRkArakaH || iti | asya kartuH puMsaH kartRzaktiH zakterekatvAjjJAnakriyAzaktirvakSyamANavad malAvRtatvenArthaSu na pravartata iti pradIpavat prakAzarUpA kalaikadeze malavidAraNena tAnabhivyanakti prakAzayati | tataH sA prayojikA hetuH kartrI bhaNyate | sa cANuH puruSastayA'tyantAvivekena bhAsamAno bhogakriyANAM kartRkArakamucyate | sa hi bhoktRtvAt kartA, kalA tu tatprayojikAtvAt kArakamiti | taduktaM zrImanmRgendre- ityetadubhayaM vipra saMbhUyA'nanyavat sthitam | bhogakriyAvidhau jantornijaguH kartRkArakam || (vi0 10|7) iti || 100 || anyathAhi- vyaktikartranapekSasya kartRbhAve samIhite || 101 || AtmanaH prAkkalAyogAt prasaktA sarvakartRtA | sarvakartRtvasaMbandhAt sarvajJaH paramezavat || 102 || sarvajJatvAdayuktA'sya svAtmaduHkhAya kartRtA | Atmano hi nirmalatvena kalAnapekSasyaiva kartRtve'bhyupagamya-mAne zivavat kalAdipAzAtmakazarIrasaMbandhaM vinaiva sarvakartRtvam, ajJAtasya karaNAsaMbhavena sarvajJatvaM ca bhavet | nirAvaraNatvena zivenA'nadhiSThitasya svatantrasyA'sya svAtmana eva duHkhAya zarIrAdikartRtvaM na yujyate | ato'sya sukhotpAdAdau pAratantryadarzanAd baddhatvaM samalatvaM ca nizcIyate | tata eva cA'syAsarvakartRtvamasarvajJatvaM ca saMsArAvasthAyAM dRzyate || 101-102 || tato malAvRtatvAdasya bhoge viSaye kiJcijjJatvakartRtvayorapi phalAnugrahApekSA siddhetyAha- na cAsya sarvakartRtvaM baddhatvAd govRSAdivat || 103 || kalAnugrahasApekSA bhoge tenA'sya kartRtA | itthaM kalAM prasAdhya tasyA eva vidyArAgAvyaktAnAmudbhava ityAha- skandho'paraH kalAyAstu yasmAdetAH prajajJire || 104 || vidyArAgaprakRtayo yugmAyugmakrameNa tu | yugmakrameNa rAgavidye sahaiva jAyete, avyaktaM tu pRthagayugmakrameNetyarthaH | uktaM ca zrImadraurave- kalAtattvAdrAgavidye dve tattve saMbabhUvatuH | avyaktaM ca (2|15) iti | atra karmaphalabhogasya kAlA'vacchedaM bhoktRniyamaM ca vinA'nutpatteH kAlaniyatyAkhyaM tattvadvayamAgameSu zrUyamANamarthasiddhatvAdAcAryeNA'nupAttam | tathAhi- kRSyAdivat karmaphalAnAM rAjaniyamA'bhAve dasyubhirapahAradarzanAd jyotiSTomAdikarmaphalAnAmapi bhoktRpratiniyAmakena kenA'pi bhAvyamiti tanniyAmakatvena niyatiH siddhA | karmaNo niyAmakatvamastIti cet ? tanna, tasya phalajanana eva caritArthatvAdityuktam | Izvarazakterapi tattvAntaravyavadhAnenaiva bhogaviSaye kAryakaratvam, anyathA sarvatattvAbhAvaprasaGgAt | kiJca, cirakSiprAdipratyayadvAreNa ciraM bhuGkte ityAdibhogyAdyavacchedakatvena kAlaH siddhaH | sa ca na naiyAyikAdyabhyupagatavannityo bhavitumarhati, bhUtAdirUpatvenAnekatvAdacetanatvAcca | taduktaM zrImammRgendre- truTyAdipratyayasyArthaH kAlo mAyAsamudbhavaH | kalayannA samutthAnAnniyatyA niyataM pazum || (vi0 10|14) iti || 104 || itthaM