#***********************************************************************
#
# svacchandatantram with the commentary of Kshemaraja
# prepared by Dr. Sudhakar Malaviya 
#
#
#
## Copyright (c) Muktabodha Indological Research Institute               
## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. 
## 
##Encoded in CSX+  transliteration                          
##************************************************************************


÷rãþ

svacchandatantram
÷rãmanmahàmàhe÷varàcàryakùemaràjakçtodyotàkhyavivaraõopetam



prathamaþ pañalaþ

" svacchandodyotaþ "


vi÷vaikaråpavi÷vàtmavi÷vasargàdikàraõam | 

paraprakà÷avapuùa§ stumaþ svacchandabhairavam || 

prasaracchaktikallolajagallaharikelaye | 

sarvasampannidhànàya bhairavàmbhodhaye namaþ || 

ekaiva bodhajaladheþ ÷akti÷uktirjayatyasau | 

yadantanãkhila§ bhàti muktàmayamida§ jagat || 

smçtimàtravinirdhåtaniþ÷eùàj¤ànakilviùàþ | 

gurusåktavarasphàrà vijayante jagattraye || 

tatsevàvimalavyaktamahàmàhe÷adar÷anaþ | 

kùemaràjo vivçõute ÷rãsvacchandanaya§ manàk || 

abhinavabodhàdityadyutivikasitahatsarojànme | 

rasayata sarasàþ parimalamasàrasa§sàravàsanà÷àntyai || 

ihànujighçkùàrasasarasahçdayaparasa§vitsammukhãkçto 
granthamavatàrayitu§ ka÷cid devã÷iùya àha ---- 


kailàsa÷ikharàsãna§ bhairava§ vigatàmayam | 

caõóanandimahàkàlagaõe÷avçùabhçïgibhiþ || 1-1 || 

kumàrendrayamàdityabrahmaviùõupuraþsaraiþ | 

ståyamàna§ mahe÷àna§ gaõamàtçniùevitam || 1-2 || 

sçùñisa§hàrakarttàra§ vilayasthitikàrakam | 

anugrahakara§ deva§ praõatàtãvinà÷anam || 1-3 || 

mudita§ bhairava§ dçùñvà devã vacanamabravãt | 


iha parame÷varasya cidànandaghanasya brahmadar÷anoktatattvàti÷àyinaþ 
svacchandabhairavasphurattàtmà paramàrthaþ, iti bhagavataþ ÷àstrasya 
càsya tadevàbhidhànam | tasya 
svàtmaikaråpapa¤cakçtyakàritvamityà÷ayena 
÷çùñrayàdipa¤cakçtyakara§ deva§ mudita§ bhairava§ dçùñvà devã 
vacanamabravãt" ityuktam | tatra devaþ 
÷ivàdikùityantà÷eùasçùñyàdikrãóàparaþ, tàvada÷eùotkarùatayà 
vijigãùuþ, tadabhinnatvàt vi÷vasya jagadvyavahàraråpatayàpi 
dyotamànaþ, ÷ivamantramahe÷varàdibhiþ ståyamànaþ, sarveùàmagatãnৠ
gatiþ pràpyo'bhinnabodhasàra÷ca, yathokta§ "divu krãóàdau" iti | 

bhairavo vi÷vabharaõaravaõavamanaråpaþ, bhãråõàmabhayamiti vyutpattyà 
sa§sàriõàmabhayadaþ, bhaya§ bhãþ sa§sàratràsaþ, tayà janito ravaþ 
àkrandaþ bhãravaþ tato jàtaþ tadàkrandavatৠsphurita; asyaiva 
bhãravasya sa§sàrabhayavimar÷anasyàya§ ÷aktipàtava÷enotthàpakaþ, 
bhàni nakùatràõi ãrayati iti bheraþ kàla; ta§ vàyantãti bheravàþ 
kàlagràsasamàdhirasikàþ yoginaþ teùàmayamiti àntaraþ svabhàvaþ, 
bhiye pa÷ujanatràsàya ravaþ ÷abdarà÷isamutthàkàràdikalàvimar÷o 
yàsৠkhecarã-gocarã-dikcarã-bhåcarãcakraråpàõৠsa§viddevãnৠ
tàþ bhãravàþ, tàsàmaya§ svàmã bhairavaþ tathà bhairavo bhãùaõaþ 
sa§sàravighañanaparaþ, evamàgameùu niruktatvàt,÷rãbçhaspatipàdaiþ 
÷ivatanàvanvarthavyàkhyàtasvaråpatvàcca | 

ata evàya§ mudito nityànandaghanasvàtantrya÷aktiyukto yaþ ta§ 
bhairavàbhidhànameva, na tu brahmaviùõvã÷asadà÷iva÷ivaråpam 
teùàmekàda÷apañalaniråpitanãtyà 
etatsvabhàvàbhàvàdetadullàsyavilàyyatvàdvà | 

ata eva mahàntamã÷àna§ sarveùàmeùৠsvàminam | ata eva ke mårdhanye 
brahmabile elà sphurantã ÷aktiþ tasyàmàsaþ àsanamuparisthitiryasya, 
vyàpinãsamanàtmanaþ ÷ikharasya sarvàdhvoparivatãnaþ padasya, tat 
kailàsa÷ikharam, tatràsãna§ taduttãrõa§ prakà÷aikaghana§ 
tada÷eùavyàptyà ca vi÷varåpam | tato vigatàmayam à samantàt mimãte 
ityàmayaþ,

÷aktiråpà smçtà màyà yadadhaþ ÷aktikuõóalã | (10-1263)

iti vakùyamàõàkhyàtiråpà mahàmàyà, tadvirahitam, vigata÷càmayo
yato bhajamànànàm | bhagavataþ ÷aktiprapa¤cavyàptiråpaiþ 
tadanugçhãtaireva caõóàdibhiþ kumàràntaiþ, 
tatprapa¤casàravyàptiråpasya bhagavata
umàpateþ vyàkhyàtabhairavasphàrasamàve÷àt bhairavaråpasya tannàmna÷ca
bhuvanàdhvavakùyamàõakailàsàkhyahimavacchçïgàsãnasya 
antaraïgaparivàraråpairindràdibhiþ
lokapàlaiþ, yamopalakùitaiþ sarvaiþ sa§hartçbhã rudràdibhiþ,
àdityopalakùitaiþ sarvaistejomayaiþ, brahmaviùõupalakùitaiþ 
sçùñisa§hàrasthitikàribhiþ sarvaiþ anantabhaññàrakàdibhiþ, 
tatpuraþsarairanyairapi ca nirapekùa÷aktipàtapàtrãkçtaiþ
ståyamàna§ kalpitapramàtçtànimajjanàt sarvotkçùñatvena 
paràmç÷yamànam, gaõena kapàlã÷àdibhairavàùñakena 
vakùyamàõaparivàraråpeõa, màtçbhiþ bàhmyàdidevãbhiþ, gaõànৠ
màtrà prapa¤cavyàptyà umàdevyà 
uktàntaraïgaparivàramadhyapradhànabhåtayà niùevyamàna§ 
tacchaktipàtàdeva akhyàtipra÷amanatayà samàvi÷yamànam, 
sçùñisa§hàrau tàcchãlyena kurvàõam, sçùñisa§hàraprapa¤càtmàna§ 
ca vi÷iùñapratyavàyaphala§ vilaya§ sthiti§ ca vidadhatam, anugraha§ ca 
tàcchãlyatàcchabdyàdisvabhàvatayà kurvanta§ sadà pa¤cakçtyakàriõam, 
praõatànৠsàdhakàdãnৠyathàbhilaùitasa§pàdanena
àtãvinà÷anam | 

eva§ bhåta§ deva§ bhairava§ mudita§ yathoktadevaråpaiva
devã svàtantrya÷aktiþ, dçùñvà sàkùàtkçtya, vacanamabravãt 
pårõàhantàtmanà paràmç÷at | 

tatparàmar÷a eva hi akàrahakàrapratyàhàràtmà
garbhãkçtà÷eùavi÷vasamagra÷àstraprasaraprathamàïkuraråpo bhagavàn
÷abdarà÷iþ | yad vakùyati ---- 

adçùñavigrahàcchàntàcchivàtparamakàraõàt | 

dhvaniråpa§ viniùkrànta§ ÷àstra§ paramadurlabham || (8-27)

ityàdi | cidàtmaiva ca bhagavàn bhairavaþ 
sadà÷ivàdimåtãgrahaõapårva§
svàdhàraprapa¤cavyàptipradhànabhåtamumàpatiråpa§ svasattànuprave÷àt
bhairavàtmakameva muditamàsthàya tathàbhåtàmeva ca 
umàbhaññàrikàmåt㧠guru÷iùyabhåmikàgrahaõena, ÷àstra§ 
vacanaprativacanaråpa§ lokànugrahàrtha§ prathayati | yad vakùyati ---- 

guru÷iùyapade sthitvà svaya§ devaþ sadà÷ivaþ | 

pårvottarapadairvàkyaistantramàdhàrabhedataþ || (8-31)

iti | evamàntarabàhyakramàbhyৠ÷àstràrthasåtraõàt såtrabhåta§
sàrdha÷lokatrayàtmaka§ tantràvatàrakavàkyametadvoddhavyam | atra
ca ekavàkyametat boddhavyam | devabhairavapadàbhyৠyathàvyàkhyàta§
garbhãkçtamartha§ sphuñãkartu§ 
kailàsetyàdivi÷eùaõàntaràõyupàttàni | tathàhi ---- divaþ
krãóàvyavahàralakùaõàrthau ÷çùñãtyàdinà, anugrahakaram" ityantena 
prakañãkçtau | tatràdyaiþ pa¤cabhiþ pañalaiþ mudràpañalena ca 
etadaïgabhåtena caturda÷enànugrahaþ pratipàditaþ, ekàda÷ena 
sçùñyàdisvaråpamuktam, vijigãùàtmàrthaþ kailàseti 
padenàntaràrthapareõa mahe÷ànapadena càbhivyakto da÷amapañalena 
nirõãtaþ, dyotanàrtho'nàmayamuditapadàbhyৠprakà÷itaþ, sa madhye 
madhye ---- 

"tatrastho vya¤jayettejaþ para§ paramakàraõam" (4-397)
ityàdau granthe prathitaþ, stutyarthaþ "caõóetyàdinà, niùevitam"
ityantena sphuñãkçtaþ,

÷uràsuràõৠsiddhyartha§ yajanopàyahetunà | 

 devadevena nidãùña......................... ||"

ityàdyudde÷eùu nirvàhitaþ, agatãnৠgatirityeva§råpo yo'rthaþ
so'pi "praõatàtãvinà÷anam" ityantena vyaktaþ 
ùaùñhasaptamàùñamanavamadvàda÷atrayoda÷apa¤cada÷apañalainãõãtaþ,
eva§ bhairavapadàrtho'pi yojitavyaþ | tatra hi yathà ravaõàrthaþ
"abravãt" ityantena vya¤jitastantràvatàrapañalena prada÷ãtaþ,
tathànye'pyarthàþ yathàyoga§ devapadatulyàrthatayà yojyàþ | api
ca kailàseti padena dvitãyàrthena sthànapårvaka§ devabhairavàdipadaiþ
sçùñãtyàdinà ca avasthàpårvaka§ ståyamànam ityantena ca 
stutipårvakamasya ÷àstrasyàvataraõam, ityanenaiva avatàrakavàkyena 
prakà÷itam, muditamityanena pra÷nayogyàvasaraj¤atva§ ÷iùyasya 
prakà÷itam | bhairavapadena ca dakùiõasrotaþ samudbhåtatvam asya 
÷àstrasya såcitam, srotobheda§ ca navamapañale dar÷ayiùyàmaþ || 3 || 

kimabravãt ? ityàkàïkùàyàmàha ---- 


÷rãdevyuvàca ---- 


yattvayà kathita§ mahya§ svacchanda§ parame÷vara || 1-4 || 

÷atakoñipravistãrõa§ bhedànantyavisapãtam | 

catuùpãñha§ mahàtantra§ catuùñayaphalodayam || 1-5 || 

na ÷aknuvanti manujà alpavãryaparàkramàþ | 

alpàyuùo'lpavittà÷ca alpasattvà÷ca ÷a§kara || 1-6 || 

tadartha§ sa§graha§ tasya svalpa÷àstràrthavistaram | 

bhuktimuktipradàtàra§ kathayasva prasàdataþ || 1-7 || 


he ÷a§kara ! anugrahaikaparatayà ÷reyaskara ! sva àtmaråpa parame÷vara,
yat tvayà mahya§ sva evacchanda icchà yasya 
tàdçganargalabhairavaråpàbhidhàyitvàt
svacchanda§, tantràvatàrapañalaniråpayiùyamàõadç÷à 
koñi÷atàdivistãrõa§ koñaràkùavyàdhibhakùàghore÷varasvacchandàdinà 
bhedànantyena prasàritam, caturõৠvidyàmantramaõóalamudràõàm, 
pãñham à÷raya§ sa§bhavamàtreõa | 

mudrà maõóalapãñha§ tu mantrapãñha§ tathaiva ca | 

vidyàpãñha§ tathaiveha catuùpãñhà tu sa§hità || iti

tathà ---- 

svacchandabhairava÷caõóaþ krodha unmattabhairavaþ | 

granthàntaràõi catvàri mantrapãñha§ varànane || iti

÷rãsarvavãre'bhihitatvàt | tatra vidyà svacchanda÷ivaråpà sphurattà
paramàrthamàtçkà, mantràþ catuùkalàdyàþ, maõóala§ navanàbhàdi,
mudràþ kapàlàdyanukàràþ | 

samayi-putraka-sàdhaka-àcàryaråpasya catuùñayasya 
vakùyamàõabhedabhinnasya yatphala§ bhogamokùavitaraõàdiråpa§ tasyodayo 
yasmàt tàdç÷a§ kathita§ tat | 

maraõajanmadharmakà manuùyàþ, alpena vãryeõotsàhena paràkrameõa 
sàmarthyena ca yuktàþ, ata eva ca vãrasiddhiùu a÷aktàþ, alpajãvitatvena 
alpavittatvena ca mahànuùñhàneùu càsamarthàþ, alpasattvatayà ca 
mahàrthaj¤ànopade÷à÷vàsarahitàþ, na ÷aknuvanti ÷rotumadhyetu§ ki§ 
punaranuùñhàtum, tadartha§ tasya ÷àstrasya sa§graha§ sa§kùepam, alpaþ 
÷àstràrthavistaro yasya tàdç÷am, bhukti§ mukti§ ca tàcchãlyena 
dadatam, prasàdena antarnairmalyaprathanàtmanà anugraheõa, kathaya || 7 || 

atha pra÷nanirõeyàni vaståni uddi÷ati ---- 


kãdç÷a§ vai guru§ vidyàt sàdhaka§ ca mahe÷vara | 

bhayàbhayapradàtàra§ ÷iùya§ bhåmi§ ca kãdç÷ãm || 1-8 || 

mantrà§÷caiva samàsena kàla§ caiva samàsataþ | 

yajana§ havana§ caiva adhivàsa§ rajà§si ca || 1-9 || 

pa¤cagavya§ caru§ caiva dantakàùñha§ ca maõóalam | 

dãkùà càdhvàbhiùekau ca samayànsàdhanàni ca || 1-10 || 

kalimàsàdya sidhyanti tathà bråhi mahe÷vara | 


gurvàdi bhåmyanta§ kãdç÷a§ vidyàt upàdàtu§ hàtu§ jànãyàt | 
mantràdisàdhanàntàni pa¤cada÷a vaståni ca yathà kalau siddhyanti tathà
bråhi | tatra samayinà ÷ruta÷àstreõa putrakàdipadajighçkùayà guruþ
parãkùyo guruõaiva và parãkùyaþ, gurvàdayaþ kàryàþ gurvàdayo'tra
yathàpràdhànya§ krameõa nidãùñàþ, ÷iùyaþ putrakaþ samayã ca 
vakùyamàõasvaråpaþ, sadguruþ gurvàdicatuùñayaråpasya 
÷iùyavargasyàbhayapradaþ, asadgurustu bhayapradaþ, sacchiùyavargaþ 
asacchiùyavarga÷ca svàtmana eva abhaya§ bhaya§ ca pradadàti, bhaya§ 
siddhimuktipratyåhàt, tadabhàvàdabhayam, 
bhayàbhayapradàtàramityetalliïgàdipariõàmena, 
bhåmimantradantakàùñhàdãnàmapi vakùyamàõanãtyà yathàyoga§ yojyam,
bhåmiþ mantrayàgaprastàrasthànam, mantràþ 
àsannamåtãsakalaniùkalàdyàþ, kàlaþ sauraþ àbhyantara÷ca vicitraþ, 
samàsato yajanahavane sarvadãkùitasàdhàraõe, dãkùopayogisarvavastånৠ
yogyatàpàdanàtmà sa§skàraþ adhivàsaþ, rajà§si ÷àlicårõàdãni 
vakùyamàõàni navanàbhàdimaõóalopayogãni, 
pà÷akùapaõa÷ivapadadànaråpà dãkùà, bahubhedo'dhvà 
varõamantrapadakalàtattvabhuvanaråpaþ ùaóvidhaþ, abhiùekaþ 
àcàryàdãnৠyàgànte mantrakala÷àmbhasà secanam,
dãkùitànৠ÷eùavattvena niyatavidhiniùedhàþ samayàþ, sàdhanàni
sàdhakànৠsiddhyupàyàþ, nyàsajapàjyasa§skàràdi anyat sarvamatraiva
antarbhåtatvàt pçthaï noddiùñam || 10 || 

atha pra÷nanirõayamupakramamàõaþ protsàhanàpramukha§ 
÷iùyapravartanàya

prayojanàbhidhàyi àdivàkyam ---- 


÷rãbhairava uvàca ---- 


sàdhu sàdhu mahàbhàge yattvayà paricoditam || 1-11 || 

anugrahàya martyànৠsàmprata§ kathayàmi te | 


sàdhu sàdhu iti vãpsayà avasarapraùdçtৠjanànukampৠca 
÷làghamàna upade÷agrahaõayogyatàpàdanàya ÷iùyadhiyamuttejayati devaþ 
| mahàbhàge ityanena anugrahonmukhatva§ ÷làghitam, tvayà martyànৠ
mçtidharmàõৠsàmànyena sarveùৠna tu niyatànৠ
keùà§cidadhikàriõàm, anugrahàya bhogamokùasampattaye, yatprameyajàta§ 
paripàñyà codita§ pçùña§ tatteùàmanugrahàyaiva | aha§ sàmprata§ 
parabhairavasattànuprave÷onmiùitamahàvikàsàvasare 
bàlabàli÷avidvajjanàdyucitadãkùàpradar÷anàdikrameõa upapanna§ ca 
kçtvà te kathayàmi | 

atra ca 
yacchabdaparàmçùñapårvoddiùñaprameyaparipàñãj¤ànamabhidheyam,
tatprayojana§ bhogamokùàtmà anugrahaþ, tatra copàyopeyabhàvàtmà
sambandhaþ, martyànàmadhikàritvam, parànujighçkùonmukhatayà 
nivçttabhogàbhilàùasya ÷iùyasya yogyatvottejanam, 
parabhairavasphàràvamar÷onmiùatpratibhàgàvasaratvena
àtmana àptatৠparasambandhasàratৠca navamapañale nirõeùyamàõà§
sambandhaùañkasya niråpitavàn parame÷varo 
mukhyabhåtaprayojanapratipàdanaparo'pi àdivàkye || 11 || 

atha yathodde÷a§ nirõetumàha ---- 


àdau tàvatparãkùeta àcàrya§ ÷ubhalakùaõam || 1-12 || 


÷ubham ---- 

"÷ivena sahacàritvàdàcàryastena kãtãtaþ" (4-409)

iti ihaiva vakùyamàõa§ ÷ivàbhinnasvaråpapratãtiråpa§ lakùaõa§
yasya tamàcàrya§sàdhakàdibhi÷ca àbhimukhyena caraõãya§ sevyam | 
àdàviti ÷aktipàtava÷asa§pràptaprabuddhasuhçdvàkyàveditasatattvaþ 
÷iùyaþ putrakàdidãkùৠjighçkùuþ ÷rutasa§hità÷àstraþ samayã, 
yadvà gurureva ÷iùyamàcàryãkartu§ pårva§ parãkùeta, 
yadbhaviùyati ---- 

"÷ruta÷ãlasamàcàràn dai÷ikatve niyojayet |" (4-454) iti 

tàvacchabdeneda§ dhvanati ---- 

÷arvalakùaõahãno'pi j¤ànavàn gururuttamaþ |"

iti nãtyà uktapratãtiråpataiva asya ÷ubhalakùaõam, 

"ahameva paro ha§saþ ÷ivaþ" (4-399)

iti vakùyamàõanãtyà tasyà eva mocakatvàt dãkùàkriyàyà api 
÷ivàbhedavyàptisàratvasya dar÷ayiùyamàõatvàt || 12 || 

àryade÷ajatvàdi upacayahetuþ ÷iùyàõৠsiddhyaïgam, ata evaitat
pa÷cànnidã÷ati ---- 


àryade÷asamutpanna§ sarvàvayavabhåùitam | 

÷iva÷àstravidhànaj¤a§ j¤ànaj¤eyavi÷àradam || 1-13 || 

devakarmarata§ ÷ànta§ satyavàdidraóhavratam | 

sattvavadvãryasampanna§ dayàdàkùiõyasa§yutam || 1-14 || 

tyàgina§ dambhanirmukta§ ÷iva÷àstreùu bhàvitam | 

ãdç÷a§ tu guru§ pràpya siddhimukti na dårataþ || 1-15 || 


pravibhaktacàturvarõyaþ àryade÷aþ | yadàha viùõuþ ---- 

"càturvarõyavyavasthàna§ yasmin de÷e na vidyate | 

sa mlecchade÷o vij¤eya àryàvartastvataþ paraþ ||" iti 

vidhàna§ dãkùàdi, j¤àne ÷iva÷àstre, j¤eye ca parama÷ivatattve,
tattadadhvavavyàptyàdau vi÷àrada§ nirmalam, ÷ànta§ jitendriyaþ,
satyavàdã càsau dçóhavrataþ abhyupagatanirvàhakaþ, sattvavàn
niùkampa÷ca asau vãryeõa paramudràparamàrthena sampannaþ pårõaþ,
dayà sa§sàriõaþ prati anujighçkùà, dàkùiõyam amàtsaryamànukålyam,
tyàgina§ tçõavadvitta§ manyamànam, dambhanirmuktam avakravyavahàram,
÷iva÷àstreùu bhàvitam a÷eùavidyàbhij¤atve'pi ÷iva÷àstreùveva
vi÷ràntà÷vàsam, ãdç÷amiti samanantarokta÷ivàbhinnasvapratãtisàram,
gurum upadeùñàram, pràpya kàraõabhåtamàsàdya, siddhimuktã kartryau
na dårataþ jhañityeva bhavata ityarthaþ | vyàkhyàtaråpa§ 
÷ubhalakùaõatva§ mukteràryade÷odbhåtatvàdi ca siddhihetuþ ÷iùyasya, 
ityuktapràyam || 15 || 

evamabhayaprada§ gurusatattvamuktavà viparyayamàha ---- 


krodhana÷capalaþ kùudro dayàdàkùiõyavajãtaþ | 

kekaro danturaþ kàõaþ pàpiùñhaþ ÷àstravajãtaþ || 1-16 || 

atidãrghastathà hrasvaþ kç÷aþ sthåla kùayànvitaþ | 

tàkãko dambhasa§yuktaþ satya÷aucavivajãtaþ || 1-17 || 

anya÷àstrarato yastu nàsau muktiphalapradaþ | 


krodhanaþ krodhamayaþ, capalo du÷ãlaþ kàryeùvaruóha÷ca, kùudraþ
kùudrasiddhisàdhanaparaþ, kekaro lolatàrakadçùñiþ, kùayànvito
yakùmàkràntaþ, tàkãkaþ kutarka÷àstraikaniùñhaþ, åhàtmakastu 
tarkaþ ÷rãpårva÷àstre ÷asta eva, yathoktam ----  
"tarko yogàïgamuttamam | " (17-18) iti,

÷aucavajãtaþ, artha÷uddhyàdi÷ånyaþ, spaùñamanyat | evamãdç÷o guruþ
sàdhakàya phala§ siddhilakùaõa§ na dadàti pratyuta vakùyamàõadi÷à
bhayameva vitarati | yastu anyatra vaiùõavàdau ÷àstre rataþ, atha
ca cumbakàdivçttya ÷ikùitapàrame÷vara÷àstraþ, tatra asamà÷vastaþ
taduktam ----  "dãkùàdi kurvannapi pàpiùñho na muktipradaþ, 
÷iva÷àstraratastu tattada§÷akaniùñhebhyaþ sarvebhyo muktiphalaprada eva 
tasya sarvordhvavatãtvàt" | 

yadvaiùyati ----  

÷arvàdhvano viniùkrànta§ ÷aivànৠparama§ padam" (10-74) iti,

mukti§ phala§ ca siddhiråpa§ pradadàti, ityeva§ yojayitvà yathokta§
vyàkartavyam, eva§ hi ----  ÷antàpa§ krodhane vindyàt" (1-22)

ityàdi,

"mantràstasya na siddhyanti yaþ satyàdivivajãtaþ" (1-27)

ityanta§ vakùyamàõaviruddhaphalapradatva§ krodhanàdeþ saïgacchate | 
ata eva anya÷àstraratasya yadviparãtaphalapradatvam uttaratra noktam,
tadapi yuktameva | 

÷a§tàpa§ krodhane vindyàt" (1-22)

ityàdi iha kramapràptamapi apañhitvà ÷iùyanirõayàdanantara§ pañhan
÷iùyasyaiva bhåyasà ãdç÷o gururbhayada iti dhvanayati || 17 || 

athàtmani abhayapradasya ÷iùyasya svaråpa§ nidã÷ati ---- 


÷iùyo dayànvito dhãro dambhamàyàvivajãtaþ || 1-18 || 

devàgnigurubhakta÷ca ÷àstrabhakto dçóhavrataþ | 

guru÷u÷råùaõaparaþ su÷àntendriyasa§yutaþ || 1-19 || 

ãdç÷o vai bhavecchiùyaþ so'trànugrahabhàjanam | 


dayà dãnàdiviùayànukampà, dhairya§ sarvatrotsàhaþ, dambhaþ 
aspaùñahçdayatà, màyà va¤cakatvam, dçóhavrato ni÷citamatiþ, 
etatsàdhakaviùaya§ tasyaiva krodhanàdivajãtàcàrya÷iùyasya 
ni÷citadhãtvenaiva sàdhanàdhikàriõaþ
÷ivadhamãlokadhamãbhidà svàvasare nirõeùyamàõatvàt 
devàdicatuùñayabhaktiþ ÷iùyasya mukhya§ råpam | bhaktiþ dårasthe gurau 
bhavati ÷u÷råùà tu satata§ tadanucaratvam | so'trànugrahabhàjanam" 
ityanena asya svàtmanyeva abhayapradatvamuktam | dvitãyaþ 
÷iùya÷abdo'rhapratyayàntaþ | spaùñamanyat || 19 || 

etadviparãtamàha ---- 


màyànvitaþ ÷añhaþ kråro niþsatyaþ kalahapriyaþ || 1-20 || 

kàmã ca lobhasampannaþ ÷ivabhaktivivajãtaþ | 

dåùako guru÷àstràõৠdãkùito'pi na muktibhàk || 1-21 || 


÷añhaþ asvacchahçdayaþ, kråro raudraprakçtiþ, kalahapriyo 
vitaõóàvàn, lobhasampannaþ sambhavasattàyàmapi påjàdiùu 
vitta÷àñhyavàn | ÷ivabhaktãtyàdinà vilaya÷aktyàghràtatvamasyoktam | 
na muktibhàgityanena svàtmanyeva asya bhayapradatvamuktam sarveùৠ
÷iùyatvàt || 21 || 

atha ÷iùyàõৠyathà bhayaprado gurustathà niråpayati ---- 


santàpa§ krodhane vindyàccapale capalàþ ÷riyaþ | 

mantrasiddhi§ haret kùudra àcàryastu varànane || 1-22 || 

dayàhãnena daurbhàgyamadakùe dasyupãóanam | 

kekareõa bhavedvyàdhirdanturaþ kalikàrakaþ || 1-23 || 

kàõo vidveùajananaþ khalvàña÷càrthanà÷anaþ | 

÷àstrahãne na siddhiþ syàd dãkùàdau vãravandite || 1-24 || 

dãrghe ràjabharya§ j¤eya§ hrasvaþ putravinà÷anaþ | 

kç÷aþ kùayakaro j¤eyaþ sthåla utpàtakàrakaþ || 1-25 || 

kùayànvitena mçtyuþ syàt tàkãke vadhabandhanam | 

dàmbhikaþ pàpajanako veditavyo varànane || 1-26 || 

mantràstasya na siddhyanti yaþ satyàdivajãtaþ | 

sarve te na ÷ubhà devi iha loke paratra ca || 1-27 || 


vindyàt labhate, na siddhyanti nànugrahàdikàrya§ kurvanti, etacca
karmapradhànàcàryà÷ayena ucyate, j¤ànayoganiùñhastu àcàryaþ
kàõatvàdiyoge'pi na doùakçt yathoktam ---- 

÷arvalakùaõahãno'pi j¤ànavàn gururuttamaþ | "

iti spaùñamanyat | atra ca ã÷varoktyekapramàõake upapattaya 
àlajàlapràyà likhitàþ, tà upahàsyà eva || 27 || 

atha sa§prati màtçkàprastàre uttaratra ca yàgàdàvucitৠbhåmi§
nidã÷ati ---- 


sitaraktapãtakçùõৠbhåmi§ plavavi÷odhitàm | 

vi÷alyৠlakùaõairyuktৠsarvakàmàrthasàdhikàm || 1-28 || 

÷ritveti ÷eùaþ, dãkùàyৠjàtyuddhàrasya bhairavãyajàtyàpàdanasya
ca vakùyamàõatvàt | "varõànৠbràhmaõàdãnৠ÷vetà mçt 
kà¤canà sità | "

iti bhedadar÷anavannàtra vibhàga uktaþ, sa§kãrõavarõà tu 
bhårvyavacchinnà, plavena uparijalaprakùepeõa ÷odhitৠ
parãkùite÷ànapårvottaradiïnati§ samanimnৠvà, yathoktam ---- 

"udagàdiplavà ÷reùñhà........................ | " iti 

vi÷alyàm asthyaïgàràdi÷ånyàm, lakùaõaiþ 
snigdhatvamanoharatvàdibhiryuktàm, anuvàdaparamapi etadeva vàkya§ 
vidhàyakam, vidhivàkyàntarasyàbhàvàt || 28 || 

eva§vidhৠbhåmi§ ÷ritvà ---- 

sugandhigandhasa§yuktৠpuùpaprakaralàlitàm | 

sudhåpàmodabahalৠvitànopari÷obhitàm || 1-29 || 

kçtveti ÷eùaþ, bhuva§ pàrame÷var㧠dhartç÷aktimàdau 
påjayedityarthaþ || 29 || 

atha samucitàcàryapradar÷anapårva§ mantroddhàre itikartavyatàmàha ---- 


àcàryastu ÷ucirbhåtvà candanàgurucacãtaþ | 

sudhåpitaþ prasannàtmà khañikàkarasa§yutaþ || 1-30 || 

pràïmukhodaïmukho vàpi ekacittaþ samàhitaþ | 

màtçkৠprastarettatra àdikùàntàmanukramàt || 1-31 || 


÷uciþ kçtayatheùñasnànaþ, candanetyàdinà vihitanityànuùñhànaþ,
ata eva prasannaþ, dehàdinimajjanàdunmagna÷ivabhàva àtmà yasya,
tatpuruùasadyojàtavaktrayoþ siddhimuktihetutvàt àcàryo yathàbhipràya§
"pràïmukha udaïmukho và" ityuktam | ekacitto mantrodayanibhàlanapravaõaþ
ata eva samàhito labdhamantravãryaþ, màtçkৠpa÷ånàmaj¤ànৠ
vi÷vamàtara§ sarvamantratantrajananãm, àdikùàntàmiti  
anuttaràkulavyàptisàrakalàpramukhànandecchàdi÷aktikrameõa prasçtya 
kàdisàntapratyàhàrasvãkçtà÷eùavi÷vakùakàràtmakapiõóamantra- 
prada÷ãtaparyantavyàptisàràm, prastarediti 
svapramàõa÷aktàvasthitasvàbhàvikapa¤cà÷adrudratacchamar÷a- 
prasarasa§cetaktyànànusvàra÷rãsarvavãrabharga÷ikhokta÷akticatuùñayàt
maka-lipivyàptyanusa§dhipårva§ ca prastçõãyàt | "prastarediti" àrùaþ 
pàñhaþ | evamanyadapi parame÷varavacaþ sàdhveva, bhagavaduktãnà§
mitadçùñibhiravikalpyatvàt || 31 || 

evamasya ÷àstrasyoddiùñavidyàpãñhatvacikãrùayà pårvabhittibhåtà§
màtçkৠpradar÷ya, asyàþ ÷iva÷aktiråpatৠniråpayati ---- 


àdiþ ùoóa÷abhe§dena sàkùàdvai bhairavaþ smçtaþ | 

kavarga÷cañavargau ca tapayàþ ÷astathaiva ca || 1-32 || 

sa§hàreõa samopetau yonirvai bhairavã smçtà | 


àdiþ prathamo vargaþ, anuttaràdevãsargàntasya vi÷vàpyàyinaþ 
ùoóa÷akasya svaya§ ràjamànatayà ÷abdanasvàbhàvyena 
bhedopatàpakàritayà vi÷vàkùepeõa ca svara÷abdavàcyasya 
garbhãkçtà÷eùavàcyavàcakàdiyonivarõatattvaprasarasamà÷rayatvàt 
tadullàsakatvàcca bãjavyapade÷asya parasa§vitsphàrasatattvasya
bhedena vaicitryeõa sàkùàdbhairavaþ a÷eùavi÷vamayatvàt 
vàcyavàcakayorabhedàcca | kàdãnৠtu bãja÷yànãbhàvaråpatvena 
ghanatvàt bãjavyaïgyatvena 
vya¤jana÷abdavyapade÷yànàmuktabãjasa§sarge§õa jagatkàraõatvàt 
yonità | tathaiva ceti vargaråpatayà sa§hàreõa kùakàreõa, bhairavã || 
32 || 


proktabhairava÷aktiråpamàtçkàyàþ prastàra§ pradar÷ya, 
sarvamantradevatàsphàrasàràyà asyà mantroddhàràïgatvena påjৠ
dar÷ayan, anuùñhànavi÷eùatàmapi såcayati ----  màtçkàbhairava§ 
devamavargeõa prapåjayet || 33 || 

bhairavã kàdinà påjyà..........
màtçkàdhiùñhàtàra§ bhairava§ tatsphàraråpatayaiva 
bharaõavaõàvamanaparamàrtha§ niùkalabhaññàrakasvaråpam, avargeõa 
vyàvaõãtasvaråpeõa ùoóa÷akena prapåjayet | bhairavyapi 
niùkalabhaññàrakàbhinnasvaråpaiva kàdinà kùàntena 
yonivargagràmeõàvibhaktena tadadhiùñhàtrã umà yogã÷varãråpà
påjyà || 33 || 


..............§àtérvargaiþ prapåjayet | 

avarge tu mahàlakùmãþ kavarge kamalodbhavà || 1-34 || 

cavarge tu mahe÷ànã ñavarge tu kumàrikà | 

nàràyaõã tavarge tu vàràhã tu pavagãkà || 1-35 || 

endrã caiva yavargasthà càmuõóà tu ÷avagãkà | 

etàþ sapta mahàmàtéþ saptalokavyavasthitàþ || 1-36 || 


màtçþ bràhmã màhe÷varã kaumàrã vaiùõavã vàràhã endrã 
càmuõóà iti sapta bhairavyo marãciråpàþ, 
agnã÷ànasomayamavaruõendranirçtidikùu

"aùñavargavibhinnà tu vidyà màtçkà tu vai | " (10-1144)

iti vakùyamàõatvàdavargasya copayuktatvàt saptabhireva kàdivargaiþ
pravibhajya påjayet, eva§ cedamanuùñhànàntaramapi yuktameva, tathà ca 
bhuvanàdhvani buddhibhuvaneùu madhye yogàùñakàdanantaram auma§ bhuvana§ 
pratipàdyam | svacàrunàmani bhuvane parabhairavaprapa¤cavyàptiråpasya
umàpateþ màtçsaptakaparivàrasya dhyànàdisvaråpamastyeva | 

tadyathà ---- 

"umàpatirjagannàthaþ sarvànugrahakçtparaþ | " (10-1008)

ityupakramya taddhyànamuktvà

"màtaraþ saptaråpiõyaþ" (10-1017)

ityàdinà bràhmyàdimàtéõৠdhyànasa§nive÷àdi pratipàdya

÷vacchanda§ paryupàsãnàþ paràparavibhàga÷aþ | " (10-1029)

ityuktvà

"umà vai saptadhà bhåtvà nànàråpaviparyayaiþ | " (10-1029)

ityàdinà anuùñhànabhedataiva nirvàhità, tatra tu bhagavato'para§
råpamuktam, iha tu para§ råpamiti vi÷eùaþ, yadvakùyati ---- 

÷vacchandàstu parà÷cànyàþ pare vyomni vyavasthitàþ | 

 svacchanda§ paryupàsãnàþ paràparavibhàga÷aþ ||" (10-1028)

iti | 
tasmàtmantroddhàràdaïgabhåtamàtçkàbhairavapåjanasyànuùñhànàntara-
råpatve'pi na kàcidanupapattiþ || 36 || 

yukta§ caitat, yadàha ---- 

sarvà kàmànavàpnoti devyeva§ bhairavo'bravãt | 

mantroddhàràïgatve tu "phalavatsannidhàvaphalamaïgam" iti 

nãtyà màtçkàbhairavapåjanasyeyamuktiratathyà syàt, 
karmaõo'parisamàptasya phalanirde÷àyogàt || 

eva§ ca kçtvà ---- 

ante'syà uddharenmantràn yathàkramaniyogataþ || 1-37 || 

asyà màtçkàpåjàyàþ, yathàkramam àsanamantramåtãmantràdikrameõa
yo niyogaþ tattanmantravàcyadevatànusandhànaparatva§ tena, sa
ca kramayogo dvitãyàdipañalabhàvinyàsàvasaropayogi, iti || 37 || 

iha mantroddhàro'pi bhàvinyàsakramànusàramucyate, tatra ---- 


trayoda÷a§ binduyutamanantàsanamuttamam | 

anena yojayet sarva§ somasåryàgnimadhyagam || 1-38 || 

brahmaviùõumahe÷àna§ ÷avànta§ parikalpayet | 

trayoda÷am okàra§, bindunà yuta§ praõavàkàram, anantàsanamiti
paratattvavàcakamapi, etat sa§pratã÷vareõàsanavàcitvena niyuktàt
adhaþsthànantamålavidye÷àntamadhyavyàpinãpadasthànantaparyantàsanamanur
åpamityarthaþ | sarvàdhvordhvavatãno'nantabhaññàrakasyaiva
dharàdharànantaråpà prapa¤cavyàptiþ, iti bhaviùyati, tat
vyàpinãpadasthànantaparyantà ihaivàsanavyàptiþ, ata àha ---- 
uttamamiti÷a
ati-yenodgata§ sarvàdhvamårdhasthamityarthaþ | etadeva vyanakti ---- anena
àsanamantreõa, sarvamadharavatã yojayet ekàdhàra÷aktitayà anusandadhyàt,
eva§ somasåryàgnimadhyaga§ brahmaviùõumahe÷àna§ kçtvà | ayamarthaþ -
--- 

÷àktapadmavyàptisatattve vidyàpadme dalakesarakaõãkàbhàgeùu 
somasåryavahnimaõóalànৠsarvaprameyapramàõapramàtçvyàptisàràõৠ
madhyagatamantargata§ brahmàdisamagrakàraõagràma§ kçtvà 
bhedavyàptyànusa§dhàya, taduparivartyanà÷ritabhaññàrako
dvitãyapañalapradar÷ayiùyamàõa÷avavyàptiko'nte yasya tat 
tàdçgàsanam, praõavena gurumukhaprasiddhavi÷eùaõànusandhànavyàptyà 
vyàpyamàna§ paràmç÷et || 38 || 

evamanena nyàsenaiva bhedo vilàyate | aõutvalayàyàha ---- 


måt㧠ha§sàkùareõaiva bindubhinnena kalpayet || 1-39 || 

ardhacandrakçtàñopৠsvasvanৠtuhinaprabhàm | 

"àtmà vai ha§sa ......................... | "


iti vakùyamàõàtmaparàma÷ãnà ha§sapathasatatasa¤càriõà, akùareõa
vicaladråpeõa hakàreõa, a÷eùamantràraõiråpeõàpi 
samastavidyàvibhàgavedanàtmakabinduyuktena bheditabindunà ata÷ca 
pa¤capraõavàdhikàraniråpayiùyamàõadi÷à labdhamantratvàt uccàryeõa, 
måtãmiti muõóàntabhedavyàptimohàt ÷uddhàtmada÷àsamucchrayàcca 
måtãvyapade÷yàm àtmasthiti§ kalpayet vimç÷et | kãdç÷ãm ? ardhacandre 
bindumåtãvatãni kçta àñopo yayà lalàñagranthibhedàya 
àsthitotsàhàmityarthaþ | tadbhedàdeva dhvanimàtçråpatayà
svasvanàm aha§vimar÷aråpàm, tathà tuhinaprabhৠ
kadambagolakàkàracaitanyaprakà÷aråpàm | tadukta§ ÷rãtrikahçdaye ---- 

"anante bhairavocchràye måtãreùà paràparà | 

yasyàstu nyàsamàtreõa aõutva§ pravilãyate ||" iti || 39 || 

tato'pi ---- 


tadårdhve sakala§ deva§ svacchanda§ parikalpayet || 1-40 || 


taditi cinmårterårdhve tatsaïkoca§ nimajjya, a÷eùavàcyavàcaka÷arãra§
sakala§ pràgvyàkhyàtatattvam, deva§ svacchandamiti anugràhyànugrahàya
cinmåtãbhitti§ bhittveva niryàtam, parikalpayet bhàvayet || 40 || 

parikalpanàmàtrakçta eva måtãbhairavaniùkalànৠbhedaþ, tamàha ---- 


o§kàramuccaretpårvamaghorebhyo anantaram | 

atha ghorebhyo samàlikhya tato'nyattu samàlikhet || 1-41 || 

ghoraghoratarebhya÷ca sarvataþ ÷arva§ uccaret | 

sarvebhyaþ padamanyacca namaste rudra eva ca || 1-42 || 

råpebhya÷ca samàlikhya namaskàràvasànakam | 

mantraràjaþ samàkhyàtaþ aghoraþ surapåjitaþ || 1-43 || 


atra mantrapadànৠsvaråparakùàrtha§ sa§hitàkàrya§ na da÷ãtam | 
àdyantasthitapraõavanamaskàravarja§ dvàtri§÷adakùaro'ya§ 
÷lokanidãùño mahàmantraþ | asyàya§ rahasyo'rthaþ ---- he parame÷vara 
rudra paracaitanyasphàrànuprave÷ànmano rodhanasya a÷eùapà÷adràvaõasya 
ca heto ! ghora bhedàbhedàtmakasadà÷ive÷àdipadollàsaka ! ÷arva 
bhedamayamàyãyasvaråpaprakañanàt 
sçùñisthitipralayasa§hàramàtratàpàdanena ÷araõavaraõaråpa ! 
ityàmantraõatrayeõa vyàkhyàsyamànaråpatrayaucityaprayuktena
sarvada÷àpradar÷anaparam a÷eùavigraha§ bhagavanta§ parabhairava§
sa§mukhãkçtyàha ---- te tava, sambandhibhyaþ 
raudrãjyeùñhàvàmàkhya÷aktitrayavibhavaråpanànàrudra
tacchakticakràtmakebhyaþ sa§hitàntare'paràparàparàparànàmaniruktebhyo
yathàkramamavidyamàna§ bhedamaya§ bhedàbhedamaya§ ca pà÷àtmaka§
ghorasvaråpa§ yeùৠtebhyaþ paracaitanyànandaghanàd 
vayamahàbhairavàtmakasvasvaråpapratyabhij¤àpakebhyaþ
aghorebhyaþ, tathà anà÷ritasadà÷ive÷varàdiråpabhedàtmapadapradebhyaþ,
atheti uktaråpabhittiprathamànatvàt anantarabhàvibhyaþ, ata 
evàhantàcchàditedantonmajjanena àdyaråpàpekùayà bhãùaõatvàt 
"ghorebhyaþ" paracitprathàbhittyàbhàsitàhantedantàbhàsa-
kàtmakasva÷aktidarpaõoññaïkitamàyàdikùityantabhedaprathàpradebhyaþ,
atibhãùaõatvàt ghoratarebhya÷ca råpebhyaþ svabhàvebhyaþ, ekaikasya
råpasya parabhairavaråpabhittimayatvena pårõatvàt, sarvataþ
sarveõa råpeõa sarvebhyaþ sarvadà sarvatra sarvasarvàtmatayà
sphuradbhyaþ mahàmantravãryàtmakapårõàhantàparàmar÷amayebhyo namaþ 
àmantraõapadaparàmar÷àbhimukhãbhåtam 
ahàrudra÷aktitrayasphàraviva÷ãbhavatpà÷arà÷i÷arãràdikalpitapramàtç
padaprahvãbhàvena samàvi÷àmãtyarthaþ | ukta§ ca ÷rãmàlinãvijaye ---- 


"viùayeùveva sa§lãnànadhodhaþ pàtayantyaõån | 

rudràõån yàþ samàliïgya ghorataryo'paràþ smçtàþ || 

mi÷rakarmaphalàsakti§ pårvavajjanayanti yàþ | 

muktimàrganirodhinyastàþ syuþ ghoràþ paràparàþ || 

pårvavajjantujàtasya ÷ivadhàmaphalapradàþ | 

paràþ prakà÷itàstajj¤airaghoràþ ÷iva÷aktayaþ ||" (3-31-33)


iti | ÷rãpa¤càrthapramàõe tu ---- 


"ghoreti pà÷ajàlàkhya§ pàpayukta§ bhayànakam | 

tadyeùৠtu na vidyeta hyaghoràþ parikãtãtàþ || 

vàme÷varàdayo rudrà jàlamåloparisthitàþ | 

te hyaghoràþ samàkhyàtàþ ÷çõu ghoràn samàsataþ || 

proktà gopatipårvà ye rudràstu gahanàntagàþ | 

te tu ghoràþ samàkhyàtà nànàbhuvanavàsinaþ || 

vidye÷varàdyanantàntà mahàmàhe÷varà÷ca ye | 

ghoraghorataràstvanye vij¤eyàstvadha à÷ritàþ || 

ete aghorà ghorà÷ca ghoraghorataràstathà | 

eteùvavasthità nitya§ ÷aktayaþ pàrame÷varàþ || 

sthitipralayasargeùu bandhamokùakriyàsu ca | 

sarvàrthaprerakatvena råpeùveteùu ÷aktayaþ || 

råpebhya ebhyaþ sarvebhyo namaskàra§ karotyaõuþ | 

namaskàraþ parityàgaþ kàryakàraõalakùaõaþ ||" 

iti || 43 || 

evamasya sarvasarvàtmakapàrame÷varasatattvamayasya durlabhasyàpi
bhakti÷àlibhiþ satatalabdhasya mahàmantrasya svaråpamabhidhàya
màhàtmya§ prakañayati ---- 


sakçduccàrito devi nà÷ayet sarvakilviùam | 

janmakoñãsahasraistu bhramadbhiþ samupàjãtam || 1-44 || 


÷iùyàõৠdãkùàsamaye guruõà prayujyamàna iti ÷eùaþ || 44 || 


tathà ---- 

smaraõànnà÷ayed devi tamaþ såryodaye yathà | tama iti àõava§ 
màyãya§ ca malam, tamaþ andhakàramiva såryodayo nà÷ayati, eva§ 
dãkùayà tama÷ca dehàdyabhimànaråpamaj¤ànam, smaraõànnà÷ayatyeva
svavàcyabhairavadevatàsamàve÷anena ÷iùyàõàmeva ca 
pràmàdikasamayànanuùñhànakilviùaråpam, sàdhakànৠca vighnaråpa§ 
tamo'pi vyàkhyàtaparamàrthavãryànusandhànàtmakasmaraõamàtràdeva
nà÷ayatyevetyasmin sakalabhogàpavargaprade mahàmantre 
nàrthavàdà1÷aïkayà bhramitavyam | 

tathà ca ÷rãmataïga÷àstre ---- 

"pramàõameka§ tadvàkya§ tathyamã÷varabhàùitam" (1-3-18)

ityuktam | parabhairavasphàramayairasmadgurubhirapi tantràloke'bhihitam ---- 

"vidhivàkyamida§ caiva nàrthavàdaþ kadàcana | 

nàrthavàdàbhiråpatva§ vàkye màhe÷vare bhavet ||" (4-232)

iti || 44 || 

asya parame÷varasyànugrahàrtha§ bhaktibhàjৠcinmårtàveva  
pradar÷ayiùyamàõavyàptikamàkàramuññaïkayitu§ vaktramantrànàha ---- 

yakàràdivakàràntàþ sa§hàreõa samàyutàþ || 1-45 || 

bindumastakasa§bhinnà bhairavasya mukhàni ca | 


màtçkàparyantavatãtvàt sa§hàreõa kùakàreõa, samyagiti àdau, 
àyutàþ sambaddhàþ, vedanàtmakabinduvyàptisàrà 
årdhvapårvadakùiõapa÷cimavàmamukhànৠ
paramavyomavàyutejovàridharà÷aktisàràõৠvàcakatvàd 
bhairavãyasvaråpaprave÷opàyatvàcca bhairavasya mukhàdi ete mantràþ | 
etàni ca ----  brahmabhaïgyà niyojyàni mårdhàdicaraõàvadhi || 46 || 

brahmaõo bçhattvàt bç§hakatvàt vi÷vàtmanaþ ÷aktimårteþ, bhaïgyà
daõóàkàratayà, brahmaõৠca ã÷ànàdãnৠpa¤cànà§, bhaïgyà 
vibhàgena, tena praõavapårõa§ "kùa§" ã÷ànamårdhne" "ya§" 
tatpuruùavakràya, "ra§" aghorahçdayàya, "va§" vàmadevaguhyàya "la§" 
sadyojàtamårtaye, iti måtãrekatvàdekena mantreõa daõóàkàrà 
anudbhinnàvayavà bhagavanmåtãþ kalpyà || 46 || 

asyà vibhàgadar÷anàrtha§ vaktrakùetre 
bhàvisphuñavaktravibhàgabhittibhåtৠkavàñabhaïgi§ dar÷ayati ---- 

puna÷cordhva§ mukha§ kalpya§ pràgdakùiõamathottaram | 

apara§..........

mukhànãti padavibhaktivipariõàmàt tçtãyàbahuvacanàntamiha yojyam,
tena mukhaiþ "kùa§ ya§ ra§ va§ la§" ityetaiþ mukhamantraiþ, punariti
brahmabhaïgyà nyàsopari, mukhamiti mukhàvakà÷adànàrtham, 
årdhva§pràgàdikavàñe nyasedityarthaþ | atra ca "o§kùa§ 
ã÷ànavaktràya namaþ" iti pçthak pçthaï nyàsaþ kàryaþ, vaktràõৠ
bhinnatvàt || 

ki§ ca ---- 


........kalpayitvà tu kalàbhedena vinyaset || 1-47 || 

pårva§ ca dakùiõa§ caiva uttara§ pa÷cima§ tathà | 

årdhvamårdhnà tu sa§yukta§ kùakàra§ tvã÷aråpiõam || 1-48 || 


iha ---- 

"÷ivasyaikà mahà÷aktiþ ÷iva÷caiko hyanàdimàn | 

sà ÷aktibhãdyate bhåyobhedai........................ ||" (11-271)

iti vakùyamàõanãtyà bhagavataþ svàtantrya÷aktisàrasya yathà 
måtãgrahaõa§ tathà tadanuråpa§ tattacchaktisphàramayatva§ na tu 
÷àntaråpatvam, iti dar÷anasatattvamunmãlayitu§ kavàñàdibhaïgiùu 
kalàparyàyàõৠ÷aktãnৠnyàsa ucyate, tatra "pàñhakramàdàrthaþ 
kramo balãyàn" iti sthityà årdhvamårdhvaråpa§ pårva§ dakùiõamuttara§ 
pa÷cimamiti krameõa sa§sàratàrakatvàdanvarthanàmà ---- 

"tàrà sutàrà taraõã tàrayantã sutàriõã | 

ã÷ànasya kalàþ pa¤ca ................. ||"

iti vakùyamàõo yaþ kalàbhedaþ, tena "kùakàra§ mantramã÷aråpiõam"
ã÷ànabhaññàrakàkhyavàcyadevatàsphàramayamårdhva§ pårvàdika§
vaktra§ vinyaset | kùakàra÷ca pårvamityàdi sàmànàdhikaraõyenokta§
yojyam, kalàbheda÷ca pràtilomyenànusandheya iti gurukramaþ | eva§
"kùa§ sutàriõyai namaþ" ityårdhvakavàñe, "kùa§ tàrayantyai namaþ"
iti pårva§smin, yàvat "kùa§ tàràyai namaþ" iti pa÷cimakavàñe,
ã÷ànavyàptidar÷anàya kalànyàsaþ kàrya iti piõóàrthaþ || 48 || 

atha vaktràõi sphuñayitumàha ---- 


eva§ vaktra§ caturdhà tu vaktreùveva niyojayet | 


kalàbhedenetyanuvartate | evamiti ca ã÷ànakalàbhedanyàyenaiva 
pårvavaktramantra§ "yakàra§" vaktreùu caturdhà 
pårvàdivaktranimittatatsphuñãkaraõàya caturdhaiva kalàbhedena yojayet | 
kalà÷càtra ---- 

ïivçtti÷ca pratiùñhà ca vidyà ÷àntà tathaiva ca | 

puruùasya kalà età÷catasraþ..................... ||" (1-55)

iti vakùyamàõàþ | atràpi pràtilomyena sçùñikrameõa nyàsaþ, tena
"ya§ ÷àntàyai tatpuruùavaktràya namaþ" ityàdi "ya§ nivçttaye
sadyojàtavaktràya namaþ" ityanusa§dheyam, vaktracatuùñayasya
ca sphuñatà bhàvanãyà || 

puruùàdikalànৠsphuñabhedollàsakatvàt, årdhvavaktre tu 
anudbhinnàkàrabhede'vadhimàha ---- 


pa¤cama§ yadbhavedvaktra§ kùakàreõaiva nidã÷et || 1-49 || 


parasvaråpasya vya¤jakatvàt sa§sàratràõàcca vaktram | evakàreõa
atra sphuñàkàratànusa§dheyà, iti dhvanati || 49 || 

evamårdhvavaktrakùetrayoþ kavàñakalàvaktrabhaïginyàsamuktvà 
hçtkùetràdàvaghorakalànyàsamàha ---- 


hçdi grãvà§sapçùñhe tu nàbhau ca jañhare tathà | 

pçùñhe corasi vinyasyedaghoreõa yathàkramam || 1-50 || 


"tamà mohà kùudhà nidrà mçtyurmàyà bhayà jarà | 

aghorasya kalà hyetà aùñau vai varavaõãni ||" (1-56)

iti vakùyamàõakalàbhedàt, aghoreõa aghoravaktramantreõa, yathàkrama§
vinyaset | tena "o§ ra§ tamàyai hçdayàya namaþ" ityàdi, "o§ ra§
jaràyai namaþ udare", ityanto nyàsaþ kàryaþ, aghorabhaññàrakasya
sa§hàrapradhànatvàt | kalàstathocitanàmnyaþ || 50 || 

guhyàdikùetre ÷rãvàmadevakalànyàsamàha ---- 


guhye tathà gude caiva tathorvorjànunorapi | 

jaïghayo÷ca sphijoþ kañyৠpàr÷vayorubhayorapi || 1-51 || 

vinyaseccaiva vàmena ÷arãre tu yathàkramam | 

"rajà rakùà ratiþ pàlyà kàmyà tçùõà matiþ kriyàþ | 

çddhirmàyà ca ràtri÷ca bhràmaõã mohanã tathà | 

manonmanã kalà hyetà vàmadeve trayoda÷a ||"(1-57-58)


iti vakùyamàõa§ sçùñipradhànasya ÷rãvàmadevasya kalàbheda§ 
sçùñipradhànocitàbhidhàna§ guhyàdisthànatrayoda÷aprakañanapara§ 
yathàkrama§ vàmeneti ÷rãvàmadevavaktreõa nyaset, tena "va§ rajàyai 
namaþ" guhye ityanusandheyam || 51 || 

bhagavataþ pàdàdikùetrastha÷rãsadyojàtakalànyàsamàha ---- 


pàdau hastau tathà nàsৠ÷ira÷caiva bhujàvatha || 1-52 || 

sadyena kalpayed devi sarvametadyathàkramam | 


sadyena ÷rãsadyojàtamantreõa, pàdàdãn yathàkrama§ kalpayet, arthàt
sadyojàtakalàbhireva, tà÷ca vakùyante ---- 

÷iddhirçddhirdyutirlakùmãrmedhà kàntiþ sudhà sthitiþ | 

sadyojàtakalàstvevamaùñau samparikãtãtàþ ||" (1-58-59)

iti ÷rãmatsadyojàtasya sthitipadàpyàyakatvàt siddhyàdayaþ kalàþ,
tena "o§ la§ siddhaye namaþ dakùiõapàde" ityanusa§dheyam | yadyapi
pårvavaktramantreõa vaktràõàmunmãlamana§ kçtam, tathàpi 
÷iraþkùetranàsàkùetrayoþ kalpanà punaranena vidhinà kartavyà, 
pratipadoktatvàt | eva§ pàdasthasadyojàtakalànàmapi 
nàsà÷iraþkùetraparyantৠvyàptamabhidadhat ÷arvatra sarvamasti"
iti bhaïgyà ÷ikùayati hastau kalpayediti | "graha§ sa§màùñã" itivat
pradhànavidherasya sa§khyàyà avivakùitatvàt aùñàda÷abhujatvasya
ca vakùyamàõatvàt "pràjàpàtyà nava grahà bhavanti" itivat 
anàgatàvekùaõaråpatantrayuktyà 
dakùavàmapàr÷vagatabhujanavakadvayakalpana§ dyutilakùmãbhyàm, iti 
mantavyam || 52 || 

kalà nirdeùñumàha ---- 


tàsৠnàmàni vakùyàmi yathàvadanupårva÷aþ || 1-53 || 

tàrà sutàrà taraõã tàrayantã sutàraõã | 

ã÷ànasya kalà pa¤ca nira¤janapadànugà || 1-54 || 

nivçtta÷ca pratiùñhà ca vidyà ÷àntistathaiva ca | 

puruùasya kalà hyetà÷catasraþ parãkitãtàþ || 1-55 || 

tamà mohà kùudhà nidrà mçtyurmàyà bhayà jarà | 

aghorasya kalà hyetà aùñau vai varavaõãnã || 1-56 || 

rajà rakùà ratiþ pàlyà kàmyà tçùõà matiþ kriyà | 

çddhirmàyà ca ràtri÷ca bhràmiõã mohanã tathà || 1-57 || 

manonmanã kalà hyetà vàmadeve trayoda÷a | 

siddhirçddhirdyutirlakùmãrmedhà kàntiþ sudhà sthitiþ || 1-58 || 

sadyojàtakalàstvevamaùñau samparikãtãtàþ | 


yathàvaditi yathàvyàptyanusàram | anupårva÷a iti 
årdhvapårvadakùavàmapa÷cimavaktrakrameõa | atra ca ---- 

aparà sà tanuþ sthålà ùañtri§÷attattvakalpità (4-407)

iti vakùyamàõanãtyà ùañtri§÷attamasya tattvasya "÷uddhàtmà unmanà
param" iti tribhedatvàt tattvavyàptyaiva bhairavadehanyàsaþ kàryaþ | 
ùoóa÷advàda÷ada÷a sa§khyasomasåryàgnikalàvyàptyà 
tridhàmamayatvàpattyarthamityanye || 58 || 

athàtra ùañtri§÷attattvamaye dehe såkùmavyàtyà paravyàptyà ca
måtãnyàsa§ dar÷ayati ---- 


puna÷ca sàdhako devi sarvàïgeùu yathàkramam || 1-59 || 

navatattva§ tritattva§ ca dhruveõa parikalpayet | 


punariti kalàråpapårõadehanyàsànantara§ yathàvibhàgamukteùu 
sarvàïgeùu ---- 


prakçtiþ puruùa÷caiva niyatiþ kàla eva ca | 

màyà vidyà tathe÷a÷ca sadà÷iva÷ivau tathà || (5-11)


iti vakùyamàõa§ navatattva§ vàmàdi÷aktivyàptyà 
kapàle÷àdisvacchandàntabhairavavyàptyà ca, àtmavidyà÷ivàkhya§ 
tritattva§ ÷uddhàtmonmanàparatattvavyàptyà | dhruveõeti sarvamantreùu 
avicaladvyàptikena praõavena "o§ ÷ivàdiprakçtyantanavatattvàtmane namaþ" 
iti prayogeõa | rmådhni vaktre ca kaõñhe ca hçdaye (2-51)

iti vakùyamàõasthànànusandhànena kalpayet "o§ ÷ivatattvàya namaþ"
ityàdi krameõa, ÷ikhàntabhråmadhyahçdayeùu sçùñikrameõa kalpayet || 

evamiyadantena nyàsena bhagavato bhairavabhaññàrakasya sphuñãbhàve
jàte ---- 


vidyàïgàni punarnyasya teùৠmantràn ÷çõu priye || 1-60 || 


paripårõavedanàtmatayà vidyàråpasya bhagavato bahuråpasyàïgàni || 60 
|| 


tanmantrànàha ---- 


aghorebhyo samàlikhya tha ghorebhyo dvitãyakam | 

ghoraghoratarebhya÷ca tçtãya§ parikalpayet || 1-61 || 

sarvataþ ÷arva sarvebhyo caturtha§ parikalpayet | 

namaste rudraråpebhyaþ pa¤cama§ ca vidhànataþ || 1-62 || 

o§kàramuccaret pårva§ ju§ sa÷ca tadanantaram | 

netratraya§ prakalpeta vidyàdehasya bhàmini || 1-63 || 

vidyàïgàni vijànãyàt...............


dvàtri§÷adakùaravidyàdehasya bhagavato'vayavaråpàþ hçt ÷iraþ
÷ikhà kavacam astra§ ca, iti pa¤cànৠpa¤ca mantràþ, tryakùarastu
årdhvadakùiõavàmanetratrayasya | atra ca padànৠpràgvat 
sa§hitàkàrya§ na kçtam || 

athaiùàm ---- 


............õàmàni ca nibodha me | 

sarvàtmà tu brahma÷iro jvàlinã piïgala§ tathà || 1-64 || 


durbhedya§ pà÷upatya§ ca jyotãråpa§ tathaiva ca | 


atra anàgatàvekùaõatantrayuktyà ante namaþ svàhàdijàtirdeyà, tena 
"aghorebhyo sarvàtmane hçdayàya namaþ" ityàdiprayogaþ kàryaþ | 
"durbhedya§ pà÷upatyam" iti padadvayamastre yojyam, atra ca ÷arvaj¤atà,
tçptiþ, anàdibodhaþ, svatantratà, avilupta÷aktiþ, ananta÷aktiþ"
iti bhagavadguõà ete hçdàdinetràïgatayà prasçtà ityàmnàyaþ | 
kavacanyàsàdanantara§ netranyàsaþ, tato'stranyàsaþ kàryaþ, astrasya 
bahiraïgatvàt netramantrasya tu vidyàdehàvayavatvàbhàvàt 
pa÷càttadudde÷aþ kçtaþ | 

vaktraevamàsanacinmåtãbrahmakavàñavaktrabhaïgãnyàsànantara§
pa¤càdikalàtmakaùañ§tra÷attattvavyàptyà pa¤cabhiþ 
praghaññakairaùñàtri§÷atkalànyàsamuktvà bhairavanavakavyàptyà
navatattvanyàsa§ ÷uddhàtmonmanàparatattvavyàptyà ca 
tritattvanyàsamabhidhàya sarvaj¤atàdidharmavyàptyàïganyàsa uktaþ | 
evamadhiùñhàtra dhiùñheyà÷eùavi÷va÷arãratva bhagavatã bahuråpatva§ 
da֋tam | 

eva§ caitatsarva§ tritayavi÷ràntamapi ÷aktitrayasphàramayameveti 
dar÷ayitumetadupari ÷aktimantrànyàsàrthamàha ---- 


kriyà j¤àna§ tathaivecchà tàsৠmantrànnibodha me || 1-65 || 


vi÷vaprasarasya ÷aktiùåpasa§hàreõaiva vi÷ràntiriti kriyà j¤àna§
cecchà ceti prakramaþ || 65 || 


àsৠkrameõa mantramàha ---- 


caturthasvarasa§yukta§ hànta§ binduvibhåùitam | 

kriyà÷aktiþ samàkhyàtà sarvasçùñiprakà÷ikà || 1-66 || 


caturthasvara ãkàraþ, hànta§ kùavarõam || 66 || 


÷akàrasya tçtãya§ tu ùaùñhayukta§ sabindukam | 

j¤àna÷aktiþ smçtà hyeùà prabodhajananã ÷ubhà || 1-67 || 


÷akàrasya tçtãya§ sakàram, ùaùñhena åkàreõa sa§yuktam || 67 || 


kùàdi§ dvisvarasambhinna§ tripa¤cena tu måcchãtam | 

icchà÷aktiþ samàkhyàtà bhairavasyàmitàtmikà || 1-68 || 


kùakàrasya àdivarõa§ "ha", dvisvaraþ "àkàraþ", tripa¤caþ 
pa¤cada÷aþ svaraþ "aïkàraþ" || 68 || 

athàsàma÷eùavi÷vàkàriõãnৠ÷aktãnৠyatra vi÷ràntiþ, tasya 
bhagavataþ sarvàtmatàyàmapi niùprapa¤casya svacchandabhaññàrakasya 
proktà÷eùamantropari nyàsàya mantramàha ---- 


ha§sàkhyo bindusa§yuktaþ ùaùñhasvaravibheditaþ | 

bàlendunàda÷aktyantaþ svacchando niùkalaþ smçtaþ || 1-69 || 


ha§sàkhya iti sarvasçùñisa§hàrakàritvena hànasamàdànadharmà
"prakçtivãkçti÷caiva ubhe ùaùñhena sa§yutaþ | " (6-20)

iti vakùyamàõasthityà àdikùàntasya vi÷vasya prakçtibhåtaþ
ïàdàkhya§ yatpara§ bãjam | " (kàlo0 1-5)

ityàdinà, para§ ÷àstreùu abhihitànàhatadhvaniråpaþ, ïàsyoccàrayità 
ka÷cit pratihantà na vidyate | 

svayamuccarate devaþ ..................	 ||"" (7-59)

iti vakùyamàõasphàraþ satatoditànastamitasphurataikasàro'nackahakàraþ 
| ùaùñhasvareõa åkàreõonmeùàtmakaj¤àna÷aktiprasaràtmaråpeõa 
antavã÷vamårdhvàdhoråpatayà bibhratà sa§vitsphàrasya 
ki¤cidånatàbhàsanena kriyà÷aktyàsåtraõàtmanà lipikrameõàpi 
årdhvàdhaþprasçta÷aktidvayakoñiprakañanoññaïkita÷uddhà÷uddhà÷eùa
-vi÷vasargasa§hàràtmasatataprasareõa | 

"ùaùñha§ ca pa¤cama§ caiva tasya devi guõàþ smçtàþ" (6-17)

iti vakùyamàõanãtyà nàdabhaññàraka÷aktiråpatayà guõabhåtena 
årdhvàdhaþsa¤càritayà ca caraõaråpeõa vibheditaþ sa§§yojitaþ | atha 
ca paràbhedabhåmeþ ki¤ciccalito'nugràhyànugrahàya 
uccàryamantraråpatàpàdanena unmukhãbhåtaþ, vindunà 
a÷eùavi÷vasàmarasyavedanàtmanà, samyagiti abhedàpattyà yuktaþ, 
vakùyamàõavyàptisatattvà bàlendunàda÷aktayo 
garbhãkçtanirodhikànàdanàdàntavyàpinãsamanonmanàprameyasatattvasphàrà 
ante vi÷ràntau yasya, sa eva parame÷varaþ svacchando niùkalaþ 
anàhatadhvaniparamàrthamahàmantravãryaråpo'pi ÷iroråpàkàrakalayà 
ùaùñhena sakàreõa ca ghoratara÷akticakraråpeõa brahmaviùõurudràn 
brahmaprakçtimàyàõóàni jàgarasvapnasuùuptàni 
prameyapramàõapramàtç§÷ceti sçùñisthitisa§hàravilayamàtra§ 
bhedamaya§ jagat dar÷ayati, vyàkhyàsyamànasatattvatayà 
bindvàdiprameyaparipàñyà ca ghoraråpatayà 
bhedàbhedamaye÷varasadà÷ivànà÷ritàdãn ÷aktyaõóavatãnaþ 
turyapadàvasthitàn kramàtkrama§ sàti÷ayàn  
sargasthitisa§hàra÷aktyàkràntànàbhàsayati, unmanà÷aktyà tu 
aghoraråpa÷akticakraparamàrthatayà÷eùaturyàtãtapadàrohitayà 
svàtmamayãkurvan mocayati, iti bhagavato bahuråpasya padàrthadvàreõa 
yàvàn sphàro vyàkhyàtaþ so'sya bhagavataþ sarva eva abhedenaivàntaþ 
sthitaþ, ityaya§ bhagavàn sadà pa¤cavidhakçtyakàrã 
a÷eùa÷akticakràtmakasvàtantrya÷aktyaviyuktaþ ÷rãsvacchando, niùkalaþ 
iti niùkràntàþ a÷eùàþ kalàþ ÷aktayo yasmàt kalanàråpàt ya÷ca 
niùkrànto'prameya ityarthaþ | atha ca 
akàrokàramakàrabindvàdikalàyogàccatuùkala÷abdavàcyo'pi vastuto 
niùkalànàhatadhvaniparamàrthatvàt niùkalaþ | yadvakùyati ---- 

÷aguõaþ sakalo j¤eyo nirguõo niùkalaþ ÷ivaþ" (6-17)

ityala§ mantrarahasyaprakañanena | sampradàyastu mà paricchedãti
ki¤cidunmãlitam | smçta iti bhagavatà ÷rãkaõñhene÷vareõa 
sadà÷ivenàpi pàramparyeõa svasvaråpaþ parame÷varànugrahàdeva 
upalabdhaþ praõavaþ catuùkalaþ ÷vacchandabhairavàya namaþ" iti ca 
prayogaþ || 69 || 

pårvapadasya ca màhàtmya§ prakañayati ---- 


asyoccàraõamàtreõa ye yuktàþ sarvapàtakaiþ | 

÷uddhasphañikasa§kà÷àþ pada§ gacchantyanàmayam || 1-70 || 


etatpårvavyàkhyànenaiva gatàrtham || 70 || 

asyànàhatàtmakasvasvaråpasphàràõi sarvaj¤atàdiråpàõyaïgànyàha ---
- 


sànta§ dãrghasvaraiþ ùaóbhibhãnnajàtivibheditam | 

hçcchira÷ca ÷ikhà varma locanàstra§ prakalpayet || 1-71 || 


sànta§ havarõam, dãrghasvaràþ ùañ à ã å e au aþ | ete ca 
visargamçte binduyuktà ityarthàt, jàtayaþ ïamaþ svàhà" 
ityàdivakùyamàõàþ, ùaóete krameõa hçdayàdãnৠmantràþ || 71 || 

prayoge itikartavyatàmàha ---- 


o§kàro dãpanasteùàmante jàti§ prakalpayet | 

namaþ svàhà tathà vauùañ hu§ vaùañ phañ krameõa tu || 1-72 || 


(atra-namaþ svàhà vaùañ caiva hu§ vauùañ phañ krameõatu iti pàñha
sàdhãyàn mantavyaþ) tena "o§ hàÁ hçdayàya namaþ" ityàdikrameõaiùৠ
prayogaþ || 72 || 

asya sàïgasya nyàse phalamàha ---- 


eùa bhairavaràjastu sarvakàmàrthasàdhakaþ | 


a÷eùabhogamokùada ityarthaþ | eva§ càbhidadhat 
÷rãsakalabhaññàrakaparamãkaraõaråpasyàpi
asya bhàjana§ jana§ prati pçthaganuùñhànatvamapi bhavati ----  iti 
såcayati | ata÷ca trayoda÷e pañale bhaviùyati, atra ca vaktramantràþ
pårvoktà eva iti teùৠsakalabhaññàrakatadaïgavatpadavàcyatvàbhàvàt
bãjàkùararåpatvamevàsti, iti niùkalabhaññàrakatadaïgavat na 
punarvaktramantràntarainãùkalãkaraõa§ kçtam ÷àktasphàratvàdasya 
nayasya || 

bhagavatyà mantramàha ---- 


haraãma akàra÷ca ïàdirosvarasa§yutaþ || 1-73 || 

yànta ekàrasa§yuktaþ ùàdirlàntavibheditaþ | 

làdistrisvarasambhinno ha§so bindusamàyutaþ || 1-74 || 

ùaùñhasvarasamopetaþ phañkàràntavikalpitaþ | 

aghore÷varãti vikhyàtà svacchandotsaïgagàminã || 1-75 || 


hakàrarephàvanackau, akàrasyoccàraõatvàt tena ha÷ca ra÷ca ã÷ca
ma÷ca tena "haraãmo" militàþ eka§ bãjam, akàraþ a, ïàdiþ 
ïakàrasyàdiþ ghaþ, osvareõa yuktaþ gho, yàntaþ rephaþ, ekàreõa 
yuktaþ re, ùàdiþ ÷akàra, làntena vakàreõa vibheditaþ mi÷ritaþ ÷va, 
lasyàdiþ rephaþ, trisvareõa ikàreõa mi÷ritaþ ri, ha§sa ityàdinà 
catuùkalasvaråpa§ yojayan sakalaniùkalaikyasphàrasàraiùà devãti 
prathayati | ha§saþ hakàra anac, bindusamàyutaþ ùaùñhasvareõa 
åkàreõa samopetaþ håÁ, phañkàreõa ante vi÷eùeõa kalpitaþ nityameva 
krårajàtiyuktaþ, ata eva a÷eùabhedadàhàtmànugrahaikapravaõaþ, ata eva 
vyàkhyàtasvaråpàghoràkhya÷akticakrasvàminã vi÷eùeõa khyàtà 
qphurattàsàratayà dyotamànà, ÷rãmataþ 
svacchandabhairavasyotsaïgagàminã nityàviyutà 
unmanàntakordhvasaïgaprasarasàrà tatprakà÷apravaõà ca ityarthaþ || 75 
|| 

atha ca àkçtimato bhagavato'ïkagatàyà devyà aïgavaktràõi yojayitumàha 
---- 


bhairavàïgasamopetà vaktrapa¤cakasa§yutà | 


bhairava÷abdena samanantarapratipàdito mukhyo niùkala evàtra vivakùitaþ, 
tena niùkalàïgànyeva tadavibhedasàràyà devyàþ aïgàni | 
"vaktrapa¤cakasa§yutà" iti sàmànyoktyà sakalaniùkalamantraikaråpàyàþ 
÷rãdevyàþ pårvoktabãjakalpyàni 
sakalaniùkalabhaññàrakavadavibhaktànyeva vaktràõi || 


atha ÷rãsvacchandabhairavara÷mipu¤jàtmano bhairavàùñakasya mantrànàha 
---- 


hànto yàdiryakàrànto ràdiþ ùaùñhakalànvitaþ || 1-76 || 


bindunàdasamàyogàt kapàle÷aþ prakãtãtaþ | 


hasyàntaþ kùakàraþ anac kù, yasyàdiþ m, yakàrasyàntaþ r, rasyàdiþ
y, tena "kùmry" iti krameõa mi÷rãkçtya ùaùñhakalayà åkàreõànvitaþ
bindunàdàbhyàmardhacandràderapi svãkàràt 
vindvardhacandràdiparipàñyàþ samyagiti vakùyamàõavyàkhyànusàram, à 
samantàt paratattvaikyàpattiråpàt yogàt, aya§ kapàle÷a uktaþ, 
mantràõৠmantradevataikàtmatvàt, evamanyatra || 


sànto binduradho hyagniþ ùaùñhayuktastu kãtãtaþ || 1-77 || 


÷ikhivàhanasa§j¤astu j¤àtavyo'sau varànane | 


sàntaþ h, tasyàdho'gniþ r, ùaùñhaþ åkàraþ, 
bindunàdàdyupalakùaõaparaþ || 77 || 


sa§hàraþ ùaùñhasa§yuktaþ ùaóantena samanvitaþ || 1-78 || 

krodharàjaþ samàkhyàtaþ.............


sa§hàraþ kù, ùaùñhena svareõa åkàreõa sa§yuktaþ, tathà ùaõõà§
vargàõৠakacañatapavargàõàmantena makàreõa anusvàroccàraõàtmanà
yuktaþ, arthàt bindvàdiyukto'pi || 


.............ñathànya§ kathayàmi te | 

¤àdiþ ùaùñhasvaropetastripadena samàyutaþ || 1-79 || 

bindumastakasambhinno vikaràlo varànane | 	


¤àdiþ jh, tripadena icchàj¤ànakriyàvyàptisàreõa, anyatra 
tri÷åla÷abdàbhihitena aukàreõa samàyuktaþ, ùaùñhena ca 
ukàreõopetaþ, aukàrànusaraõanyàyenoccàratàyuktaþ || 79 || 


sàntaþ ÷àdyena sa§yuktaþ ùaùñhasvarayuto'pyadhaþ || 1-80 || 

caturda÷asvaràkrànto bindunàdàntabhåùitaþ | 

manmathaþ kathito hyeùa surasiddhanamaskçtaþ || 1-81 || 

yenedantu jita§ sarva§ jagat sthàvarajaïgamam | 


sàntaþ h, ÷akàrasya tàlavyasya àdyaþ v, ùaùñhaþ å, caturda÷asvaraþ
au, etadakùarasa§ghàtàtmàya§ mantro vindvàdiyuktaþ || 81 || 


hararàdisamàyuktaþ åkàràdhaþ sabindukaþ || 1-82 || 

meghanàde÷varo hyeùa bhairavaþ samprakãtãtaþ | 


akàrasya uccàraõàrthatvàt h-r, rasyàdinà anackena yakàreõa yuktaþ
sabindukaþ || 82 || 


kùasàntabãndusa§yuktaþ pa¤camena vibheditaþ || 1-83 || 

some÷varaþ samàkhyàto janmamçtyuvinà÷anaþ | 


kùasayoþ kùakàrasakàrayoþ, antarmadhye "h" pa¤camena ukàreõa
vibhedita uccàryamantraråpatàmàpàditaþ | 


kùàdiryàntasamopeto hàntenàdhoniyojitaþ || 1-84 || 

bhànto vàdirlakàrànto ràdyo'dhorudrayojitaþ | 

bindvardhendusamàyukto nàda÷aktisamanvitaþ || 1-85 || 

vidyàràjaþ samàkhyàto mahàpàtakanà÷anaþ | 


kùàdiþ h, yasyàntaþ r, hasyàntaþ kù, bhasyàntaþ m, vasyàdiþ l,
lakàrasyàntaþ v, rasyàdibhåta§ bãja§ y, adho rudraþ åkàraþ,
evamåkàràntà aùñauvarõàþ, gçhãtanàdàdivyàptiko vindurnavama 
ityaya§ navàtmà, mahàpàtakanà÷ana iti pårvavat | ete ca navame pañale
vakùyamàõatattatsiddhisàdhakatvàdevamabhidhànà uktàþ || 85 || 

eva§ ca


bhairavàùñakametaddhi parivàraþ prakãtãtaþ || 1-86 || 


sa§sàryanugrahàya gçhãtàkàrasya parabhairavasya 
ra÷mipu¤jasthànãyametadbhairavàùñaka§ dvitãyapañale 
pradar÷ayiùyamàõadhyànasvaråpam || 86 || 

jagadadhiùñhàtéõৠlokapàlànৠ
bhagavacchaktiråpakapàle÷àdyadhiùñhitànৠtadvyàptyaiva lokottarayà 
påjyànৠmantràn vaktumàha ---- 


laukapàlà§stathoddhçtya svanàmapraõavàdikàn | 

namaskàràvamànà§÷ca sàstrànsa§parikalpayet || 1-87 || 


svanàmnà praõava àdiryeùàmiti vigrahaþ | sàstrànityanena astràõi
na pçthagàvaraõatayà kalpayet, api tu "o§ indràya vajrahastàya
namaþ" ityàdi krameõa agniyamanirçtivaruõavàyukubere÷ànàn 
÷aktidaõóakhaïgapà÷adhvajagadàtri÷ålahastà§÷caturthyantàn
praõavàdinamaskàràntàn ekàvaraõatayà kalpayet, iti ÷ikùayati | 

"bhairavàùñakaråpeõa dhyàtavyà" (2-125)

iti vakùyamàõatvàdiha lokapàlàùñakameva, na tvanyatreva tadda÷akam | 
asmin mantrapañale ÷ma÷ànàdhipamantrà bhàvino'pi noddhçtàþ teùৠ
yadyekaviùayatvàt "uddhçtya parikalpayet" iti vàcoyuktyà 
samanantarapañalabhàvino nyàsapåjàvidheþ prakàramupakùipan pàñalik㧠
sa§gati dar÷ayati bhagavàn || 87 || 

"adhvàna§ sakala§ nimajjya susitৠcinmåtãmunmajjya tà§
kçtvà bhairavaråpiõ㧠tadakhila§ råpa§ tritattvàtmakam | 
÷aktitraidhamaya§ vilàyya parame svacchandadhàmni sphurattacchaktiprathita§
tadàtma nikhila§ loke÷varànta§ numaþ ||"

"gatànugatikaproktavyàkhyàbhedatamo'panut | 

paràbhedarasollàsã svacchandoddyota utthitaþ ||"


iti ÷rãsvacchandatantre 
÷rãmahàmàhe÷varàcàryavarya÷rãkùemaràjaviracitoddyotàkhyavyàkhyopete
mantroddhàraprakà÷ana§ nàma prathamaþ pañalaþ || 1 || 





dvitãyaþ pañalaþ


" svacchandodyotaþ "


vigalati bhavadaurgatya§ mokùa÷rãþ ÷rayati hçtkaja§ kacati | 

prasarati paramànando yatra tadã÷àrcana§ jayati || 


pra÷nodde÷akrameõa pràptàvasara§ kàlasvaråpa§ kàmyavannityavidhau 
pràyeõa anupayogàt bahuvaktavyatvàcca anabhidhàya, yatraiùৠ
mantràõৠsàdhakatamatva§ yena ca mantràþ phaladà bhavanti, 
tamarthasaïgatyà pràptapratipàdanàvakà÷amarcàjapahomàdividhi§ 
prakà÷ayitu§ dvitãyapañalàrambhaþ | tatra ïityapårva§ naimittikam" iti 
nityameva tàvadvidhi§ pradar÷ayitu§ 


÷rãbhairava uvàca ---- 


athàrcana§ pravakùyàmi yathàvadanupårva÷aþ | 


atheti mantraprakà÷ànantara§, snànanyàsàvàhanàderjapahomàde÷ca
arcanàïgabhåtatvàdaïgibhåtamarcanameva, prakarùeõa iti vaitatyena,
vakùyàmi | yathàvaditi garbhãkçtavyàpti§satattvatayà, anupårva÷a
iti snàna÷aucàdikrameõa | yata iyamarcanakriyà pàkakriyàvat 
anekàvayavakriyàrambhapåtãþ, ataþ 
snànàdyavayavakriyàbhighàtapuraþsara§ tatpratipàdanam, na ca 
akçta÷uddheþ snànàdhikàra iti ÷aucapuraþsarameva snàna§ dar÷ayati ---
- 


÷auca§ kçtvà tataþ snàna§ kartavya§ tu mçdambhasà || 2-1 || 

÷ucisthànànmçda§ pårva§ gçhãtvàstreõa ÷odhitàm | 

prakùàlya jalatãra§ tu sthàpayettৠvarànane || 2-2 || 


astreõeti ÷thåle karmaõi niùkalasya anadhikaràt" sakalena 
tçõake÷aparõakàùñhàdi, astramantreõa coddharet || 2 || 


bhàgadvaya§ tato'streõa kartavya§ tu kç÷odari | 

tata iti = ÷odhitàyàþ mçdaþ || 


bhàgàrdhena kañi§ corå jaïghe pàdau tathaiva ca || 2-3 || 

kùàlayeta yathànyàya§ trirantaritayogataþ | 


bhàgàrdheneti ---- ekabhàgasya sa§bandhinà ardhena 
÷rãpårvàdyuktanãtyà
sa§hàrakrameõa àdau pàdau prakùàlya jaïghorukañi kùàlayet iti
yathànyàya÷abdàrthaþ, trãn vàrà§striþ madhye bhavatà hastakùàlanena
antarito yo yogaþ kùàlanasa§bandhastataþ pàdau prakùàlya hastau
kùàlayet tato jaïghe tato hastau tata årå tato hastau tataþ kañi§
tato'pi hastau iti madhye trireva hastakùàlanam iti "trirantaritayogataþ"
÷abdasyàrthaþ, ukta§ ca ÷rãmçtyujiti ---- 

"pàdau jaïghe karau corå mçtsnàbhistisçbhiþ kramàt | 

trirantaritayogena saptabhiþ ÷odhayet punaþ ||"

iti | punaþ pa÷càt saptabhirhastau kùàlayedityarthaþ | na tu 
tisçbhirhastàviti vyàkhyeyam, dravyàbhyàvçttau sujabhàvàt | yattu 
tisçbhirmàtràbhimçdbhàgairantarito yato yoga iti kenacitpañhitvà 
vyàkhyàtam, tadatyantàsamanvitatvàdupekùyam || 3 || 


ava÷iùña§ tu bhàgàrdha§ gçhãtvàstràbhimantritam || 2-4 || 

saptavàrànvaràrohe arkadãpta§ tu kàrayet | 


ava÷iùñamiti ekasmàdbhàgàt | arkadãptamiti karàbhyৠmçditvà | 
såryaspçùña§ tadadar÷ane pràõaspçùña§ và kçtvà || 4 || 
tenaiva ---- 