sUkSmadehAtmikAM tattvasaMhatimuktvA tasyAH pratipuruSaM niyatatvamAha- vasudhAdikalAprAntA bhogasAdhanasaMhatiH || 105 || niyatA pratibhoktAraM parijJeyA manISibhiH | taduktaM tattvasaMgrahe- vasudhAdyastattvagaNaH pratipuMniyataH kalAnto'yam | paryaTati karmavazato bhuvanajahedeSvayaM ca sarveSu || (zlo0 24-25) iti || 105 || ekatve sUkSmadehasya sarveSAM dRzyamAnabhogabhedo na yukta ityAha- anyathA hi sukhAdInAM dRSTo bhedo na yujyate || 106 || nanvekatve'pi sUkSmadehasya karmabhedAdeva tatphalabhogabhedo bhaviSyatIti cet ? tadayuktamityAha- yokSyate karmaNo bhedAt tadbhedo yadi yokSyate | karmabhedAdeva bhogabhedaH siddhyati, siddhe ca bhogabhede karmabhedo'numIyata itItaretarAzrayadoSaH prasakta ityarthaH || nanu kartRbhedAdeva siddhaH karmabhedaH, karmabhedAcca bhogabheda iti nAnyonyAzrayadoSaH ? ata Aha- sambandhAdyugapat sA tu kurvantI karmakartRbhiH || 107 || kathaM bhinnAni karmANi kartRbhedAt kariSyati | malAvRtatvenA''tmanAM kalAdisUkSmadehAdisambandhaM vinA karmakartRtvA'nupapatteryugapat sarvakartRsambandhena karma kurvANA sA sUkSmadeharUpA tattvasaMhatirekarUpA kathaM bhinnAni vicitrANi karmANi karoti, naivetyarthaH | nanu pratipuruSaM cikIrSAbhedAt karmabheda iti cet ? tanna, cikIrSAyAzca sUkSmadehasambandhAdevotpatteH | tasyAzcaikatvAccikIrSAbhedo'pyanupapanna iti paridRzyamAnabhogabhedAnyathA'nupapattyA pratipuruSaM sUkSmadehabhedo'vazyamabhyupagantavyaH || 107 || nanvAtmabhede hi sUkSmadehabhedo yuktaH, sa eva tAvadeka iti vedAntavidastatrA''ha- AtmanAmapyanekatvamata eva pratIyate || 108 || ekatve hyAtmanaH sukhaduHkhAdivaicitryaM janmamaraNavai-citryaM cAnupapannamiti bhogavaicitryAdevA''tmanAnAtvasiddhiH | eSa cAdvaitanirAso'smAbhirmRgendravRttidIpikAyAM vistareNa darzitaH || 108 || atha kimiyaM sUkSmadeharUpA tattvasaMhatirAtmavad vyApikA, AhosvidavyApiketyata Aha- tasyAzcAvibhutA siddhA yugapad vRttyasaMbhavAt | jJAnakriyAbhivyaktilakSaNasya tatkAryasya sarvatra yugapadanutpattestasyAzcAvyApakatvasiddhiH || nanu yatra sahakAriNA karmaNA phalArambheNa nirdezo bhavati, tatraivAsAvAtmanazcaitanyAbhivyaktaye vikSobhamabhivyaJjanarUpaM karotIti tasmAdevAsyAH sarvatra yugapatkAryAnutpattirnAvyApakatvA-diti cet, tadapyayuktam, tasyAH kAryatvenA'nityatvAd ghaTAdivad vyApakatvA'siddherityabhiprAyeNAha- karmanirdezavikSobhakaraNatvaM ca nottaram || 109 || yugapad vRttyanutpatteH sarvatra vibhutaiva na | atha kimiyamekadeze caitanyAbhivyaktiH sUkSmadehavyaJja-kasyA'vibhutvAt, uta vyaGgyasyA''tmanaH ? ityata Aha- vikAritvAdidharmyAtmA virodhazca zruteraNau || 110 || avibhau yugapaccittvavyaktikAle'pyaNurvibhuH | yadyavyApaka AtmA syAt, tadA