÷iraþprabhçti pàdàntamàguõñhya snànamàcaret || 2-5 || 


÷uddhatattvasçùñivyàptyaitat | tadàguõñhyeti liptvà || 5 || 


uttãryodakamadhyàttu upaspç÷ya yathàkramam | 

sa§dhyàyà vandana§ kuryàcchàstradçùñena karmaõà || 2-6 || 


upaspar÷anamàcamanam, tatra càntaþ såkùmadeha÷uddhyartha§ praõavena
trirapৠpànam, dviþsçkvimàrjanam, cakùuràdidvàraspar÷ana§ ceti
yathàkrama÷abdàrthaþ, ÷àstradrçùñena vedàdisiddhena || 6 || 


malasnàna§ bhavedeva§ vidhisnàna§ pracakùmahe | 

bhàgàrdha§ yatsthita§ pårva§ tato bhàgatraya§ kuru || 2-7 || 

vàmahastasya pårve ca dakùiõe cottare kramàt | 


malasnàna§ cittadehà÷uddhiþ | bhàgàrdhamiti, ekasya bhàgasya samastasya
upayuktvàd dvitãyabhàgaþ sakalaþ mçdapekùayà tvardham || 7 || 


pårvabhàga§ tato'streõa saptavàrà§stu mantrayet || 2-8 || 

dakùiõastha§ tathà vaktrairabhimantrya varànane | 

uttara§ càbhimantryaiva§ devenàïgayutena ca || 2-9 || 

pårvabhàga§ gçhãtvà tu da÷adikùu vinikùipet | 

uttareõa tu bhàgena jala§ caivàbhimantrayet || 2-10 || 

bàhumàtrapramàõena bhairave÷amanusmaran | 

àtmàna§ guõñhayitvà tu dakùabhàgena suvrate || 2-11 || 

snàyàdràjopacàreõa sugandhàmalakàdibhiþ | 


atraiva bhairavabhaññàrako yathàdar÷ana§ sakalo niùkalo và, evameva
aïgàdyapi j¤eyam | bàhumàtrapramàõenetisvàbhimukha§ ÷ivatãrtha§
hastamàtra§ prakalpayedityarthaþ | ràjàpacàreõetigçhasthànà§
sati sa§bhave sugandhàmalakàdyabhyaïgasnàna§ vihitameva, na tu
naiùñhikavanniùiddhamityarthaþ || 11 || 


pràõàyàmàbhiùekau tu kartavyau bhairaveõa ca || 2-12 || 


pràõàyàma§ kumbhakavçttyà'vasthànam, abhiùekaþ unmajjanàdanantara§
kala÷amudrayà ÷irasi jalapàtaþ || 12 || 


uttãryodakamadhyàttu tadvàsaþ parivartayet | 

upaspç÷ya kçtanyàso målamantramanusmaran || 2-13 || 

tãrtha§ saïgçhya deve÷i àtmano'gre nidhàpayet | 


nyàsakaraõa§ sa§kùepeõa mantraikàda÷ikayà, tãrtha§ 
saïgçhyatiaïku÷amudrayà àkçùya || 13 || 


tatrastho vandayet sa§dhyৠmàrjanàdiranukramàt || 2-14 || 

aghamarùaþ prakartavya upasthàna§ divàkare | 

japa§ kçtvà nivedyaiva§ praõamya ca varànane || 2-15 || 

mantràõৠtarpaõa§ kçtvà devànàmçùibhiþ saha | 

sarveùৠbhåtasa§ghànৠtatastãrtha§ tu sa§haret || 2-16 || 

målamantramanusmçtya................


hçttàludvàda÷àntavi÷ràntiparayà målamantraparàmar÷àt 
sa§dhyàvandanamida§ parame÷varamantrakrameõa, pårva§ tu 
vaidikairmantraiþ taccàpi anivçttapràgjàtivàsanaiþ kàryam, itaraistu 
vidhisnànànantarameva ÷aivairmantraiþ, yathoktam ---- 

"bràhm㧠kuryànna và karyàcchaivãmeva niyogataþ |" iti | 

eva§ bhasmasnàne'pi dviþ sa§dhyàvandana§ yojyam, vàmakaravipruùà§
dakùakara÷àkhàbhirastreõàdhaþkùepaþ, vaktràïgamantraistu upari,
iti màrjanam, àdi÷abdànmantrasa§hitàjaptadakùakaravàriõaþ ÷irasi
kùepaþ taccaitadanukramàt, anukrama÷ca aghamarùaõàdanantara§
màrjanàdi, tata upasthànamiti, ãdç÷astatràgamo dakùiõapàõistha§
jala§ sitaråpa§ praõavatejasoddãpita§ dakùanàsàpuñenaiva 
antaranupraviùña§ vàïmanaþ kàyamalakùàlanàt kçùõaråpa§ 
vàmanàsàpuñàt bahinãþsçta§ dhyàtvàdhaþ kùipet, iti, 
ãdç÷amupasthànamiti parame÷vara÷aktyàtmasåryasa§mukha§ 
mantrasa§hitayà a¤jalikùepaþ, tato yathà÷akti japa§ kçtvà hçtsthàya
÷rãbhagavate pårakeõa nivedya 
÷arãràdiprahvãbhàvonmagnaparasvaråpànuprave÷aråpa§ praõàmam, 
svakalpamantràõৠjalena tarpaõa§ kçtvà "devebhyo namaþ" 
ityàdikrameõa devaùãbhåtasa§ghànৠtarpaõa§ kçtvà, 
målamantramanusmçtya, sa§hàramudrayà ÷ivatãrtha§ sa§haret svàtmani 
anupraviùña§ dhyàyet || 16 || 

eva§ jalasnànamuktvà bhasmasnàna§ naiùñhikasyàva÷yakam, gçhasthasya
kàmacàràdvaktumàha ---- 


................bhasmasnànamataþ param | 


ucyate iti ÷eùaþ, tantràntaroktavidhisàdhitam astràbhimantrita§
bhasma kçtvà, à kàddhçdayàvadhi, à pàdàcchironta§ hçdanta§ và
sa§hàrakrameõa bhasma kçtvà iti samuddhålya || 


malasnàna§ prakartavya§ bhàvitenàntaràtmanà || 2-17 || 


prasannena cittena || 17 || 


parivçttya tato vàsaþ sa§dhyৠpràgiva vandayet | 


jalenaiva || 


vidhisnàna§ tataþ kuryàd bhairave÷amanusmaran || 2-18 || 


bhairavavyàptimàtmano vibhàvayan || 18 || 


÷iro vaktra§ ca hçdguhya§ pàdànta§ ca vibhàga÷aþ | 

bhairaveõàïgayuktena samuddhålya§ yathàkramam || 2-19 || 


sàïgena målena bhasma abhimantrya ÷uddhatattvasçùñyartha§  
mårdhàdipàdàntamuddhålayet || 19 || 

tato'pi ---- 


abhiùeka§ prakurvãta para§ tattvamanusmaran | 


niùkalavãryamàvi÷an || 


sa§dhyàyà vandana§ kuryàdyathàpårva§ varànane || 2-20 || 


yathàpårvamiti jalenaiva aghamarùaõàdika§ kàryamityarthaþ | abhiùeko
målamantreõa kala÷amudrayà bhasmamuùñeþ ÷irasi kùepaþ, eva§ 
bhasmasnàna§ gçhasthenàpi kàmataþ kàryam, tantràntaranidãùñanãtyà 
tripuõórakamàtrameva và gçhasthena kàryam || 20 || 

eva§ snàna§ vidhàya arcàvidhi§ kartumupakrameta ---- 


tato yàgagçha§ gatvà hastau pàdau ca kùàlayet | 

rathyàdhåliliptau pàdau tatspar÷àddhastàvapi kùàlayet | 

÷ikhৠbaddhvà ÷ikhৠsmçtvà upaspç÷ya vidhànataþ || 2-21 || 


upaspç÷ya àcamya, vidhànataþ ekàgracittatayà, ÷ikhৠ÷ikhàmantra§
smçtvà, ÷ikhৠmadhya÷aktim, baddhvà avaùñabhya || 21 || 

bàhyapåjàdhikçtatvamàtmani janayitu§ sa§kùepeõa 
mantraikàda÷ikàsmaraõena ---- 


sakalãkçtadehastu puùpamàdàya suvrate | 

diïmàtçbhyo namaskçtya dvàra§ sa§prokùya yatnataþ || 2-22 || 

÷ivàmbhasàstramantreõa vighnaproccàñana§ bhavet | 


÷ivàmbhasà iti vadan sàmànyàrghapàtramàdau bàhyapåjàrtha§ kurvãteti
såcayati || 22 || 

tataþ ---- 


dvàra÷àkhordhvato deva§ gaõe÷a§ ca ÷riya§ tathà || 2-23 || 

sa§påjya gandhapuùpàdyairdhåpàdibhiranukramàd | 

arghyapàdyopahàrai÷ca................


"o§ diïmàtçbhyo namaþ" iti kusuma§ kùiptvà, àyatane yàgagçhe bàhye 
và vyomni prabhàmaõóalavçùa÷ålasåryàn 
bàhyaparivàraniùñhordhvaóambhare dvàrasya dakùiõàdvàmànta§ 
gaõe÷a§ tathà÷abdasamuccitৠvàgã÷㧠÷riya§ ca praõavàdinamaþ 
÷abdàntena mantreõa påjayediti kramaþ || 23 || 


............ñato dvàrasya cottare || 2-24 || 

nandigaïge samabhyarcya mahàkàla§ ca dakùiõe | 

kàlind㧠caiva sampåjya yathànukramayogataþ || 2-25 || 


kàlind㧠yamunàm, dakùiõasrotasaþ sa§hàrapràdhànyànmahàkàlayamune
dvàrasya dakùiõe eva påjye | vàme tu nandigaïge, 
÷àktasphàrasàratvàccàsya nayasya gupte svagçhàdau dvàravàmàt 
prabhçti vàmakareõa påjayediti guravaþ | eùa ca dvàradevatàkramaþ 
÷rãtri÷irobhairavasrotasi dç÷yate, kevala§ tatra 
dvàravàmadakùiõayodãõóimahodaràvadhikau påjyàvuktau | vàmasrotobhede 
punaþ sçùñipradhàne dvàrasya dakùiõe nandi-gaïga-meùàsyàþ, vàme
tu mahàkàla-yamunà-cchàgalàsyà iti kramaþ, siddhànteùu tu dvàrasya
dakùiõe nandi-gaïge vàme tu mahàkàla-yamune | pràya÷ca siddhàntapriyo
lokaþ siddhàntakramamà÷ritaþ, itãha lokottare bhairavasrotasi
bhagavadukta eva kramaþ à÷rayitavyo na tvanyathà bhramitavyam | ato
ye siddhàntadar÷anabhràntà bhagavadukta§ pårvapa÷cimadvàràpekùayà
viparyàsayanti te viparyastà eva || 25 || 

tataþ ---- 


bhairavàstra§ samuccàrya puùpa§ saïgçhya bhàvitaþ | 

saptàbhimantrita§ kçtvà jvaladagni÷ikhàkulam || 2-26 || 

nàràcàstraprayogeõa pravi÷ed gçhamadhyataþ | 


atràdau dehalyarcৠkuryàt, bhairavàstramatidãpta§ niùkalàstrameva, 
jvaladityàdi dhyànam, 
nàràcàstraprayogastarjanãmadhyamàïguùñhapreraõàt, gçhamadhyata iti, 
prakùipanniti ÷eùaþ || 26 || 


nivàrita§ tena sarva§ vighnajàlamanantakam || 2-27 || 


bhàvayediti ÷eùaþ || 27 || 


tato rakùàrthamastra§ ca da÷adikùu vinikùipet | 


vighnànৠprave÷àvakà÷anà÷àya || 

atha ---- 


madhye sa§påjya brahmàõa§ gandhaiþ puùpairanukramàt || 2-28 || 

dakùiõàyৠtato mårtau praõavàsanasa§sthitaþ | 

upavi÷yàsana§ baddhavà svabhyasta§ vai puraþsthitam || 2-29 || 


brahmàõa§ vàstvadhiùñhàtàram | dakùiõàyàm iti 
dakùiõasroto'nuùñhànapravçttau, 
samastabhedaploùakàghoravaktrasa§mukhatvasyànuråpyàt; 
mantroddhàrapràrambhe tvanuùñhànasyàpravçtteþ "pràïmukhodaïmukho và" 
ityuktam | praõavàsane vaõãtavyàptike samyagbhairavàbhedàbhimàne 
sthitaþ || 29 || 

karanyàsamàha ---- 


gandhadigdhau karau kçtvà astreõa pari÷odhayet | 

kavacenàvaguõñhyaitau plàvayedamçtena tu || 2-30 || 

parৠ÷akti§ tu sa§kùobhya.................


gandhena alaktakàdinà, digdhau liptau, pari÷odhayet kriyà÷aktitva§
pràpayet | parৠdvàda÷àntastha÷ivacandracandrikàråpৠ÷akti§
sa§kùobhyànaïgadhenavãyuktyà prasaronmukh㧠kçtvà, "amçtena"
parànandarasena, "plàvayet" àcchurayet | pa÷càt tathàråpatàrakùàrtha§
kavacamantreõàvaguõñhya || 30 || 


..............ñato'nanta§ prakalpayet | 


kara÷uddhividhàne tattanmantrairnyàsa ucita eva kàryaþ |  
tenopabàhudaõóàgragagranthipràntavatãvidyàpadordhvàvasthitànà÷ritapre
tàntamanantàsana§ pràïnarõãtatattva§ praõavena kalpayet || 


måt㧠nyasyànuvaktràõi svacchanda§ parikalpayet || 2-31 || 


måtãbrahmakavàñakalàvaktranyàsàdi pràgeva nirõãtam | ato yatra
yatràyàti tatra tatra prathamapañalanirõãtavyàptiranusartavyà | 

÷vacchandam"

iti sakalam || 31 || 

anantaram ---- 


aïguùñhàdikaniùñhànta§ vinyasedaïgapa¤cakam | 


ubhayorapi karayoþ padmamudràmàviùñayoþ | "astra§ nakheùu" iti guravaþ 
|| 

tataþ ---- 


bhairavànapi saïkalpya para§ tattvamanusmaret || 2-32 || 


"bhairavàn" kapàlã÷àdãnaùñau vàmatarjanãto dakùiõatarjanyantam,
para§ tattva§ niùkalanàtha§ sàïga§ sadevãkam, arthàt 
sphàritàïguùñhayoþ, anusmaret vi÷vànugàmitvenànusandadhyàt | yadyapi 
karayoþ piõóàvayavatvàt bhàvipiõóanyàsenaiva nyàsaþ sa§padyate, 
tathàpi sarvakarmapravçttiprathamàïkurakalpayor 
bhagvatkriyà÷aktimayatvapratyabhij¤ànàyatayordehanyàsàt pårva§ 
sarvàgameùu nyàsa ucyamàna upapanna eva | ÷ivahastastvanyàdçgeva 
vi÷iùñavidhiviùayaþ || 32 || 

eva§ karanyàsamuktvà dehanyàse itikartavyatàmàha ---- 


pràõàyàmatraya§ kàrya§ dehasa§÷uddhikàraõam | 


iha caitanyavi÷leùapåvãkৠdehadàhotplàvanàpyàyanàdimay㧠
÷uddhimàdhàya bhairavàtmatàpattiþ kàryà | caitanyasya ca ---- 

"pràksa§vitpràõe pariõatà |"

iti nãtyà pràõenaiva vi÷odhana§ kàryam | na cà÷uddhena tena tatkartu§
÷akyamiti prathama§ tacchuddhiþ | dehasyà÷uddhasya puryaùñakaråpasya
sa§÷uddhikàraõam || 

tatpradar÷aya§÷caitanyavi÷leùa§ vaktumàha ---- 


a÷uddhaþ svamarudrecyaþ ÷uddhenàpårayettanum || 2-33 || 

kumbhaka§ recaka§ kçtvà vyomnyàtmàna§ nidhàpayet | 


"a÷uddhaþ" iti bahiþprasare hevàkacà¤calyapràbalyollàsitavikalpatayà
jãvasya pà÷atvena sthitaþ | "recyaþ" iti svarasavàhapra÷amanena 
bhogadvàda÷ànte nive÷yaþ | "÷uddhena" iti 
dvàda÷àntavi÷ràntilabdha÷àktabalena | à samantàt svarasavàhanirodhena 
pårayet tacchàktaspar÷enàcchurayet | àpåryaiva§ ka§citkàla§ 
prave÷anirodhena balalàbhàya hçdayànmålapãñhànta§ 
pårõakumbhavadacalasthityà sthàpayet | tataþ 
kumbhakaprakarùalabdha÷àktabalena tena 
vakùyamàõadivyakaraõànusaraõayuktayordhvarecaka§ kçtvà 
pràõà÷rayamàtmàna§ vyomni muõóànte vi÷ràmayet | eùa ca 
praõavoccàrasagarbhaþ pràõàyàmaþ kàryaþ | atra ca recanàdau 
vyomavi÷ràntyante pa¤cake dhàraõàpa¤caka§ manasà 
såkùmabhujayànusa§dhàyàvikalpavi÷ràntyà mano'haïkàrabuddhãþ 
paratattve vilàpya vi÷ràmyet | eva§ såkùma÷arãra÷uddhirbhavati,
iti guravaþ || 33 || 

ki§råpamàtmànamityàha ---- 


khadyotaianibha§ såkùma§ karaõaistu vivajãtam || 2-34 || 

kàryeõaiva vihãna§ ca màyàpradhvastagocaram | 


khadyotakanibha§ prakà÷amàtratattvam, såkùmam avedyam, karaõaiþ 
trayoda÷abhirindriyaiþ kàryeõa sthålasåkùmàtmanà da÷avidhena, 
pradhvasto màyàgocaraþ kàlaniyatyàdiryasya, iti vyatyayaþ pårvanipàtasya 
|| 34 || 

eva§ ÷uddhatàmàpàdito'pi ---- 


÷ivãkàryastathàtmaiva yathà bhavati tacchçõu || 2-35 || 


"÷ivo bhåtvà ÷iva§ yajet |"

iti nyàyàt | ÷çõu antaþ paràmç÷a || 35 || 


para§ bhàva§ tu saïgçhya................


"ahameva paro ha§saþ ÷ivaþ paramakàraõam" (4-399)

ityàdau vakùyamàõa§ para§ svabhàvam, samyagiti avikalpàvaùñambhena,
gçhãtvà svãkçtya || 

ata eva sçùñisa§hàrakàriparame÷asvaråpasamàve÷àt ---- 


........ñataþ ÷oùyà tanuþ priye | 


såkùmàyàþ ÷uddhatvàt sthålà || 


katham ---- 


sa§hàreõa yabhinnena rudrabãjayutena ca || 2-36 || 


sa§hàraþ kù ã÷ànasphàraråpo yabhinno ya ityanena yuktaþ, rudrabãjam
åkàraþ, bindurarthàkùiptaþ | evamanyatra | atra dehe pàthãkà 
dhàraõৠkçtvà tacchoùaõe vàyavã dhàraõà smartavyà | tanoþ 
÷oùo'hantàbhimànarasatanåbhàvaþ || 36 || 


tenaiva dahana§ kàryamårdhvàdho'gniyutena ca | 


tenaivedàn㧠nirõãtatattvena sa§hàreõa, årdhvàdho'gninà repheõa
yuktena tena r kù r y åÁ iti piõóãkçtabãjàkùareõàgneyyà dhàraõayà
kàlàgninà à pàdànmuõóànta§ dahanam, iti ahantàbhimànapà÷asya
ploùaõa§ kàryam || 


adho viùõusamàyukto vàyuvarõaþ sabindukaþ || 2-37 || 


utpåyanakaro hyeùa..................


viùõurukàraþ, vàyuvarõo y, utpåyanamutplavanam, pluùñasyàpi 
dehàbhimànasya sa§skàra÷eùasya vàyavyà dhàraõayaiva nirdhånanam || 37 
|| 


..........plàvane vàruõaþ smçtaþ | 

bindumastakasa§bhinnaþ................


vàruõo vakàraþ sabinduko vàruõadhàraõayà 
årdhvadvàda÷àntàdadhomukha§ pravçttaiþ 
pårõacandràkàrabinduprasaratsitaprakà÷avàripåraira÷eùaplàvakaþ 
smçtaþ, sa plàvane bhàvi÷uddhasargabhittiviracane prabhavatãtyarthaþ | 
sarvàõi caitàni bãjàni parasvasvabhàvaprabhàvaprabhà÷rå(bhå)tàni 
vicintyàni | atra ca viùasyeva màrakatva§ mantrayuktyà 
dehasyàhamabhimànàtmakapà÷aråpatva§ dahyate, pratidina§ 
tadabhyàsaprakarùeõa ca ÷ivàhantojjçmbhate, na tu sàkùàd deho dahyate, 
pratyakùabàdhàt | ata evànàdidehàhaïkàrasyàpasàryatvàt pratyaha§ 
÷uddhàtmasthitigrahaõatadànayanàmçtaplàvanabhairavatàpàdanàdi 
kriyamàõa§ yuktameva || 

evama÷uddhadehasa§hàrayuktimuktvà ÷uddhadehasçùñi§ vaktumàha ---- 


.......÷aktinyàsastato bhavet || 2-38 || 


tato dehadàhàdyanantara§ vi÷vavaicitrya§ bibhratyàþ pàrame÷varyà
manonmanikàyàþ ÷akterbhàvimantramaya÷uddhadehanirmàõabhittibhåtàyà
nyàso bhavet || 38 || 

tadanu ---- 


ànayetta§ yathànãta§ plàvayedamçtena tu | 


yatheti madhyamàrgordhvarecakeõa nãta§ tam àtmànamårdhvarecakeõaiva
ànayet ÷aktidehasya madhya§ hçdaya§ kalpanayà pràpayet, amçtena 
parabhàvasamàve÷àvaùñambharasena, plàvayet bherevàbhedaparàmar÷amaya§
kuryàdityarthaþ | tathàbhåtameva nãta§ tamànayet || 

kãdç÷a§ ca ---- 


malapradhvastacaitanya§ kalàvidyàsamà÷ritam || 2-39 || 

ràgeõa ra¤jitàtmàna§ kàlena kalita§ tathà | 

niyatyà yamita§ bhåyaþ pu§bhàvenopabç§hitam || 2-40 || 

pradhànà÷ayasa§panna§ guõatrayasamanvitam | 

buddhitattvasamàsãnamahaïkàrasamàvçtam	 || 2-41 || 

manasà buddhikarmàkùaistanmàtraiþ sthålabhåtakaiþ | 


yuktamiti ÷eùaþ | nayanànayanapàtratvàdeva saïkocàbhàsaråpeõa malena 
pradhvasta§ guõãbhåta§ caitanya§ yasya, ata eva 
ki¤citkartçtvaj¤àtçtvaråpàbhyৠkalàvidyàbhyৠsamà÷ritam | 
evamanyat | anyeùৠca kalàdãnৠsvaråpamuttaratra svàvasare 
nirõeùyàmaþ || 41 || 

yadetanmàyàdikùityanta§ tattvajàtam ---- 


praõavena tu sarva§ taccharãrotpattikàraõam || 2-42 || 

nyasetkrameõa deve÷i tri§÷adeka§ ca sa§khyayà | 


÷arãrotpatteþ kàraõa§ màyàdikùityanta§ tattvàni ekatri§÷ata§
praõavena ÷rãmanniùkalabhaññàrakatulyavyàptikena 
÷uddhadehotpattyartha§ nyaset | praõavanyàsàccaitàni 
pràgda÷àto'nyàdç§÷yeva (bhavanti) | tathàhi ---- akhyàtiråpà
màyà bhedapràgalbhyàvimohinã asya, kalà 
påjàdhyànàdiki§citkartçtvonmãlikà, vidyà tàttvikavivekapradà, ràgo 
bhaktyabhiùvaïgapradaþ, kàlaþ upade÷àdiviùayakalanàpradaþ, niyatiþ 
bhagavadàràdhanàdau niyàmikà, pu§bhàvaþ "aha§ ÷iva eva" iti 
prathàprarohakaþ | evamanyat || 42 || 

asyàstattvaikatri§÷ato madhyàt ---- 


ùañtattvã tvàtmasa§baddhà j¤àtavyàtra varànane || 2-43 || 


màyàdiniyatyantà ka¤cukaråpà ùañtattvã àtmanaþ pu§stattvasya
taõóulakambukavat samyagàlakùya pçthaktayà baddhà j¤àtavyà, na
tvasyàmàtmàbhedo gràhyaþ | evamàtmanaþ paro dehaþ || 43 || 

sthålasåkùmau yugapadàha ---- 


pradhànàvaniparyanta§ ÷arãra§ ca vinimãtam | 


j¤àtavyamiti liïgavipariõàmàt | vinimãta§ kçttrima§ na tu 
tàttvikamityarthaþ || 

atra ca ---- 


catuvã§÷atitattvàni caitanyarahitàni tu || 2-44 || 

draùñavyàni varàrohe................

draùñavyàni vedyatayaiva ni÷ceyàni || 44 || 


yadyetànyacetanàni kathametàni dç÷yante ? ityàha ---- 


.........puruùàdhiùñhitàni tu | 

sacetanàni sarvàõi j¤àtavyàni sadaiva hi || 2-45 || 


adhiùñhitatà kalodvalitasvakartçtàcchuraõam, j¤àtavyàni 
ahantàpahastanena vedyaråpàõi boddhavyàni, buddherapi vçttidvàreõa 
vedyatvàt | vedyatvàdevaitàni taõóulatuùavad bahiraïgàni | ùañtattvã 
tu àtmano'ntaraïgapradhànasya sa§vedyaparvatvamiti || 45 || 

tena saha ---- 


pa¤cavi§÷akametacca pràkçta§ samudàhçtam | 


prakçtireva pràkçtam, prakçteràyàta§ ca pràkçta§ 
guõàdikùityantameva | "o§ ÷uddhadehàya namaþ" iti mantreõa 
yugapatùañtattvãråpa§ param, tanmàtràntaþkaraõaråpa§ såkùmam, 
pçthivyàdiråpa§ ca sthåla§ paràmçtaplàvitasyàtmano deha§ nyaset || 

tàmeva ÷uddharåpatৠsphuñayitumàha ---- 


tato måt㧠nyased devi målamantrasulakùitam || 2-46 || 

sakala§ bhairava§ nyasya dvàtri§÷àrõa§ sulocane | 

mukhàni kalpayetpa÷cànmårdhàdicaraõàvadhi || 2-47 || 

vaktràõi kalpayet pa÷càdårdhva§ pårva§ ca dakùiõam | 

uttara§ pa÷cima§ caiva yathàvatpravibhàga÷aþ || 2-48 || 

kalàbheda§ yathàpårva§ ÷odhyàdhvàna§ prakalpayet | 

navatattva§ tritattva§ ca vidyàïgà locanatrayam || 2-49 || 

vargàtãtena kùurikàmårdhvàdho'gnipradãpitàm | 

ùoóa÷àntargatà sà tu rakùikà vighnanà÷ikà || 2-50 || 

navaka§ kalpayet pa÷càt rmådhni vaktre ca kaõñhake | 

hçdaye nàbhide÷e ca guhya årvo÷ca jànutaþ || 2-51 || 

pàdànta§ caiva vinyasya svadhyànaguõasa§yutam | 

kriyàj¤àne tathecchà ca dakùe vàme ca madhyataþ || 2-52 || 

vidyàràjaþ smçto hyeùa bhairavo mantranàyakaþ | 


sarvametatprathamapañala eva yathà nirõãtasatattva§ tathehottaratràpi
cànusa§dheyam, viùamamatirikta§ ca vyàkriyate | mukhànãti kùàdãni,
mårdhàdãti daõóabhaïgyà sahàyameva kramo yukto bhairavanyàsànta§
sçùñikramasya sthitatvàdityuktatvàt; ato na 
naiùñhikàbhipràyeõànyathà
vyàkhyeyam | yathàvatpravibhàga÷a iti kavàñavaktrabhaïgibhyàm | 
÷odhyàdhvànam iti sakalanyàsànte kalàdyekatamamadhvàna§ bhàviyuktyà 
garbhãkçtetaràdhvapa¤cakanyàsàdiva÷ena ÷odhanãya§ dãkùàyàmeva 
kalpayet | yadvakùyati ---- 

"dãkùàkàle tu deve÷i ÷odhyàdhvàna§ prakalpayet" (2-273)

iti | vidyàïgà iti sa÷o'tra à-àde÷aþ, vidyàïgànãtyarthaþ | 
kùurikàmantraþ kañyৠnyasyaþ, sa pårvamanuktatvàdihoktaþ | 
vargàtãtaþ kù, agniþ r, ùoóa÷àntaþ ùoóa÷asvaràõàmantaþ aþ, 
navakam iti ÷rãsvacchande÷akapàlã÷àdyaùñakopetam | asya rmådhni 
ityàdinà nirde÷aþ | svasthà (dhyà) nàdi samanantara§ bhaviùyati | 
kriyetyàdi pàñhakramàdarthakramasya balãyastvàt ---- 

"jyeùñhàj¤àne tathà dakùe kriyà vàmà tathottare" (7-152)

iti bhàvigranthenaikàrthatvàt pràdhànyàcca dakùiõe j¤àna÷aktervàme
kriyà÷akternyàsaþ || 52 || 

paranyàsamàha ---- 


niùkala§ tu tathàvàhya aïgànyeva§ yathàkramam || 2-53 || 


nyasedityeva | à samantàt dvàda÷àntàdvàhayitvà avatàryetyarthaþ | 
evamityàvàhya, aïgàni ca sarvaj¤atvàdiguõaùañkaråpàõãti 
pårvamevoktam | tenàtràïgatràõaråpàõyaïgànãti
tantràntarayojanamasat | aïganyàsàvasare mudràùañkabandhaþ
kàryaþ iti guravaþ | tatra hçdi nilãnàïguùñhà muùñiþ, 
saivocchiratàïguùñhà ÷irasi, ucchiratatarjanãkà ÷ikhàyà§, 
parasparàntaritàïguli pàõidvaya§ kavace, 
madhyamàtarjanyanàmikàbhirnetratrayaspar÷o netre, 
tarjanyaïguùñhacchoñikàdar÷anamastre || 53 || 

àvàhanànantaram ---- 


gandhairdhåpaistathà puùpaivãvidhairbhakùyabhojanaiþ | 

påjayed devadeve÷a§ manasaiva prakalpitaiþ || 2-54 || 


eva§ ca ---- 


àtmàna§ bhairava§ dhyàtvà tato hçdyàgamàcaret | 


puryaùñaka÷arãramapi bhairavãkartumaya§ prakrama àrabdhaþ || 54 || 


tatra yàjyasya bhairavaråpasyàtmana àsananyàsa§ tàvadvitatya  niråpayati 
---- 


nàbhau kanda§ samàropya nàla§ tu dvàda÷àïgulam || 2-55 || 

hçdanta§ kalpayedyàvattatra padma§ vicintayet | 

aùñapatra§ mahàdãpta§ kesaràla§ sakaõãkam || 2-56 || 


kanda§ padmotpattimålam, samàropya parikalpya, mattagandhapãóanayuktyà
ca kanda§ nàbhau nàbhiviùaye samàropya ullàsya, nàla§ 
pràõa÷aktiråpam, nàbhihçdayàntaràlasya dvàda÷àïgulatvàt 
dvàda÷àïgulamityuktam || 55-56 || 

atra vyàptimàha ---- 


kanda§ ÷aktimaya§ tatra nàle vai kaõñakàstu ye | 

bhuvanàni ca tànyeva rudràõৠvaravaõãni || 2-57 || 

màyàtmako bhaved granthira÷uddhàdhvavyavasthitaþ | 

vidyàpadma§ mahàdãpta§ kaõãkàbãjaràjitam || 2-58 || 

puùkaràõi ca deve÷i tatra vidye÷varàþ smçtàþ | 

eva§ dhyàtvà mahàpadma§ sarvadevamaya§ ÷ubham || 2-59 || 


kalpayedityanuvartate | ÷aktiricchàtmà pàrame÷varã àdhàrabhåtà
yasyৠvi÷vamidamàdhirayate sà "vyomàkàràm" iti vakùyamàõatvàt
garbhãkçtadharàditattvacatuùñayà | yathokta§ ÷rãpårva÷àstre ---- 

"àdàvàdhàra÷akti§ tu nàbhyadha÷caturaïgulàm | 

dharৠsuroda§ pota§ ca kanda÷ceti catuùñayam ||" (8-55)

iti | tatra aptattvavyàptyà suràrõavam, tejovyàptyà khyàta§ (potam),
pràõaprasåtihetu§ vyåhàtmaka§ vàyuvyàptyà kandamityeva§vyaktikà
÷aktiþ prakçta§ råpa§ yasya tatsàramityarthaþ | ata eva 
aïkuranàlaråpà÷eùàdhvavyakteþ tatra 
gandhatanmàtràdikalàtattvàntanàlavyàptiþ | rudràõàmiti 
tattattattvàdhiùñhàtçõàm | mahàdãptamiti 
÷uddhàdhvavartya÷eùamantratejomayatvàt | puùkaràõi bãjàni | 
vidye÷varàþ anantabhaññàrakàdyàþ ÷ikhaõóyantàþ | eva§
kandanàlagranthidalakaõãkàbãjaråpa§ ùaóutthamàsana§ prasiddham || 59 
|| 

àsananyàse kramamàha ---- 


÷aktinyàso bhavet pårva§ kanda§ tu tadanantaram | 

aïkura§ nàlavinyàsamananta§ parikalpayet || 2-60 || 

tejomaya§ mahà÷ubhra§ sphuratkiraõabhàsvaram | 


vi÷vollekhabhittibhåtàmicchà÷aktimàvi÷ya tadavaùñambharåpa§ 
kandamàkramya tadunmeùatatprasararåpàïkuranàlàtmakama÷eùa§ 
màyàntamadhvànamàsåtrya tadupari ananta§ vidye÷a§ tejomaya§ 
smaraõamàtreõa kalpayedityarthaþ || 60 || 

nàla§ vinyasya yadukta§ "ananta§ parikalpayet" iti, tanmadhye
granthisthàne si§hàsana§ tadupari ca padma" krameõa kalpayitumàha ---- 


dharma§ j¤àna§ ca vairàgyamai÷varya§ ca kramànnyaset || 2-61 || 


ete ca ---- 


sitaraktapãtakçùõà àgneyyàdã÷adiggatàþ | 

pàdakàþ si§haråpàste trinetrà bhãmavikramàþ || 2-62 || 


pàdakà iti-etadvàsanànuviddhà hi sa§saranti sa§sàre ---- 
itya÷eùasa§sàriõaþ aj¤àtàþ pàdàþ pàdakàþ, ete si§haråpà iti 
paràkramamahimnà, a÷eùavi÷và kramaõàt | ã÷vara÷aktyadhiùñhàne 
evaitadeùৠghañate na tu sà§khyanaye jaóabuddhidharmaråpatàyàm 
itã÷vara÷aktyadhiùñhànàdete trinetràþ, ghorasa§sàraghàtahetutvàcca 
bhãmavikramàþ || 62 || 

ete ca mumukùuõà ---- 


÷iva÷aktimayà mantrà nyastavyà vãravandite | 


vastutaþ parame÷vara÷aktimayà eva, tathà tvaparij¤àtà 
adharapadasa¤càriõaþ | yadà tu yathà pratyabhij¤àyante, tadà 
mananatràõadharmakàþ pratyabhij¤àtuþ ÷ivasya icchayà mantraråpatৠ
prakañayantaþ ÷uddhaprasaraõisa§sàriõo bhavanti bhaktibhàja iti 
paramàrthaþ, na tvanyathaiùৠmantraråpatà kàcit, 
a÷uddhàdhvavyavasthiteþ || 

si§hàsane'vayavàntaràõyàha ---- 


adharmàj¤ànàvairàgyamanai÷varya§ ca	pràgdi÷aþ || 2-63 || 


uttarànta§ nive÷ya§ tu.............


ete hi ---- 


............gàtrakàþ sitavarõakàþ | 


si§hàsanapaññikàråpàþ | pràya÷ca 
sarve'khyàtimayamàyàcchàditatvàdadharmàdimayàþ, ata eva dharmàdãn 
prati spçhayàlava ityadharmàdaya eùৠmàyàpade aj¤àtàni gàtràõi 
gàtrakàõi, aj¤àtàrthe "kan" || 63 || 

atraiva ---- 


sa§dhànakãlakà÷caiva atasãpuùpasa§nibhàþ || 2-64 || 

vedà yugà÷ca te caiva j¤àtavyàþ krama÷aþ priye | 


àgneyyàdikrameõa pratikoõa§ pàdakena saha gàtrakadvayasya bandhanàrtha§
kãlakadvayamiti | çgàdayo vedàþ, kçtàdaya÷ca yugàstattadbhogavàsanàþ
puùõantaþ sa§sàrabandhanahetavo vicitra÷aïkà÷aïkuråpàþ 
sa§dhànakãlakà ityuktàþ | bandhakatvàdeva ca kçùõavarõà 
j¤àtavyàþ | pårvoktapàrame÷vara÷aktiråpatayà yathà'j¤àtà 
bandhakà bhavanti | nanu ete buddhidharmàþ kathamiyat㧠bhåmi§ 
pràptàþ? ucyate ---- sarveùৠbuddhyàdidharmàõৠmàyotpattibhåþ,
buddhyàdayastu vibhavasthànam, ucchedyàstu målabhåmita ucchinnà na punaþ 
prarohantãtyutpattipadàducchettumetànãdçkkramo da÷ãtaþ || 64 || 

ata eva sattvarajastamà§si målata evocchettu§ si§hàsanopari guõamayameva
màyàmasåraka§ nyasitumàha ---- 


adha÷chàdanamårdhva§ ca rakta§ ÷ukla§ vicintayet || 2-65 || 

madhye tamo vijànãyàdguõàstvete vyavasthitàþ | 


årdhva§ ÷uddhavidyànikañavatãtvàt sita§ sattvaråpam | adhastu 
sa§saraõànuguõatvàdrakta§ rajomayam | madhye tu 
khyàtyàcchàdanaprakarùàt tamomaya§ kçùõam | pràdhànikaþ prapa¤co 
màyàyàmasannityàdi tvasat, a÷eùamàyàkàryasya màyàyৠ
såkùmaråpatayà bhuvanàdhvavarõayiùyamàõasthityàvasthityàvasthitatvàt 
| ÷aktipàtapavitraistu sarvametacchiva÷aktiråpa§ mantratayaiva bhavanãyam 
| 

yadvakùyati ---- 

"yatra yatra" ityupakramya, sarva§ ÷ivamaya§ yataþ || (4-310)

iti || 

atha si§hàsanamasårakopari vidyàpadma§ nyasitumàha ---- 


sita§ padma§ vijànãyàt kesaràõi vicintayet || 2-66 || 

sitaraktaprapãtàni målamadhyàgrade÷ataþ | 

kaõãkà hemasaïkà÷à bãjàni haritàni tu || 2-67 || 


ãdçgvarõameva sitapadma§ bhavati | sitatva§ càsya ÷uddhavidyàmayatvàt 
|| 67 || 

asya daleùu devatànyàsamàha ---- 


vàmৠpårvadale nyasya jyeùñhৠvahnidalà÷ritàm | 

raudr㧠dakùiõapatre tu kàl㧠nairçtagocare || 2-68 || 

kalavikaraõ㧠dekà vinyasyed vàruõe dale | 

balavikaraõ㧠dekà vàyavyadalamà÷ritàm || 2-69 || 

balapramathanã devãmuttare viniyojayet | 

sarvabhåtadaman㧠ca e÷ànyৠviniyojayet || 2-70 || 

madhye manonman㧠dekà kaõãkàyৠnive÷ayet | 


spaùñametat || 70 || 

etacca ---- 


÷akracàpanibha§ devi dhyàtavya§ ÷aktimaõóalam || 2-71 || 


tato'pi ---- 


madhye såryasahasràbhৠcintayettu manonmanãm | 


età devyo bhuvanàdhvanãtyà pareõa råpeõa ÷aktitattve sthitàþ, madhye 
tu pade paràpareõa, iha tu vidyàyàmapareõa råpeõeti vibhàgaþ | tatraiva
càsৠnàmànusàri svaråpa§ dar÷ayiùyàmaþ, sarva§ 
pràgukta÷aktitrayamayamiti || 

vidyàtattve mànameyamàtçråpa§ j¤ànakriyecchàvyàptisatattva§ 
maõóalatraya§ nyasitumàha ---- 


såryàdhvamaõóala§ patre soma§ sa§yojya kesare || 2-72 || 

vahnimaõóalaka§ devi kaõãkàyৠnive÷ayet | 


atra hi meyaråpasya somasya vahnisåryàtmakamàtçmànamadhyavatãtvam,
na hi màtçprakà÷abhitti§ vinà mànaprakà÷àcchuraõa§ vinà và 
meyaprakà÷aþ ka÷cit | pramàtraiva hi cidrasà÷yànãbhàvàtma 
meyamàbhàsyate, àbhàsyamàna§ ca pramàõaprakà÷àcchuritameva 
bhavatãtyalamadhikena; (vistçta§ ca) bhaviùyatyetat sçùñisa§hàrapañale 
|| 72 || 

etaddhàmatrayàdhiùñhàtçdevatàtraya§ niråpayati 
tadadhiùñhàtçvi÷vàntarbhàvamatra prakañayitum ---- 


brahmà viùõurhara÷caiva maõóaleùvadhipàþ smçtàþ || 2-73 || 


paràparayà vyàptyà eùৠdhyànamàha ---- 


brahmà caturmukho rakta÷caturbàhuvibhåùitaþ | 

kçùõàjinottarãya÷ca ràjãvàsanasa§sthitaþ || 2-74 || 

kamaõóaludharo devi daõóahastastathaiva ca | 

akùamàlàdharo devaþ padmahastaþ sulocanaþ || 2-75 || 

dhyàtvà patreùu ta§ nyasyet sarvakilviùanà÷anam | 

atasãpuùpasaïkà÷a§ ÷aïkhacakragadàdharam || 2-76 || 

pãtàmbaradhara§ deva§ vanamàlàvibhåùitam | 

sphuranmukuñamàõikya§ kiïkiõãjàlamaõóitam || 2-77 || 

divyakuõóaladhartàra§ garuóàsanasa§sthitam | 

dhyàtvà viùõu§ mahàtmàna§ ke÷areùu nive÷ayet || 2-78 || 


÷aïkhena padmamupalakùyate | mànameyayorlolãbhàvànmeyàtmani 
somamaõóale sçùñipradhàne'pi sthitikàrã viùõuþ, sthityàtmani ca 
pramàõaråpe såryamaõóale sçùñikartà brahmàdhiùñhàtà, iti yujyate 
evaitat || 78 || 


÷aïkhakundendudhavala§ ÷ålahasta§ trilocanam | 

da÷abàhu§ vi÷àlàkùa§ nàgayaj¤opavãtinam || 2-79 || 

si§hacarmaparãdhàna§ ÷a÷àïkakçtabhåùaõam | 

nãlakaõñha§ vçùàråóha§ rudra§ dhyàtvà varànane || 2-80 || 

nive÷ayet kaõãkàyৠmahàpàtakanà÷anam | 


tadupari ---- 


mahàpreta§ nyaset pa÷càt prahasanta§ sacetanam || 2-81 || 

raktavarõa§ sutejaska§ netratrayavibhåùitam | 


prakarùeõa itaþ sphuñedantànimajjanena ahantàpradhànৠ
sthitimanupraviùña; prakarùeõa ca ita§ gata§ sa§baddha§ vi÷va§ yasya 
iti vyutpattyà preta iha sadà÷ivaþ, sa ca mahaditi padena 
anà÷rita÷ivaråpaþ | parama÷iva eva ca 
bhagavàneka÷cidråpastadadhararåpavartã, ityanà÷ritàdistadekajãvitaþ,
svaya§ tu preta iva pretaþ, adharàdhvano'tra stimitatvenàvasthànàcca
pretaþ, sa ca aparayà vyàptyà sthålaþ sadà÷ivaþ, madhyamayà sa
eva nàdaråpaþ, parayà tu anà÷ritaþ, iti tadanusàreõa si§hàsana§
padma§ ca yojyam | sa ca pretaþ parama÷ivo'hantànuprave÷àdeva
prahasan nàdàmar÷aråpo mahàvikàsamaya÷ca, tenaiva parama÷ivena
nàdàtmanà sacetanaþ | evamapi tàvanmàtredantonmeùàtmakopàdhiråpatvàt
vi÷vànura¤jakatvàcca raktavarõaþ, bodhapràdhànyàt sutejaskaþ | 
vakùyati ca ---- 

÷åryakoñisamaprabham |" (10-1214)

iti bhauvane pañale | icchàj¤ànakriyà÷aktyàtmanà ca 
eùaõãyaj¤eyakàryàtma vi÷va§ nayatà netratritayena årdhvadç÷à 
vi÷eùeõa bhåùita§ ràjamànam | yathoktam ---- 

"tisro devyo yadà caina§ nityamevàbhyupàsate | 

tryambakastu tadà j¤eyaþ....................... ||" 

iti || 81 || 

evamiyatparyantam 


praõavena nyaset sarvamàsana§ bhairavasya tu || 2-82 || 


"o§ àsanàya namaþ" iti mantreõa | etatsarvamàsana§ cidbhairavàbhedena
vyàpta§ ÷arva§ ÷ivamayam" iti vakùyamàõatvàt ÷aktiråpam, na
tu vyatiriktàpararåpa§ praõavàntargarbhãkàreõa nyaset | atra ca ---- 

"àsana§ vibhajenmantrã krama÷aþ padmamudrayà |"

iti ÷rãraurava uktatvàt karadvaya§ mukulãkçtya padmamudràsphàlanãyà
sthàpanãyà || 82 || 


gandhaiþ puùpaiþ samabhyarcya.............


praõavenaiva | 


..........ñato måt㧠prakalpayet | 

kadambakusumàkàrৠtuùàraviraõatviùam || 2-83 || 


prakà÷àhlàdamayãmityarthaþ || 83 || 


atha ---- 


mårtyårdhve bhairava§ deva§ sakala§ parikalpayet | 

dvàtri§÷advarõakhacita§ sphurattaóidivojjvalam || 2-84 || 


hçtto dvàda÷ànta§ mantroccàra§ kçtvà, tatra kùaõa§ vi÷ramya 
hçdyeva mantraràja§ puryaùñaka§ bhairavãkartu§ nyasediti guravaþ | atra
ca vakùyamàõabrahmakavàñakalàvaktrabhaïgyàdi sarvamàsåtritamàtra§
prabhàpu¤janyàyena cintayet, ityà÷ayena ÷phurattaóidivojjvalam"
ityuktam || 84 || 

atha ---- 


vaktràõi kalpayed devi svadhyànena mahe÷vari | 

mårdhàdicaraõa§ yàvat praõavàdinamontataþ || 2-85 || 

aùñàtri§÷atkalàbheda§ ÷odhyàdhvàna§ prakalpayet | 

navatattva§ tritattva§ ca navaka§ bhairavàbhidham || 2-86 || 

vidyàïgà locana§ caiva kùurikৠca prakalpayet | 

÷aktitraya§ tato nyasyed dakùadigvàmagocare || 2-87 || 

madhyaprade÷e deve÷i................


etadavismaraõàrtha§ punarapi pañhitam | tattvanyàsena 
parame÷varasçùñàni tacchaktimayàni, bhagavati tu prakà÷ànandaghanàni 
ata eva àsanàsã (nàtma?) vi÷va§ ÷ivamayamityuktam || 87 || 

dhyànamàha ---- 


..........ñato råpamanusmaret | 

tripa¤canayana§ deva§ jañàmukuñamaõóitam || 2-88 || 

candrakoñipratãkà÷a§ candràrdhakçta÷ekharam | 

pa¤cavaktra§ vi÷àlàkùa§ sarpagonàsamaõóitam || 2-89 || 

vç÷cikairagnivarõàbhairhàreõa tu viràjitam | 

kapàlamàlàbharaõa§ khaógakheñakadhàriõam || 2-90 || 

pà÷àïku÷adhara§ deva§ ÷arahasta§ pinàkinam | 

varadàbhayahasta§ ca muõóakhañvàïgadhàriõam || 2-91 || 

vãõàóamaruhasta§ ca ghaõñàhasta§ tri÷ålinam | 

vajradaõóakçtàñopa§ para÷vàyudhahastakam || 2-92 || 

mudgareõa vicitreõa vartulena viràjitam | 

si§hacarmaparãdhàna§ gajacarmottarãyakam || 2-93 || 

aùñàda÷abhuja§ deva§ nãlakaõñha§ sutejasam | 


àrurukùån niùkaladhàmni prave÷ayitu§ bhagavatà svasvàtantryàt
ãdçgàkàra unmanà÷aktibhåmau da÷ãtaþ | nahi bhauvane kvàpi 
ãdçgdevo'sti | ÷àktasphàramayatvàdeva càyamaùñàda÷abhujo 
durgàdevyàstathàtvàt | asmi§÷ca pratimudràsthànãyàkçtigranthe 
cidbhairavavyàptirakhaõóitaivàsti | tathàhi ---- tisçbhiþ 
paràdi÷aktibhiþ sthålasåkùmaparabhedànmàyànta§ vyàpya sthitànৠ
pa¤cànৠnayana§ yena ta§ tripa¤canayanam, 
jañàbhirurdhvapadàvasthitàbhirvàme÷varyàdi÷aktibhiþ, mukuñena ca 
svàtantryàsphàreõa maõóitam, candrakoñipratãkà÷am iti 
prakà÷ànandaghanam | tadukta§ ÷rãlakùmãkaulàrõave ---- 

"advaitatvàt sure÷àni bhairavo gãyate bhuvi | 

na tu da§ùñràkaràlatvàttasmàt saumya§ vicintayet ||" iti | 

candràrdhakçta÷ekharam iti vi÷vàpyàyakçdamàkhyàmçtakalàsa§baddham,
pa¤cavaktram iti cidànandecchàj¤ànakriyàkhyàni pa¤ca 
parasvaråpàbhivya¤jakàni sa§sàratràõaråpàõi vaktràõi yasya sa tam, 
vi÷àlàkùam iti | 

"antarlakùyo bahirdçùñinãmeùonmeùavajãtaþ | "

ityàmnàtaparabhairavasphàràvasthitam, sarpetyàdinà hàreõa tu viràjitam 
ityantena 
bahiùkçtamàyãyakàrmàõavàkhyapà÷atrayasa§yojanaviyojanakrãóàparatva
muktam, kapàlamàlàbharaõam iti a÷eùavi÷va÷arãram, vi÷vam 
kapàlamàlàtmanàvayavaprapa¤caråpamàbharaõa§ na tu àvaraõa§ yasya, 
cidànandaghanasya bhagavatastisra icchàj¤ànakriyàþ karaõaråpàþ, 
ekaikasyà÷ca ÷aktestrairåpyànnavatvam, tatràpi paràparabhedena
dvaividhyàdaùñàda÷abhujatvam | tatra khaógena j¤àna÷aktyàtmanà
pà÷acchedanam, kheñakena kriyà÷aktiråpeõa bhaktànৠ
sa§sàratràsapariharaõam, pà÷ena vi÷vabandhanena svàtantryam, aïku÷ena 
tadàkarùaõam, ÷arapinàkàbhyৠkàraõagranthimàlàbhedanam, 
varadàbhayahastatvena bhogamokùapradatvam muõóadhàraõena 
akhyàtyàtmakamàyàmuõóàpahartçtvam, anà÷ritàntasya vi÷vasya 
asthikaraïkasthànãyasya svacidbhittilagnatva§ khañvàïgadhàraõena,
vãõàóamarughaõñàbhirmandratàramadhyadhvanivaicitryà÷rayanàdàvamar÷a
nibhàlanàvahita÷aktitvam, icchàj¤ànakriyàyogisvàtantrya÷aktidaõóena 
tri÷ålena pà÷atraya÷àtanam, vajreõa årdhvasthitecchàdi÷aktitrayeõa 
adhaþ sthitaiùaõãyàditrayeõa ca a÷eùavi÷vàtmakanija÷aktitvam, 
daõóena niyati÷aktyàtmanà vi÷vaniyamanam, para÷unà halàkçtinà 
nàda÷aktyàtmanà mudgareõa bindu÷aktiråpeõa 
a÷eùabhedavidàraõacårõãkaraõam, iti dhvanyate | si§ho 
vidye÷varasadà÷iva÷akti÷ivàtmakapa¤cànana÷citsphàraþ, tasya carma 
caritam, gajasya ca vitatavitatasya màyàtmana uktasvaråpasi§hanirbhedyasya
carma carita§ vilasita§ svasvaråpasa§lagnatvàt parãdhàna§ 
bodhàbhedàtmakasvasvaråpopari parivartamàna§ yasya, deva§ 
krãóàdi÷ãlam, nãlakaõñham akhyàtyàtmakamahàviùaharam, sutejasa§ 
cidànandaghanam | evamàdi ca bhairavànukaraõastotre'smàbhivãtatya
da֋tam || 93 || 


asya bhagavato vaktradhyànamàha ---- 


årdhvavaktra§ mahe÷àni sphañikàbha§ vicintayet || 2-94 || 

àpãta§ pårvavaktra§ tu nãlotpaladalaprabham | 

dakùiõa§ tu vijànãyàd vàma§ caiva vicintayet || 2-95 || 

dàóimãkusumaprakhya§ kuïkumodakasannibham | 

candràrbudapratãkà÷a§ pa÷cima§ tu vicintayet || 2-96 || 


vaktràõৠdigråpavaicitrya§ tattadanugrahàdikçtyavaicitryàt || 96 || 
evamãdç÷am ---- 


svacchandabhairava§ deva§ sarvakàmaphalapradam | 

dhyàyate yastu yuktàtmà kùipra§ sidhyati mànavaþ || 2-97 || 


yuktàtmà ekacittaþ, siddhyati bhuktimuktã labhate | yathà pårva§
vàcakasya sakçduccàràt sarvakilviùanà÷itvamuktam tathà vàcyasyàpi
dhyànamàtràt sarvasiddhiprada÷ãtvamuktam, iti mahàprabhàvatàsyocyate || 
97 || 

para§ nyàsamàha ---- 


tataþ paramabãjena para§ paramakàraõam | 

su÷ànta§ niùkala§ deva§ sarvavyàpi nira¤janam || 2-98 || 

àvàhayet suhçùñàtmà tava devi vadàmyaham | 


para§ nirati÷ayam, suhçùñàtmà iti ÷àmbhavapadasamàve÷a§ prati 
utkaõñhàti÷ayàt, àvàhayet dvàda÷àntàdavatàrayet, 
para÷aktyavaùñambhena tatsvaråpamunmajjya hçtparyanta§ 
taccamatkàrasàra§ kurvãtetyarthaþ || 99 || 

kãdç÷am ---- 


hçtkaõñhatàlubhråmadhyanàdàntàntasamà÷ritam || 2-99 || 

niùkampa§ kàraõàtãtam..........


nàdàntaþ ÷aktyantaþ, tasyàntaþ paryanto dvàda÷àntaþ, tena 
hçdàdidvàda÷ànta§ yugapadvyàpnuvanta§ niùkampa§ svaråpàdacalitam || 
evam ---- 


..............àvàhya parame÷varam | 

sa§sthàpya vidhivad devamaïgaùañka§ tato nyaset || 2-100 || 


"uttànau tu karau kçtvà aïguùñhau talamadhyagau | 

àvàhanã tviyam.............................. ||"

iti àvàhanamudrayà àvàhanam | 

"baddhàïguùñhau sthitau muùñã unmukhau sthàpanã bhavet |"

iti mudrayà sthàpanam || 

atha ---- 


pàdyamàcamana§ càrgha§ svàgata§ tadanantaram | 

sa§nidhàna§ ca deve÷i................

kalpayediti ÷eùaþ | pàdàrthamudaka§ pàdyam | su÷obhanam 
asmadanugrahaparamàgamanamastviti svàgatam, yonimudrayà sa§nidhànam || 
eva§ kçtvà

.............õiùñhurayà nirodhayet || 2-101 || 


niùñhurà mudrà, tayà nirodhayet avicala§ sthàpayet | sà tu ---- 

"aïguùñhagarbhagau muùñã.......................... | " iti | 

"..........................õiùñhurà tannirodhane | " ityuktà || 101 || 

tataþ ---- 

gandhaiþ puùpaistathà dhåpairdhåpayitvà tamarcayet | 
sarvametanmànasa§ kuryàt || 

atha sannidhànàrtha§ mudrৠpradar÷ayetpa÷càt tridhà traikàlyakarmaõi 
|| 102 || 

muda§ harùa§ ràti dadàti, parabhairavacaitanyadraviõa§ mudrayati,
paràve÷ena modayati bhaktàn, dràvayati pà÷àn iti và niruktà§
parasvaråpapratibimbaråpৠmudrৠvakùyamàõàm aùñàda÷avidhàm | 

"età mudrà mahàdevi bhairavasya pradar÷ayet | 

àvàhane nirodhe ca tathaiva ca visarjane ||" (14 | 20)

iti vakùyamàõatraikàlyakarmaõi | tridheti ---- 

"manojà guruvaktrasthà vàgbhavà mantrasa§bhavà | 

dehodbhavàïgavikùepairmudreya§ trividhà smçtà ||"

ityàmnàyanidãùñà || 102 || 

vistareõàntaryàga§ vaktumàha ---- 


tataþ snàdàdika§ karma kçtvà caiva varànane | 

paridhàpya suvastràõi netrapaññodbhavàni ca || 2-103 || 

vilipyàgurukarpårairmukuñàdyaivãbhåùayet | 

vilipya paridhàpya bhåùayediti kramaþ || 

puùpairnànàvidhaiþ ÷ubhrairarcayedbhåùayet punaþ || 2-104 || 

argha§ dattvà mahe÷àni punarmudrৠpradar÷ayet | 

praõamya bhairava§ deva§ svacchanda§ vi÷vanàyakam || 2-105 || 


argha§ vi÷eùàrgham | praõamya iti samàve÷ena tanmayãbhàvamà÷ritya || 
105 || 


tato hyàbharaõa§ bàhye vinive÷ya varànane | 


parame÷vara÷aktiråpa§ tadabhedena nyastamapi vaktràïgàdi 
punastadicchayaiva tadàbhàsitatvàt prabhàpu¤javat pçthagiva àvaraõatayà 
sthita§ vinive÷yam | eva§ càbhidadhadeva§ ÷ikùayati yat ---- vi÷va§ 
gràhyagràhakàbhimata§ ÷ivaråpamapi ÷ivena tathàbhàsitatvàt pçthagiva 
lakùyate, na tu vàstavamasya pçthaktva§ kadàcit || 

àvaraõanyàse vibhàgamàha ---- 


e÷ànyৠpårvato yàmyৠuttaràpyàvasànakam || 2-106 || 

vinyaset pa¤ca vaktràõi pa¤cavaktrayutàni ca | 

bàhubhirda÷abhi÷caiva ÷a÷àïkamukuñaiþ saha || 2-107 || 

dhyàtavyàni svaråpàõi varàbhayakaràõi tu | 


ekaikasyàþ ÷akteþ pa¤ca÷aktiråpatvàt pa¤cavaktraråpatvamekaikasya
ca ÷àktasphàràtmakasvaråpato bhedenàbhàsitatvàt, tathàpi ca 
mantranàóãsa§dhànàbhyৠtadabhedasàratvàt pçthagapi eùৠ
påjanamuktam | sva§ sphañikàbhatvàdi pårvokta§ råpa§ yeùৠtàni 
svaråpàõi | varàbhayakaratva§ 
khaógakheñakapà÷àïku÷a÷arapinàkamuõóakhañvàïgopalakùaõaparam | 
mantràõৠparaparàparàpararåpatvàt paràdãnৠca pratyeka§ 
traividhyànmahàsàmànyaråpavyàptatvàcca da÷aråpatà, iti 
tadvyàptatvàcca da÷abàhutvam || 107 || 

vaktràvaraõànuùaktànyaïgànyàha ---- 


agnã÷arakùovàyavyacatudãkùu ca ta§ nyaset || 2-108 || 

hçcchira÷ca ÷ikhà varma astra§ ca pravibhàga÷aþ | 

agnã÷arakùovàyavyadikùu yathàsa§khya§ hçcchiraþ÷ikhàvarmàõi 
astra§ ca catudãkkam iti vibhàgaþ | sakalàïgànyeva pçthagàvaraõatayà
påjyàni na tu niùkalàïgàni, teùৠsarvaj¤atàdyekaråpàõৠ
niùkalaikaråpatvàt || 108 || 

eùৠråpamàha ---- 


hçdaya§ raktavarõàbha§ ÷iro gorocanaprabham || 2-109 || 

taóidvalayasaïkà÷ৠ÷ikhৠdekà vicintayet | 

àdhåmra§ kavaca§ vidyàt kapi÷a§ càstrameva ca || 2-110 || 


netraråpasthànanirde÷a§ vaktumàha ---- 


jyotãråpapratãkà÷a§ netra§ madhye ca sa§sthitam | 


vinyasedityeva | madhye iti kaõãkàyàm vakùyati hi ---- 

ïetra§ tu kaõãkàyৠvai | " (2-171) 

iti || 

ete ca ---- 


pa¤cavaktràþ smçtàþ sarve da÷abàhvindubhåùitàþ || 2-111 || 

nànàbharaõasa§yuktà nànàsraggandhalepanàþ | 

nànàvastraparãdhànà mukuñairujjvalaiþ ÷ubhaiþ || 2-112 || 

ratnamàlàvanaddhà÷ca hàrakeyårabhåùitàþ | 


ete ca ---- 


dviraùñavarùakàkàràþ suråpàþ sthirayauvanàþ || 2-113 || 

bhairavàdyàþ smçtà mantrà pãñhe÷àþ pãñhamardakàþ | 


bhairavàdyà aïgàntà mantràþ, pãñhasya 
vidyàmantramaõóalamudràråpasya catuvãdhasya, ã÷àþ svàminaþ, 
svàtmasàtkaraõena mardakà÷ca | ye tu 
pãñhakùetrasa§dohàdipallãparametadvyàcakùate te'sminnantaryàge
devatànyàsasya madhye'pyeva§ kalpayanta upahàsyà eva || 113 || 

atha ---- 


yà sà pårva§ mayà khyàtà aghorã ÷aktiruttamà || 2-114 || 

bhairava§ påjayitvà tu tasyotsaïge tu tৠnyaset | 


tasyà dhyànamàha ---- 

yàdç÷a§ bhairava§ råpa§ bhairavyàstàdçgeva hi || 2-115 || 


tathà ca ---- 


ãùatkaràlavadanৠgambhãravipulasvanàm | 

prasannàsyৠsadà dhyàyed bhairakà vismitekùaõàm || 2-116 || 


karàlatva§ bhairavànukàrataþ pà÷abhakùaõàt, gambhãravipulasvanatva§
vimar÷apràdhànyàt, prasannàsyatva§ parabhairavànuråpyeõa 
anugrahapravaõatvàt, ata eva bhairavamudrànuprave÷àdeva vismitekùaõatvam 
|| 116 || 

tataþ ---- 


dvitãyàvaraõe devi vinyased bhairavàùñakam | 


dvitãya÷abdena aïgavaktràõi ekamevàvaraõa§ samavyàptikatvàd 
bhagavaddehàrambhakatvàcca, iti dar÷ayati || 

katha§ nyasedityàha ---- 


kapàlã÷a§ tu pårvàyàmàgneyyৠ÷ikhivàhanam || 2-117 || 

dakùiõe krodharàja§ tu vikaràla§ tu nairçte | 

manmatha§ pa÷cime bhàge meghanàde÷vara§ tathà || 2-118 || 

vàyavye devi vinyasya somaràja§ tathottare | 

vidyàràja§ tathai÷ànyৠvinyasettu subhàvitaþ || 2-119 || 


aùñàvapi ---- 


pa¤cavaktràstrinetrà÷ca da÷abàhvindu÷ekharàþ | 

kapàlamàlàbharaõàþ sphuranmàõikyamaõóitàþ || 2-120 || 


eùৠdikkrameõa dhyànamàha ---- 


pårva§ pãta§ smçta§ devi raktamàgneyagocare | 

dakùiõe nãlameghàbha§ nairçtyৠjvalanaprabham || 2-121 || 

÷yàma§ càparadigbhàge dhåmra§ vàyavyagocare | 

candrabimbaprabha§ saumye ã÷àne sphañikaprabham || 2-122 || 


atha ---- 


tçtãye caiva loke÷àn sàstràn sa§parikalpayet | 

nàmàni teùৠvakùyàmi yathàvadanupårva÷aþ || 2-123 || 

indràgniyamanirçtivaruõà÷ca samãraõaþ | 

somaràjaþ kubera÷ca ã÷ànaþ parame÷varaþ || 2-124 || 


÷àstràn iti vadannastràvaraõa§ na pçthaïnyàsyam iti niråpayati,
tçtãye ityabhidhànàcca || 124 || 

te ca ---- 


bhairavàùñakaråpeõa dhyàtavyàstu varànane | 


parabhairava÷aktipu¤jàtmakabhairavàùñakaprasararåpatvàt pårva§
pãtam ityàdyuktabhairavàùñakaråpeõaiva cintyàþ || 
evametadastràõyapi bhairavàstravyàptisàràõi yàgarakùàparàõi nàmata
uddi÷ati ---- 


vajra§ ÷aktistathà daõóaþ khaógapà÷astathaiva ca || 2-125 || 

dhvajo gadà tri÷åla§ ca lokapàlàyudhàni vai | 


dhyànamàha ---- 


vajra§ cànekavarõàóhya§ ÷akti§ hemasamaprabhàm || 2-126 || 

daõóa§ bhinnà¤janàbha§ ca khaóga§ nãlotpalaprabham | 

ki§÷ukàbha§ tathà pà÷a§ dhvaja§ ÷ukla§ vicintayet || 2-127 || 

gadৠtu vidrumàbhৠvai ÷åla§ vidyutsamaprabham | 

etàni caiùৠkarasthàni dhyeyàni || 2-127 || 


atha ---- 


sa§påjyàvaraõa§ sarva§ sa§dhàna§ mantranàyake || 2-128 || 


kartavyamityanuùajyate || 128 || 

kathamityàkàïkùàyàm ---- 


astràõi lokapàlà§÷ca bhairavàùñakameva ca | 

pa¤ca brahmàõyathàïgàni etànyàvaraõàni tu || 2-129 || 

krameõoccàrayet sarva§ yàvattadgarbhamai÷varam | 


astràõãtyàdistçtãyapañaloktaþ prakàro'nusa§dheyaþ | ida§ càtra
påjàsatattvam ---- 

"ullaïdhyàkhilamadhvajàlamamalৠcinmåtãmà÷ritya tà 
munmujjadbahuråpamåtãmabhitaþ ÷ritvà dhiyà vàtha tàm | 
udyogàdicatuùkaladyutimahàtattvàtmikৠtanmayã	bhàvyà÷eùamihàrpayeta
manasà vi÷va§ paràrcàparaþ ||"

iti || 129 || 

anantaram ---- 


målamantreõa karttavya§ nàóãsa§dhànameva ca || 2-130 || 


atràpi ---- 

"àtmano niùkaloccàra§ kçtvà kumbhe nive÷ayet | 

kala÷asthasya vàmena recayet pårayettataþ || 

maõóalasthasya savyena punarvàmena recayet |" (4-46-47)

iti caturthapañalaniråpayiùyamàõasthityà niùkalanàthamuccàrayet,
svavàmena nirgatya bhairavadakùiõena vi÷et, tataþ krameõa 
vaktràïgabhairavalokapàlàntamevameva ca kurvãta iti målamantreõa 
nàóãsa§dhànam | eva§ hyupasa§hàraprasarakramàbhyৠsarva§ 
devatàcakra§ bhagavatparabhairavamayameva jàyate | ye tu 
tçtãyacaturthapañalagranthametat paràmç÷ya 
mantrasa§dhànanàóãsa§dhàne anyathà cànyathà vyàcakùate te bhràntà 
eva, "anàgatàvekùaõa§ tantrayuktiþ" iti hi vàkyavidৠni÷cayaþ || 130 
|| 

atha ---- 


parànta§ yàvadàbhàvya naivedyàni nivedayet | 


parànta§ yàvadàbhàvya ityanena paramãkaraõa§ kçtvà naivedyàni
nivedayet, ityàdi÷ati | vakùyati hi tçtãye pañale ---- 

"mantrasa§dhànametaddhi............................ | "

ityuktvà

"............................paramãkaraõa§ ÷çõu | 

uccàrayettato deva§ hrasvadãrghapluptànvitam || 

tàvaduccàrayenmantra§ yàvannirvàõagocaram |" (3-20-21)

ityàdi yàvat,

÷arveùvàvaraõeùveva devi tadvyàpaka§ nyaset | 

tena càdhiùñhitàþ sarve sarvakàmaphalapradàþ ||" (3-24)

ityevamãdç÷eùu sthàneùu pårvàpara§ vimç÷ya anusa§dheyam | atha ca 
parànta§ yàvadàbhàvya ùañtri§÷attattvamayatvena dhyàtvà, naivedyàni
nivedayet brahmàrpaõadçùñyà bhagavati arpayet, nivedayet ÷ivamayàni 
jànãyàdityarthaþ || 

mànasàni naivedyàni uddi÷ati ---- 


ghàrikৠvañakàÁ÷caiva ÷aùkulãrmodakà§stathà || 2-131 || 

khaõóalaóóu÷aràvàõi bhakùyàõi vividhàni ca | 

÷àlyodana§ mudgasåpamàjyàkta§ sa§prakalpayet || 2-132 || 

kau÷alyৠmaõóajàpåpà§stathà kùaudra÷irà§si ca | 

ghçtàktàÁ÷cillakà§÷caiva lavaõa§ parikalpayet || 2-133 || 

avada§÷ànyanekàni kañåni madhuràõi ca | 

rasàlৠca dadhi kùãramàsava§ vividha§ tathà || 2-134 || 

matsyamà§sànyanekàni lehyapeyàni yàni ca | 

agramàpårayeccha§bhovãtta÷àñhyavivajãtaþ || 2-135 || 


"yadyatki¤cinmànasàhlàdi sarva§ tattadyuktyaivànusandhàya pårvam | 

vi÷vàbhedàdbhairavaikàtma tasmin svasmin sarva§	dhàmni lãna§ vidadhyàt 
||"

iti naivedyarahasyam | vitta÷àñhyavivajãta iti bàhyayàge yojyam, nahi 
mànase yàge kçpaõatva§ bhavati kasyacit || 135 || 

eva§ kçtvà bhagavadråpasya svàtmanaþ paramànandanirbharatvamanusandhàtum 
---- 

pà÷càdarghaþ pradàtavyaþ surayà susugandhayà || 

suràyà ànandahetutvàdevamuktam | ye tu 
jàtyuddhàraparabhairavaråpatvonmãlake'pyasmin bhairavanaye surà÷abda§ 
jalavàcinamapi vyàcakùate, te jàtigrahagrastàþ

"madya§ mà§sa§ tathà matsyànanyàni ca varànane | 

sàcàrà§÷ca niràcàrà§lliïgino na jugupsayet ||" (5-48)

iti bhàvisamayollaïghinaþ pa÷ava eva || 

eva§ ca kçtvà ---- 


mudrৠpradar÷ayetpa÷càt tridhà traikàlyakarmaõi || 2-136 || 


"traikàlyakarmaõi" ityanuvàdaþ | vyàkçta§ caitat pràk || 136 || 


praõipàta§ tataþ kçtvà japa§ pa÷càt samàcaret | 


vàsanàmàtra÷eùasyàpi dehàde÷cidàtmani parabhairave samàve÷aþ
praõipàtaþ, anyathà antarbahi÷ca bhairavãbhàve kçte kaþ kutra
ka§ praõipatet | japo'tra bhåyobhåyaþ parabhairavasvaråpe vimar÷aþ || 
kathamityàha ---- 


akùamàlৠtu saïgçhya gandhaiþ puùpaiþ samacãtàm || 2-137 || 

vàïniruddhaþ sucittàtmà ràjãvàsanasa§sthitaþ | 

målamantra§ samuccàrya nàde lãna§ vicintayet || 2-138 || 

unmãlyàkùàõi sa§cintya tatastu japamàrabhet | 


samacãtàmiti "o§ akùamàlàyai namaþ" itiprayogeõa | 
ràjãvàsanasa§sthita ityanena vakùyamàõadivyakaraõàdhiråóhatva§ 
lakùyate | ata eva pa÷yantyàdiråpà vàk niruddhà mantràmar÷amayãkçtà 
yena, ata eva ÷obhanamavicàli citta§ yasya tàdçgàtmà yasya, målamantram 
iti sakala§ niùkala§ và, samyagiti akùaràkùarasantànam iti krameõa,
uccàrya årdhva§ càrayitvà nàda iti | 

ïàsyoccàrayità ka÷cit" (0-59)?

iti vakùyamàõanityoditasphurattàtmani lãna§ tanmayãbhåta§ vi÷eùeõa
tadanuprave÷àtmanà cintayet | katham ? akùàõi indriyàõi, unmãlya
årdhva§ mãlitàni kçtvà, sa§cintya mantradevatৠsamyagàtmaikyena
cintayitvà, cintayanneva japamàrabheta bhåyobhåyo mantra§ vimç÷et | 
ukta§ ca ---- 

"bhåyobhåyaþ pare bhàve bhàvanà bhàvyate hi yà | 

japaþ so'tra svaya§ nàdo mantràtmà japya ãdç÷aþ ||"

iti ÷rãvaij¤ànabhairave (145 ÷lo0) || 138 || 

atra ca ---- 


akùaràkùarasantàna§ na druta§ na vilambitam || 2-139 || 

japaþ pràõasamaþ kàryaþ................

akùaràdakùara§ santànaþ prasaraõa§ yatra | tena bãjàkùaràõৠ
hrasvadãrghàdi màtràþ màlàmantràõàmakùaràõi 
cicchaktyàtmamantradevatàsragumbhitàni vimç÷et | yathoktam ---- 

"mantra§ maõivadàlambya prabhàvanmantradevatàm | 

japadhyànàdika§ kuryànna tàñasthyena kutracit ||"

iti | na drutam iti grastakramavidhi§ parihçtyetyarthaþ | na vilambitam
iti madhye madhye'tyanusandhi÷ånyamiti yàvat | "pràõasamaþ" iti
madhyavàhinà pràõenollàsaprave÷àtmanà samo madhyavàhã pràõo 
yathàntarmàntra§ paràmar÷a§ sahata ityarthaþ | tena màlàmantràn 
pràõa÷aktàva§÷à§÷ikàtvàtmakrameõa kramàtkramamadhika§ 
niyojaya§stàvadabhyaset, yàvat samastamàlàmantraparàmar÷a§ 
pràõa÷aktirantaþ kùamate | tathà sati hi 
kalàgràsàtmakasa§vitsatattvàsàdana§ bhavati | catuùkalapraõavàdãni tu 
piõóàkùaràõi pa¤capraõavàdhikàravakùyamàõavyàptyanusandhànenaiva
madhyamapràõasàmyena uccàrayan japet | ukta§ ca ---- 

ïa pu§si na pare tattve ÷aktau mantra§ niyojayet | " iti || 139 || 

evamitikartavyatàmuktvà phalabheda§ niråpayati ---- 

.......óinastho muktikàïkùibhiþ | 

hçdayàd dvàda÷ànta§ pràõavàhaþ dinam, tatra tiùñhati, iti 
nirgarbhamapànavçttyà pravi÷ya mantragarbhamårdhva§ pràõànte 
vi÷ràntiparo japediti yàvat || 


sa§hàraþ sa tu vij¤eyaþ...............


samastà÷eùasa§hàràt || 

ata eva ---- 

..............÷ivadhàmaphalapradaþ || 2-140 || 

sàdhakàbhipràyeõa tu ---- 


vyomni pràpto yadà nàdaþ punareva nivartate | 

÷arvarã sà tu vij¤eyà hçdabja§ yàvadàgataþ || 2-141 || 

sçùñireùà samàkhyàtà sarvasiddhiphalodayà | 


vyomni dvàda÷ànte, nàda iti taccheùãbhåto mantro nivartate iti 
dvàda÷àntàvasthitilabdhonmeùava÷àdapànakrameõàntavã÷et | 
sçùñiriti àpyàyakaratvàt, sarveùàmuttamàdisiddhiphalànàmudayo yasyàm 
| tenaiva§ sàdhakainãrgarbhameva pràõavçttyà muktipratyåhaparihàràya 
muõóàntamà÷ritya tata unmiùadapàna÷aktyà÷rayeõa hçtpràptiparyanta§ 
japaþ kàryaþ, ubhayàthãnà tu ubhayathàpi, ityarthànmantavyam | ittha§ 
càsya mantrasya a÷uddhatattvasa§hàra÷uddhatattvasçùñikàritayà 
muktibhuktipradamekameva pårõa§ vãryam, àràdhakà÷ayabhedàttu 
pçthagvibhajya upadiùñam || 141 || 

eva§ ca kurvatà ---- 


àtmano bhairava§ råpa§ sadà bhàvya§ varànane || 2-142 || 

tasya vighnà vina÷yanti japa÷ca saphalo bhavet | 


sarvada÷àsu parabhairavacaitanyaråpamàtmàna§ bhàvayato vimç÷ato
vi÷eùeõa ghnanti muktisiddhipràptãþ, iti vighnàþ pà÷àþ 
pratibandhakà÷ca na÷yanti, ata eva japo bhuktimuktibhyৠsaphalo 
bhavedeùৠyathàbhipràyam || 142 || 


japtvà nivedayed devi bhairavàya varànane || 2-143 || 

pårakeõa prayogeõa..............


hçdi sthitàya bhairavàya dvàda÷àntàt prave÷aråpeõa pårakaprayogeõa
mumukùustu phalànabhisa§dhisa§bandhinà "bhagavan japameva§sa§khyàka§
gçhàõa" iti nivedayet || 143 || 

kãdç÷am ---- 


........ñristha§ ca tritayànvitam | 

trisiddhisiddhida§ devi.............


triùu ullàsaprave÷obhayàtmakeùu padeùu tiùñhati, iti yaþ (saþ
tristhaþ), tathà vàïmanaþpràõàtmakena tritayenànvita§ yuktam,
uttamamadhyamàdhamabhedàttriråpà yà siddhiþ sàdhakebhyaþ, tathà
siddhiretadvilakùaõà mumukùormuktiråpà, tàmuktavakùyamàõayuktyà
dadàti yaþ | trisiddhiriti siddhi÷ceti yojayitvà vyàkhyeyam || 
ki§ ca ---- 


.............ùarahasyamudàhçtam || 2-144 || 


yojanikàyৠpa¤capraõavàdhikàre ca vakùyamàõanãtyà 
mumukùububhukùåõàmårdhva§ dvàda÷àntamàhçta§ pràpitam, 
årdhvàccàhçta§ hçdayànta§ pràpita§ sarahasya§ kai÷cideva 
vikasitamadhyamàrrgairlabhyamityarthaþ || 144 || 

siddhivai÷iùñyenàsya sàdhaka§ prati vi÷eùa§ vaktumàha ---- 


÷àntike mànaso japya upà§÷uþ pauùñike smçtaþ | 

sa÷abda÷càbhicàre'sau pràgudagdakùiõàmukhaþ || 2-145 || 


etad vyàcaùñe ---- 


àtmà na ÷çõute ya§ tu mànaso'sau prakãtãtaþ | 

àtmanà ÷råyate yastu tamupàÁ÷u§ vijànate || 2-146 || 

pare ÷çõvanti ya§ devi sa÷abdaþ sa udàhçtaþ | 


mànaso madhyamàyৠvàci upà§÷usa÷abdau tu såkùmasthålaprayatnàyà§
vaikharyàm | trayasyàsya bhogahetutvamanyatràpyuktam ---- 

"madhyamo bhogamokùàkhya upà§÷uþ siddhidàyakaþ | 

vàciko bhåtaviùajit sa÷abda÷càbhicàrikaþ ||" 

iti | 

eva§ vadan pa÷yantãparàvàgbhyৠmuktau jãvanmuktau ca japaþ kàryaþ,
iti såcayati | ukta§ ca ---- 

"jãvanmuktau paro j¤eyo muktau mudritabhedakaþ | " 

iti || 146 || 

japopayoginãmakùamàlৠnidar÷ayati ---- 


aùñottara÷atenaiva akùamàlà samerukà || 2-147 || 

rudràkùa÷aïkhapadmàkùaputrajãvakamauktikaiþ | 

sphàñikã maõiratnotthà sauvarõã vaidrumã tathà || 2-148 || 


età÷ca ---- 

da÷àkùamàlà deve÷i gçhasthànৠprakãtãtàþ | 


aùñàbhirutkçùñena adhikena ÷atena | evakàreõa adhikasa§khyàyà
vyudàsaþ, saptavi§÷aticatuùpa¤cà÷atsa§khyàyà api bhàvàt || 
yathàkramam ---- 


såtra§ dhyàtvà parৠ÷aktimadhvabhàgà§stato maõãn || 2-149 || 

vyaktisthàna§ ÷ivasyàdhvà tatastastaddhamãõ㧠smaret | 

saptavi§÷atibhiþ kuryàd dviguõairvà caturguõaiþ || 2-150 || 

samaistu sa§hataireka§ ÷ivatattvàtmaka§ mukhe | 

na ta§ vilaïghayed vidvàn sçùñisa§hàrakàraõam || 2-151 || 


atra ca navànàm aùñàda÷ànৠvà ùañtri§÷ato và tattvànৠ
tattvadãkùàyàmiha mçtyu¤jayàdau gaõitànৠ
para÷akti÷ivàtmakasthålasåkùmaparabhedatraividhyàdeva§sa§khyàkatvameva 
bhavati, iti tatra vyàptirasti || 151 || 

naiùñhikànàmàha ---- 


vãrasthànaratànৠhi vãràõৠvaravaõãni | 

mahà÷aïkhàkùasåtra§ tu sarvakàmaphalapradam || 2-152 || 


vãrasthàna§ ÷ma÷ànàdi, mahà÷aïkha§ naràsthi, vãrà niùkampàþ || 
152 || 


etattu ---- 


gçhasthena na kartavyamudvegajanana§ param | 


yata evam ---- 


tasmàttu sphàñikã màlà japtavyà sàdhakottamaiþ || 2-153 || 


sàdhakottamairgçhasthaiþ || 153 || 


sà hi ---- 


sàdhayedvividhàn kàmànadhamàn madhyamottamàn | 


vividhasiddhikhagatividyàtattvàdyàptiråpàn | mumukùostu 
da÷avidhàkùamàlà uktaiva || 

upasa§harati ---- 


eva§ hçdambujàvastho yaùñavyo bhairavo vibhuþ || 2-154 || 

sabàhyàbhyantara§ kçtvà pa÷càdyajanamàrabhet | 


saha bàhyàbhyantaràbhyৠdehapuryaùñakabhairavatvàpàdanàbhyà§
vartate yo yàga eka eva, na tu karayordehe anta÷ca anyànyaråpo 
bhairavaikyasyaiva pràpyatvena upadekùyamàõatvàditi | sabàhyàbhyantarama
ityaikyena ya upasa§hçto yàga÷cidbhairave'÷eùavi÷vàrpaõàtmà,ta§ 
kçtvà hçdyàgapratibimbakaråpa§ ca bàhyayàgam abhisa§dhàya, ityapi ca 
sabàhyàbhyantara§ kçtvà ityasyàrthaþ | pa÷càditi japànantaram ---- 


mahà÷ånyàlaye vahnau bhåtàkùaviùayàdikam | 

håyate manasà sàrdha§ sa homaþ sruk ca cetanà || (149)


iti ÷rãvij¤ànabhairavoktanãtyà dvàda÷ànte mantrasmaraõapårva§ka§ 
vi÷vabhàvàrpaõaråpa§ homa§ vidhàya antaryàgapratibimbaråpa§ 
yajanamàrabheta bàhyamityarthaþ || 154 || 

àtmamantràrghapàtramaõóalabhairavakusumàdidravyàõৠ
kartçkaraõàpàdànàdhikaraõa sa§pradànakarmakàrakaråpàõৠ
brahmàrpaõadçùñyà 
paramàdvaitàpàdanaråpabàhyapåjanàbhyàsapariniùñhayà 
sarvavyavahàreùu sarvakàrakàõৠcidbhairavaikya§ pratyabhij¤àpyate, 
iti yad bahiryàgasatattva§ tatprastàvanàya 
kartçkaraõasa§skàràtmakàntaryàgànantara§ 
karmàdisa§skàràdhàyakàpàda nàdisa§skàràrthamarghapàtravidhi§ 
tàvadàha ---- 


tatràrghapàtramàdau vai sauvarõa§ ràjata§ tathà || 2-155 || 

÷àïkha§ ÷àmbåka§ ÷aukta§ và tàmra§ mçõmayameva và | 

padmapatrapalà÷ottha§ gçhãtvà''kùàlya vàriõà || 2-156 || 

astrajaptena deve÷i pralipyàgurucandanaiþ | 

mçùñadhåpena sa§dhåpya vàriõà pårayettataþ || 2-157 || 

vastrapåtena ÷uddhena.................


arghapàtra§ rakùàdhàma | tatra ityantaryàgàdbhairavãbhàve jàte sati | 
àdàviti kusumàdisa§skàràrtham | sauvarõàdi mumukùoryathàsa§bhavam | 
÷ambåkaþ sàmudraþ pràõivi÷eùaþ | palà÷o yaj¤iyastaruþ | 
àkùàlana§ bheda÷alyàpanayanam | àpåraõam a÷eùavi÷vamayãbhàvànàm 
|| 157 || 

tataþ ---- 


...........ñàóayedastramuccaran | 

varmàvaguõñhita§ kçtvà.............


atrànuktamapyanena mantreõàpyàyanamamçtamudrayà kàryam || 

anantaram ---- 


.........yàga§ tatraiva vinyaset || 2-158 || 


ijyata iti yàga mantragaõaþ | anenaiva càtra påjanamapi såcitam || 158 || 

katham ---- 


pårvoktena vidhànena...............