dezAntaraphalopabhogo'pyanupa-panna ityuktam | kiJca, tasya muktyavasthAyAM zivavat sarvajJatvasarvakartRkatvazravaNAd vyApakatvamavazyamabhyupeyam | atha saMsArAvasthAyAmavyApakatvaM muktyavasthAyAM ca vyApakatvaM tasyeSyate, tadA pariNAmitvAcetanatvAdidoSaprasaGgaH, tato nityatvavyApakatvAdizrutervirodhaH | taduktaM zrImanmRgendre- caitanyaM dRkkriyArUpaM tadastyAtmani sarvadA | sarvatazca yato muktau zrUyate sarvatomukham || (vi0 2|5) iti, nAvyApako na kSaNiko naiko nApi jaDAtmakaH (vi0 6|7) iti ca || 110 || itthaM sUkSmadehAtmikAmasAdhAraNatattvasRSTimuktvA bhuvanAtmikAM sAdhAraNatattvasRSTimAha- tattvAnAmapare skandhA bhogino ratibhUmayaH || 111 || sUkSmadeharUpAd bhogAdanye vicitrabhuvanAdyAkArAstat-tvAnAM bhogAH saMsAriNo bhogasthAnAnItyarthaH || 111 || atazca- tajjadehapraviSTA sA teSAM tAsu phalAvahA | sUkSmadehAtmikA tattvasaMhatirAcArApekSayA tAsu bhogabhUmiSu karmavazAt tattadbhuvanajadeheSu praviSTA satI puruSasyaikadezena jJAnakriyAsAmarthyAMzAbhivyaJjikA bhavati | taduktaM tattvasaMgrahe- paryaTati karmavazato bhuvanajadeheSvayaM ca sarveSu (zlo0 25) iti | zrImanmRgendre'pi- ityAtivAhikamidaM vapurasya jantozcitsaGgacidgahanagarbhavivarti lezAt | naitAvatA'lamiti bhauvanatattvapaGktimAdhAradehaviSayA'bhyudayAya vakSye || (vi0 12|34) iti | tAmeva bhuvanasRSTiM saMkSepeNa darzayati- nirayAdistu satyAntA kAlahATakadezikaiH || 112 || AdimadhyAntasaMruddhA bhUteSu sthAnapaddhatiH | tatra kAlaH kAlAgniH | hATakaH pAtAlAdhipatiH | dezikaH samastazAstropadezakatvAllokAcAryaH satyalokordhvasthitasya viSNulokasyApyupari vartate | rudraloke vartamAno'nantaziSyaH zrIkaNThastasyaiva brahmANDAntaradhikArAt taiH kAlahATakadezikaiH svasvabhuvanavartiSvAdimadhyAnteSvadhiSThitA narakapAtAlabhUrAdilokAtmikA bhuvanapaddhatiH sthUleSu brahmANDAntarvartiSu sthitA || 112 || tatazca- zatarudravibhuzcApi saha paJcabhiraSTakaiH || 113 || mAtrAsaMbhUtabhUteSu proktabhUtavidhAtRSu | tanmAtrA cittavargeSu tatra zatarudrANAM brahmANDadhArakANAmadhiSThAtA vIrabhadraH pRthivItattve prAguktasthUlapRthivIkAraNabhUte tanmAtrA'janye sUkSmapRthivItattve sthitaH | tathA sthUlajalAdi-kAraNabhUte tanmAtrAjanye eva sUkSmajalAdibhUtacatuSTaye | cittavargazabdenAntaHkaraNAnAmupAdAnAt tanmAtrAdyahaGkA-rAnte cA'dhvani guhyAtiguhyaguhyatarapavitrasthANvAkhyAni paJcASTakAni bhuvanAnAM sthitAni | taduktaM zrImannandikezvara-kArikAsu- brahmA sthUlAni gataH sUkSmAdInyAdhAradeha-bhogyArtham | rudrazataM kSetrabhuvAM catvAriMzacca sUkSmabhUtAni || tanmAtrA mano'haGkRtibuddhirdevA guNAMstu yogivarAH | vAmAdyA guNasAraM krodhAH prakRtiM kalAM tu maNDalinaH || iti || 113 || ata evA''ha- buddhau ca kramazo nyaset || 114 || paizAcAdyaSTakaM vidvAn guNatattve kRtAdikam | aprAptaguNabhAve tu vizuddhe guNamastake || 115 || vikAre prAkRte lInA vAmAdisthAnamAlikA | krodhezvara(adi)rudrANAM purapaGktiH pradhAnagA || 116 || vAmadevAdayastrayodaza rudrAH krodhezAdibhiraSTabhiH saha pradhAnA'dhipairguNamastakabhuvaneSu sthitAH, prakRteH sUkSma- rUpatvAdbhuvanA''dhAratvA'yogAdityAgamavidaH || 114-116 || tathA- maNDalAni tu vAmASTau kalAtattve sthitAni tu | rAgavidyAsahite kalAtattve'STASTakrameNASTau bhuvanAnAM maNDalAni sthitAni | taduktaM zrImanmRgendre- rAgavidyAgarbhe kalApade | mahApuracatuSSaSTimaNDale maNDalAdhipAH || (vi0 13|152) iti | kAlaniyatyozca bhuvanadvayaM tatraivoktam- niyatau yantA kAle kalanazaktimAn (vi0 13|150) iti | eSa ca bhuvanAdhvA paddhatyAdiSu bahuzo dRzyata iti nAtra vistareNa pradarzitaH | teSu cA'vAntarabhuvanasaMkhyAbhedaH keSucit keSAJcidantarbhAvAdityavirodhaH | itthaM bhuvanAtmikAmapi tattvasRSTimuktvA proktasya kalAdirUpasya jagataH paramopAdAnaM mAyAM sAdhayati- jagadbIjaM mahAmAyA janyazaktiracetanA || 117 || tasyAH kalAdisaMbhUtirbhoginAM bhogabhUtaye | mahatI cAsAvanekasrotorUpasvakAryavyAptermAyA ca, mAtyasyAM pralaye sarvamazuddhaM jagaditi mAyA | sA ca jagadbIjaM jagataH kalAdirUpasya pratipuruSaM bhedenA'nekatvAdbhuvanA''-dhAratvAcca kAryarUpasya sarvasya sAkSAt paramparayA copAdAnam | ata eva janyazaktiH sUkSmarUpasvakAryazaktisamAhArA''tmikA, satkAryavAdA'bhyupagamena sarvakAryANAM zaktirUpeNa tatrA'vasthAnAt | upAdAnatvAdeva mRdAdivadacetanA ca | tatastasyAH kalAdibhogasAdhanasaMbhUtirityuktam || 117 || zaktisamAhArAtmakatAmevA'syAH prakaTayati- anekAbhirvicitrAbhiH zaktibhiH zaktimatyasau || 118 || vicitrA'nantakAryANAM darzanAt saMpratIyate | vicitrA'nantakAryotpattidarzanAd vicitrAnantakAryazaktisamAhArAtmikA'sau jJAyate || 118 || na tvasyA evA'nekakAryajanikA'nekAH zaktayaH kalpyAH, tasyAH svayaM zaktirUpatvAcchaktezca zaktyantarakalpanA'nupapatteH, paramakAraNatvAdevA'syA nityatvam, anyathA'navasthAprasaGgAdityabhiprAyeNA''ha- acidvatAmanekatvAd vinAzitvaM sunizcitam || 119 || nA'nekA sA tvato nityA mAyA yadyapyacetanA | kiJca- vyApinI puruSA'nantyAd bhogAya kurute yataH || 120 || sarvakAryANi sarvatra srotobhirvizvadhAmabhiH | taduktaM bRhaspatipAdaiH- api sarvasiddhavAcaH kSIyeran dIrghakAlamudgIrNAH | mAyAyAmAnantyAnnocyate srotasAM saMkhyA || iti | eSA ca kSIradadhinyAyena na sarvAtmanA pariNAmameti, kintu ghRtakITanyAyenaikadezeneti mantavyam || 120 || sargasthitilayAstasyAH svAtmasaMsthAH prakIrtitAH || 121 || svAtmasaMsthaM vikArasya tattvAdibhuvanA'vadheH | evaM paramopAdAnatvAnmAyAsthA eva jagataH sargAdayaH, bhuvanAdezca vikArasya