antaryàgoktàsanàdipårva§ 
sphurattejoråpasakalamantraikàda÷ikàniùkalatadaïganyàsayuktyetyarthaþ || 

tato'pi ---- 


.................prokùyastena samàsataþ | 

yàgàrtho dravyasa§ghàtaþ..................


paràvçttyavaùñambhenàvalokyeti ÷eùaþ | prokùaõam atra 
tejomayatvàpàdanam | 

tataþ puùpàdibhiþ ÷irasi cidbhairava§ påjayitvà ---- 


.................ñato yajanamàrabhet || 2-159 || 


atra bhåmikৠracayati ---- 


÷akti§ nyasya tata÷càdau vyomàkàrৠsujàjvalàm | 

sakalavyàpikৠsåkùmৠ÷ivàdhàràtu sarvagàm || 2-160 || 

oïkàradãpitৠdekà namaskàràvasànikàm | 


÷iva àdhàra à÷rayo yasyàstৠprathamonmeùaråpৠ
vinyasanãyà÷eùàsanàdibhittibhåtàm, cinmàtramåtãtvena vyomàkàràm 
anupàdhij¤atvaråpasphurattayà sujàjvalàm, garbhãkçtà÷eùavi÷vatayà 
sakalavyàpikàm, sarvairalakùyatvàt såkùmàm, àdhàramàsanapakùam 
àdheya§ ca ÷iva§ pràpyàvasthitatvàt sarvagৠdekà 
vi÷vakrãóàdiprada÷ãn㧠pàrame÷var㧠÷aktimàdhàraråpৠ
parikalpanãyasya a÷eùasya tadutthatvena ÷ivamayatvamanusa§dhàtum 
uktavakùyamàõavyàptikena oïkàreõa parabhairavaråpeõottejitàm "o§ 
àdhàra÷aktyai namaþ" iti prayogeõa nyasya uttara§ vidhimàrabhetetyarthaþ 
| eùa ca ÷aktinyàsaþ pårvatra antaryàgàdàvapi smartavyaþ || 160 || 


ananta§ caiva vinyasya dharma§ j¤àna§ tathaiva ca || 2-161 || 

vairàgya§ ca tathai÷varyamàgneyyàdikrameõa tu | 

adharma§ ca tathàj¤ànamavairàgyamanai÷varam || 2-162 || 

sa§dhànakãlakà§÷caiva adha÷chàdanamårdhvagam | 

padma§ sakesara§ devi kaõãkৠpuùkaràõi ca || 2-163 || 

maõóalatritaya§ devàn ÷akti¤càpi ÷ivàntakam | 

måt㧠brahmakalàjàla§ navatattva§ tritattvakam || 2-164 || 

bhairavàùñakavidyàïgalocana§ kùurikৠtathà | 

÷aktitraya§ para§ devamaïgaùañkasamanvitam || 2-165 || 

vinyasya bhàvayed devi satata§ vidhipårvakam | 


vidhipårvakamiti pårvoktadhyànàdiyuktyetyarthaþ | yadihànukta§ 
tatpårvato'nusa§dheyam, yacca pårvatra nokta§ 
tadito'nusa§dheyamadhikàrabhedenàntarbahiryàgayoþ
paryàyeõa prakçtivikçtiråpatvàt, sarva§ caitat pårva§ nirõãtam || 165 
|| 


nirvartya tu yathànyàya§ prahçùñenàntaràtmanà || 2-166 || 

svàgata§ càrghyapàdya§ ca sannidhàna§ tathaiva ca | 

rodha§ niùñhurayà kuryànmålamantramanusmaran || 2-167 || 

påjà suvipulà kàryà gandhadhåpasragàdibhiþ | 

mudrৠpradar÷ayet pa÷càt tridhà traikàlyakarmaõi || 2-168 || 

tata àvaraõa§ bàhye vinive÷ya§ varànane | 

ã÷apårvayàmyasaumyavaruõànta§ prakalpayet || 2-169 || 

vaktràõৠpa¤caka§ devi svadhyànaguõasa§yutam | 

àgneyai÷ànarakùaþsu sàmãraindradi÷orapi || 2-170 || 

uttarànta§ nive÷ya§ tu aïgànৠpa¤caka§ tathà | 

netra§ tu kaõãkàyৠvai pårvasyৠdi÷i sa§sthitam || 2-171 || 


etadapi pårvameva vyàkhyàtam | prahçùñenàntaràtmanà iti bhairavà÷eùa
(ve÷a)mayenetyarthaþ | atra pårva§ ÷rãmadaghore÷varãnyàsaþ smartavyaþ 
| sàmãraindradi÷orapi uttaràntam ityatraindradi÷a uttarànta§ 
catudãkkamastra§ kalpayediti yojyam | yathokta§ pårvam ---- 

"agnã÷arakùovàyavyacatudãkùu ca ta§ nyaset" (2-108)

ityàdi || 171 || 

sarvatra vyàpaka§ vidhimàha ---- 


svamantreõa tu sarveùàmarghya§ pàdya§ samàhitaþ | 


dadyàditi ÷eùaþ || 

samàhitatva§ sphuñayati ---- 


mantrasaïkarapuùpàõi na kuryàt sàdhakaþ sadà || 2-172 || 

na bàhu§ pçùñhato vàpi mantràõৠparikalpayet | 

paripàñyà tu dàtavya§ na mantrà§llaïghayet kvacit || 2-173 || 


mantràõৠsaïkaro yatra tàdç§÷i puùpàõi na kuryàt, 
nànyamantreõànyamarcayedityarthaþ | tadityeva§
kçte sati sàdhakaþ parasiddhipàtra§ bhavatãtyarthaþ || 173 || 

eva§ ca ---- 


svamudràmantrasa§yuktàn yugapat parikalpayet | 


dhyànapåjàdau svamudràbhi÷ca mantrai÷ca sa§yuktàn devàn parikalpayet | 
yeùৠvi÷iùñamudrà noktàsteùàm ---- 

"kapàla§ caiva khañvàïgamanukteùu pradar÷ayet" (14-20)

iti bhàvina§ vidhi§ smaret || 

påjà suvipulà kàryà ityuktam, asa§bhavadvittastu ki§ kuryàt ?

idityàha ---- 


arghya§ pàdya§ ca dhåpa§ ca nitya§ tàvat samàcaret || 2-174 || 

sarveùàmeva mantràõৠvidhireùa prakãtãtaþ | 


vitta÷àñhyavarja§ nitya§ påjayet, sarvathà vittàbhàve 
tåkta÷àmbåkàdinàpi và manasaivàpi påjayedityarthaþ || 174 || 

evamasa§bhavadvittaviùayàmarghyapàdyapuùpàdisa§pàdyৠpåjৠ
prasaïgàduktvà prakçtamanubadhnàti ---- 

bhairavàùñakaloke÷àn sàstràn samparikalpayet || 2-175 || 

atha ---- 


bàhye ÷ma÷ànavinyàsa§ praõavàdinamontagam | 

pårvàdã÷ànaparyanta§ kalpayeta vidhànataþ || 2-176 || 

àmardaka§ ca pårva§ vai ÷ma÷ànàdhipati§ vibhum | 

÷ma÷ànaiþ sakabandhai÷ca sa÷ålodbandhabhãùaõaiþ || 2-177 || 

citibhiþ prajvalantãbhiþ ÷ivàràvaiþ subhãùaõaiþ | 

agnika§ dakùiõe bhàge kàlàkhya§ pa÷cime tathà || 2-178 || 

ekapàda§ tathà saumye àgneyyৠtripuràntakam | 

nairçtyàmagnijihva§ tu vàyavyৠtu karàlinam || 2-179 || 

e÷ànyৠbhãmavakra§ tu ÷ma÷àne÷àþ prakãtãtàþ | 


ete ca 
÷rãkàmaråpojjayinãkà÷mãrakà¤cãkaravãradevãkoññoóóayànahiraõya
puravàsinaþ, ityàmnàyàdetadàdhàrapãñhàdipåjà'rthasiddhaiva | atra 
÷ma÷ànaiþ sakabandhairityàdi sarva÷ma÷ànasàdhàraõam | 
ittha§bhåtalakùaõe caitàstçtãyàþ || 179 || 

età§÷ca ---- 


tarpayenmatsyamà§sàdyairàsavaivãvidhaistathà || 2-180 || 

gandha§ puùpa§ tathà dhåpa§ sarveùৠtu pradàpayet | 


÷ma÷ànàni hçdyàge noktàni mà bhåd deha÷oùa iti, evamugratvàdàdau 
matsyàdibhistarpaõa§ tataþ påjà, etàni yativiùayàõyeva | atra ca 
pakùe lokapàlàstràvaraõe pçthakkàrye, yathà ca pa¤càvaraõà påjà 
bhavati || 180 || 

atra ca ---- 


praõipàta§ tataþ kçtvà japtvà mantra§ subhàvitaþ || 2-181 || 

recakena prayogena nivedya vidhipårvakam | 

huóóuïkàranamaskàràn kçtvà caiva tato vrajet || 2-182 || 

agnikuõóasamãpa§ tu arghahastaþ subhàvitaþ | 


mantramiti målamaïgasahitam, recakena vidhipårvakam iti 
dvàda÷àntàrohatadvi÷ràntitadavarohapårva§ nàsàgreõa japta§ mantra§ 
÷apuùpa§ bhagava¤japa§ gçhàõa" iti prayogeõàrpayet | 
bhaktivaiva÷yonmiùannàdàmar÷amayo dhvanirmukhavàdyàparaparyàyo 
huóuïkàraþ || 182 || 

kuõóasa§skàrànàha ---- 


kuõóa§ tu lakùaõopeta§ prokùayedastravàriõà || 2-183 || 

kavacenàvaguõñhyaitadastradarbheõa collikhet | 

uddhçtya prokùayet pa÷càdastramantreõa bhàmini || 2-184 || 

påraõa§ tena kartavya§ samãkaraõameva ca | 

secana§ kuññana§ caiva lepana§ tena kàrayet || 2-185 || 

prokùaõa§ ÷oùaõa§ caiva tathàstreõaiva kàrayet | 


lakùaõopeta§ pratiùñhà÷àstràdiniråpitamànasvaråpam | 
paradçgavalokanànantara§ prokùaõa§ ÷uddhyarthamavaguõñhana§ 
rakùàrtham iti sarvatrànumantavyam, prokùaõavi÷eùàt sa§tàóana§ 
tenaiva saïgçhãtam | ete ca prokùaõàdayaþ ÷oùaõàntàstrayoda÷a 
kuõóaniùpattyavasare niùpanne'pi và tatra 
kriyà÷aktyàtmaparame÷vararåpasa§pattaye bhàvanayà kartavyàþ | ullikhet
khanet | uddharaõam a÷uddhamçdapàsanam sa§màrjana§ rajonivàraõam || 185 
|| 

anantaram ---- 


påjana§ gandhapuùpàdyaiþ.................


"o§kriyà÷aktyàtmane kuõóàya namaþ" iti prayogeõa | 

athàtra vàgã÷varyavatàrayogyatৠ
kartumastreõàbhimantraõavajrãkaraõagçhãkaraõàni vaktumàha ---- 


...........'sinà càbhimantraõam || 2-186 || 

vajrãkaraõamastreõa...................


tadeva vyàcaùñe ---- 


...........çekhàþ pårvàparàstrayaþ | 

yàmyasaumyamukhã caikà vajrametat prakãtãtam || 2-187 || 


traya iti liïgavyatyayàt, ullekhanavyàpàreõaitatkàryam | yadvà 
pårvàparàyatadarbhatrayamadhye dakùiõottaràyata§ darbhakàõóameka§ 
kùiptvà vajrasa§sthànena kuõóasya dàóharya§ janayet || 187 || 

ki§ ca ---- 


asinaivàgnikuõóa§ taddarbhaiþ pårvàgrasa§staraiþ | 

sabàhyàbhyantara§ chàdya§ gçhahetvarthamã÷vari || 2-188 || 


nivãghna§ gçha§ sa§pàdayitum || 188 || 


atha vàgã÷yà mahattarakasyàsana§ niråpayati ---- 


kuõóasya dakùiõe bhàge ÷uùkagomayamàsanam | 

darbheõa viùñara§ puùpa§ praõavena prakalpayet || 2-189 || 


kuõóàntardakùiõe gomayàsanopari dàrbha§ viùñara§ tadupari puùpa§ 
o§ brahmàsanàya namaþ iti dadyàt || 189 || 

etadupari mahattaramàha ---- 


svanàmapadasa§yukta§ svadhyànena namontagam | 

àmantraõapadenaiva brahmàõa§ sthàpya påjayet || 2-190 || 

puùpàdibhiþ sudhåpàdyairdhruveõa tu yathàkramam | 


atra ca o§ brahman sa§nihito bhava namaste" iti prayogaþ || 190 || 


atra gçhamadhyalàbhàrthamàha ---- 


catuùpatha§ kuõóamadhye darbhàbhyৠpraõavena tu || 2-191 || 

pårvasaumyàgrabhàgàbhyৠviùñara§ tasya copari | 

puùpa§ tasyopariùñàttu hçdayenaiva påjayet || 2-192 || 

vàgã÷㧠ca samàhåya praõavàdinamontagàm | 


hçdayena naiùkalena, vàgã÷asyeya§ vàgã÷ã parà÷aktiþ, 
àhvànàmantraõavibhaktyà pa÷càd namaste iti sarvatra prayogaþ || 192 || 

asyà dhyànapårvৠpåjàmàha ---- 


nãlotpaladala÷yàmàmçtumaccàrulocanàm || 2-193 || 

sarvalakùaõasa§pårõৠsarvàvayavabhåùitàm | 

dhyàtvà caiva§vidhৠdekà sthàpayet kuõóamadhyataþ || 2-194 || 

çtukàla ivottànৠ÷irasai÷ànasa§sthitàm | 

påjayed gandhapuùpàdyairbhavamantramanusmaran || 2-195 || 


dekà dyotamànৠvàk÷aktim, kuõóasya kriyà÷aktyàtmano madhye, 
sthàpayed avasthiti§ bandhayet | uttànàm årdhvadhàmni 
prasàràtmakatananaråpàm, ata eva càru locana§ prakà÷o yasyàþ | 
nãlotpala÷yàmalatva§ tu màyãyaråpàpekùamasyàþ | çtukàlaþ 
÷uddhavidyàtmavahnyàdijananaunmukhyam, ÷irasà paràråpeõa, e÷àne 
svàtantryabhaññàrake, sa§sthitৠnityasa§baddhàmã÷ànadi÷i 
niùñha÷irasa§ ca | ki§ kurvan, bhavati tena tena 
sakalabrahmabhaïgyàdiråpeõa bhavo niùkalabhaññàrakastasya 
mantramanusmaran tatsattàsamàviùñaþ || 195 || 

ki§ ca ---- 

tato mudrৠdar÷ayeta sa§nidhànàya mantravit | 


mudrৠyonyàkhyàm || 


tato'gnipàtramàdàya ÷ivàmbho'streõa prokùayet || 2-196 || 

kavacenàvaguõñhyàpi praõavenaiva påjayet | 

araõyàdisamudbhåta§ lokàgnyanta§ vidhànataþ || 2-197 || 


agnimityuttarastha§ kàkàkùivadihàpi sa§bandhyam || 197 || 

atha ---- 


agni§ tu ÷ukravad dhyàtvà caitanya§ praõavena tu | 


kalpayedasyeti ÷eùaþ | nàsàpathenàgni§ prave÷ya svacaitanyaikãkàra§
nãtvà recayediti guravaþ || 

tato'pi ---- 


ùaóaïgenaiva sa§påjya§ amçtatva§ dhruveõa tu || 2-198 || 


dhruveõa iti paracaitalyamantreõa ÷rãniùkalena ùaóaïgenaiva 
paràmçtàpàdanaråpa§ påjanamasya kuryàdityarthaþ || 198 || 

atha ---- 


àtmàna§ bhairava§ dhyàtvà agni§ dhyàtvà tu bãjavat | 

dhruveõa kuõóabàhye tu tridhà bhràmyàvatàrayet || 2-199 || 

yonau tu bãjavat kùiptvà bhairaveõa ÷ivàmbhasà | 

astramuccàrya sa§prokùya yoni§ pracchàdayed budhaþ || 2-200 || 

darbheõa dhruvamantreõa................


tridhà bhràmya iti yonyàkàrasa§puñagçhãta§ pàtra§ 
savyàpasavyakrameõa tridhà yonikùobhàrthamàbhràmya avatàrayed yoni§ 
pràpayet | bhairaveõa tu ÷rãniùkalena | dhruvamantreõa iti praõavena 
taduccamekhalàsa§sthaiþ pràgagrairudagagrairhutabhugve÷mano 
darbhairakùavàña§ | prakalpayet | ÷rãmantraràje itthamårdhvamukhaiþ iti 
copakalpitamupekùyam | buddhaþ ÷ivasamàve÷aika÷àlã | àtmano 
hetukartçtva§ ÷ivasya tu mukhyakartçtvam ityàdivyàkhyànamasat, 
÷ivãbhåtasyaiva ÷ivayàge'dhikçtatvàt kaivàtra pa÷ubhàva÷aïkà ? 
pa÷utve và katha§ mocakatà ? "mantràþ karaõabhåtàstu pa÷ukàryasya 
sàdhane | 

àcàryaþ karaõa§ proktaþ ÷ivaråpo yataþ smçtaþ ||" (3-160)

ityàdinà ca vakùyamàõena kà saïgatiþ ? irityàstàmetat | aya§ tatra
rahasyàrtho'dyàpyanunmudrito'smadguruvaktrapàramparyàyàtaþ prakà÷yate 
---- 

paràvàïmàhe÷ã jagadajanayat svàprathanato
	vi÷uddhàntardhàmà vikçtikalanàgrastavibhavam | 

÷ritajyeùñhàsphàràttanitatanureùà taducita§
	÷i÷u§ dçùñyà raudryà prathayati ÷ivàbhedasarasam || 

ataþ pårõàhantàmçtarasasamàsvàdasuhitaþ
	÷ivàve÷àdvàca§ ÷ivarasaparaunsukhyamubhagàm | 

svavãryeõàkramya pravaragururagnyàdi nikhila§
	÷ivaikàtmasvàtmadyutimayamaya§ sa¤janayati || 


iti || 200 || 

ki§ ca ---- 


............'kùavàña§ tato nyaset | 

astreõaiva catudãkùu darbhaireva prakalpayet || 2-201 || 


devyà guptyarthamakùavàña§ javanikàsthànãya§ 
rakùàrthamårdhvamukhairdarbhairnyaset || 201 || 


athàntarvatnyà devyàþ ---- 


saptavàràstramantreõa darbheõaiva tu kaïkaõam | 

dakùahaste tu badhnãyàdastramantramanusmaran || 2-202 || 

rakùàrthamagnigarbhasya................


"o§ kaïkaõa§ badhnàmi namaþ" ityåhamantro'tra | eva§ sarvatra
karmaucityenohamantràþ kartavyàþ | dakùahaste puïgarbhàrtha§ 
kaïkaõabandhaþ || 202 || 

eva§ prokùaõàvaguõñhanollekhanoddharaõaprokùaõàdi- 
÷oùaõàntaistrayoda÷abhiþ sa§skàraiþ kuõóa§ sa§skçtya sa§påjya, 
astràbhimantraõavajrãkaraõakuõóàcchàdanàtmasa§skàratraya§
gçhahetvartha§ kçtvà, brahmaõa àsanàvàhanapåjanàni vidhàya, 
gçhamadhyalàbhàya catuùpatha§ kçtvà, 
vàgãsyàvàhanàsanapåjana÷ukradhyànacaitanyàpàdana (amçtã) 
karaõavi÷eùadhyànatriràbhramaõayoniprakùepàn nava sa§skàràn 
prakalpya, punarvàgã÷yàþ prokùaõayonipracchàdanàkùavàña-
kalpanakaïkaõabandhà§÷catuþsa§skàràn vidhàya, 
agnerdãkùàdikarmasa§pattisamartha§ màntra§ deha§ sa§pàdayitu§
vaktràïgakramàdgarbhàdhànàdisa§skàrànàha ---- 


..........garbhàdhànamato bhavet | 

aparàsyatriràhutyà påjana§ hçdayena tu || 2-203 || 

hçdà triràhuti§ dattvà garbhàdhàna§ kçta§ bhavet | 


praõavapårva§ pa÷cimavaktrabãja§ lakàramuccàrya "garbhàdhàna§ karomi 
svàhà" iti triþ kçtvà hçdayena naiùkalena "garbhàdhàna§ sa§padyatৠ
svàhà" iti trirjuhuyàt evamuttaratrànusa§dheyam | atra "påjana§ hçdayena 
tu" iti madhyagranthaþ pårva§ yojyaþ, tenàdàvàïgamantreõàhutitrayam,
uttaratra ãdç÷a eva kramasya bhàvàt || 203 || 

pu§savanamàha ---- 


hçdà vai jalabindu§ tu darbhàgreõàtra pàtayet || 2-204 || 

gandhapuùpàdibhiþ påjৠ÷ikhayà kàrayettataþ | 

triràhuti§ cottareõa ÷ikhayà ca triràhutim || 2-205 || 

pa§saþ kalpanameva hi na strãgarbhe tu janyate | 


jalabindu§ puryaùñakaråpa§ jãvamabhisa§dhàtu§ "pumàn bhava namaþ" 
ityantena prayogeõa atretyàhite garbhe kùipet | ÷ikhayà naiùkalyà, 
uttareõeti vakàreõa | pu§stvamupacayaþ kàrye ÷aktatvam, apacayaþ 
strãtvam || 205 || 

atha ---- 


sãmanta§ dakùiõàsyena darbhàgreõa prakalpayet || 2-206 || 

grãvàma§sau kañi§ caiva bàhå jaïghe prakalpayet | 

pratyaïgàni ca saïkalpya sãmantonnayana§ bhavet || 2-207 || 


puryaùñakopari sthåladehapravibhàgamàtramiha sãmantaþ | dakùiõàsyam
aghoravaktramantraþ, pratyaïgàni karodaracaraõàïgulyàdãni || 207 || 

atra ca ---- 


gandhapuùpàdibhiþ påjà ÷irasà càhutitrayàt | 

pårvamadhyàparàn vahnau trãn bhàgàn parikalpayet || 2-208 || 

mukhahçtpàdade÷à§stu homàttacca tritattvakam | 


påjeti kàryà, ÷iraseti kàkàkùivat | àhutitrayàddhomàdittyekavàkyatà 
| taccaitadbhàgatraya§ ÷ivavidyànaràkhyatattvatrayaråpam | mukhena 
mårdhà, pàdàbhyৠguhyamàkùiptamityeùaivàtra daõóabhaïgiþ || 208 
|| 


pratyaïgànãti yadukta§ tadvibhaktu§ kavàñaktràdi nya 
situ§kavàñanyàsa§ tàvadàha ---- 


÷irà§si pa¤càhutyaiva årdhvàsyena tribhistribhiþ || 2-209 || 


kalpayediti ÷eùaþ | ÷irà§si kavàñàni, årdhvàsyena kùakàreõa | atra 
ca sutàriõyàdyàþ pràgvat kalà anusa§dheyàþ || 209 || 


athaitadanådya vaktrakalàbhirvaktrakalpanàmàha ---- 


pa¤cavaktra§ tu saïkalpya madhyapràgyàmyasaumyakam | 

apara§ càpyàhutibhiþ pårvàsyena trisa§khyayà || 2-210 || 

vaktràõৠniùkçti§ tadvadàhutãnৠtrisa§khyayà | 


"pa¤cama§ yad bhavedvaktra§ kùakàreõaiva" (1-49)


iti pårvamuktatvàd àdau madhyamamårdhvavaktra§ kùakàreõa 
÷àntyatãtànusa§dhànena prakalpya, pa÷càt pårvàsyena yakàreõa 
vaktracatuùñaya§ ÷àntyàdikalànusa§dhinà pratyeka§ tisçbhiràhutibhiþ 
kalpyam, madhyetyàdàvuktatvàd àdau madhyamavaktranyàsaþ | etacca 
sarvatrànusa§dheyam || 210 || 

ki§ ca ---- 


netra§ netreõa saïkalpya mukheùveva§ traya§ trayam || 2-211 || 

àhutitritayenaiva....................


netreõa sakalanetramantreõa || 211 || 


etacca ---- 


........ñilaiþ sarva§ tu kàrayet | 


sarvamityagnisa§skàrajàtam, àjya§ tu niùpannasya ÷ivàgnestarpaõàya,
niùpatti÷càsya bhairavaråpasyaiveti || 


tataþ kalàsamåha§ ca pa¤ca càtha catuùñayam || 2-212 || 


sãmantonnayanamadhya eva 
tadvaktrakalàdinyàsastantràntaravailakùaõyenehoktaþ || 212 || 

evamã÷ànapuruùakalàbhiþ pratyaïganyàsamuktvà aghorakalàbhiràha ---- 


aùñàïgàni tathà trãõi da÷a càùñàvanukramàt | 

÷eùàsyaiþ sa§prakalpyaiva§ kalàmåtãstato bhavet || 2-213 || 


aïgàni "hçdi grãvà" (sva0 ta§0 1 | 50) ityàdipràguktàni | evamiti
pratyaïgam, tattatkalànusa§dhinàhutitrayeõa | kalà måtãryasyeti 
bahuvrãhiþ || 213 || 

athàtraiva ---- 


aïgàni vinyaset pa÷càd hçdàdyàni yathàkramam | 


netrasyoktatvàt tadvajãtàni sakalàïgàni tanmantrairnyaset | eva§
"pratyaïgàni saïkalpya" iti yaduktam, tadeva pårvamadhyetyàdinà 
÷lokaùañkena vibhaktam || 

evametatsarva§ kçtvà ---- 


triràhuti§ dakùiõena................


dakùiõavaktramantreõa ÷ãmantonnayana§ karomi" ityantena dadyàt || 

atha ---- 


............÷irasà càhutitrayam || 2-214 || 


cakàro'nenaivàdau påjৠkuryàt, iti prastàvapåraõa§ dhvanati | yattu 
---- 

"gandhapuùpàdibhiþ påjà ÷irasà càhutitrayàt" (2 | 208)

iti pårvoktam, tadbhàgatrayakalpanayà tritattvakalpanàrtham || 214 || 

upasa§harati ---- 


sãmàntonnayana§ hyeva§..............


eva§ vibhaktàvayavasyàgneþ


..........jàtakarma tvathocyate | 

astreõa vãjayedagnimastreõaiva tu påjayet || 2-215 || 

triràhuti§ tu pårveõa astreõaivàhutitrayam | 

eva§ mantradvayenaiva jàtakarma kçta§ bhavet || 2-216 || 


vãjana§ prasavàbhimukhãkaraõam, pårveõa "ya"kàreõa || 216 || 

eva§ garbhàdhànasãmantonnayanajàtakarmàõi kçtvà ---- 


astreõa prokùayet kuõóa sadyaþ såtaka÷uddhaye | 


àpàdita÷ivabhàvo'pi dãkùàdisa§pattyartha§ yato'gniþ ÷arãra§ 
gràhitastata÷cidàtmano dehagrahaþ såtakaråpaþ 
sarvà÷uddhiprathamàïkuraþ ÷odhya eva || 


jàtasyàgneþ ---- 


vaktràõyudghàñayet pa÷càdvaktreõaivàhutitrayàt | 


udghàñana§ vikàsaþ | 

yathà ---- 


vaktràõi ÷odhyànyasinà àhutitrayayogataþ || 2-217 || 


prativaktra§ svamantreõa paràmç÷ya "÷odhayàmi" ityåhànte'stramuccàrya 
trirjuhuyàt || 217 || 

tathà ---- 


vaktràbhidhàrau vaktraistu vaktre vaktre traya§ trayam | 


vaktreùvabhidhàro dãptiþ | traya§ trayamiti àhutãnৠdadyàditi 
÷eùaþ || 

vahneþ sa§rakùaõàrtha§ dikùu devatànyàsa§ prastotumàha ---- 


prokùayet kuõóapàr÷vàni sàstreõaiva ÷ivàmbhasà || 2-218 || 

darbhànàstãrya pårvàgràn dakùiõottarasa§sthitàn | 

saumyàgràn pårvavàruõyoþ paridhãn viùñarà§stathà || 2-219 || 


hastamàtràþ ÷àkhàþ paridhayaþ | samadhyagranthi dàrbhamàsana§
viùñaraþ | 

eva§ kramàtkramamantardarbhaparidhiviùñaràþ ---- 


astramantreõa te sarve...............


nyasanãyàþ | 

tatra ---- 


.................brahmàõa§ pårvaviùñare | 

rudra§ ca dakùiõe sthàpya viùõu§ pa÷cimaviùñare || 2-220 || 

sadà÷iva§ cottare'tha svanàmapadacihnitam | 

àdau dhruva§ smared devi nama÷cànte prakalpayet || 2-221 || 

gandhapuùpàdibhiþ påjyàþ svaråpa§ teùvanusmaret | 


spaùñam | 

tato'pyantaþ ---- 


mekhalopari loke÷àn påjayet praõavena tu || 2-222 || 


eva§ ca ---- 


rakùàrtha§ jàtabàlasya brahmàdyàþ påjitàstu ye | 

tataþ kaïkaõaka§ muktvà dakùahastavyavasthitam || 2-223 || 

puùpa§ saïgçhya devena ÷ivàgnernàma kalpayet | 


garbhasya jàtatvàdrakùàntarasya ca vihitatvàd garbharakùàyà adhikàro
nivçtta iti kaïkaõamokùaþ | devena målamantreõa sapraõavena 
"÷ivàgnirbhava namaþ" iti nàmakalpanam || 223 || 

atha ---- 


kavacenopacàra§ tu gandhapuùpàdidhåpakaiþ || 2-224 || 


kavacena naiùkalena "÷ivàgnaye namaþ" ityantena upacàra§ påjৠkuryàt 
|| 224 || 

atra ---- 


årdhvàsyenàhutãstisraþ kavacena traya§ punaþ | 


pràgvadåhamantreõa dadyàt | eva§ 
såtaka÷uddhivaktrodghàñanavaktra÷uddhivaktràbhighàraviùñaràdinyàsa-
devatàsthàpanatadarcanakaïkaõamokùaõànyaùñau avàntarasa§skàràn 
kçtvà nàmakaraõàkhyaþ pa÷cimaþ sa§skàraþ kçtaþ || 

atha ---- 


÷ivanàmàïkita§ vahni§ janayitvà surà§stataþ || 2-225 || 

visarjayettu svasthàna§ sàvitr㧠praõavena tu | 

puùpàdibhiþ samabhyarcya homaireva tribhistribhiþ || 2-226 || 


tu÷càrthe bhinnakramaþ | tena suràn brahmàdãn sarasvat㧠ca 
praõavàdisvanàmabhirabhyarcya pratyekamàhutitrayeõa sa§tarpya 
"kùamyatàm" ityuktvà visarjayet || 226 || 

atha ---- 

dhàmnaivedhmàstu hotavyà hastamàtrapramàõataþ | 

catuvã÷atisa§khyàtàþ ÷ivàgnestarpaõàya tu || 2-227 || 


dhàmnà niùkalena | idhmà asphuñità çjvyaþ satvacaþ ÷akhàþ || 227 || 

eva§ tilaiþ sa§skàrànuktvà àjyakàryàn sa§skàràn 
prastotumàjyaprakùepakaraõasruksruvasa§skàràrthamàha ---- 


sruksruvau sa§pratàpyàgnau ÷ivàmbho'streõa prokùayet | 

kavacenàvaguõñhyaitau ÷ivàgnau bhràmayet tridhà || 2-228 || 

astreõa màrjayedadbhirdarbhàgreõàtha sa§spç÷et | 

punaragnau paribhràmya prokùayettau ÷ivàmbhasà || 2-229 || 

darbhamadhyena sa§spç÷ya bhåyo'gnau bhràmya tàpayet | 

÷ivàmbhasà màrjayitvà darbhamålena sa§spç÷et || 2-230 || 

sruksruvàbhyৠtato måla§ sthàpayettàvadhomukhau | 

darbhàõৠpçùñhataþ påjyau dakùiõe'gneþ sadà budhaiþ || 2-231 || 


màrjana§ prokùaõameva, tàpana§ kàùñhàdibhàvanivàraõàya | yathoktam 
---- 

"...........................ñàpayettejasi tridhà | 

sa¤jàtau tena sa§taptau kàùñhabhàvaparàïmukhau ||" 

iti || 

sçùñikrameõàtra darbhasyàgramadhyamålaistadagramadhyamålaspar÷ena 
trirbhramaõena ca icchàdi÷aktitrayamayatvamanayorjàyate | 
sruksruvàbhyàmiti sruksruvayorityarthaþ | sa§skàradvàda÷akànantara§ 
påjyàvadhomukhàviti sçùñyunmukhatvàbhipràyeõa | agnerdakùiõe 
hoturvàme, iti dãptyàpyàyanàbhyàmanayoryugapat 
sa§bandhenàgnãùomamayatvàpattiþ || 231 || 

atha ---- 


àjyasa§skaraõa§ kuryàdàjyàdhi÷rayaõàdikam | 


adhi÷rayaõa§ sa§prokùite pàtre prasrutasya sthàpanam | 
kvacidadhisravaõamiti pàñhaþ | tatràdhikaraõabhàõóe 
tàpanamityayamarthaþ || 

àdi÷abdasåcitàn sa§skàrànàha ---- 


àjya§ sa§prokùya càstreõa kavacenàvaguõñhayet || 2-232 || 

÷ivàgnau tàpyamastreõa udvàsya§ kavacena tu | 

kuõóasya parito devi tridhà bhràmya tu sthàpayet || 2-233 || 

yonisa§stha§ càjyapàtra§.................


tàpana§ dãptyarthamàgneyyৠdi÷i | udvàsanamagnerårdhvadhàrarõa§
dãpteþ sphuñatàrtham || 233 || 

ki§ ca ---- 


................utplava§ sa§plava§ tataþ | 


tasyàjyasyotplava§ ca kuryàditi ÷eùaþ || 

kenetyàha ---- 


darbhàgradvayamàdàya pràde÷a§ madhyagranthitam || 2-234 || 

pavitrametadvihitamutplava§ tena sa§plavam | 


prasàritàïguùñhatarjanãmàna§ pràde÷aþ || 234 || 


kathamityàha ---- 


aïguùñhànàmikàbhyৠtu gçhãtvaitat pavitrakam || 2-235 || 

paràïmukha§ tu trãn vàràn sa§mukha§ trã§stathaiva ca | 


astreõaiva tu mantreõa..................


asàrabhàgàpanayanàyotplava§ sàràharaõàya sa§plavam || 


ki§ ca ---- 


.............'vadyotaþ ÷ivàgninà || 2-236 || 


astreõetyeva kàrya iti ÷eùaþ || 236 || 


ta§ vyàcaùñe ---- 


darbholmuka§ tu saïgçhya àjyapàtra§ nirãkùayet | 


tena prakà÷ayet | atra càvasare svanetratejonirãkùaõena paratejomaya§
càjya§ kuryàdityarthaþ || 


nãràjana§ tataþ kuryàt................


niþ÷eùeõa ràjana§ ca jvalitena darbheõa sarvato bhràmitena 
dãpanamastreõaiva | 


..............paryagnikaraõa§ tataþ || 2-237 || 


katham ---- 


dhàmnàstramantramuccàrya tamagnàvulmuka§ kùipet | 


dhàmnà målena saha paritaþ samantàdagnikaraõa§ tejomayatvàpattiþ || 

tataþ ---- 


dhàmnaiva vidhinà mantrã prokùayedasravàriõà || 2-238 || 


vidhiþ ÷ivàbhedàbhisa§dhiþ || 238 || 

ki§ ca ---- 


abhimantrya ùaóaïgena amçtatva§ ÷ivena tu | 


niùkalena sàïgenàbhimantraõamevamamçtatvamamçtamudrayà || 

evamàjyaprokùaõàvaguõñhanatàpanodvàsanabhràmaõotplavasa§plavàvadyota
nanãràjanaparyagnikaraõaprokùaõàmçtàkhyasa§skàràn dvàda÷a kçtvà -
--- 


sakçduccàrayogena påjayed bhairaveõa tu || 2-239 || 


niùkalena || 239 || 

eva§ kartrapàdànakaraõàdhikaraõakarmaõৠ
yaùñrarghapàtrasrugàdisthaõóilàgnyàjyàdãnৠsa§skàraiþ 
sa§pradànàtmakabhairavadevataikyàpàdana§ kçtvà tadeva 
draóhayitumagnivaktràõৠbhairavavaktramantrairabhisandhimàha ----  
vaktrasa§dhànaka§ vaktrairàhutitritayena tu | 

etadvyàcaùñe ---- 


aparàsyena tadvaktrasa§dhàna§ tu samàcaret || 2-240 || 

eva§ saumyasya vaktrasya sa§dhàna§ tu kçta§ bhavet | 

triràhutiprayogeõa dakùiõasyàpyaya§ vidhiþ || 2-241 || 

pårvavaktre'pyathaiva§ syàdårdhvavaktra§ ÷ivànvitam | 

triràhutiprayogeõa vaktrasa§dhiþ prakãtãtaþ || 2-242 || 


aparàsyeneti tanmantreõa, tadvaktrasa§dhànamiti tenaivàparavaktreõa
sa§dhànamiti arthàduttaravaktrabãjanàmabhyৠvispaùñasya uttarasya | 
yadàha ---- eva§ saumyasya vaktrasya sa§dhàna§ tu kçta§ bhavediti | 
ata÷ca "o§la§ sadyojàtavaktreõa o§va§ vàmadevaktramanusa§dadhe svàhà" 
iti
prayogaþ | evam "o§va§ vàmadevavaktreõa o§ra§ aghoravaktramanusa§dadhe
svàhà" iti prayogaþ | evamanyat | ÷ivànvitamitãi÷ànavi÷ràntisàram | 
atra prativaktrànusa§dhi§ tristilairjuhuyàt, na tvàjyena, 
tatsa§skàràõàmasamàptatvàt | pa÷cimapramukhamårdhve vi÷ràntiþ 
kàryà || 242 || 

mumukùån prati asyaiva pràdhànyàdityàha ---- 


mukhyamårdhva§ smçta§ vaktra§ guõatvamitareùu tu | 


atha karmaucityànuguõyena yanmukhya§ vaktra§ tadårdhva§ smartavyam,
ityatràpyarthe'nusa§dhimuktvà prasaïgàdvaktrabhedena homamàha ---- 
muktikàmasya dãkùàyàmårdhvavaktrasya mukhyatà || 243 || 

etannaimittikaviùaye || 243 || 

kàmye tu vibhàgenàha ---- 


pàdalepà¤janàdyà vai siddhãstu vividhà÷ca yàþ | 

sadà÷ivàntagàþ sarvàþ pårvavaktre tu homayet || 2-244 || 


vividhà iti uttamamadhyamàdhamàþ | homayediti homena sàdhayet || 244 || 


màraõoccàñanàdau tu vidveùe stambhane tathà | 

dakùiõe caiva vaktre tu homàt siddhiþ parà bhavet || 2-245 || 

÷àntika§ pauùñika§ caiva saubhàgyàkarùaõàni ca | 

saubhàgyàrohasiddhi§ tu uttare homayet sadà || 2-246 || 


àkarùaõa§ paracittàdeþ || 246 || 

nityaviùayamapyàha ---- 


pa÷cime nityakarmàõi...............


sarvaiþ kàryàõi, tasya vidhipårvakatvàt || 

sa eùa ---- 


..............viniyogaþ prakãtãtaþ | 


eva§ ca yo yatra vaktre karma kartu§ và¤chati, sa tadårdhve nyaset,
årdhva§ tu tatsthàne | yadvakùyati ---- 

".................yena yatkarma và¤chitam | 

tanmukhyavaktra§ saïkalpya ................. ||" (sva0 2-264)

iti || 

eva§ prastute nityakarmaõi ---- 


àjyabhàgo hi hotavya årdhvavaktre tu pa÷cime || 2-247 || 


pa÷cime sadyojàte, årdhvavaktre årdhvavaktrasthàne pràpita ityarthaþ || 
247 || 

evamasya bhairavàpattiparyantàn sa§skàràn kçtvà 
vahnerbhairavavaktrànunusa§dhinà bhairaveõaikatৠsa§pårya, 
idànãmàjyavahnyoþ krameõa tridhàmatvàpàdanàrthamàha ---- 


àjyapàtrasya madhye tu darbhe vai bhairaveõa tu | 

nyasitavyo varàrohe tato vai vartmakalpanà || 2-248 || 


tata iti madhyasthadarbhadvayadànàdvartmanৠtrayàõৠmàrgàõà§
kalpanà kàryà | darbha iti jàtàvekavacanam || 248 || 

kathamityàha ---- 


uccàrya bhairava§ pàtre sa§pàta§ pàtya vartmanà | 

nàóãtrayeõa yugapat pàtre bhàgatraya§ nyaset || 2-249 || 


nàóãtrayaråpeõa vartmanà màrgatrayeõa bhairava§ niùkalamuccàrya
àjyagatabhàgatraye triùñhayà pràõa÷aktyà icchàj¤ànakriyàtmanà
sama§ pàta§ vi÷rànti§ kçtvà vahnisomasåryàtmakadhàmatrayamaya§
bhàgatraya§ nyased anusandadhãta || 249 || 

atra vibhàgaþ ---- 


suùumnৠmadhyamàrgasthৠdakùe piïgৠprakalpayet | 

ióàbhàge tu yattejo vàme saumya§ prakalpayet || 2-250 || 


evamàjya§ tridhàmamayãkçtya taddhomàdvahnimapi tanmayãkartumàha ---- 


eva§ tribhàga§ saïkalpya sruvamàpårya homayet | 

bhairaveõaiva mantreõàgnaye svàhàntameva ca || 2-251 || 

agnibhàgàttu saïgçhya................


madhyanàóistha§ prakà÷ànandasàramagnãùomàtmaka§ dhàma 
pçthaktvamàbhàsayad vàme somatৠ÷rayati dakùiõe tu vahnitàm, tatra 
somàtmano haviùo'ntarvatãnaþ prajvàlakasyàbhàvànna na madhyavad 
bhedadàhakàtmatvam, iti tatprakà÷akatvamàtràt såryaråpatàpyucyate, 
upàdànaucityàt tvagnitàpãtyagnibhàgo'tra dakùiõaþ, ata eveha 
piïgaletyagninàmnà dakùanàóã vyavahità | tçtãyapañale tu ---- 

"piïgalàmadhyamàrgeõa varõoccàrakrameõa tu |" (sva0ta§0 3-22)

iti,

"piïgalà madhyamà nàóã" (sva0ta§0 3-149)

iti ca madhyanàóyukteti yujyata eva, iti na ka÷cit pårvàparavyàghàto'sti 
| tato vibhàgo'tradakùiõakçtanàóãsampàtànusàra§ svadakùiõastato 
homo'gnerdakùiõe bhàge | eva§ vàme'pi j¤eyam || 251 || 

atha ---- 


...........ùruveõàjyàhuti§ kùipet | 

somabhàgastu somàya svàhetyante samuccaran || 2-252 || 


sapraõava§ niùkalapårvo'tra mantraþ, ityàdikamàdi÷an 
pårvoktamanuvadati ---- 


dhàmàdipraõavàdya§ ca sruveõàjyàhuti§ kùipet | 


kriyàvi÷eùaõametat || 

tato'pi ---- 


agnãùometi sa§j¤e dve svàhànte dhàma càditaþ || 2-253 || 

praõavàdyàjyamadhyàt tu sruvamàpårya homayet | 

÷uklapakùe vidhirhyeùa................


agniùometyatra agnãùomàbhyàmiti prayogaþ | aya§ ÷uklapakùe vidhiþ | 
anyatra tu ---- 


...............kçùõapakùe'nyathà bhavet || 254 || 


tamàha ---- 


somabhàge bhavet såryo hyagnisa§j¤à tu pårvavat | 

agneþ såryasya madhyàd (vai) àhuti§ pratipàdayet || 2-255 || 

yataþ såryasya madhye vai amàvasyৠvi÷eccha÷ã | 


÷uklapakùe somasya pårõatvàt somàyetyàhutiþ | kçùõapakùe tu 
kùãõasyendoþ såryamaõóalàkramaõàt såryàyetyàhutiþ | madhye tu 
agnisåryàbhyàmiti | anyattu pårvavat || 255 || 

evamagnerapi tridhàmamayatva§ sa§pàdya ---- 


prà÷anàrthamato homo vaktràõৠbhairaveõa tu || 2-256 || 


kàrya iti ÷eùaþ | ata eva tridhàmamayãkàràdanantara§ tena praõava§ 
niùkala§ vaktramantra§ coccàrya "agneþ prà÷ana§ karomi svàhà" 
ityanto'tra prayogaþ | prà÷ana§ ca bhàvipà÷abhakùaõàdyaucityàdhànam 
|| 

anyànapi sa§skàrànekapraghaññakena ÷ivàgneþ 
puùkalatàsa§pattisatattvànàha ---- 


cåóàdyà ye tu sa§skàrà agnerbàlàntasa§sthitàþ | 

pràpaõàrthàya sarveùৠpårõàmekৠpradàpayet || 2-257 || 

bhairava§ tu samuccàrya.................


àdi÷abdàdupanayanàdayo bàlasya brahmacàriõo'nte ye sa§sthità 
udvàhàdayaþ | atra ca "agneþ cåóàdyàþ sarve sa§skàràþ santu 
svàhà" ityantaþ prayogaþ | pårõàyàmitikartavyatà bhaviùyati || 257 || 
eva§ kçte sati pravçddhaþ ---- 


..............÷ivàgniþ sarvasiddhidaþ | 


sarveùৠsamayyàdãnৠsarvàþ siddhirdadàtãti tantreõetyarthaþ | 
eva§ sa§skçtàcchivàgne÷carvartha§ punaþ sa§skàra§ vinà 
nityakarmàrtha§ ca ---- 


"÷ràpyà÷carupuroóà÷àþ pa¤casa§skàrasa§skçte | 

anàhåte ÷ive vahnau..................... ||"

ityanyatroktatvàdanàhåtaparame÷vara eva || 

agni§ tu proddharet pa÷càt pàtre sa§sthàpya rakùayet || 2-258 || 


kavacàvaguõñhita§ rakùita§ kuryàt || 258 || 

atha ---- 


kuõóasya cottare bhàge viùñarasya ca bàhyataþ | 


praõãta§ kalpayettatra..............


viùñarasyeti rudrà÷rayasya || 

praõãta§ vyàcaùñe ---- 


.................camasa§ vàripåritam || 2-259 || 


camasa§ dàrupàtram || 259 || 

tatra ca yaj¤adhva§sanà÷ino viùõoràsanàrtham ---- 


puùpàkùatatilairyukta§ pavitra§ tatra vinyaset | 


tasmi§÷ca ---- 


praõavàdi samàvàhya viùõunàma tato namaþ || 2-260 || 

àmantraõapadenaiva viùõu§ sa§sthàpya påjayet | 


svàgatàsanapàdyàrghaiþ..............

atra pràgvat prayogataþ

...........ñato vij¤àpayettu tam || 2-261 || 

pa÷vartha§ yaj¤a àrabdha àtmàrtha§ vàtha sàdhakaiþ | 

bhagava§stvatprasàdena yàge ni÷chidratà'stu naþ || 2-262 || 


pa÷vartha§ naimittike, dãkùàvidhànàrtha§ nitye, bhagavan kàmye
iti yojyam || 

evamitikartavyatৠkçtvà ---- 


tato'gnau yajana§ kçtvà bhairava§ tu prapåjayet | 


kathamityàha ---- 


sthaõóiloktavidhànena anantàdãn prakalpayet || 2-263 || 


atra vibhàga§ tàvaduktvà karmaucityenàgnivaktrajihvàkalpana§ kartumàha -
--- 


dhyàtvà vaktràõi pa¤càdau yena yatkarma và¤chitam | 

tanmukhyavaktra§ saïkalpya mukha§ kuõóapramàõataþ || 2-264 || 

bhàvayennava jihvàstu vaktre vaktre pratiùñhitàþ | 


vaktràõৠguõamukhyatàkalpana§ pårvameva suvibhaktam | mukhamityàsyam 
|| 264 || 

jihvànৠdigvibhàgamàha ---- 


pràgàdyaùñau madhya ekà....................


pràgàdi kçtvà ca e÷àntamaùñau || 

tàsৠca ---- 


..............kàmyàrthe diggatàstu yàþ || 2-265 || 


yàþ pràgàdidigaùñasthàstàþ kàmye karmaõi ityarthaþ || 265 || 

tàþ karmacoditairnàmabhiruddi÷ati ---- 


ràjyàrthà dàhajananã mçtyudà ÷atrukàrikà | 

va÷ãkartryuccàñanã syàdarthadà muktidàyikà || 2-266 || 


navamyàþ karmocita§ nàmàha ---- 


sarvasiddhipradà madhye.................


yata evam ---- 


.............ñasmànmadhye tu homayet | 


evamuddiùñànàm ---- 


pårõà tu bhairaveõaiva jihvànৠkalpanàya ca || 2-267 || 

punaþ pårõàhuti§ caiva bhairaveõa pradàpayet | 


ekatra målamantrapårvam "agnijihvàþ kalpayàmi" iti prayogaþ | anyatra
"jihvàsa§nidhirastu svàhà" iti || 267 || 

atha vahneþ paramasa§skàrakaraõapårvamanantàdãn prakalpayediti 
yadupakùipta§ tannirvàhayati ---- 


jvàlàgra§ tu hçdàgçhya vahnicaitanyakalpitam || 2-268 || 

àtmahçtstha§ tu saïkalpya yogapãñha§ tu kalpayet | 

madhyajihvànusàreõa agninàbhau tu kandakam || 2-269 || 

nàla§ hçdavadhi dhyàtvà padma§ tatra vicintayet | 


vahnicaitanyaråpatayà kalpita§ bhàvita§ jvàlàgra§ hçdà hçnmatreõa 
àgçhya nàsàpathena svãkçtya hçdgatacaitanyànalaikãbhàvena 
bhairavãkçtya bàhyavahneþ såkùmadehasyàpi bhairavatৠkartu§ | 

"yogo'sya ÷aktayaþ svàkyà visphårjanti samantataþ" | (1-5-5)

iti mataïgoktanãtyà yogapãñham anantàdisadà÷ivànta§ 
÷aktiråpamàsanamasya kalpayet || 269 || 


patràùñakasamopeta§ sitavarõa§ sutejasam || 2-270 || 

ananta§ kalpayettatra dharmàdicaraõàntikam | 

o§kàreõa ÷ivànta§ ca...............


gatàrthametat || 270 || 

tataþ ---- 


............'gnimåt㧠prakalpayet || 2-271 || 


pràgvat ha§sàkùareõaiva || 271 || 

tato'pi ---- 


÷ikhà hçdi sthità yà tu dhruveõotkãlayet punaþ | 

recakeõa kùiped vahnau sà måtãrbhairavàtmikà || 2-272 || 


dhruveõa niùkalena, utkãlayet svacaitanyabhairaveõaikãkçtàmuddharet, tato 
dakùanàsàpathena bàhyavahnimårtau kùipet, evameùà måtãrbhairavàtmikà 
bhavati || 272 || 

atha ---- 


måtãbhåta§ prakalpyaivamaùñàtri§÷atkalàyutam | 

÷odhyàdhvàna§ tu vinyasyed dãkùàkàle varànane || 2-273 || 


aùñàtri§÷atkalàþ pårvoktà vaktrabhaïgyàdyupalakùaõaparàþ | 
÷odhyàdhvànamiti yenàdhvanà gururdãkùৠcikãrùati || 273 || 

eva§ kçtvà ---- 


bhairava§ påjayitvà tu ÷àstradçùñena karmaõà | 

vaktrasa§dhi÷ca vaktràbhyৠ÷ivavaktràgnivaktrayoþ || 2-274 || 


÷àstradçùñeneti yathoktàvaraõànta§ mànasenàrghàdikrameõa | 
vaktràbhyàmiti bahvartha§ dvivacanam, tena vaktramantrairityarthaþ | 
÷ivavaktre bhairavavaktram, atra ca "o§ la§ sadyojàtàkhyabhairavavaktra§
÷ivàgnivaktre'nusa§dadhe svàhà" ityàdikrameõa vaktrasa§dhi÷ca 
pårvoktavaktrasa§dhivilakùaõaþ kartavyaþ || 274 || 

ki§ ca ---- 


sa§dhàya caiva§ jihvàbhyà§..................


antarbahirvahnivaktràõৠparame÷avaktrairmantrapårva§ 
jihvànusa§dhàna§ kçtvà


...........õàóãsa§dhirato bhavet | 


tadàha ---- 


målamantra§ samuccàrya agninàsàvinirgatam || 2-275 || 

sthaõóilastha÷ivàlãnamekàrtha§ caiva sa§dhayet | 


agnihçdayàdbhàvanayà målamantramuccàrya taddakùiõena nirgatya 
sthaõóile÷asya vàmena pravi÷ya dakùiõena niryàyàt, iti krameõa 
sarvàvaraõamantreùvanusa§dhàya agnervàmena vi÷et ekàrthamityabhinna§ 
svacchandabhairavàtmaka§ vàcyadevatàråpamityarthaþ || 275 || 

evamanusa§dhàya ---- 


÷uddhàjyenàhuti÷atamaùñotkçùña§ varànane || 2-276 || 

bhairavasya tu hotavya§ vaktràïgànৠda÷à§÷akam | 

bhairavàùñakaloke÷àn da÷amà§÷ena homayet || 2-277 || 


ùañitra÷attattvàni sthålasåkùmaparabhedàdaùñottara÷atamiti 
(vyàptyà) (adhi÷rayaõàdidvàda÷a) 
sa§skàrai1ràpàdità÷eùavi÷vamayatvena àjyena 
aùñottara÷atasruvahomàdbhairavamantradevatৠtarpayet 
anugrahàbhimukhãkuryàdityarthaþ | vaktràdãnৠda÷à§÷atve'bhipràyo 
japaprakaraõe nirõãto'ïgavaddevyà devavadityanye || 277 || 

atha ---- 


målamantra§ samuccàrya pårõàmekৠprapàtayet | 


sarvamantracakratarpaõàya || 

tato'pi pradhànabhåtamålamantratçptyartha§ dvitãyৠpårõৠ
dadyàdityàha ---- 


bhairavàpyàyanàrthàya tathà pårõৠprapàtayet || 2-278 || 


tato'pi ---- 


punarnyånàtiriktàrtha§ ni÷chidrakaraõàya ca | 


målena pårõৠpàtayediti ÷eùaþ | nyånàtiriktanivçttyarthameva 
ni÷chidrakaraõam || 

eva§ nityahomavidhi§ nirvartya ---- 


pa÷càddhomaþ prakartavyo yatheccha§ tu varànane || 2-279 || 


yathecchamiti naimittikaþ kàmyo và || 279 || 

athaiva§ homadravyavibhàga§ tattatsàdhanàbhipràyato nidã÷ati ---- 


sarvakàmaprado homastilaiþ ÷asto ghçtànvitaiþ | 


pçthak tu ---- 


dhànyairdhanàrthasiddhyartha§...............


àjyàktairiti sarvatrànuùaïgaþ | dhanamajàvikam, artho hiraõyàdikam || 


...............ghçtaguggulahomataþ || 2-280 || 

jàyate vipulà siddhiradhamà madhyamottamà | 


tathà ---- 


÷vetàravindairàjyàktaiþ..................


homaþ kàryaþ | 


..........bilvai÷ca ÷riyamàpnuyàt || 2-281 || 

kùãràktatilahomena ÷àntikarma varànane | 


pràya÷ca dravyàõi jàtabhedena caturdhà sthitànãti tairhomàrhaiþ |  
sitaraktapãtakçùõaiþ ÷amanàkçùñipauùñikam || 282 || 


màraõa§ ca varàrohe krameõa parikalpayet | 


ki§ ca ---- 


kundapuùpaiþ sutàrthàya...............


homo bhavati || 


...............'÷okaiþ priyasaïgamaþ || 2-283 || 

jàtikuómalakaiþ kanyà gàndharvã bakulodbhavaiþ | 

nàgaistu nàgakanyà vai siddhàrthaiþ siddhakanyakà || 2-284 || 

caõyakai÷càpyapsaraso narendraþ phalguùeõa tu | 

ghçtàktena varàrohe samantro sapurohitaþ || 2-285 || 

ràj¤ã putrasamopetà va÷a§ yàti varànane | 

yakùiõã va÷amàyàti puùpai÷caiva kadambajaiþ || 2-286 || 


sarveùvabhimateùu tairityanuùaïgaþ kàryaþ | nàgairiti pu§nàgaiþ, 
siddhàrthaiþ puùpavi÷eùaiþ | atra yaiþ puùpairhomastatra tairevàrcana§ 
kàryam, phalguùamiti nçmà§sam || 286 || 


tathà vidyàdhar㧠kuyyakai÷ca sàdhayennàtra sa§÷ayaþ | kuyyakàni 
kuñakàkhyàni | nàtra sa§÷aya ityanena ni÷citapratipatteþ karma phalada§ 
bhavati, ityàha, ata eva ÷iùyalakùaõe dçóhavrata ityetatsàdhakaviùaye 
yojitam || 

home hastasa§sthànamàha ---- 


mçg㧠baddhvà tilairhomaþ...............


prasçtatarjanãkaniùñhàïguliraïguùñhamadhyamànàmàsa§da§÷àtmà 
mçgãbandhaþ || 


................padmabilvairadhiùñhitam || 2-287 || 


akhaõóitaiþ kçtvà juhuyàditi ÷eùaþ || 287 || 


bhakùyairgràsapramàõaistu dhànyaiþ prasçtisammitaiþ | 

atra ca hastasa§nive÷o yathocitamanumantavyaþ || 

upasa§harati ---- 


eva§ homànusàreõa sàdhako vidhisa§sthitaþ || 2-288 || 

påjàhomarato nitya§ yàn yàn kàmàn samãhate | 

tà§stàn sa sàdhayatyeva bhairavasya vaco yathà || 2-289 || 


vidhau ÷àstraniyantrite karmaõi samyak sthitaþ kàmàn kàmyamànàni 
phalàni, yathà bhairavasyàj¤à sa hyàgamàtmàj¤àmàtreõaiva sarva§ 
sampàdayati | atha ca yathà yena satyàbhisa§dhiråpeõa bhairavasya 
sarva÷akteþ, na tu parimitasya kasyacidida§ vacaþ, tathà tena prakàreõa 
à÷vastànàmeùa vidhiranuùñhãyamànaþ sàdhayatyevàbhãùñamiti ÷ivam 
|| 289 || 


gurucaraõasarojàmodamatta§ mano me
	yadiha kimapi tattva§ vyàkarocchaiva÷àstre | 

vividhavidhirahasya§ syàt tadàsevyamàna§
	bhavaharaharadhàmàve÷i sadbhaktibhàjàm || || 


iti ÷rãsvacchandatantre ÷rãmahàmàhe÷varàcàryavarya÷rãkùemaràja-
viracitoddyotàkhyavyàkhyopete'rcàdhikàro nàma dvitãyaþ pañalaþ || 2 || 





tçtãyaþ pañalaþ


" svacchandodyotaþ "

yatra galatyunmiùite'÷eùà sa§sàravàsanàvisrà | 

adhivàso'sau sarvo jayati parànandaniþùyandã || 

eva§ pràsaïgikànantaraprameyagarbhamava÷yànuùñheya§ nityakarmoktvà
pràptaniråpaõàvasara§ naimittikaprathamabhåtamadhivàsa§ nirõetu§

bhairava uvàca ---- 


adhivàsa§ pravakùyàmi yathàvadanupårva÷aþ | 


devaguru÷iùyadravyàõৠbhàvidãkùocitayogyatàtmakasa§skàraparigraho
yàgagçhàdhikaraõavasana§ càdhivàsaþ sa ca guruõà kàryaþ ---- iti
tatsa§skàropakramameva tamàha ---- 


vàriõà suvi÷uddhàtmà kçtakçtyaþ prasannadhãþ || 3-1 || 

bhasmoddhålitadehastu mudràlaïkàrabhåùitaþ | 

jihmajenopavãtena savàsà và digambaraþ || 3-2 || 

sugandhigandhaliptàïgaþ puùpasragdàmabhåùitaþ | 

divyàbharaõasa§pannaþ suprasannaþ subhàvitaþ || 3-3 || 

sudhåpitaþ sutàmbåla÷candanàgurucacãtaþ | 


àtmà ÷arãra§ mana÷ca | kçtya§ sa§dhyàvandanàdi, atha ca kçtakçtyaþ 
parabhairavaikyaparipårõaþ, tata eva prasannà tyaktabàhyàbhilàùà dhãþ 
yasya | mudràlaïkàrabhåùitaþ 
÷ikhàkarõaprakoùñhapratiùñhàpitapa¤camudraþ | jihmaþ ÷avaþ tajjena 
tatke÷ajena | etacca yathàyoga§ gçhasthanaiùñhikàcàryaviùaya§ 
vyàkhyeyam | sugandhi ityàdinà idamàha ---- yasya svabhàvena 
÷ivabhàvanàparatva§ nàsti, sa bàhyopacàreõàpi cetaþ prasàdya 
subhàvitaþ ÷ivàve÷onmeùamayaþ syàt | yataþ ---- 

ïa càvaj¤à kriyàkàle sa§sàroddharaõa§ prati | 

mantradànavratàde÷a÷iùyadhruï nàrakã bhavet ||"

ityàmnàtam || 

ki§ kuryàdityàha ---- 


makhadvàraprade÷e tu sthitvà pràgiva bhàvitaþ || 3-4 || 

dvàràdhyakùàn påjayitvà puùpaprakùepaõa§ tataþ | 

hu§phañkàraprayogeõa tàlà÷abda§ vidhàya ca || 3-5 || 

pàrùõyadhohastasa§yogàdvighnaproccàñanàya vai | 

pàrùõyà bhåmigatàn hanyàttàlayà càntarikùagàn || 3-6 || 

mantraidãvyàn vi÷odhyaiva§ yàgaharmya§ vi÷ettataþ | 


puùpaprakùepaõa§ tàlà÷abda§ vighnaproccàñanàya pàrùõyà 
adhobhåmisa§yogàt hastasa§yogàcca vidhàyeti vidadhadvi÷editi yojanà | 
antarikùa§ bhuvolokaþ | spaùñamanyat || 6 || 

atha ---- 


rakùৠpårvavadastreõa paritaþ parikalpayet || 3-7 || 

varmaõà màyàråpeõàcchàdyaiva tu makhàlayam | 

tato dakùiõadigbhàge upavi÷ya varànane || 3-8 || 

karanyàsa§ yathàpårva§ dahanotpåyane tathà | 

plàvanàpyàyane caiva sakalãkaraõa§ tathà || 3-9 || 

pårvavanmànasa§ yàgamantardehe samàcaret | 


parita iti astrapràkàraråpàm, màyàråpeõa iti màyà hi 
kalàtattvàntà÷eùàcchàdikà durbhedà ceti tadråpena | ÷iùña§ 
nirõãtapårvam || 9 || 

antaryàge pràgukta§ vidhi§ smàrayati ---- 


÷aktyàdhàramananta§ ca dharmàdicaraõàvadhi || 3-10 || 

gàtrakàõi tvadharmàdyàstathà sa§dhànakãlakàn | 

adha÷chàdanamårdhva§ ca padmakesarakaõãkàþ || 3-11 || 

puùkaràõi ca ÷aktã÷ca maõóalàn maõóalàdhipàn | 

÷ivàntamàsana§ dadyàt pårvaråpa§ dhruveõa tu || 3-12 || 

måtãbrahmakalàvyåha§ navatattva§ tritattvakam | 

dvàtri§÷adakùara§ deva§ bhairavàùñakameva ca || 3-13 || 

vidyàïgàni tathà dekà kùurikৠlocanatrayam | 

÷aktitraya§ para§ devamaïgaùañkasamanvitam || 3-14 || 


nirõãta§ caitat | naimittike'pi sarvametat kàryamiti punaþ 
pàñhe'bhipràyaþ || 14 || 

api ca ---- 


mudràmantrà§÷ca dravyàõi yathàsthàna§ prakalpayet | 


àvàhanasthàpanasa§nidhànanirodhanàdiråpà mudràþ, àsanato 
bhairavàntàn mantràn, pàdyàcamanãyàrghàdãni dravyàõi | 
yathàsthànamiti pårvoktayà nãtyà || 

tadetatsarvam ---- 


saïkalpya ca yathànyàya§ yathàyoga§ prakalpayet || 3-15 || 


yathàyoga§ yathàkrama§ yo yo nyàyo niråpitavyàptyanusaraõa§ 
tadanatikrameõetyarthaþ || 15 || 

athàvaraõanyàsamapi smàrayati ---- 


sadyojàta§ ca vàma§ ca aghora§ ca yaduktavàn | 

puruùe÷au ca devasya dalasthà§÷copakalpayet || 3-16 || 

hçdayàdã§stataþ pa¤ca di÷àsu vidi÷àsu ca | 


uktavànahamityarthaþ | di÷àsvityàdirai÷aþ pàñhaþ || 16 || 


ki§ ca ---- 


pårvato yàvadã÷ànta§ bhairavàvaraõa§ bahiþ || 3-17 || 

lokapàlà§stadastràõi pårvàdã÷àntakàvadhi | 


parikalpayedityanuùajyate || 17 || 


mantrasa§dhànamàha ---- 

astràõi lokapàlà§÷ca bhairavàùñakameva ca || 3-18 || 

pa¤cabrahmàõyathàïgàni etànyàvaraõàni hi | 

krameõoccàrayet sarvànyàvattadgarbhamai÷varam || 3-19 || 


mantrasa§dhànametaddhi.................


"÷ålahastàye÷ànàya namaþ" iti pràtilomyakrameõa 
sakalàntamuttarottaralãnatàkrameõoccàraõa§ mantrasa§dhànam 
"pa¤cabrahmàõyathàïgàni" iti pràtilomyakrame'pyànulomyena pàñho 
vaktràïgànàmekàvaraõahetutayà, iti tryàvaraõo'ya§ kramaþ || 19 || 


atha ---- 


...............paramãkaraõa§ ÷çõu | 

uccàrayettato deva§ hrasvadãrghaplutànvitam || 3-20 || 

tàvaduccàrayenmantra§ yàvannirvàõagocaram | 


deva§ dyotanàdisatattva§ ÷rãniùkalam | hrasvetyàdi, 

"hrasva§ dãrgha§ pluta§ såkùmamatisåkùma§ para§ ÷ivam" (6-4)

iti pa¤capraõavàdhikàre vakùyamàõasthityà 
akàrokàramakàrabindunàdavarõakalàsu hrasvàdimàtràråpàsu 
vakùyamàõavyàptyanusàreõa vi÷ramya nirvàõagocara§ dvàda÷ànta§ 
yàvanmantramuccàrayedityarthaþ || 20 || 


atraivetikartavyatৠpårayati ---- 


adhaþ÷akteryàvadårdhva§ somasåryapathàntarà || 3-21 || 

piïgalàmadhyamàrgeõa varõoccàrakrameõa tu | 

devatàpa¤caka§ ÷akti§ vyàpin㧠samanonmane || 3-22 || 

bhedayitvà kramàt sarva§ yàvadvai nidhanàntikam | 

nistaraïga§ niradhvàkhya§ sakalavyàpi conmanam || 3-23 || 


vakùyamàõadivyakaraõakrameõa adha iti kandàt pràõa÷akti§ hçdaya§ 
pràpayya vàmadakùiõavàhamadhye pårvanirõãtadi÷à piïgalànàmnà 
madhyamàrgeõàkàrokàràdãn nàdaparyanta§ 
hrasvàdiråpavarõoccàrakrameõa brahmàdisadà÷ivànta§ devatàpa¤caka§ 
taduparitanasusåkùmatamamantrà§÷ai÷ca ÷akttyàdyunmanànta§ bhedayitvà, 
granthiråpatàvidàraõayukttyà paràvàgråpamantraparàmar÷a§ ÷eùa§ 
kurvan nidhanàntika§ sarvopa÷àntipada§ dvàda÷ànta§ yàvat 
mantramuccàrayedityarthaþ | kãdç÷a§ nidhanàntikam ? taraïgebhyo 
bhedakallolebhyo niùkràntam, niùkràntà ullasità 
varõamantràdyàdhvanàmàkhyàþ prathà yatastàdç÷am, tathà 
sakalasyà÷eùasya vyàpakam | ãdç÷a§ kathameka§ vastu bhavatãtyàha ---- 
unmanam manana§ sarva§ saïkucita§ sa§vedanamutkramya sthita§ 
svatantramityarthaþ || 23 || 

atha ---- 


tadadhyàsya.................


tanniùkala§ tattva§ gàóhàvaùñambhena ki§citkàla§ samàvi÷ya | 


...........ànulomyena hçtpadme vinive÷ayet | 


dvàda÷àntàt prabhçti tattva§ ca ---- 

÷amanà unmanà caiva" (11-29)

ityàdivakùyamàõadçùñyà mantraprameyasçùñikrameõàvaruhya  
hçtpadmapratiùñhàpitasakalabhaññàrakavyàpakatvena bhàvayet || 

ki§ ca ---- 


sarveùvàvaraõeùveva§ devi tad vyàpaka§ nyaset || 3-24 || 


evamiti ekenaiva prayatnena || 24 || 


tena càdhiùñhitàþ sarve sarvakàmaphalapradàþ | 


tadra÷mipu¤jàtmakatvàt sakalàdimantràõàm | co hyarthe || 

atra pårvokta§ dhyànàdi smàrayati ---- 


yathà svaråpasa§sthànavarõà ye kathità mayà || 3-25 || 

tathà te viniyoktavyà mànase mànasena tu | 


svaråpa§ måla§ brahmàïgàdiråpam, sa§sthànam àkçtiþ, varõaþ 
sitàdiþ kathità iti dvitãye pañale | mànasa iti yàge, mànasena cittena 
|| 25 || 

tata÷ca ---- 


kaõãkàyৠtu sa§sthàpya dvidhàvastha§ ca bhairavam || 3-26 || 

÷uddhasphañikasaïkà÷a§ sarvamantrairalaïkçtam | 


dvidhà sakalaniùkalabhàvena, avasthà anugràhyànugrahàya 
svasvàtantryeõàvasthitiryasya, sakala§ sitàkàra§ niùkala§ tu 
prakà÷amàtratattvam alaïkçtam iti ra÷miparivçtam | eva§ 
dvàtri§÷adakùaràpekùayà yadyapi målamantrasya niùkalatva§ 
tathàpyakàràdikaloccàre sati sakalatvamapyastãti || 26 || 


yatsatyato niùkala§ tattva§ tannidã÷ati ---- 


tatràpi parato j¤eyamanirde÷yamanàmayam || 3-27 || 


tatra tayoþ sakalaniùkalayorupari parataþ para§ paripårõena råpeõa 
bhairavasvaråpa§ j¤eyam, svataþ prakà÷amàna§ pratyabhij¤eyamityarthaþ 
| yatastad anirde÷yam idantàyà na viùayo yasmàt, anàmaya§ 
såkùmatamenàpi àmayenàkhyàtyàtmakamahàmàyàspar÷ena ÷ånyam || 27 || 
tathà ca ---- 


yatra nàsti dvidhàbhàvaþ.........


niùkalasakalàdya÷eùasàmarasyàtmakatvàt || 


.........õa (ca)mantràdikalpanà | 

o§kàrabindunàdànৠvilaya§ ta§ vinidã÷et || 3-28 || 


sarvamantraprameyavi÷ràntipada§ tajjànãyàdityarthaþ | yadvakùyati ---- 

"yàvaduccàryate vàcà yàvallekhye'pi tiùñhati | 

tàvat sa sakalo j¤eyaþ |" (7-239) iti | 

tathà ---- 

"akùareùu kuto mokùaþ para§ tattvamanakùaram |" (7-238)

iti || 28 || 

ata÷ca ---- 


tatsthàna§ durlabha§ matvà sa§bhavenna kadàcana | 

yasya nàgra§ ca måla§ ca na di÷o vidi÷astathà || 3-29 || 

na ÷abdo nàpi càkà÷a§ dhyàtvà tattu vimucyate | 


tiùñhatyasmin sarvamiti sthànam | àkçti÷ånyatvàd målàgràdyabhàvaþ, 
varõàtmakamantraråpa÷ånyatvànna ÷abda ityuktam | evamapi na 
tacchånyamityà÷ayenokta§ nàkà÷amiti | dhyàtvà iti 
akçtakàha§vimar÷avi÷ràntyà samàvi÷ya vimucyate jãvanmuktiràpyate || 
29 || 

tadittham ---- 


prathama§ mànasa§ yàga§ pa÷càd dravyasamanvitam || 3-30 || 

ya eva§ satata§ kuryàd dai÷iko yàgatatparaþ | 

svahaste sthaõóile liïge maõóale caruke tathà || 3-31 || 

jale càgnau ca sa§påjya samyag dãkùàphala§ labheta | 


mànasya pràthamya§ ÷ivãbhàva§ vinà 
÷ivayàge'dhikàràbhàvàdityuktatvàt, de÷ika upade÷aprayojana àcàryaþ 
| satatamiti nityàrcàratatvàt | svahaste iti ÷ivahastadànàvasare, 
sthaõóila ityadhivàsamaye, liïge iti 

"liïga÷abdena vidvà§saþ sçùñisa§hàrakàraõam | "

ityàdinirukteþ prastàvocita÷iùyacaitanye bàhye'pi và bàõàdiråpe
bhàkte, maõóale iti vakùyamàõaråpe, caruke havivã÷eùàtmani, jale
kala÷asthe, vahnau pà÷adàhake | dãkùàyàþ phala§ ÷iùyàõৠ
bhairavàtmakasvaråpapratyabhij¤ànam labheta tatra 
hetukartçkatvasàmarthyamàsàdayatyeva | eva§ ca sarvathà 
÷ivãbhàvàtmakamànasayàgapårva§ bàhyayàga§ nirvartayet || 31 || 

anyathà ---- 


akçtvà mànasa§ yàga§ yo'nya§ yàga§ samàrabhet || 3-32 || 

a÷ivaþ sa tu vij¤eyo na mokùàya vidhãyate | 


a÷iva iti mànasayàgakàrya÷ivãbhàvàbhàvàt tathàbhåta÷ca 
pa÷urmokùàya na vidhãyate tadarthamadhikriyate ityarthaþ || 32 || 

yataþ ---- 


àtmayàge kçte caiva deha÷uddhiþ prajàyate || 3-33 || 


co hyarthe | eva÷abdo jàyate÷abdàdanantara§ yojyaþ | tena 
yasmàdyàgàdanantara§ bàhyàntarobhayaråpasya dehasya 
÷ivãbhàvàve÷àtmà ÷uddhirjàyata eva, tasmàdasàvava÷yakàrya 
ityarthaþ || 33 || 

tathà hi sati ---- 


adhiùñhita§ ÷ivenaiva tamàcàrya§ vinidã÷et | 


÷ivena sahacàritvàdàcàrya iti hi vakùyati || 

ki§ ca ---- 


àtmanirdahana§ caiva mànasa§ ca yaduktavàn || 3-34 || 


ahamityarthaþ | àtmà iha dvividho dehaþ || 34 || 

viditvà samyagàcàryaþ pà÷ahà sa ÷ivaþ smçtaþ | 


samyagvedana§ dehàdyahantàpra÷amanena ÷ivàha§bhàvàve÷aþ | 

yàgasyàsya prabhàvamàha ---- 


yatra yatra sthito de÷e ya÷caiva§ tu vidhi§ yajet || 3-35 || 

brahmahàpi sa mucyeta ki§ punaþ ÷ivatatparaþ | 


vihitamahàpàtako'pi bhagavadicchàprayojanàd yo vidhimimamabhisa§dhàya 
yajet bhagavantamarcayet, so'pi mucyate || 35 || 

ki§ ca ---- 


sarvàvasthàgata÷caiva viùayairanura¤jitaþ || 3-36 || 

sakçt sa§påjya mucyeta ki§ punaryo dine dine | 


÷arvàvasthàgata" ityàdinà samayapàlanàsamartho bhogabhugapi 
sakçnnirbãjadãkùàyàmarcanànmucyate, tasmàt satatametadarcana§ 
putrakàdyaivãdheyamityeva§parametat || 36 || 

asyà arcàdikriyàyà mahattৠprathayati ---- 


etattantroktavidhinà yadukta§ vidhipårvakam || 3-37 || 

ijyàdi cànyatantre'pi tadvaitat kàmika§ bhavet | 


samànàsamànasrotasyanyatràpi pàrame÷vare tantre yadijyàdi 
dãkùàdividhipårvakamuktam, tadetattantroktena sa§pårõetikartavyatàkena 
vidhinà tat "kàmikam" iti tattatkàmyamànabhogamokùaprayojana§ syàt | 
etaduktyà dãkùàdàvitikartavyatànyatrà÷rãyamàõàbhilaùita§
pårayatyeva sa§pårõatvàdityarthaþ | "tadvai" ityatra tasyeti pàñhe
tasya kartumiti vyàkhyeyam || 37 || 

ata evànyatràpyà÷rãyamàõametat ---- 


nànàsiddhiguõairyukta§...............


adhikànapi kriyàpàdoktàn siddhiråpàn guõàn karoti || 

tathà


............õànàkàmaphalapradam || 3-38 || 


caryàpàdoktamapyavilambita§ phala§ sa§pàdayati || 38 || 

yogapàdoktamapi ghañayatãtyàha ---- 


yogasiddhi÷ca jàyeta..................


vidyàpàdoktamapi itaþ paràdvayaspa÷ãno 
vidheranuùñhànàccasàdhayatyevànuùñhàtçjana ityapyàha ---- 


...........§ukti§ ca labhate dhruvam | 


api caitadijyànuùñhàtçpåjanam ---- 


sadà÷ivo'pi jànàti devà÷caivàsuràdayaþ || 3-39 || 


parabhairavabhakti÷àlino'pi mahàprabhàvà api spçhayantãti yàvat || 39 
|| 

eva§ pràsaïgikamuktvà prakçtamàha ---- 


eva§ tu mànasa§ yàga§ kçtvà bàhya§ samàcaret | 


tatra prathamam ---- 


parৠvçttimanudhyàyan dravyàõyàdau vilokayet || 3-40 || 


paràm antaryàganiùpannabhairavàve÷amay㧠vçtti§ 
sphurattàmavalambamàno yàgadravyàõi prokùaõàdikalpitasa§skàrebhyaþ 
pårva§ paràdvayaj¤ànàpàditaikyàtmamahà÷uddhãni kuryàdityarthaþ || 
40 || 

tànyudda÷ati ---- 


sitacandanakarpåra§ sudhåpa§ sitavàsasã | 

puùpàõi divyagandhãni tilavrãhighçtàdikam || 3-41 || 

cåtapallavadarbhàstu siddhàrthàn khañikৠtathà | 

karaõ㧠kartar㧠caiva pà÷abandhanasåtrakam || 3-42 || 

vàrdhàn㧠÷ivakumbha§ ca tathedhmàn paridhãnapi | 

samidho dantakàùñha§ ca carusthàl㧠sruca§ sruvam || 3-43 || 

taõóulà§÷ca tathà kùãramevamàdãnyaneka÷aþ | 


dãkùàyàþ ÷ivatvàpàdanàtmanaþ ÷uddheþ kàryatvàttadaucityena 
sitaguõasya pradhànatvam | sitavàsasã cåtapallavà÷ca 
kala÷avàrdhànyartham, vrãhayo vikiràrtham, siddhàrthàþ ÷ayyàdyavasare 
rakùàrtham, khañikàkaraõyau maõóalàrtham, kartarã 
pà÷asåtracchedàya, vàrdhànyastrayàgàya, idhmàþ pràguktàþ 
hastamàtrà÷catuvã§÷atiþ samiddhasyàgnestçptyartham, paridhayo 
hastapramàõàþ sapatràþ ÷àkhà÷catasraþ kuõóabàhye dikùu 
vighnaprave÷arakùàrtham, ÷amidho yaj¤avçkùotthàþ satvaco nirvraõàþ 
÷ubhàþ | pràde÷amàtràþ sthaulyena kaniùñhàbhyadhikà÷ca yàþ ||"
ityuktàstà÷càgnerdãptyutpàdanàya, dantakàùñha§ ÷iùyàrtham, 
taõóulakùãracarurdevagurvarthamapi | spaùñamanyat | evamàdãni | 
àdi÷abdànmaõóalàrtha§ rajà§si, ÷iùyàrtha§ 
pa¤cagavyanetrapaññàdyapãti || 43 || 

eva§ dravyàõyavalokya ---- 


tato'rghapàtramàdàya kùàlayedastravàriõà || 3-44 || 

kavacenàvaguõñhyaiva praõavena tu påjayet | 

udakàdibhiraùñàïgai pårayettu varànane || 3-45 || 

udaka§ kùãrakusuma§ ku÷asarùapataõóulàþ | 


sayavaghçtà aùñau | ihàùñamårterarghya§ puryaùñakàkåtam || 45 || 

atha ---- 


praõavenàsana§ sarva§ tato måt㧠nyaset priye || 3-46 || 

bhairavàvaraõairyuktৠpåjayettৠyathàkramam | 

gandhaiþ puùpaistathà dhåpairmantrasandhànapårvakam || 3-47 || 


bhairaveõàvaraõai÷ca yuktৠnyaset, mantrasa§dhànapårvaka§ påjayet || 
47 || 

ki§ ca ---- 


mantavya§ parama§ tattva§ tata÷caivàmçtã bhavet | 


parama§ tattva§ niùkala§ pårvoktayuktyà 
japannamçtamudràpradar÷anenàmçtãkuryàdityarthaþ || 

arghapàtràrtha§ ca ---- 


pàtràõৠtritaya§ kalpya§ nirodhàrthe vidhau tathà || 3-48 || 


pa÷varghe ca...................

vidhyarghapàtra§ påjàrtham, nirodhàrghapàtra§ tu 
nirodhavisarjanàdyavasaropayogi surayà kartavyam | yadavocat ---- 


"pa÷càdarghaþ pradàtavyaþ surayà susugandhayà" (2-136) iti | 


pa÷ostu prokùaõàdyartha§ pa÷varghapàtram || 48 || 


tadetattryam ---- 


............prakalpyaiva§ ÷ivahasta§ prakalpayet | 


iha laukike dãkùàkarmaõi ÷ikùakàtmanàcàryeõa 
praståyamàne'vi÷iùñena kareõa katha§ karaõam, ityasya 
nityakarmanyàsasa§skçtasyàpi 
sàti÷ayapà÷akùapaõa÷ivatvadànàtmakanaimittikakarmavi÷eùavi÷iùñà§
sàdhakatamatàmàdhàtu§ 
dãptamantracakranyàsatatsvàtmaikyànusa§dhyadhyàsita- 
÷ivàtmakakartçvãryàvaùñambhasàrà ÷ivahastatà prathamamava÷yameva 
vidhàtavyà | yattu ---- 

"÷ivahaste vibhu§ dhyàtvà mantragràma§ sujàjvalam |" (3-142)

itãhaiva vakùyati, tadanugràhyaikaviùayam || 

mantrasa§dhànaka§ pràgvannàóãsa§dhànameva ca || 3-49 || 


kartavyamiti ÷eùaþ || 49 || 

mantrasa§dhàne mukhyaprakàramàha ---- 


målamantramanusmçtya hçtkaõñhatàlumadhyagam | 

bhråmadhya§ ÷abdakåña§ tatturyasthàna§ vibhedayet || 3-50 || 

vàmadakùiõamadhye tu viùuvatsthena bhedayet | 

dvàda÷ànta§ para§ nãtvà karastho mantravigrahaþ || 3-51 || 


anusa§dheya iti ÷eùaþ | para§ målamantra§ ÷abdakåñam 
a÷eùavàcaka÷abdàtmakamantrarà÷iråpamantaþsvãkçtamantragràmam, 
÷abdanaråpa§ ca kåña§ paranàdàtmakanityasvaråpamanusmçtya 
vakùyamàõakaraõabandhamàtràrthànusa§dhimàn svecchayàcàryo
hçtkaõñhatàlubhråmadhyàtmaka§ turyasthàna§ ca bhedayet |  kathamityàha 
---- vàmetyàdinà | madhyamàrgeõa
bhråmadhya§ yàvatkaraõa krameõa bhråmadhyadattacittaþ  
savyetaranàsàpuñasamasphàraõayuktilabdhamadhyapràõatãkùõasåcyagreõa
bindugranthi§ bhittvà'nàyàsena nàdàdigranthãnapi bhindyàdityarthaþ | 
bhaviùyati caitat | tato dvàda÷ànta§ mantra§ nãtvà karastho 
mantravigrahaþ ÷uddhyàptyaivànusa§dheyo yathà karaõasya 
kartçvãryasàratà bhavati || 51 || 

nàóãsa§dhànamapyàha ---- 


tasyàpyanena nyàyena vilomena`vi÷eddhçdi | 

àtmano recakenaiva pårakeõa vi÷eddhçdi || 3-52 || 

nàóã sa§dhànametaddhi ÷ivena parikãtãtam | 


àtmana årdhvarecakena gatvà, tasyàpi iti karasthasya bhagavato vilomena iti 
dvàda÷àntàddhçdi vi÷et punastata ullàsya taddvàda÷ànta§ pràpya 
tenaiva pårakeõa hçdi svasmin vi÷et, ityetannàóãsa§dhàna§ 
pårvodùñanàsàkramanàóãsa§dhànavilakùaõa§ ÷ivena parikãtãtam  
ityanenàsyàbhedavyàptipradar÷akasyopàdeyatvamiti dhvanati || 52 || 

eva§ nàóãsa§dhànena svahçdaya§ pravi÷ya ---- 


vyàpaka§ tu ÷iva§ dhyàyenmantramåtãmadhiùñhitam || 3-53 || 


antarbàhye ÷ivahaste ca sthitৠsarvৠmantracakramåtãmadhiùñhàya
sthita§ ÷iva§ niùkalanàtha§ vyàpaka§ dhyàyet || 53 || 

athaiva§ ÷ivahaste mahàvyàptimanusa§dhàya 
÷iùyàdyupayogipa¤cagavyasa§skàramàha ---- 


darbha§ sa§gçhya càstreõa saptavàràbhimantritam | 

pa¤cagavyàya pàtra§ tu ÷odhayettu ÷ivàmbhasà || 3-54 || 


"pavitràþ pàvanà gàvaþ sarvadaivatavigrahàþ | 

gomåtre svaþsarinmukhyà tañasthà mçcca gomayam || 

amçta§ tatpayo divya§ tadvikàro dadhi sthitam | 

tadghçta§ tadgataþ sàrastatsadàmaratarpaõam ||"


iti ÷rãmatparàkhyasa§hitoktàti÷ayàni pa¤cagavyàni samàhriyante
yasmi§stat pa¤cagavya§ ku÷odakena ÷odhayet kùàlayedityarthaþ || 54 || 


astreõa kùàlayettacca kavacenàvaguõñhayet | 


tasya ca ---- 


darbhàsana§ dhruveõaiva maõóala§ tu prakalpayet || 3-55 || 


vartula§ svastika§ và || 55 || 


tasyopari nyaset pàtra§ gomayàdãni càharet | 


pçthakpàtrasthitànyeva prokùyàstreõa ÷ivàmbhasà || 3-56 || 


atha ---- 


gomaya§ tu hçdàmantrya gomåtra§ ÷irasà dadhi | 

÷ikhayà varmaõà kùãramastreõàjya§ ku÷odakena || 3-57 || 


tathà ---- 


dhàmnà ca mantrayet pa÷càd gomayàdãni yojayet | 

pårvasa§skçtapàtre tu svamantraiþ............


tathà ---- 


....................gomayàdikam || 3-58 || 

sa§yojya mantrayet pa÷càttaireva hçdayàdibhiþ | 


sarvaireva yugapat || 

eva§ sa§skçtasyàsyàtra vi÷eùasa§skàràrthamàsanapårva§ 
mantranyàsamàha ---- 


praõavena tu saïkalpya ananta§ måtãvigraham || 3-59 || 

dhàmàïgàni ca bàhye tu sa§påjyàvaraõasthitim | 

mantrasa§dhànaka§ kçtvà amçtãkaraõa§ tathà || 3-60 || 

÷ivàmçta§ tatsa§citya sa§påjya sthàpayettataþ | 


måtãþ cidråpà, vigrahaþ sakalabhaññàrakaþ, dhàma målamantraþ || 60 
|| 

atha yàgabhåmi§ sa§skartum ---- 


astràbhimantrita§ darbha§ gçhãtvollekhana§ kuru || 3-61 || 

yàvadbhåmau samantàttu saumyàsyo dakùiõe sthitaþ | 

tata÷caivoddharecchalyamàjalànta§ vyavasthitam || 3-62 || 

recita§ bhàvayecchuddha§ mauktikàdyaiþ prapårayet | 

samãkaraõamastreõa kavacena tu secanam || 3-63 || 

àkoñanamathàstreõa............


etàn sa§skàrànniùpannakuõóavadbhàvanayà kçtvà ---- 


..............ñato màrjanalepane | 

astreõa pa¤cagavyena gandhatoyena copari || 3-64 || 


pa¤cagavyena lepana§ tato'pi gandhatoyenetyarthaþ || 64 || 

atha ---- 


÷ivàmbhasàstrayuktena vikiràõyabhimantrayet | 

saptakçtvo'stramantreõa................