tattvAdisvarUpaM svAtmasaMsthamiti tattvabhAvabhUtabhuvanAtmakaM ca samastaM jagad vikArasthameva jJeyam | nanu zuddharUpamapi tattvAdikaM tadupAdAnaM ca bindusaMjJamAgameSu zrUyate, satyam, tatprAptervidyezvarAdipadaprAptirUpatvenA'paramuktitvAnnA'-trA'sya bhogasAdhanatayopAdAnamityavirodhaH || 121 || atra ca- sargasthitI samAkhyAte layaH sargaviparyayAt || 122 || pratitattvamutpattikramakathanena vyApArapradarzanena ca sargasthitI prokte, layastu sargaprAtilomyena svasvakAraNeSUpasaMhAra ityarthaH || 122 || etacca- bhavasyAnAdimattvAcca sargAdigaNanAcyutam | anAdirayaM saMsAra ityarthaH | nanu bhogasAdhanatvAdAtmanAM yukte sargasthitI, layastu kimarthamIzvareNa kriyate | atra vadAmaH- anavaratamanantapuruSabhogajananopacitazaktermAyAyAH sukumAravanitAyA iva svApena sAmarthyopodbalanArthamAtmanAM vizramArthaM ca karmapAkArthaM ca saMhAra ityadoSaH | taduktaM zrImanmRgendre- tacca sAtmakamAkramya vizramAyA'vatiSThate | bhavinAM bhavakhinnAnAM sarvabhUtahito yataH || svApe'pyAste bodhayan bodhayogyAn rodhyAn rundhan pAcayan karmikarma | mAyAzaktIrvyaktiyogyAH prakurvan pazyan sarvaM yadyathA vastujAtam || (vi0 4|13-15) iti | itthamAtmanaH pratipAditaM sasAdhanaM bhogamupasaMhartuM tasyaiva malAtmakaM pAzamupakSeptuM cAha- puMsAM mAyAmayaM bhogyaM mAyotthaireva sAdhanaiH || 123 || yato bhoktA vizuddhAtmA cetanastanna cetanam | uktavat sukhAdirUpaM buddhibodhAtmakaM bhogyaM mAyAkAryameva | na tvAtmani guNatvena samavaiti, cetanatvAt, tatsamavAye puruSasya pariNAmAdidoSaprasaGgAcca | tasya ca cetanaH puruSa eva bhoktetyuktam | sa ca vakSyamANavadavizuddhatvAdAvRta- jJAnakriyAtvAnmAyotthaiH kalAdibhistattvairupabRMhita eva tadbhoktuM vinA kiJcijjJatvAderapyadarzanAt || 123 || atha kuto'pyamavizuddhAtmA'ta Aha- viSayitvamalacchannasarvajJAnakriyo yataH || 124 || yato'yamAtmA zivavat sarvajJAnakriyAyukto'pi kiJcidviSaye vijJAnAdau kalAdikamapekSate | yatazca muktasyA'bhoktRtvaM sarvaviSayajJAnAdiyuktatvaM zrUyate, tato'yaM viSayitvAkhyabhoktRtvasya hetutvAd viSayitvAkhyena malenAvRto'vasIyate | yacchrUyate- bhoktRtvaM malataH proktam iti | ata evA'yamavizuddhaH | taduktaM zrImatsvAyaMbhuve- yadyazuddhirnapuMso'sti saktirbhogeSu kiMkRtA (33|4) iti || 124 || atazca- bIjasthakarmarAgeNa mAyAmeSo'nudhAvati | karmaNaH kRSyAdivadAtmasaMskAratvA'yogAt | bhavAvasthAyAM buddhigatena pralaye naSTabuddherapi mAyAtmani jagadbIje pratisaMcArAt tatsthena paripAkavazAd bhogajanakena karmAtmanA rAgeNa mArgeNa mAyAM bhogasAdhanAdirUpeNa pariNatAmeSa pumAnanusarati || atra paraH- bhavAntarakRtaM karma jAtyAdiphaladaM nRNAm || 125 || azuddhiH kalpitA puMsastasmin satyatiricyate | anAditvena