÷ivàmbhasà sa§prokùya, vikãryanta iti vikiràõi tilàdãni | yathokta§
÷rãmanmataïgatantre ---- 

"tilà làjà yavà÷caiva dårvàþ siddhàrthakàþ ÷ubhàþ | 

kusumàni ca ÷uklàni susugandhãni bhåri÷aþ | 

ãùaccandanapaïkena mi÷ro'ya§ vikiraþ ÷ubhaþ | " (2-50-23-24)

iti | etàni vikiràõyabhimantrayet || 

tataþ ---- 


........ùthitvà madhye tu pràgdi÷aþ || 3-65 || 

årdhvàdho vikireddhànyànyastrabhåtàni cintayet | 


÷ivavadàcàryasya madhye sthitiþ || 65 || 

etàni ca ---- 


càmareõa su÷ubhreõa astramantreõa sa§haret || 3-66 || 

e÷ànyabhimukhànyeva................


kutaþ kimavadhi? ityàha ---- 


.............õairçtyà yàvadai÷varam | 


atha yàgakùetramadhyakrameõa pa¤cagavyena sa§prokùya gandhàmbhobhiþ 
÷ivàmbhasà || 67 || 


dhruveõa ÷riyamàvàhya padmahastৠsulocanàm | 

÷uklapuùpàõi mu¤cant㧠sarvalakùaõasa§yutàm || 3-68 || 

nãlotpaladala÷yàmৠyàgaharmyàvalokinãm | 

brahmasthànopaviùñৠtu dvàràbhimukhabhadradàm || 3-69 || 

gandhapuùpàdibhiþ påjya ÷ivakumbha§ prakalpayet | 


dvàràbhimukhasya yàgadhàma pravi÷ataþ ÷iùyàdeþ kalyàõakàriõ㧠
mokùalakùm㧠sa§påjya ÷ivakumbha§ kuryàt || 69 || 

katham ? ityàha ---- 


e÷àn㧠di÷amà÷ritya pa¤cagavyena maõóalam || 3-70 || 

gandhodakena sa§lipya ÷ivàmbho'streõa prokùayet | 

anantàdyàsana§ dattvà dhruveõàmaõóalàvadhi || 3-71 || 

sarvadoùavinirmukta§ kumbha§ candanalepitam | 

svastikàdyai÷carcayitvà yavasiddhàrthadårvabhiþ || 3-72 || 

sitasåtreõa sa§veùñya vastrapåtena càmbhasà | 

sa§pårya sarvata÷channa§ cåtà÷vatthàdipallavaiþ || 3-73 || 

ratnagarbhauùadhãyukta§ sahadevàdibhirgaõaiþ | 

prokùya càstreõa sa§gçhya kavacenàvaguõñhitam || 3-74 || 

àsanasyopari nyasyenmålamantramanusmaran | 


àmaõóalàvadhi iti paravyàptyà brahmabila÷aktivyàpinyàtmakàni
brahmaviùõurudràdhiùñhitàni yàni såryàdimaõóalàni, tadanta§
na tu ÷ivàntam

"mantra÷aktibhirugràbhiþ ÷oùanirdahanàdibhiþ | 

÷arãra§ ÷oùita§ yasmàttadarthamabhiùecanam ||" (4-450)

iti bhàvinãtyàpyàyanaprayojanasyopasa§hàrapradhàna÷ivàntàsanatvànu-
papatteþ | yavàdibhirantargatairupalakùitam, såtreõa varmabhåteneti, 
ratnagarbhamoùadhãyukta§ ca | sahadevàdibhirgaõairiti

"oùadhãnৠvaraikaiva sahadevà ÷ivàgame |"

iti sàrasaïgrahe kathitatvàt 
sahadevàpradhànauùadhilohadhàtubãjapu¤jairyuktamityarthaþ | 
"målamantram" ityàdinà kala÷asya paracinmåtãmayatvamuktam || 74 || 

atha tatra ---- 


kalàdhvabhairavàdãni nyasyàrghàdãn prakalpayet || 3-75 || 

mudrৠbaddhvà hçdàdãni påjyànyagnidalàdiùu | 

gandhapuùpapavitràdyaiþ sitavastreõa bhåùayet || 3-76 || 


a(tra) ca pårvoktaþ sarvo nyàsàdikrama à÷rayaõãyaþ | pavitram 
arghapàtràmbu na tu pavitrakam, tasya niyatasamayapåraõàya  
niyatakàlatvàt | evamuttaratràpi || 76 || 

atha ---- 


vàmabhàge tu kumbhasya pa¤cagavyena maõóalam | 

÷ivàmbhasà tu sa§prokùya praõavenàsana§ nyaset || 3-77 || 

sa§prokùya ca ÷ivàmbhobhirvàrdhàn㧠maïgalànvitàm | 

kumbhavaccàrcayitvà tàmàsanasyopari nyaset || 3-78 || 


vàmabhàga iti kriyà÷aktivyàptyà bhàvidhàràpàtanakrameõa 
vighnapra÷amanasiddhyartham, kumbhavadàsanasyopari 
tadaïgatvàttadvyàptyaivetyarthaþ | maïgalànvitৠsulakùaõànvitàm || 
78 || 

atha ---- 


gandhapuùpapavitràdyaiþ påjayitvà tu vàrdhanãm | 

uccàryàstra§ krameõàgre dravyàõৠvàrdhan㧠nayet || 3-79 || 

acchinnàmanulomena jaladhàrৠtu pàtayan | 

tatsthànàttu samuddhçtya yàvatkoõa§ tu ÷àïkaram || 3-80 || 


uccàryeti kàkàkùivat | tatsthànàt kala÷avàmàdastramuccàrya 
vàrdhàn㧠samuddhçtya adhivàsyànৠdravyàõàmagre 
pçùñhato'nulomena pårvàdidikkrameõa ÷àïkara§ koõam e÷àna§ koõa§ 
yàvadacchinnৠvighnotsàdanàya jaladhàràmastramuccàrya pàtayanniti 
dvauõicau || 80 || 

atra ca karmaõi ---- 


àcàryaþ kala÷a§ pa÷càd bhairaveõa samuddharet | 

nayedvàrdhànimàrgeõa tasmin sa§sthàpayet punaþ || 3-81 || 


agre bhramantyà vàrdhànyàþ pa÷càcchivakumbha§ bhramayan svamantreõa
sthàpayedityarthaþ || 81 || 


vàrdhàn㧠sthàpayet pa÷càdastramantramanusmaran | 


sthàpayediti, kriyà÷aktivyàptyà dhàràpàtena lokapàlàn vyavasthàpya
bhagavato dakùiõahaste vàrdhànyastramiti || 

atha ---- 


vi÷eùapåjàmubhayorgandhapuùpapavitrakaiþ || 3-82 || 

mantrasa§dhànaka§ kuryànnàóãsa§dhimathobhayoþ | 


ki§ ca ---- 


vikiràn sa§hitàn pårva§ vàrdhànyàþ kalpayedadhaþ || 3-83 || 


ata eva ca ---- 


akùatàstràõyanekàni ÷arakuntàsimudgaràþ | 

cakrapaññisavajràditri÷ålàntànyaneka÷aþ || 3-84 || 

yàgauko vyàpya sarva§ tu tiryagårdhvamadhaþ sthitàþ | 

vàrdhànyastrasya sarve te ra÷mibhåtà vyavasthitàþ || 3-85 || 


etàca ---- 


÷iùyasya dakùiõe haste vàrdhànyastra§ tu sa§hitam | 


tena svasthàna eva sthàpitasya ÷ivasya ÷ivakumbhadakùiõe'stra§
sthàpayet | yadukta§ mçgendre'pi ---- 

"taddakùiõe 1mahà÷astram" (ki0 7-24) 

ityàdi || 

yata evam ---- 


tenaita§ yaj¤arakùàrtha§ yàgàdau kala÷a§ nyaset || 3-86 || 

"kala÷am" iti 
kala÷àdhikaraõama÷eùayàgàdyàpyàyanàdyavabhçthasnànàntaprayojana§
bhagavantamityarthaþ || 86 || 

ta§ ca ---- 


naivedya§ vividha§ dattvà nutvà vij¤àpayedvibhum | 

bhagava§stvatprasàdena yàga§ nirvartayàmyaham || 3-87 || 

sa§nidhàna§ sadà tubhya§............


icchàmãti ÷eùaþ | kriyàgrahaõamapi kartavyamiti catuth㧠|| 

tata÷ca ---- 


...........'vighnàrtha§ sadà bhava | 


eva§ kçtvà ---- 


anuj¤àtotthito yàyàdarghahasto digã÷varàn || 3-88 || 


tata÷ca ---- 


svanàmapadavinyàsàno§kàràdinamontagàn | 

gandhapuùpapavitràdyaiþ påjayettàn prayatnataþ || 3-89 || 


"o§ indra sa§nihito bhava namaste" ityàdisvanàmapadavinyàsapårvametàn
prapåjayet || 89 || 

tànudda÷ati sa§kùepeõa ---- 


indràdyanantaparyantà§llokapàlàn prapåjayet | 


årdhve brahmà, adho'nantaþ, ityanantaparyantànityuktam, tatra 
cai÷ànadigårdhve brahmà nairçtadigbhàge'nantaþ påjyaþ | ihàdhivàse 
gçharakùàrtha§ da÷a lokapàlàþ påjyàþ | yàge tu 
pårvoktabhairavàùñakavyàptyàùñàveva, tathà ÷rutatvàt1 | 
yadarthametattadàha ---- 


tato maõóalaka§ madhye yàgabhåmau prakalpayet || 3-90 || 

pa¤cagavyena liptvàdau gandhatoyena copari | 


maõóala§ limpedityarthaþ | rajomaõóalaka§ tvadhivàsàduttarakàla§
bhaviùyati || 90 || 

athaitat ---- 


÷ivàmbhasàstramantreõa sa§prokùya tvavaguõñhayet || 3-91 || 


arthàt kavacamantreõa || 91 || 

atra càdau ---- 


brahmasthànasya pårveõa gurun påjya vinàyakam | 

vàyavye påjayed devi gandhapuùpairanukramàt || 3-92 || 


avighnàrthamàdau vàyavye gaõapati§ påjayet, tataþ pårvasyৠdi÷i
gurvàdãnityanukramàrthaþ || 92 || 


athaità§stu namaskçtya àj¤à§ dattৠvibhàvayet | 


etaireva | 

ittha§ gçhãtàj¤aþ ---- 


tatastu madhyade÷astha§ yogapãñha§ prakalpayet || 3-93 || 


pårvoktena vidhànena................


àdhàra÷aktyàdipretànta§ parame÷varasya 
yoga÷abdavàcyasva÷aktiråpapãñhamàsanam | yathoktam ---- 

"yogo'sya ÷aktayaþ svàkyàþ" (mataïga0 1-1-4) 

iti || 93 || 

atra ca ---- 


..................bhairave÷a§ varànane | 

påjayitvà pavitràdyaistriràvaraõasa§yutam || 3-94 || 

svadhyànaguõasa§yukta§ mudràlaïkàrabhåùitam | 


brahmàïgàvaraõa§ bhairavàvaraõa§ sàstralokapàlàvaraõa§ ca ---- iti 
trãõyàvaraõàni | dhyàne guõaþ ÷uddhasphañikatvàdiþ | mudrà 
àyudhasa§nive÷àþ, àbharaõa§ kapàlamàlàdi || 94 || 

atra ca ---- 


mantrasa§dhànaka§ pårva§ nàóãsa§dhànameva ca || 3-95 || 

paramãkaraõa§ kuryàd vyàpakena pareõa tu | 

naivedyàn vividhàkàràn dattvà mudrৠpradar÷ayet || 3-96 || 

praõipàta§ japa§ kçtvà nivedya vidhipårvakam | 

pa÷càd baliþ pradàtavyo màtçõৠbhåtasa§hateþ || 3-97 || 

bhåte÷varàõৠdeve÷i kùetrapàlasya sarvataþ | 


"bhåtà ye vividhàkàrà divyabhaumàntarikùagàþ |" (3-207)


ityàdinà bhàvinà mantreõa kala÷àdiyàgànte'pi, etebhyo 
bhagavadanucarebhyo balirdeyaþ || 97 || 

eva§ dattabaliràcàryaþ ---- 


tataþ snàyàdathoddhålya athavàcamya suvrate || 3-98 || 

tato'gnikuõóa§ gatvà tu pårvavacchodhana§ tathà | 

bhairava§ påjayettatra vidhidçùñena karmaõà || 3-99 || 


satkarmàntaràyabhåtabalispar÷asa¤jàtà÷uddhivikalpànusàreõa snànàdi
kàryam, ÷odhanamagneþ sa§skaraõam || 99 || 

tata÷ca ÷ivãkçtya påjitasya ---- 


agneþ sa§tarpaõa§ kuryàt sahasreõa ÷atena và | 


yathàsa§bhava§ tilàdyaiþ, parivàràõৠda÷à§÷ataþ, ityuktameva || 
tata÷caru§ ca ÷rapayet................ pacet pàcayedvà || 

tadvà katham ?


........ùthàl㧠sa§gçhya nirvraõàm || 3-100 || 

÷ivàmbhasà tu prakùàlya kavacenàvaguõñhayet | 

candanàdyaivãlimpet tৠmçùñadhåpena dhåpayet || 3-101 || 

såtreõa veùñayet kaõñhe varmabhåtena suvrate | 


atha sthàlyàþ ---- 


darbheõàstrasvaråpeõa kalpayenmaõóala§ priye || 3-102 || 

prokùya caiva ÷ivàmbhobhiþ kavacenàvaguõñhayet | 

àsana§ tatra vinyasyedanantàdi÷ivàntakam || 3-103 || 


tatra ca ---- 


måtãbhåtৠnyaset sthàl㧠tatrastha§ bhairava§ yajet | 

triràvaraõasa§yukta§ gandhapuùpairanukramàt || 3-104 || 

mànasena prayogeõa bhàvapuùpairvarànane | 


caroþ puùpàdisaïkãrõatayà virasatà mà bhåt, iti påjàtra noktà || 
104 || 

atha ---- 


cull㧠sa§prokùya càstreõa kuõóavaccàrcayettataþ || 3-105 || 


prokùaõa§ kuõóoktasa§skàràntaropalakùaõàya || 105 || 


tatra sthàl㧠samàropya pa÷càdagni§ nyasedadhaþ | 


pårvasa§skçtoddhçtam || 


atha sthàlyàm ---- 


kùãra§ prokùya ÷ivàmbhobhistaõóulà§÷ca samàsataþ || 3-106 || 

mantreõàùña÷atenaiva prakùipya pàcayecchanaiþ | 

målamantreõa deve÷i ekacittaþ samàhitaþ || 3-107 || 


÷anairiti, yathà sthàlã na bhajyate || 107 || 


tatra ca ---- 


càlanodghàñanàdãni astramantreõa kàrayet | 


kàrayediti pårvadãkùita÷iùyeõa || 

athàtra carau ---- 


taptàbhighàra§ susvinne aïgai÷caiva prakalpayet || 3-108 || 

tribhistribhirghçtenaiva sruveõa juhuyàt priye | 


tapta÷càsàvagnivyàptyàbhighàra÷ca àjyàmçtasecanena uddãpanàtmà,
dhàtvarthànusàràt | eùa ca dãptasvàhàntamantraiþ sthàlyৠ
homo'svinnatàdoùanà÷anàya || 108 || 

atha ---- 


bhåmau maõóalaka§ kçtvà praõavenàvatàrayet || 3-109 || 

sthàlãmàjyopaliptৠtu ÷ãtàghàra§ ca homayet | 

bhairaveõa ùaóaïgena vaùaó jàtiyutena ca || 3-110 || 


÷ãteti somavyàptyà asvinnatàdoùanà÷anàya, atràntare svà iti carau hà 
ityagnau uccàrya juhuyàditi guravaþ | evamagnãùomamaya÷caru§ 
sa§skàrataþ sa§pannaþ | yathokta§ ÷rutau ---- 

"yo ha vaitadagnãùomãyamàjya§ juhoti tasyaitadamçtãbhavati | "

iti | 

1÷rãmçgendrottare'pi ---- 

"agnãùomàtmakàvetàvàghàrau vihitau carau | 

 amçtatvàptaye tat syàdagnãùomàtmaka§ yataþ ||" 

iti || 110 || 

tataþ ---- 


maõóala§ kuõóasàmãpye kçtvà darbhàsana§ nyaset | 

sthàlyà§(lã§) tasyopari nyasya sa§pàta§ mantrasa§hitàm || 3-111 || 

japannekaikayàhutyà pàtayed bhairaveõa tu | 


niùkalatadaïgavaktroccàrapårva§ svà ityagnau hà iti carau uccàrya
juhuyàditi sa§pàtahomakramaþ || 111 || 


prasaïgàdagnãùomatàbhivyaktaye sarvatra sa§pàtahomamàha ---- 


aùñotkçùña÷atenaiva paràmçtamanusmaran || 112 || 

rajasyàdau tato devi kartaryৠkaraõau tathà | 

khañikàtilàjyasa§pàta§ målamantreõa kàrayet || 113 || 


målamantra§ tatkaraõe cidànandàtmakaparàmçtànusmaraõena 
tatsamarthàcaraõena prayu¤jãtetyarthaþ || 112-113 || 

atha ---- 

tribhàga§ kalpayitvà ta§ caru§ sthàlyৠtu sa§sthitam | 

÷ivàgnisàdhakebhya÷ca ÷ivàyàgra§ nivedayet || 3-114 || 


÷ivàgnisàdhakàrtha§ trayo bhàgà yasya tàdç÷a§ tamiti alaukika§ 
caru§ kalpayitvà agra§ ÷ivabhàgàt sthàlikala÷àdyartha§ bhàgãkçtàt 
prathama§ bhàga§ ÷ivàya maõóalasthàya dadyàt || 114 || 


agnyàdibhàgàdiviniyogamàha ---- 


dvitãya§ homayedagnau sàdhakebhyastçtãyakam | 


sàdhakàþ ÷ivàràdhakàþ || 

÷ivàya vinivedane vidhimàha ---- 


caru§ pàtre tu sa§gçhya påjayed bhairaveõa tu || 3-115 || 

puùpadhåpàdibhirnãtvà dhàmne ta§ vinivedayet | 


anantaram ---- 


hçdàdyàvaraõasthànৠda÷amà§÷a§ nivedayet || 3-116 || 

kala÷e'pyevameva tu.................


maõóalavat kala÷e saparivàre vidhiþ || 116 || 


atha ---- 


........'gnau homya÷caruþ srucà | 


atra ---- 


bhairavasya ÷ata§ homyamaïgànৠtu da÷à§÷akam || 3-117 || 

sàdhakebhyastu yaccheùa§ pidhàya sthàpayet priye | 


÷eùam ityava÷iùñabhàgaråpam | sthàpayediti sàdhakànৠ
÷iùyàõàmadyàpyasa§skçtànৠsa§skçtacarubhojane'nadhikàràt || 117 
|| 

athàdhivàsàrtha§ homamàha ---- 


vinàyake ÷ata§ homya§ bhåparigrahaõe tathà || 3-118 || 


bhuvaþ pårvàvatàritamokùalakùyàdhiùñhitàyàþ parigrahe 
svãkàranimittam, tena "o§ bhuve svàhà, o§ ÷riye svàhà" iti prayogaþ | 
÷ata§ ÷ata§ homyam || 118 || 

ki§ ca ---- 


adhivàse tathaiveha aùñottara÷ata§ hutiþ | 


pràïnirõãtàdhivàsanimittam | hutiriti bhairavasya syàdityarthaþ || 

atha ---- 


pràya÷cittanimitta§ tu anulomavilomake || 3-119 || 

nyånàtirikte deve÷i aùñottara÷ata§ hutiþ | 


anulomasya vidhikramasya vilomo'nyathàtvam, tatra nyånàdhike ca yat 
pràya÷citta§ pràyastapasi citta§ ni÷cayastadartham, målena 
"pràya÷cittàya juhomi svàhà" ityantena homaþ || 119 || 

÷iùya§ sa§skartu§ pãñhabandha§ karoti ---- 


bhairava§ påjayitvàtha pràrthyànuj¤à§ varànane || 3-120 || 

÷i÷oþ karma prakartavya§ yathà bhavati tacchçõu | 


÷i÷oriti ÷aktipàtàïkurita÷rã÷ivabhàvasya | karma iti adhivàsaråpam 
|| 120 || 

tadàha ---- 


dvàre maõóalaka§ kçtvà darbha§ tasyopari nyaset || 3-121 || 

praõavenàsana§ kalpya§ ÷iùya§ tasminnive÷ayet | 

samapàda§ stabdhakàya§ saumyànanakçtà¤jalim || 3-122 || 


dvàre dvàrasamãpe, stabdhakàyam utthitam, saumyadigabhimukha§
prasannavadana§ ca || 122 || 


guruþ pårvamukho'streõa prokùayetta§ ÷ivàmbhasà | 

bhasmanà tàóayenmådhnã astramantreõa càlabhet || 3-123 || 


bhasmanà tàóana§ yateþ, àlambhana§ spar÷a÷ca || 123 || 

nàbhyårdhva§ trã§stathà vàrànnàbhyadhastrãn prakalpayet | 


etatsa§skàratraya§ pà÷a÷aithilyàya adhastrãn vàràn 
malatrayotpu§sanàrtham, årdhva§ tu ÷aktitrayottejanàya || 


athaiva§ ÷ithilapà÷atvàdeva vihitadehàdi÷uddhau ÷i÷au ---- 


÷iva§ nyàsàïgasahita§ påjayed bhairaveõa tu || 3-124 || 


ki§ ca ---- 


vastra§ sa§prokùya càstreõa kavacenàvaguõñhayet | 

påjayed bhairaveõaiva..................


tenaivàsya ---- 


..............§ukha§ pracchàdayettathà || 125 || 


karaõànৠ
bahiùprasaranivàraõàyàntavãnyastabhairavaprakà÷apratyaïmukhãkaraõàya
ca buddhãndriyà÷rayasya mukhasya pracchàdanam || 124 || 

buddhãndriyakarmendriyàõৠsa§yamanàya 
yatpradhànapàõyavaùñambhapårva§ ÷iùya§ prave÷ayedityàha ---- 


hastàbhyৠta§ gçhãtvàtha vi÷ejjavanikàntaram | 

tato'pi ---- 

devasyàbhimukha§ kçtvà...............

tasya ca ---- 


..............puùpa§ pàõau pradàpayet || 3-126 || 


ekameva puùpa§ målàbhimantrita§ puùpapàtasya samyaïnirõayàya
dattvà || 

tata÷ca ---- 


prakùepayettato dhàmnà..................


kùipa puùpamiti ta§ prayu¤jãta, tatpàtàvasare ca målamuccàrayed
gururityarthaþ || 

athàsya ---- 


...........§ukhamudghàñya dar÷ayet | 

vidyàmantragaõaiþ sàrdha§ kàraõa§ sasadà÷ivam || 3-127 || 


kàraõam iti niùkalanàtham, saha sadà÷ivena sakalabhaññàrakeõa
vartamànam || 127 || 

athàsau ---- 


aj¤ànapañanirmuktaþ prabuddhaþ pa÷urãkùate | 

daõóavaddharaõ㧠gatvà praõipatya punaþ punaþ || 3-128 || 


aj¤ànetyanena pañàpàsane vyàptiruktà | pràgavastho yaþ pa÷uþ sa 
idànãmeva prabuddhaþ, ata eva 
janmasahasràpårvabhagavatsvaråpàvalokanàdvismayàviùñaþ punaþ 
punarbhagavantamãkùate | daõóavad gamanena dehàdipramàtçtàpahastanàt 
÷rã÷ivasamàve÷ànusaraõe yogyatàsya da÷ãtà || 128 || 

ata evàsau ---- 


kçtakçtyaþ prahçùñàtmà...............


ta§ ca ---- 


................prahçùñanayana§ ÷i÷um | 

utthàpya hastàt sa§gçhya dakùiõৠmåtãmànayet || 3-129 || 


cidànandàtmakasvaråpaspar÷àt prahçùñanayanam | utthàpya iti ciratara§ 
dehàdibhåmimagna§ tata unmajjya yuktyetyarthaþ | dakùiõàm anukålৠ
÷ivàtmikàmeva, na tu pà÷akà dehamayãm || 129 ||  

÷rãmadaghorabhaññàrakasa§mukha§ ca ---- 


tatra maõóalaka§ kçtvà puùpeõa praõavàsanam | 

tasyopari ÷i÷u§ nyasya årdhvakàyamudaïmukham || 3-130 || 

guruþ pårvànanaþ sthitvà prokùaõàdãni kàrayet | 


àdi÷abdàttàóanàlambhane pràgvat | kàrayediti, kurvato 
mantrà§stadvãryànuprave÷ena prayu¤jãta | 

athàtràsane ---- 


upave÷ya tataþ kçtvà sakalãkaraõe vidhim || 3-131 || 

vi÷eùaphalasiddhyartha§ mumukùoþ sàdhakasya và | 


sàmànyena kçtasa§skàrasya dçùñabhagavatsvaråpasyàpi ---- 

"÷ivapåjàgnikàryàdau sakalãkçtavigrahaþ | 

nànyathà pràksvaråpeõa | " (3-146)

iti vakùyamàõatvàt punaryathàyoga§ bhogàya mokùàya và 
÷ivàrcàdyarhatvavi÷eùaphalasiddhyartha§ sakalãkaraõe'sya vidhi§ 
kçtvà "kalàdhvàna§ nyasetpa÷càt" iti vyavahitena sa§bandhaþ || 131 || 
sakalãkaraõa§ krameõàdi÷ati ---- 


gandhadigdhau karau kçtvà astreõa pari÷odhayet || 3-132 || 

kavacenàvaguõñhyaitau plàvayedamçtena tu | 


tayoreva ca ---- 


anantamàsana§ kalpya§ bhairavàïgàni vinyaset || 3-133 || 


bhairava÷càïgàni ceti dvandvaþ || 133 || 

dehanyàsamàha ---- 


vyomnyàtmàna§ yojayitvà ÷i÷oþ ÷oùyà tanuþ priye | 

àgney㧠dhàraõৠdhyàtvà nirdahyàstreõa ta§ ÷i÷um || 3-134 || 

dhåmajvàlàvinirmukta§ dagdhakàya§ vibhàvayet | 

bhasmãbhåta§ tataþ ÷ànta§ plàvayedamçtena tu || 3-135 || 

vyomavaccintayed deha§ caitanya§ kanakàgnivat | 

÷aktinyàsa§ nyaset pårva§ kamala§ praõavena tu || 3-136 || 

tasyopari tadàtmàna§ dhyàyejjyotirmaya§ ÷ubham | 

måtãmantra§ samuccàrya måtãbhåta§ prakalpayet || 3-137 || 


tatsarva§ bhàvanayà kàryam || 137 || 

kathamityàha ---- 


pårvoddhçtena mantreõa..................


jàtàvekavacanam | tena ---- 

÷a§hàreõa yabhinnena" (2-36)

ityàdiþ sarvaþ pårvoktaþ krama à÷rayitavyaþ | evamuttaratra || 

pràgvadeva ÷ivàve÷àvaùñambharasena--


......................plàvayedamçtena tu | 


atha ---- 


mantranyàso yathàpårvamaùñàtri§÷atkalàvadhi || 3-138 || 


athàtraivàntarbahi÷ca ÷uddhatattvàtmakadehasargàya sçùñikrameõa ---- 


kalàdhvàna§ nyaset pa÷càcchàntyatãtàdyanukramàt | 

sphañikàbhà tathà kçùõà raktà ÷uklà ca pãtakà || 3-139 || 

÷àntyatãtàdikà j¤eyàstattvabhåtàstu tàþ kalàþ | 


tattvabhåtà iti khàdipçthivyantàstattvaråpatৠpràptàþ, ata evàsৠ
yathocitameva dhyàna§ yuktamityeùa ÷uddhatattvasçùñyartha§ 
kalàpa¤cakanyàso'tràdhivàse tàvaduktaþ | putrakàdãnৠtu 
bhàvipañale'nyathaiva sa§hàrakrameõa dãkùàrthamasau iti bhaviùyati, na 
tvatràpràkaraõikametaditi bhramitavyam || 139 || 

uktasakalamantranyàsopari ---- 


dhàmnàvàhya tathàïgàni nyasyàntaþkaraõa§ bhavet || 3-140 || 

àtmàntaþkaraõe yadvat tadvat påjৠsamàrabhet | 

dhàma proccàrya sa§dadhyàt sabàhyàbhyantara§ punaþ || 3-141 || 


sa§dhàna§ nàóãmantràtmakam sabàhyàbhyantaram iti 
dehàntaþkaraõà÷rayabhairavaviùayam | sthaõóilàbhyantarabhedeti tvasat 
|| 141 || 

atha ---- 


÷ivahaste vibhu§ dhyàtvà mantragràma§ sujàjvalam | 

dhàmoccàrya ca sa§dhàya ÷iùyamådhnã kara§ nyaset || 3-142 || 

adhomukhena hçtpçùñhe ÷ivahastena càlabhet | 


vibhu§ vyàpakam, sujàjvalatva§ pà÷adàhàya | sa§dhàyeti 
pårvavannàóãmantrakrameõa, brahmarandhrahçdayayorbhagavadadhiùñhàne'pi 
pà÷àvçtatvamastãti målabhåmau tatra pà÷adàhena 
pàrame÷varasvabhàvoddãpanàrthamaïgulipa¤cakàbhivyaktacidàdi÷aktipa¤ca
kavyàptinà ÷ivahastena spar÷aþ || 


utthàpya dattvà puùpa§ tu a¤jalau bhairaveõa tu || 143 || 


prave÷yàbhyarcayeccha§bhu§................


utthàpyeti, utpårvasya tiùñhaterãhàrthatvàdbhagavatpåjodyoga§ 
gràhayitvetyarthaþ | prave÷o "maõóale'tra ÷iva§ påjaya" ityàj¤ayà 
bhakti÷raddhonmukhasya tatparatvàpàdanam, yathà vyàkaraõe prave÷ita iti | 
arcayediti ---- arcateõãc || 143 || 


÷iùyo'pi tathàcàryeõa ÷ikùitamantraþ puùpam ---- 


..............÷ivamuccàrya nikùipet | 


atha ---- 


nirgatya vandayed deva§ daõóavat...........


maõóala iti yojyam || 

tathà ---- 


..................ñriþ pradakùiõam || 3-144 || 

÷ivakumbhàgnimadhyastha§ sthaõóilastha§ ca vandayet | 


tririti trividhe'pi kàlàdhvani daõóavat, dakùiõaþ svasvaråpaprathàparo 
me bhaveti và¤chayà svadakùiõameva bhagavanta§ kurvan paribhràmyan 
stuvãta || 144 || 

eva§ ca ---- 


÷ivapåjàgnikàryàdau sakalãkçtavigrahaþ || 3-145 || 

nànyathà pràksvaråpeõa påjanàrho bhavettu saþ | 

bhavediti vàkyadvaye yojyam | àdi÷abdàjjapadhyànàdau || 3-145 || 


ki§ ca ---- 


nãtvà kuõóasamãpa§ ta§ ÷iùyahastàviyogataþ || 3-146 || 

àtmasavye'tha digbhàge maõóala§ praõavena tu | 

praõavenàsana§ dattvà tasyopari ÷i÷u§ nyaset || 147 || 


vinyàsyamantratejasৠj¤ànakriyà÷aktisphàramayena svahastenàsya nimagne 
j¤ànakriyà÷aktã hastàkarùaõayuktyà karùanniti hastàviyogàrthaþ | 
savye dakùiõe, ÷i÷umityadyàpi ataruõãbhåta÷ivasvaråpam || 147 || 


upave÷ya kare darbha§ bhairaveõa samarpayet | 


darbhasya ---- 


måla§ ÷iùyasya hastastha§ sàgramàcàryajaïghayoþ || 3-148 || 


hastayoþ prasàritayoþ savyetara÷àkhàråpayormadhye tiùñhati, iti 
hastastham, jaïghayoriti jaïghopajaïghayorårujànusa§dhàvityarthaþ || 148 
|| 

darbhasya vyàptimàha ---- 


piïgalà madhyamà nàóã ÷iùyadehàdvinirgatà | 

saivàtra darbhabhåtà tu gurunàóyৠlaya§ gatà || 3-149 || 


atha ---- 


nàóãsa§dhànahetvartha§ bhairaveõàhutitrayam | 

tayà nàóyà praveùñavya§ ÷iùyasya hçdaye sakçt || 3-150 || 

grahaõàkarùaõàrtha§ tu.............


bhairavo niùkalaþ, "÷iùyamadhyanàóã manmadhyanàóyৠsa§lãnàstu
svàhà" ityatra prayogaþ | ekàtmyapràptiråpanàóãsa§dhànapårvameva
grahaõàkarùaõe yujyete | yathokta§ ÷rãspande ---- 

"ayamevàtmano grahaþ | " (4-2) 

iti || 150 || 

ata evàha ---- 


.........gçhõan mu¤can punaþ punaþ | 

dãkùàkàle yata÷caiva§ tadartha§ nàóisa§hatiþ || 3-151 || 


àcàryaþ ÷iùyàtmà bhavatãti pårvapàdànta÷eùaþ | samayidãkùàyৠ
÷iùyàtmano hçdayàd dvàda÷àntamàkarùaõam, tato'pi svahçdaye 
sàmarasyàpattirityàdi, putrakàdidãkùàyৠtu pà÷amàtra (såtra) 
vàgã÷ãgarbhayojanàdikamadhikam || 151 || 

atha sarvà÷rayanyastamantraiþ sama§ ÷iùye vahnau 
càgnãùomàtmatàmabhivyaïktu§ sa§pàtahoma§ niråpayati ---- 


÷iùyasyàtha ÷irobhåmau bhairaveõa vidhàya tu | 

sampàta§ sarvamantraistu dhruveõàjyàhuti§ kùipet || 3-152 || 


juhuyàditi ÷eùaþ || 152 || 

kathamityàha ---- 


målamantra§ samuccàrya svà ityagnau prapàtayet | 

heti ÷iùyasya ÷irasi sampàtaþ ÷ivacoditaþ || 3-153 || 


spaùñàrtham || 153 || 

sa§pàta§ vyàcaùñe ---- 


÷iùyadehe tu ye mantràþ sabàhyàbhyantara§ sthitàþ | 

kuõóasthàþ påjità ye tu dhàmàdyàvaraõàntagàþ || 3-154 || 

yugapattarpaõa§ teùৠsampàtastena kãtãtaþ | 

ekaikasyàtra mantrasya àhutitritayena tu || 3-155 || 


sa§pàto yugapat sarvatràgnãùomàtmakasvaråponmãlanàtmà sa§skàra 
ityarthaþ || 155 || 

ki§ ca ---- 


utthàpya ca tataþ ÷iùya§ tadartha§ mantratarpaõam | 


kuryàdityarthaþ || 

tatra ---- 


bhairavàya ÷ata§ hutvà hçdàdau da÷aka§ hutiþ || 3-156 || 


da÷à§÷ena syàdityarthaþ || 156 || 

atha ---- 


dhàmnà cotthàya hotavya§ pårõàhutyànutarpayet | 


utthàyetyanena pårõàhutiprayoga smàrayati || 


eva§ sàmànyena samayidãkùàviùayamadhivàsamuktvà putrakàdau 
tadvi÷eùamàdhàtu§ yaþ pà÷asåtravidhirbhaviùyati, tatra pà÷ànৠ
bandhanàya mantroddãpana§ kartumàha ---- 


mantràõৠdãpana§ kuryàd dhàmàdyastràvadhi kramàt || 157 || 


kathamityàha ---- 


huïkàradvayamadhye tu målamantra§ samuccaran | 

praõavàdiphaóantena àhutãþ pratipàdayet || 3-158 || 


eùaiva ---- 


hçdàdãnৠca sarveùৠjàtiruktàtra dãpane | 


jàyate tattatkàryànuguõyamanayeti "jàtiþ" vi÷iùño mantraprayogaþ | 
hçcchabdo vaktràdãnyupalakùayati || 

etacca ---- 


pà÷ànৠbandhanàrthàya mantràõৠdãpana§ smçtam || 3-159 || 


te ca dãptàþ santaþ ---- 


mantràþ karaõabhåtàstu pa÷ukàryasya sàdhane | 


pa÷ukàrya§ dãkùà || 

yasyaitàni karaõàni sa mahàprabhàvaþ ---- 


àcàryaþ karaõa§ proktaþ...........


kartetyarthaþ | 

kathamasya ÷arãràdimato mantràþ karaõamityàha ---- 


.............÷ivaråpo yataþ smçtaþ || 3-160 || 


satyapi dehe nirupàdhicitprakà÷a÷ivàha§bhàvamaya ityarthaþ | 
ãdç÷asyaivànugrahe'dhikçtatvàccetyàhuþ ---- "àcàryàdhikaraõaþ 
÷ivo dãkùàyৠsàkùàtkartà maõóalasthastu prayojakaþ" iti | 
tatasteùৠsarasvatãgarbhàdhànasamaye ÷ivaþ sàkùàtkartà, prayojaka 
àcàryaþ, ityàdi svoktena vyàhanyate | na ca prayojyaprayojakabhàvaþ 
ka÷cidatra pårvatra và granthe'stãtyasadevaitat | tasmàt 
sarvamantrodayapraõayahetu÷cidghana÷ivàtmamaya evàcàryo'tràdhikçtaþ |  
mantràõàmuddãpanamava÷ya§ kàryamityarthaþ || 160 || 


krårakàrye tu kartavye mantràn sa§dãpya yojayet | 

krårajàtyanuråpeõa vàcakàn yojayet sadà || 3-161 || 


kårakàrya§ pà÷ànৠbandhacchedàdi, pårvoktena krårajàtikrameõa
yojanameva mantràõàmuddãpanam || 

atra càvasare ---- 


bhrukuñãkaràlavadanàn vàcyaråpàn vicintayet | 


ãdç÷a§ vàcyavàcakànৠkråratvamanyatràpi sàdhakaviùaye krårakàrye
mantavyam || 

ata evàpyàyanàdau ---- 


saumyajàtiyutàn saumye saumyaråpàn vicintayet || 3-162 || 


saumyajàtirvaùaóàdikà || 162 || 


yadartha§ mantroddãpana§ tatpratijànãte ---- 


pà÷akarma tato vakùye.................


etacca bhàviputrakadãkùàdhivàsàya | tata iti mantroddãpanànantaram | 
pà÷akarma putrakàdidãkùopayokùyamàõasya bhàvipà÷asåtrasya 
yadadhivàsaråpa§ karma tadvakùye ityarthaþ || 


tatkrameõàha ---- 


................kanyàkatãtasåtrakam | 

triguõa§ triguõãkçtya...............


kanyà anupajàtavikàrapara÷aktyànukçtaråpeti | tato målabhåmeþ 
pravçttànàmàõavamàyãyakàrmaråpàõৠ
sattvàdigaõatrayàtmakaprapa¤cavyàptibhàjৠpà÷ànৠ
bhàvibandhacchedàdika§ samålamunmålanàrtham, iti kanyàkatãtatve 
triguõatriguõatve cà÷ayaþ || 

athaitat ---- 


...............pà÷abandhanasåtrakam || 3-163 || 

÷ivàmbho'streõa sa§prokùya kavacenàvaguõñhayet | 

påjayitvà vidhànena gandhapuùpàdidhåpakaiþ || 3-164 || 

prasàrayed gçhãtvà tanmårdhàdyaïguùñhakàvadhi | 

÷iùyasya stabdhadehasya.............