bIjAGkuranyAyena kAryazarIrabandhasyAvasthiterjAtyAyurbhogapradAni karmANyeva svaphalabhogArthamAtmanaH zarIrayogaM kurvantu, kiM malena | bhavatA'pi hi taM malaM kalpayitvA bhogavaicitryAnyathAnupapattyA karmA'pi kalpyate, tataH kalpanAgauravaprasaGgAt karmaiva kalpyatAm | yadAhuH- kalpyaM punarniruNaddhi kalpanAm iti || 125 || atra parihAraH- janmAdijanikA zaktiH karmaNo na malaM vinA || 126 || aNurajJAnarahitaH kvacijjAto na dRzyate | ajJAnahetunA malena rahitasya muktAtmano janmAdarzanAt karmAnuSThAnAdarzanAcca malayuktasyaiva karmArjanaM tadbhogo vA upayujyate || 126 || yadyevaM malasyaiva janmAdihetutvamastu, kiM karmaNeti codayati- viSayitvaM hi tasyaikamastu kiM tena karmaNA || 127 || yato janmAdisaMbandhamanusaMprApnuyAd dhruvam | pariharati- santi kevalino jJAnagrastAH karmavinAkRtAH || 128 || na ca janmAdisaMbandho dvayaM teneha kAraNam | vijJAnakevalinAM malAvRtAnAmapi karmarahitAnAM janmAdyadarzanAd dvayamapi mAyAyoge heturityarthaH || 128 || nanu sRSTeH prAg niSkalatvAccetanatvAccAtmanaH zivavadajJatvaM na yujyata iti parAzaGkAM nirasyati- prAksRSTerniSkalo janturdRkkRyAguNavAn yataH || 129 || tatazcAjJAnasambandho nAyamityanRtaM vacaH | yadyevaM zivavadeva kalAsambandho'pyasya na yujyate, tatazca kalAsambandhA'nyathA'nupapattyA tasya malo'bhyupagantavya ityarthaH || 129 || etadevAha- dRkkriye sarvaviSaye sarvagatvAdaNormate || 130 || sarvajJaH sarvakRt tasmAt sutRptaH kAraNaM vinA | nacaitadevaM kiJcijjJatvAdAvapi kalAdyapekSitvAdityAha- kalAdivyaJjakAbhAvAnna vyakte tasya dRkkriye || 131 || na caitadanAvaraNasya yujyata ityAha- nahyanAvaraNaM tejo bhAnorvyaJjakamIkSate | atazca- anAdyanAdisambandho malaH sAdhAraNo'kSayaH || 132 || anAdizcAsAvAtmanAmanAdisaMbandhazcAnAdyAvArakaH sarvapuruSANAmeka eva | ata eva nityazca malo'bhyupagantavyaH || 132 || yadyevaM malasya nityatvAt kadAcidapyAtmabhyo na nivRttiH, nivRttau vA tasyaikatvAdedapuruSamokSakAle sarvamokSaprasaGgo'ta Aha- pratipuMniyataH svasvakAlavyAvRttazaktikaH | malasya pratyAtmaniyatAnantazaktiyuktatvAdekasyAH zakteH pariNAmavazAnnirodhe kRte tasyaiva mokSo nAnyasya | yacchrUyate – pratyAtmasthasvakAlAntApAyizaktisamUhavat (mR0 vi0 7\8) iti || nanu prAkRta eva viparyayarUpo mahAmohAkhyo malo'stu, tasyAstata eva vyaJjakApekSA karmAnuSThAnaM copapadyate, ata Aha- mahAmohodbhavAt pUrvamaNureSa niraJjanaH || 133 || na zakyojjhayituM tenAsaMvRtaH zarvavat svayam | mahAmohasya kalAdisambandhottarakAlabhAvitvAt prathamataH sargArambhe bhavatpakSe nirmalatvena zivavadanAvRtaH pumAMstena prAkRtamalenojjhayituM na zakyate | ato'nAdinA malenAtmano'nAdisaMbandho'bhyupagantavyaH || 133 || anyathA tu- AdimAn yadi sambandha iSTaH puMmalayorbudhAH || 134 || tasyApi kAraNaM vAcyamiti nAsti vyavasthitiH | atha nirhetuko yogaH kalAyogo'pyahetukaH || 135 || anirmokSazca jantUnAmIzAbhAvazca jAyate | nirhetukasya pAzasaMsargasyAbhyupagame zarIrAdiyogasyA'pi nirhetukatvAnamuktasyApi punaH saMsArayogAdanirmokSaH | zivasyA'pi pAzasaMsargAdinIzvaratvaM prasajyate | ato'nAdireva malasambandhaH pazoH saMsAraheturabhupeyaH || 134-135 || eva malasyA'sAdhAraNatve pratipuruSamanekatve'bhyupagamyamAne jaDatve satyanekatvAd ghaTAdivadanityatvaprasaGgaH, tatazcAnAditvAbhAvAt prAgukyo'navasthAnAnirmokSAdidoSaH syAdityAha- asAmAnyo yadi bhavedacaitanye tvanekataH | utpAdavAn vinAzI ca tataH pUrvoktadoSabhAk | anAditvAdeva cAsya nAntavattvaM tadyoge vA sarvAnityatvaprasaGga ityAha- anAdyanAdisambandho yadi ceSTo vinazvaraH || 137 || mAyAzivAtmavastUnAmajAnAM nAza iSyatam | itthaM prAk pratijJAtaM malasyAnAditvaM sAdhAraNatvamakSayatvaM ca prasAdhyAnantazaktiyuktatvamapi sAdhayati- pratipuMniyatAzcAsya zaktayo guNarodhikAH || 138 || AtmaguNasya jJAnakriyAtmano rodhikAH | etacca prAgeva darzitam || 138 || paridRzyamAna bhogavaicitryAnyathA'nupapattyA tAsAM malazaktInAM pariNAmakAle vaicitryaM siddhamityAha- na kAlaniyatistAsAM vinivRttyai nirodhataH | anyathA yugapanmuktiH sarveSAM cidvatAM bhavet || 139 || na ca sA dRzyate tasmAjjJeyAstAH sUkSmalakSaNAH | evaM cAnAdyAvArakatvAnmala evA'tmanaH sahajaH pAzaH | mAyAdayastu- tadbhAvabhAvino bhAvAH sarvemAyAtmakAH pazoH ityAdizrImatsvAyambhuvAdizruterAgantukA eva jJeyAH || 139 || nanu zrImanmataGgAdau tu – moho madazca rAgazca viSAdaH zoSa----- (vi0 6 |103) ityAdinA mohAdInAmapi malahetutvaM sahajamalatvaM ca zrUyate | ata Aha- vRttayo viSayitvasya madAdyAH paJca nocitAH || 140 || niSkalAtmani tasyaite no dRSTA jAtucid yataH | yato vijJAnAkalapralayAkalayoH kalAdisambandharahitatayA male satyapi vakSyamANamadAdayo na dRzyante, kintu sakala eva, ato na malasyaite jJAnakriyAvaraNavad vRttitveneSTAH | zrImanmataGgAdau tu malasadbhAva eva mAyopAdAnAnAmanAtmAdAvAtmAbhimAnAdirUpANAmeSAM madAdInAmutpadyamAnatvAt kalAdiyoge'pi nirmalAnAM mAyAgarbhAdikAryAdInAM tadadarzanAcca tena malena sahakAriNA jAyanta iti sahajamalahetutvAt sahajazabdenocyante, na tu malopAdAnatayetyavirodhaH || 140 || nanu malopAdAnA apyete pralayakevalAvasthAyAmanabhivyaktAH pazcAt kalAdisambandhAdabhivyajyanta ityasya pakSasya ko doSaH ? ata Aha- bhogasAdhanasambandhAd vyajyanta iti nocitam || 141 || tvayA tu guNavRttibhyo ye proktA bhinnalakSaNAH | bhavatA(ntu) guNavRttibhyo bhedenaiva madAdayaH || 142 || proktA iti | na teSAM bhogasAdhanasambandhAt pazcAdabhivyaktirutpadyate | etaduktaM bhavati – madAdInAM hi malopAdAnatve'bhyupagamyamAne tasya sarvadaikarUpatvAdabhivyaktyanabhivyaktibhedAnutpattestatkAryabhUta-jJAnakriyAvaraNavat saMhArAvasthAyAmapyupalabhyeran, na copalabhyante | api tu bhogasAdhanasambandhottarakAlamantaH karaNasaMsthA eva puMsAmupalabhyante, ato malena sahakAriNA mAyodbhUtaguNopAdAnA eva te'bhyupagantavyA iti || 141-142 || athaiSAM guNAtmakatvameva darzayati | madamohAvabhiSvaGgaH paritApabhramau ca yau | tAmasau sAttvikazcaiva rAjasau ca yathAkramam || 143 || evaM ca- antaHkaraNasaMsthAnAM guNAnAM vRttayastvimAH | na caitadvyatiriktAH kAzcinmalasya vRttayo madAdisaMjJAH kasyAJcidavasthAyAmAtmani dRzyante | tato na santyeva tA ityAha- Abhyo bhinnA na mUlasya vRttayo'to na santi tAH || 144 || atazca- tyaktvA nirodhikAH zaktIrnAnyo dharmo'sya vidyate | karmAzayasametasya hetutvaM ca bhaved bhave || 145 || kevalamalasya jJAnakriyAvArakatvaM karmasaMskArayuktasya saMsArahetutvaM ca yuktisiddham | nAnyat kAryAntaramityarthaH || 145 || itthaM malasvarUpamapi pradarzyopasaMharati – pazuritthaM samAkhyAto yatsambandhAdaNuH pazuH | pazuzabdo malavAcakatayA zrImadrauravAdau dRzyate | tasya ca na tattvAntaratA, api tu pazutattva evAntarbhAvaH, tena vinA''tmanAM pazutvA'yogAt, tenAnAdyAvRtatvAcca | kiJca, vidhau sRSTikAle zivasya sRSTyAdikaraNapUrvamAtmanAM bhogabhojanAtmakaH, mAyAyAzca bhogasAdhanakalAdyutpAdanatatpoSaNAtmakaH, pazvAtmanAM ca bhogyabhogarUpo vyApAro'smin prakaraNe proktaH | ete caiSAM vyApArA AtmAvArakamalAdeva hetubhUtAd bhavanti, malasadbhAva evA'sya sarvasya pravRtteriti | api ca, madAdayazca klezAH puMsAmatraiva pradarzitA ityupasaMharan adhikArabhedAt teSAM vRttibhedAnAha- prasuptA tattvalInAnAM taTaruddhAzca yoginAm | vicitrodArarUpAzca klezA viSayasaGginAm || 146 || samApteyaM bhogakArikA || mAyAtattvalInAnAM pralayAkalAnAmete klezA guNAdInAmapi tattvAnAM tatraivopasaMhArAt prasuptA akiJcitkarA Asate | yoginAM tvabhivyaktA api yogabalAnmadhye niruddhavyApArA bhavanti | viSayasaGginAM tu sakalAnAM pazUnAmudbhUtavividhasvavyApArA bhavanti | vicchinnodArarUpA iti pAThe parasparamudbhavAbhibhavAbhyAM kadAcidvicchinnarUpAH kadAciccodArarUpAzca bhavantItyarthaH | itthaM prAk pratijJAtayoH sasAdhanayorbhogamokSayoH sasAdhano bhogastAvadetAbhiH pradarzita ityatraiva bhogaprakaraNopasaMhAraH | mokSastu sasAdhanaH prakaraNAntare pradarzayiSyata iti zubham || 146 || zrImatkheTakanandanena guruNA siddhAntasiddhaH sphuTaM saMkSepAditi kArikAbhirudito bhogaH samaM sAdhanaiH | vAcastasya samIkSya vItatapasA'ghorAdinA zambhunA lezAd dezikakuJjareNa vivRtistAsAmiyaM nirmitA || ityaghorazivAcAryaviracitA bhogakArikAvRttiH sampUrNA ||