"o§ pà÷abandhanasåtràya nama" iti påjàvidhàna§ 
sarvàdhvavyàpticintanam, "÷iùyasya iti putrakàderna tu samayinaþ | 
stabdhadehatà pà÷ànৠbandhàd dehendriyàdãnৠ
niùkriyatvànuvyàptyà | tatsåtra§ pumàn dakùiõena strã vàmena kareõa 
mådhnã dhàrayedityasat | dãkùyahastayordarbhanàóãdhàraõe 
vyàpçtatvamataþ ÷ikhàyàmeva pà÷asåtra§ lambayet | ekaiva 
kriyà÷aktiþ pàrame÷varãttha§ svaråpagopanena pà÷aråpatayà sthità, 
ityekatvamiha pà÷asåtrasya | ÷rãpårvàdau tu ÷aktitrayameva tritattvena 
sthitam, ityà÷ayena trãõi såtràõãti prakriyàmàtrabhedaþ || 164 || 
taccàsya såtram ---- 


............õàóãbhåta§ vicintayet || 3-165 || 


sà ca ---- 


suùumnà madhyamà nàóã sarvanàóãsamanvità | 

o§kàràdi svanàmnà tu namaskàràvasànakam || 3-166 || 

÷iùyadehasthitৠnàó㧠såtre sa§gçhya yojayet | 


bhàvanayeti ÷eùaþ | såtrabhåtàyৠnàóyৠsarvanàóãbhiþ 
samanvità bhàvanayà saïgatà yojità ca || 166 || 

tàm ---- 


gandhapuùpàdibhiþ påjya kavacenàvaguõñhayet || 3-167 || 


atraiva sa§nidhànàrtha§ homamàha ---- 


sa§nidhànàhutãstisraþ svanàmapadajàtikàþ | 


dadyàditi ÷eùaþ | "o§ suùumnàyai svàhà" ityatra prayogaþ || 167 || 


atha ---- 


÷ivàmbho'streõa samprokùya ÷iùyasya hçdaya§ punaþ || 3-168 || 

tàóayedastrapuùpeõa.................


eva§ ca ---- 


............þçdi cit sa§hçtà bhavet | 


sarvavyàpikàpi hçdayaikaniùñhãkçtà bhavatãtyarthaþ || 

tadanu yogakrameõa bhàvanayàpi và ---- 


huïkàroccàrayogena recakena vi÷eddhçdi || 3-169 || 

nàóãrandhreõa gatvà tu caitanya§ bhàvayecchi÷oþ | 

kadambagolakàkàra§ sphurattàrakasa§nibham || 3-170 || 

hçtstha§ chittvàstrakhaógena hu§phañkàràntajàtinà | 


niùkalàstrameva khaógaþ tena ÷i÷oþ puryaùñaka§ 
ra÷mimàtràviyogicchittvà || 170 || 


dhàmnà càïku÷aråpeõa karùecchaktyavadhi kramàt || 3-171 || 


aïku÷eti pà÷càttyakuñilàlakàtmanà khyàtena | ÷aktyavadhi 
dvàda÷ànta§ tacca nàsikyamiha || 171 || 

tataþ ---- 


dvàda÷ànta§ tu sa§gçhya sampuñya hçdayena tu | 

sa§hàramudrayà yojya§ såtre nàóãprakalpite || 3-172 || 

vyàpaka§ bhàvayitvà tu kavacenàvaguõñhayet | 


praõavaniùkaloccàrapårva§ "devadattacaitanya§ pà÷asåtre yojayàmi
namaþ" iti prayogàt såtradehayojitasyàsya vyàpakatvabhàvanà || 172 || 

athàsmai påjৠkçtvà ---- 


bhairaveõàhutãstisraþ sa§nidhànasya hetave || 3-173 || 


dadyàditi ÷eùaþ || 173 || 

pà÷asåtravidheþ prayojanamàha ---- 


dvitãyaþ såtradehastu pà÷à yatra sthitàstvime | 

bandhyà÷chedyàstathà dàhyàþ såtrasthàne.....


såtrasthàne samastapà÷à÷rayasya samàvçtihetoþ pràõadehasya 
parokùatvena sàkùàd bandhàdyayoge tatpratikçtiråpa§ 
bhàvi÷odhyadehàsåtraõàt såtradeha§ kalpayitvà tatsthàn pà÷àn 
badhnãyàt chindyàt daheccetyarthaþ | "ime" ityanantarameva vakùyamàõàþ 
|| 

"......................yeneda§ taddhi bhogataþ | "

ityàmnàtatvàdàrabdhakàrye dãkùottarakàle, bhagavadarcàdihetau tu na 
dàhàdi yuktamityàha ---- 


.....õa vigrahe || 174 || 


pà÷ànৠsa§khyàsa§j¤àsvaråpàõi krameõa kathayati ---- 


pà÷àstu trividhà bhàvyà màyãyàõavakarmajàþ | 

caitanyarodhakàstvete kàryakàraõaråpiõaþ || 3-175 || 


màyotthatva§ màyàyৠbhavatva§ malàntare'pyastãti råóhyaiva 
bhinnavedyaprathàråpa§ mala§ màyãyam ucyate | ata evànyatra ---- 

"athàtmamalamàyàkhyà...................... | "

ityàkhyà÷abdaþ | aõånàmayam àõavaþ apårõammanyatàtmà 
lolikàråpaþ | karma yajanabrahmahananàdiråpam, tato jàtam, atra 
vàsanàdhiråóha§ dharmàdharmàtmakam | eùৠca caitanyapratirodhakatva§ 
guõabhàvàpàdanaråpameva pà÷atvam || 175 || 

eùৠkàryakàraõaråpatৠsphuñayati ---- 


malaþ karma nimitta§ tu naimittikamataþ param | 


malaþ karma cetyetadadvaya§ nimitta§ malasya karmahetutvàt karmaõa÷ca 
màyãye kàraõatvàt, ataþ para§ màyãya§ naimittika§ malakarmaõoþ 
kàryamevetyarthaþ | yadyapi kàrma§ bhinnavedyaprathàråpe màyãye sati 
bhavati, tathàpi na taddhetukam, pårõasphàràõৠj¤àninৠ
tatsadbhàve'pi tasyàdar÷anàt, ityapårõammanyànàmevàrjyamàna§ 
tadbhavatãti yathoktameva jyàyaþ || 

tata÷ca ---- 


àdhàraråpa§ naimitta§ ÷arãrabhuvanàdikam || 3-176 || 


àdhàratà bhogà÷rayatà, àdi÷abdàt bhàvàþ || 176 || 

atra ca naimittike màyãye male ---- 


nimittamabhilàùàkhya§................


lolikàråpamàõava§ malamityarthaþ || 

ki§ kevalenetyàha ---- 


...............vicitrairheturåpakaiþ | 


dharmàdharmàtmakaiþ sahakàribhiryuktamityarthaþ || 


prakçtamanusarati ---- 


tà§÷càvalokayet såtre bandhyabandhanahetutaþ || 3-177 || 


tàniti pà÷àn vakùyamàõavyàpyavyàpakabhàvayuktyàvalokayet, kimartha§
bandhyànàmarthàtteùàmeva bandhanahetuto bandhanàyetyarthaþ || 177 || 

athaiùৠ÷iùyadehasthànৠtàóanagrahaõapårvaka§ såtre krameõa
yojanamàha ---- 


pà÷ànৠtàóana§ kàrya§ hu§phañkàràntajàtinà | 

svanàmapraõavàdyena ÷àntyatãtàdyanukramàt || 3-178 || 


praõava§ ÷àntyatãtàbãja§ dhàma cocyàrya 
"amukàtmasthapà÷avyàpikàyai ÷àntyatãtàyai hu§ phañ" iti 
mantramuccàrayan || 178 || 


puùpeõa tàóayenmådhnã gràhya§...........


tataþ ---- 


.................þåmàdi yojayet | 

hu§phañkàràntayogenàgçhya sa§hàramudrayà || 3-179 || 

dhàmnà tu yojayet såtre namaskàràntayoginà | 


pårvoktenaiva praõavapårvamålamantrasahitena mantreõa sa§hàramudrayà 
vakùyamàõayà pà÷atrayamàgçhyoktৠjàtimapàsya 
namaskàràntajàtinànenaiva mantreõa pà÷asåtre yojayet || 179 || 


amumeva krama§ ÷àntyàdikalàsvapi svamantranàmayojanayuktyàtidi÷ati ---- 


eva§ ÷àntyàdikàn pà÷àn sthànàt sa§gçhya yojayet || 3-180 || 


sthànamatra krameõa vaktra§ hçd guhya§ pàdau || 180 || 

età§÷ca ---- 


bhàvayet trividhàn pà÷àn pa¤catattvàdhvavyàpakàn | 

kalàdãkùàyৠsamanantara§

"tattvabhåtàstu tàþ kalàþ | " (3-140)

iti vakùyamàõatvàt pa¤ca yàni tattvàni kalàråpàõi 
tairàtmabhåtairadhvano'÷eùasya vyàpakànityarthaþ || 

atha katha§ pà÷ànৠkalàvyàptiþ ?, katha§ ca 
màyordhvastha÷àntà÷àntyatãtàpade pà÷ànৠsattà ? ---- 

ityà÷aïkyàha ---- 
trayàõৠvyàpikà ÷aktiþ kriyàkhyà pàrame÷varã || 181 || 


÷àntyatãtàdibhedena pa¤casa§j¤àpratiùñhità | 


yeya§ parame÷varasya nityàviyoginã ÷aktiþ, sà kriyàkhyà 
gçhãtakriyà÷aktibhåmikà satã idantàvaicitryoññaïkanàt 
÷àntyatãtàdipa¤cadhàtva§ pràptà trayàõৠmalànৠvyàpikà | 
taduktam ---- 


÷eya§ kriyàtmikà ÷aktiþ ÷ivasya pa÷uvatãnã | 


bandhayitrã" (spa0 4-18) 

iti | 

ata eva yàvadidantàbhàsasya sthitistàvattadaucityena pà÷àþ sthitàþ, 
iti ÷àntyatãtàpade'pi tacchodhana§ yuktam | vyàpake ca ÷uddhe vyàpyasya 
tatpràõasya samyak ÷uddhirbhavati, iti malànàmàtmabhåtakalàvyàptyà 
tadvyapade÷aiþ ÷odhanam, tacca 
nityàviyogipàrame÷varasvàtantrya÷aktiråpatonmajjanameva | 

yathoktam ---- 

÷vamàrgasthà j¤àtà siddhyupapàdikà |" (spa0 4-18) 

iti | 

nirõãtaitacchaktivãryasàraireva mantrainãmagnapàramàthãkatadråpatayà
pràptabhedànàmivàsৠsa§÷odhanam, iti sarvamupapannam || 181 || 

eva§ ca ---- 


àdheyagraha àdhàra§ gçhãta§ bhàvayet pa÷oþ || 3-182 || 


àdheyàþ kalàþ, àdhàrà malàþ || 182 || 

atha pàrame÷vara÷aktivyàptyà tatsàrànàha ---- 


gandhapuùpàdibhiþ påjya såtre pà÷à§stu tarpayet | 


÷àntyatãtàkrameõaiva................


tacca tarpaõam ---- 


.............àhutãnৠtraya§ trayam || 3-183 || 

sa§nidhànàya pà÷ànàmataþ pà÷à§stu dãpayet | 


mantra÷aktyà bhàvyakramasamastabhogasiddhyaucityena yugapat paripakvàn 
vidadhãt || 183 || 

kathamityàha ---- 


svanàmajàtiphañkàradhàmabhi÷ca traya§ trayam || 3-184 || 


àhutãnৠdattveti ÷eùaþ | jàtiratra huïkàraþ | mantrapàñhasya 
kramaþ pràgvat || 184 || 

etacca ÷iùyacaitanyàt ---- 


vi÷leùakaraõàrtha§ tu pà÷ànৠdãpana§ bhavet | 


yata eva ---- 


dãptàþ pà÷àstato bandhyàstàóanagrahaõàdinà || 3-185 || 


àdi÷abdàd granthidànamapunaþprarohàrtham | uddãpitavãryàõàmeva 
pà÷ànৠbandhana§ ÷iùyacaitanyàvaraõe svàtantryàpasàraõam || 185 
|| 

tàóanamàha ---- 


såtrasthà§stàóayet puùpaiþ svadehasthàniva kramàt | 


(svadehasthàniveti ---- ) yathà svadehe | kramàditi 
proktamantratadvyàptyàdikrameõa tàóità§stathà tàóayet || 

bandhane yuktimàha ---- 


dhàmnà ca sa§puñãkçtya svanàmnà ca sakçtsakçt || 3-186 || 

bandhane tu prayogo'ya§................


eva§ praõavadhàma÷àntyatãtàbãjebhyo'nantara§ "÷àntyatãtৠ
devadattàtmasthapà÷avyàpikৠbadhnàmi" ityuccàrya dhàma ïamaþ" 
÷abdàntamuccàrayan pà÷asåtrasya mådhnã granthi§ dadyàt | evamanyat || 
186 || 

tadàha ---- 


..............ùåtre granthãn pradàpayet | 


granthãniti, vyàptyà pa¤ca || 

ki§ ca ---- 


bandhane parimàõa§ ca karmaõo viùayasya ca || 3-187 || 


na kevala§ granthãn yàvad bandhanasamaye karmaõaþ ÷ubhàdyàtmano 
viùayasya bhuvanàdermàyãyamalàtmanaþ, ca÷abdàdàõavasya malasya 
parimàõa§ niyatàmadhvavyàpti§ ca prakalpayet | tathà nivçttàveka§ 
pàthãva§ tattvam, aùñottara÷ata§ ca kàlàgnyàdibhuvanànàmiti 
viùayasya parimàõa§ bhaviùyati | karmaõo nivçttipratiùñhàvidyànta§ 
yàvadvyàpteþ, malasya tu ÷àntà÷àntyatãtàntamapi sa§skàràtmanà 
såkùmeõa råpeõa sattàstyevaitatsarvamanusa§dadhãta || 187 ||  eva§ ca 
pà÷asa§yogàjjãvaþ  ---- 


ùañtri§÷attattvamadhyastho bhuïakte bhoga§......


÷uddham | 

anyacca pà÷avicchedàttu netyàha ---- 


...õa cànyathà | 


na evàrthe || 

prakçtamàha ---- 


pà÷àn sa§sthàpya pàtre tu sa§pàta§ juhuyàt sakçt || 3-188 || 


pà÷àniti pà÷asåtram sa§sthàpya iti ÷iùyadehàdvimucyetyarthaþ | 
sampàtahomaþ

÷ampàta§ sarvamantrai÷ca" (3-142) 

ityàdau nirõãtaþ || 188 || 

athaitàn pà÷àn ---- 


pàtrasa§puñamadhyasthàn sthaõóile vinivedayet | 


pàtramadhyasthavedyavedakàntaràvasthità ete, ityà÷ayàt 
kavacàvaguõñhanavyàptyà ca ÷thaõóile" iti tatràcãte bhagavati | 
vinivedayediti | etasya pa÷oþ(pà÷àþ) tvayaiva màmikৠtanumàvi÷ya 
baddhàþ (bandhayàþ ?), iti vij¤apti§ kuryàdityarthaþ || 

tathaiva ca ---- 


nãtvà samarpayet kumbhe.................


tatstha§ bhagavanta§ vij¤àpayed yathà ---- 


................pà÷àn sa§rakùa he vibho || 3-189 || 


sa§rakùaõa§ ca bhàviputrakàdidãkùocchedyànàmeùৠsà§prata§ 
svakàrya÷aktibandhanàtmàdhivàsa sa§skàraþ || 189 || 

tataþ ---- 


darbha§ vimocayecchiùya§................


nàóãsa§dhànàrtha§ pràkparikalpitam || 

atha càsmai ---- 


..............puùpa§ pàõau pradàpayet | 


tena càsau ÷rãbhagavanta§ samantrakameva ---- 


sthaõóile ÷ivakumbhe ca ÷ivàgnau ca prapåjayet || 3-190 || 


cakàràdgurumårtàvapi || 190 || 


tataþ pradakùiõa§ kçtvà daõóavannipatedbhuvi | 


atha càsmai ---- 


utthàpya pa¤cagavyàdãn dadyàdvai bhairaveõa tu || 3-191 || 


àdi÷abdàccaru§ dantakàùñham, bhairaveõeti sakalena || 191 || 

atra vidhimàha ---- 


gomayena ÷ucau de÷e kàrya§ maõóalakatrayam | 

ekasmin maõóale viùñaþ pa¤cagavya§ ÷i÷uþ pibet || 3-192 || 

upavi÷ya dvitãye tu caruka§ prà÷ayed budhaþ | 

àcamya dantakàùñha§ tu tçtãye maõóale sthitaþ || 3-193 || 

bhakùayitvà ca deve÷i tata÷caiva vinikùipet | 


pa¤cagavya§ sa§skçtasthàpitacarubhàgabhojanayogyatàyai, caruka§ tu itaþ 
prabhçti ÷ivamayabhogyabhoktçtvàvasàyàya, dantakàùñha§ parৠ
÷uddhimabhivyaïktum | àcamyeti pårvatràpi yojyam || 193 || 

tacca patitam ---- 


pårva§ pa÷càttathai÷ordhva§ cottarasyৠca ÷obhanam || 3-194 || 

anyasyàma÷ubha§ viddhi tasya homaþ ÷ata§ bhavet | 


astramantreõa vighna÷amanàyetyarthàt | etacca bàhulyena sàdhakaviùayam || 
194 || 

athaitadantasyàsya karmaõaþ samyak sa§pattyartham ---- 


àcàryo juhuyàt pa÷càt pràya÷citta§ ÷ivena tu || 3-195 || 

vidhernyånàtiriktasya cittavikùepakarmaõi | 


cittavikùepakarmaõi sati vidhernyånàtiriktatva§ tasya pràya÷citta§
juhuyàditi saïgatiþ | 

tacca ---- 

"agnikàrya§ yathàpårva§ ....... | " (4-31)

iti bhàvinãtyà agnikàryànte, na tvadhunaiveti, pa÷càdityasyàrthaþ || 
195 || 

atra ca ---- 


aùñottara÷ata§ hutvà pràya÷cittàd vi÷udhyati || 3-196 || 


atha målavi÷ràntimevànusa§dhàtum ---- 


pa÷càt sa§tarpayeddhomasahasreõa ÷atena và | 


yàvadasya vi÷ràntirghañata ityarthaþ || 

aïgavaktravàcinaþ ---- 


mantrà§÷ca da÷abhàgena..................


anantarameùàmeva ---- 


................vahnau naivedyadàpanam || 3-197 || 


ki§ ca ---- 


vi÷eùapåjana§ càrgha§ mudràbandha§ varànane | 

stotra§ vàdya§ tataþ kçtvà caru§ prà÷ya visarjayet || 3-198 || 


parame÷amityarthàt || 198 || 


nirodhàrgheõa càrgha§ tu dattvà caiva varànane | 

recakena tu sa§gçhya bhairava§ tamanusmaran || 3-199 || 

muùñinà pårita§ nãtvà påjayitvà varànane | 

agniùñha§ vai.........


agniùñha§ tamiti pårvoktam, påritamiti pårakeõa, maõóalàt sa§gçhya
recakenàgnau sthita§ kçtvà tatràpi tathaivàrcayitvà || 199 || 


.....pårakeõa gçhãtvà sthàpayet punaþ || 3-200 || 

tatrastha§ påjayitvà ca kala÷e tu vinikùipet | 

kusumàdibhirabhyarcya kumbha eva tu bhairavam || 3-201 || 


yàgagçhamanadhiùñhita§ màbhådityà÷ayàt || 201 || 

atha sthaõóilàt ---- 


prakùipya caiva nirmàlya§ gomayena spç÷et priye | 


niùkrànta§ màlya§ na tvatra caõóã÷ayogataþ || 

tatraiva ca ---- 


÷ivàmbhasà tu sa§prokùya ÷i÷ye ÷ayyৠprakalpayet || 3-202 || 

gçhiõo darbha÷ayyৠtu yatervai bhasmanà priye | 

pårvà÷irà gçhã kàryo yatirvai dakùiõà÷iràþ || 3-203 || 


dakùiõavaktràbhimukhena | ÷iùña§ spaùñam || 203 || 

atha ÷ikhàmantreõa ---- 


tatra sthitasya ÷iùyasya ÷ikhàbandha§ varànane | 


tathà ---- 


siddhàrtharocanàdyai÷ca rakùৠkuryàdasi§ smaran || 3-204 || 


yatergçhiõa÷ca krameõa rekhàyuktyà ---- 


bhasmanà rocanàdyai÷ca astrapràkàracintanam | 


etadupasa§harati ---- 


kavacenàvaguõñhyaiva ÷iùya§ tu svàpayet tataþ || 3-205 || 

tata÷caiva tu nirgatya balikarma samàrabhet | 


tadàha ---- 


balistu kalpitaþ pårva§ sarvabhåteùvathàdaràt || 3-206 || 

ta§ tu sa§gçhya deve÷i pårvàdã÷àntaka§ kùipet | 


kalpito bhåtàrtha§ sàdhitaþ || 206 || 

atra ca ---- 


bhåtà ye vividhàkàrà divyabhaumàntarikùagàþ || 3-207 || 

pàtàlatalasa§sthà÷ca ÷ivayàge subhàvitàþ | 

dhruvàdisarvabhåtà÷ca endryàdyà÷àsthità÷ca ye || 3-208 || 

svàhàkàrasamàyogàt tçpyantåccàrayan kùipet | 


praõavapårva§ "bhåtà ye" ityàdi ÷thità÷ca ce" ityantamuccàrya 
"tçpyantu svàhà" iti mantreõa bali§ kùipet | atra madhye dhruvàdãtyetat 
dhruvalokaparàmar÷àya | atha ca dhruvaþ praõavaþ, tadàdi kçtvàya§ 
mantraþ pañhanãyaþ || 208 || 

bali§ ca påjàpårvaka§ kùipedityàha ---- 


namaskàreõa sampåjya gandhairdhåpairanukramàt || 3-209 || 

pårvàdã÷ànaparyantamadha÷cordhva§ samantataþ | 


adhivàse balikarmopasa§haran dravyàntaramupakùipati ---- 


koõasthàn kùetrapàlà§÷ca patità¤chvapacànapi || 3-210 || 

bali§ dattvà tu sarvebhya àcamya ca varànane | 

sakalãkaraõa§ kçtvà krameõa prà÷ayeccarum || 3-211 || 


anugrahàvasare'tra yàvatsa§bhava§ sarvàn påjayitvaiùàmà÷১ 
pårayedityarthaþ | carumiti, yamava÷iùña§ bhagavadagràt pràthãta§ ca | 
krameõa iti gurusàdhakaparipàñyà || 211 || 

yadàha ---- 


sahàyaiþ sahito vãra ekacittaþ samàhitaþ | 

pràïmukha udaïmukho và maõóalasthaþ pçthakpçthak || 3-212 || 


vãra iti tyaktajàtyàdigraho niùkampaþ, ekatra ÷ivàbhede citta§ yasya 
tàdçk samàhitaþ, bubhukùurdãkùàyৠpràïmukho mumukùustu 
udaïmukhaþ, pçthak pçthag maõóalastha iti svasahàyànৠ
sàdhakaputrakàdãnৠsamavyàptyabhàvàt saïkara÷aïkà 
màbhådityabhipràyàt, samavyàptivi÷ràntau tvekamaõóalatve'pi na 
kàciddhàniþ || 212 || 

tatra ---- 


pa¤cagavya§ pibet pårva§ caruka§ dantadhàvanam | 

prà÷yaiva§ sakalãkçtya rakùৠpårvavadeva ca || 3-213 || 


vidhàyeti ÷eùaþ || 213 || 


yàgabhåmau svapet pa÷càcchiùyai saha varànane | 


bhagavadadhiùñhite yàgagçhe gurvàdãnৠsvàpo 
dãkùyaviùayasamucitasvapnadar÷anàya || 

prakàràntaramàha ---- 


bhairavadhyànayogena samàdhau jàgradeva và || 3-214 || 


gururbhavet ÷iùyàrthamiti ÷eùaþ | samàdhau iti samàdhànanimittam | iti
÷ivam || 214 || 


sanmànasàmbaravibodhadine÷abhàbhi	ràmodavadvikasita§ hçdayàmbujanma | 
kçtvà ÷ivàrcanavidhau vinive÷ayadhva màryà bhavabhramaõaduþkhamala§
jahãta || || 


iti ÷rãsvacchandatantre 
÷rãmahàmàhe÷varàcàryavarya÷rãkùemaràjaviracitoddyotàkhyavyàkhyopete 
adhivàsa nàma tçtãyaþ pañalaþ || 3 || 




caturthaþ pañalaþ

" svacchandodyotaþ "


dãkùàj¤ànakriyàpluùñaduùñapà÷avanàvaliþ | 

mahàjyotirjayatyeko hlàdã bhairavahavyabhuk || 


adhivàsànantarabhàvin㧠dãkùৠprastàvayitu§ ÷rãbhairava uvàca ---
- 


pratyåùe vimale kçtvà ÷aucàdyàn pårvavat kramàt | 

sakalãkaraõa§ kçtvà pårvavat pravi÷ed gçham || 4-1 || 


pañalasaïgatyà prakçta àcàryaþ, ÷aucàdyànityàdi÷abdàt snànàdi, 
pårvavat pravi÷editi dvàradevatàrcৠkçtvà ÷iùya÷ca ÷uciràcàntaþ 
puùpahastaþ......... pravi÷et | 

sa ca


.............guru§ tataþ | 

praõamya ÷irasà............


tatpraõàmàdeva ca


........þçùño guroþ svapnànnivedayet || 4-2 || 


tà§÷ca ---- 


÷ubhàn svapnàn pravakùyàmi a÷ubhà§÷ca varànane | 

svapneùu madiràpànamàmamà§sasya bhakùaõam || 4-3 || 

krimiviùñhànulepa§ ca rudhireõàbhiùecanam | 

bhakùaõa§ dadhibhaktasya ÷vetavastrànulepanam || 4-4 || 

÷vetàtapatra§ mårdhastha§ ÷vetasragdàmabhåùaõam | 

si§hàsana§ ratha§ yàna§ dhvaja§ ràjyàbhiùecanam || 4-5 || 

ratnàïgàbharaõàdãni tàmbåla§ phalameva ca | 

dar÷ana§ ÷rãsarasvatyoþ ÷ubhanàryavagåhanam || 4-6 || 


krimirlàkùà, etatsarva§ ÷reùñham || 6 || 


narendrairçùibhirdevaiþ siddhavidyàdharairgaõaiþ | 

àcàryaiþ saha samvàda§ kçtvà svapne prasiddhyati || 4-7 || 


samyak vàdaþ sa§vàdaþ || 7 || 

tathà ca ---- 


nadãsamudrataraõamàkà÷agamana§ tathà | 

bhàskarodayana§ caiva prajvalanta§ hutà÷anam || 4-8 || 

grahanakùatratàràõৠcandrabimbasya dar÷anam | 

harmyasyàrohaõa§ caiva pràsàda÷ikhare'pi và || 4-9 || 

narà÷vavçùapotebhataru÷ailàgrarohaõam | 

vimànagamana§ caiva siddhamantrasya dar÷anam || 4-10 || 

làbhaþ siddhacaro÷caiva devàdãnৠca dar÷anam | 

guñikৠdantakàùñha§ ca khaógapàdukarocanàþ || 4-11 || 

upavãtà¤jana§ caiva amçta§ pàratauùadhãþ | 

÷akti§ kamaõóalu§ padmamakùasåtra§ manaþ÷ilàm || 4-12 || 

prajvalatsiddhadravyàõi gairikàntàni yàni ca | 

dçùñvà siddhyati svapnànte kùitilàbha§ vraõa§ tathà || 4-13 || 


siddho japàdikrameõa mantro yasya, vraõamiti svadehe'strajam, svapnànte 
iti, na tu svapnasyàdyamadhyayoþ | yathoktamanyatra ---- 

"pràïnamitta§ divà gràhya§ ràtrau gràhya§ tu pa÷cimam |" 

iti || 13 || 

ki§ ca ---- 


kùatajàrõavasaïgràmataraõa§ vijaya§ raõe | 

jvalatpitçvana§ ramya§ vãravãre÷ibhirvçtam || 4-14 || 

vãravetàlasiddhai÷ca mahàmà§sasya vikrayam | 

mahàpa÷oþ sa§vibhàga§ labdhvà devebhya àdaràt || 4-15 || 

àtmanà påjayan deva japan dhyàyan stuvannapi | 

suhuta§ cànala§ dãpta§ påjita§ và prapa÷yati || 4-16 || 

ha§sasàrasacakràhvamayåra÷avarohaõam | 

màtçbhirbhairavai÷caiva màtçrudragaõaiþ saha || 4-17 || 

bhairava§ bhairakà dçùñvà siddhyatyatra na sa§÷ayaþ | 


vãravetàlasiddhai÷ceti sahàrthe tçtãyà | màtçrudrà devavi÷eùàþ | 
mahàpa÷uþ puruùapa÷uþ | sàrasaþ sarasyeva ya àste ha§savi÷eùaþ | 
siddhyatãti tatsvapnànusàriõãmuttamàdiråpৠsiddhi§ 
pràpnotãtyarthaþ | yadyapi ---- 

"dçùñaþ ÷ruto'nubhåta÷ca pràthãtaþ kalpitastathà | 

bhàvito doùaja÷ceti svapnaþ saptavidhaþ smçtaþ ||"


iti nimittàntarajo'sti svapnaþ, tathàpãha bhagavadgurvadhiùñhite 
yàgadhàmni mantràdimàhàtmyàd bhàviphalànuråpa eva 
dç÷yate'sàvadhivàse || 17 || 

evam ---- 


÷ubhàþ svapnà mayàkhyàtà a÷ubhà§÷ca nibodha me || 4-18 || 


tànàha ---- 


tailàbhyaïgastathà pàna§.............


tailasyaiva ca | 


.................vi÷ana§ ca rasàtale | 

andhakåpe ca patanamatha païke nimajjanam || 4-19 || 

vçkùavàhanayànebhyaþ patana§ harmyaparvatàt | 

kartana§ karõanàsàbhyàmatha và hastapàdayoþ || 4-20 || 

patana§ dantake÷ànàmçkùavànaradar÷anam | 

vetàlakrårasattvànৠtathaiva kàlapåruùàþ || 4-21 || 

kçùõordhvake÷à malinàþ kçùõamàlyàmbaracchadàþ | 

raktàkùã strã ca ya§ svapne puruùa§ tvavagåhayet || 4-22 || 

mirayate nàtra sa§deho yadi ÷ànti§ na kàrayet | 

gçhapràsàdabheda§ ca ÷ayyàvastràsaneùu ca || 4-23 || 

àtmano'bhibhava§ sa§khye àtmadravyàpahàraõam | 

kharoùñra÷vasçgàleùu kaïkagçdhrabakeùu ca || 4-24 || 

mahiùolåkakàkeùu rohaõa§ ca pravartanam | 

bhakùaõa§ pakvamà§sasya raktamàlyànulepanam || 4-25 || 

kçùõaraktàni vastràõi vikçtàtmà prapa÷yati | 

hasana§ valgana§ svapne mlànasragdàmadhàraõam || 4-26 || 

svamà§sotkartana§ bandha§ kçùõasarpeõa bhakùaõam | 

udvàha§ ca tathà svapne dçùñvà naiva prasidhyati || 4-27 || 


krårasattva§ vyàghràdi, sa§khye saïagràme, vikçtàtmà 
vighnavyàkulacitto bhãùaõàkçtirvà, hasanodvàhàdi àtmanaþ, valgana§ 
nçttam || 27 || 

upasa§harati ---- 


a÷ubhà hyevamàkhyàtà vij¤eyà dai÷ikottamaiþ | 


vij¤eyà iti kàlasvaråpàdhikàryanusàreõaiva eùৠbalàbalacintà 
kàryetyarthaþ || 

tatra ---- 


÷ubhàstatrànumodyàstu a÷ubheùu tu homayet || 4-28 || 

aùñottara÷ata§ dhàmnà................


tathà sati dãkùàntaràyopa÷àntiþ || 28 || 


...............pràya÷cittàd vi÷uddhyati | 


atra vidhimàha ---- 


pårvavat sakalãkçtya vighnoccàñanarakùaõam || 4-29 || 

veùñana§ pårvavat kuryàcchivàmbhaþ ÷ivahastakam | 

lokapàlà§stu sampåjya ÷ivakumbha§ ca sthaõóilam || 4-30 || 

agnikàrya§ yathàpårva§ pårõàhutiprapàtanam | 

pràya÷citta§ tataþ pa÷càd duþsvapnàrtha§ yaduktavàn || 4-31 || 


tat kuryàditi ÷eùaþ | veùñana§ kavacena, ÷ivàmbha iti 
prokùaõà(1dyartham) ÷ivahastaþ karmaõo dãptyàpattyà samyak 
pràya÷citta÷àntyartham, sthaõóilamiti tadàdheya§ bhairavam || 31 || 

etadupasa§haran prakçta§ prastàvayati ---- 


eva§ påjàdika§ kçtvà visçjya sthaõóilàcchivam | 

nirmàlyàpanaya§ kçtvà bhåmi§ sa§÷odhya pårvavat || 4-32 || 

nityakarma tataþ kuryàt påjàhomajapàdikam | 

nityàhnike samàpte tu naimittikamathàcaret || 4-33 || 


nityakarma svànuùñhànaviùayam | tatra pràya÷cittino nàdhikàra iti 
tacchuddhyante tasyàbhidhànamþ naimittika§ dãkùàkhyànnimittàdàgatam || 
33 || 

tadupakramate ---- 


upalipya ÷ivàmbhobhirbrahmasthàna§ prapåjayet | 

bhàvena gandhapuùpàdyaiþ............


bhàvena praõavena | 


................ñato maõóalamàlikhet || 4-34 || 


tadvidhiragre bhaviùyati || 34 || 


atha ---- 


karaõ㧠khañikৠcaiva bhairaveõa prapåjayet | 

dhàmnà tu rajasৠpàtaþ............


bhairavaþ sakalaþ, dhàmnàbhimantritànৠrajasৠpa÷càt pàto 
nirmantraka eva, anyathà bhàvirajodoùokttyanupapattiþ || 

sa ca rajasৠpàtaþ ---- 


..............ùitàdya÷càgamoditaþ || 4-35 || 


sita§ rajaþ pàtyamànamàdya§ yasya, àgame bçhattantre uditaþ || 35 || 

atha ---- 


niùpanne maõóale snàtvà nityakarma samàcaret | 


apare'hni, ityarthaþ || 


nityakarmasamàptau tu kuryànnaimittika§ budhaþ || 4-36 || 


tannityakarmànådya naimittikamàdi÷ati ---- 


snànàdi pårvavanmantraiþ sakalãkaraõàdikam | 

àtmarakùàstrapràkàradvàrapàlàdipåjanam || 4-37 || 

vighnoccàñanadigbandhau bhåpàtàlakhavàsinàm | 

astrapràkàramàropya kavacenàvaguõñhanam || 4-38 || 

udaïmukha§ tåpaviùñaþ kara÷uddhyàdi pårvavat | 

÷ivàmbhaþ ÷ivahasta§ ca arghatrayaprakalpanam || 4-39 || 


kçtveti ÷eùaþ | àtmarakùàrtho'strapràkàraþ | 
bhåpàtàlakhavàsinৠvighnànàmuccàñanamiti vyavahitaþ sa§bandhaþ, 
àgamapràmàõyàt | astrapràkàramiti yàgagçhaviùayam | udaïmukhamiti 
bubhukùudãkùàyà api muktiparyavasàyitvàt | dakùiõàsyasya 
cà÷eùapà÷adàhakatvàt, dãkùàpràrambhe ca 
atràcàryasyodaïmukhatvamevoktam, kara÷uddhyàdãtyàdi÷abdàt 
deha÷uddhyàdikam | ÷ivàmbha iti prokùaõàdyartha§ 
÷ivamantritamambho'rghapàtràt pçthak, tacca pràkpañalayoranumantavyam | 
pàtratraye vidhinirodhapa÷uprayojanamarghatrayam || 39 || 

tataþ ---- 


lokapàlà§stu sampåjya ÷ivakumbha§ prapåjayet | 


tato'pi ---- 


maõóalasyàgrato bhåtvà maõóala§ prokùya càsinà || 4-40 || 

varmaõà veùñayet pa÷càt praõavenàbhimantrayet | 

aùñottara÷ata§ dhàmnà rajodoùaivã÷uddhyati || 4-41 || 


maõóalasyàgrata ityanena dãkùyajanàti÷ayena maõóalasya 
digantaràbhimukhatvamapi dhvanati | praõavena dhàmneti praõavapårveõa 
niùkalenetyarthaþ || 41 || 

ittha§ ca sa§skçtasya maõóalasya ---- 


catudãkùvastra§ sampåjya dvàre gandhàdibhiþ kramàt | 

pràkàra§ bhàvayedastra§.............


dvàra iti jàtàvekavacanam, tena vakùyamàõanavanàbhamaõóalasya
catudãkùu yànyaùñau dvàràõi tatretyarthaþ || 


..............§aõóala§ pravi÷et tataþ || 4-42 || 


påjàmatràrabheta ityarthaþ || 42 || 

tatra ---- 


gurun sampåjya vighne÷a§ puùpàdyaiþ praõavena tu | 


pårva§ gaõapati§ vàyavyakoõe sa§påjya gurån pràcyৠdi÷i 
prapåjayet | yathokta§ tçtãyapañale ---- 

"brahmasthànasya pårveõa gurån påjya vinàyakam" | (3-92)

vàyavye iti || 

tataþ ---- 


anantamàsana§ pràgvacchivànta§ praõavena tu || 4-43 || 

mårtyàdi pårvavannyasyeddhçdàdyàvaraõàntagam | 

pårvoktavidhinà påjya naivedyàni nivedayet || 4-44 || 

nirodhàrgheõa càrgha§ tu dattvà caiva nirodhayet | 

japadhyànàdika§ kçtvà agniùñha§ bhairava§ yajet || 4-45 || 

nàóãsandhànaka§ triùñha§ kçtvà santarpayedvibhum | 


agnàviti ÷eùaþ || 45 || 

tatra tàvannàóãsa§dhànamàha ---- 


àtmano niùkaloccàra§ kçtvà kumbhe nive÷ayet || 4-46 || 

kala÷asthasya vàmena recayet pårayet tataþ | 

maõóalasthasya savyena punarvàmena recayet || 4-47 || 

agniùñhasya tu tattejo dakùiõena vi÷an smaret | 


mantrakala÷àdbhirgrantherbhedakrameõa årdhvadvàda÷àntamà÷rayan tato'pi 
hçdayamàgatya tatra vi÷ramya pradakùiõa§ bhramitvà somamàrgeõa 
niþsçtya kala÷asthasya dakùiõena pravi÷et, tatràpyamumeva kramamàsthàya 
tadvàmena nirgatya maõóalasthasya dakùiõena pravi÷ya pràgvadvàmena 
nirgatya vahnisthasya dakùiõena pravi÷et, pràgvadeva ca hçdaye vi÷ràmyet 
| evamadhikaraõacatuùñayaikyàpattyà 
vahnàvagnãùomasåryatejaþsàmarasyena stheyam, na tu tataþ 
svahçdayamàgantavyamagniùñha eva bhavati yàgasya prastutatvàt 
pràdhànyenaivàvasthiteryuktatvàt || 47 || 

yadàha ---- 


eva§ sa§dhànaka§ kçtvà tatastarpaõamàrabhet || 4-48 || 


evamityagnivi÷ràntyantam || 48 || 

tata÷ca ---- 


da÷abhàgavibhàgena hutvà pårõàhuti§ kùipet | 


målahomàt pårvoktàdvaktràõৠda÷amà§÷ena hutvetyarthaþ | 

atha ---- 


pràya÷cittavi÷uddhyartha§ kuryàdaùñottara§ ÷atam || 4-49 || 

vidheþ pårõàtiriktasya dhàmnà pårõàhuti§ tataþ | 


dhàmneti kàkàkùivat || 49 || 

ki§ ca ---- 


àcàryo'thàrghahastastu maõóala§ pravi÷ettataþ || 4-50 || 

sampåjya parame÷àna§ puùpàdyairarghapa÷cimam | 

mudrৠbaddhvà praõamyàdau jànubhyàmavani§ gataþ || 4-51 || 

vij¤àpayeta pa÷vartha§ pràrabdho'ya§ makhottamaþ | 

snànàdhivàsanàdya§ yanmaõóale'gnau ca yatkçtam || 4-52 || 

vidhàna§ puùkala§ samyak tvatprasàdàdihàstu tat | 

parame÷àna§ vij¤àpayet pa÷varthamiti saïgatiþ || 4-52 || 


anuùñhitakarmaviùayৠvij¤apti§ kçtvà, 
anuùñhàsyamànaviùayàmapyàha ---- 


idàn㧠÷iùyadehe tu sakalãkaraõàdikà || 4-53 || 

yojanyantàdhva÷uddhistu tvatprasàdàt prasiddhyatu | 


tataþ karmapràrambhaniùpattyanta§ kevalamantarmukhakrameõa 
yàvanni÷citapratipattyàpi bhagavadadhiùñhitimàtmanaþ sphuñayediti 
vij¤apterà÷ayaþ || 53 || 

ata eva ---- 


evamastvityanuj¤àtaþ parame÷ena vãraràñ || 4-54 || 

labdhànuj¤aþ prahçùñàtmà niùkràmenmaõóalàd bahiþ | 


vãraràóiti parame÷varàdhiùñhitaþ | eva§ 
labdhà÷eùanirdalanàtmakabhairavãbhàvo'ta eva tatsamàve÷àt 
prahçùñàtmà | bahiriti java nikàntarite yàgadhàmnyeva || 54 || 


pa÷varthàya kçta§ yattu tad gçhãtvàrghapàtrakam || 4-55 || 

dhàmnastu dakùiõe bhàge kàrayenmaõóala§ guruþ | 

dakùiõa iti dakùiõàsyasya pà÷aploùakatvàt || 4-55 || 


athàtra ---- 


praõavàsana§ ku÷airnyasya ÷uci§ ÷iùya§ nive÷ayet || 4-56 || 

÷ivàmbho'streõa sa§tàóya bhasmanà ca ku÷aiþ kramàt | 

maõóale kalpite ÷iùya§ måtãbhåta§ prakalpayet || 4-57 || 


÷uci§ snàtam | astreõeti triùu yojyam | kalpita iti àsanatvena, atra ca 
mårtyàdãnৠpårvoktaiva vyàptiþ | evamuttaratràpi || 57 || 

athàsya ---- 


upavi÷ya karanyàsa§ nirdàhàdyastrapårvakam | 

sabàhyàbhyantara§ nyàsa§ mantrasa§dhànameva ca || 4-58 || 


guruþ kuryàt || 58 || 

tataþ ---- 


÷ivahastaþ pradàtavyo dhyàtvà deva§ sujàjvalam | 

guruõà || 

eva§ gururasya ---- 


mådhnã sampàtayettejaþ pà÷àïkuravinà÷anam || 4-59 || 


pà÷ànàmaïkuràþ sa§sàraprarohahetava àdyà udbhedàsteùৠnà÷anam 
| yathoktamanyatra ---- 

"brahmapa¤cakasa§yuktaþ ÷ivenàdhiùñhitaþ ÷ivaþ | 

pà÷acchedakaraþ kùemã ÷ivahastaþ prakãtãtaþ || 

anenàlabdhamàtrastu dehã nirmuktabandhanaþ | 

prayàti ÷ivasàyujya§ nirmalo nirupaplavaþ ||" 

iti || 59 || 


utthàpya ca tato nãtvà maõóala§ tu prave÷ayet | 


indriyàõৠbàhyaprasarapra÷amanena bhagavadekàgratàmàdhàtu§ 
baddhanetrasya maõóaladar÷anamucitamityàha ---- 


vastra§ samprokùya toyena kavacenàvaguõñhayet || 4-60 || 

påjayed gandhapuùpàdyairbhairaveõàbhimantrayet |

netre baddhvà tu netreõa...........


netreõàbhimantrite netramantroccàrapårva§ 
sarvendriyaprasarapuraþsarabhåte netre baddhvà || 

÷iùyasya ---- 


...........puùpa§ pàõau pradàpayet || 4-61 || 


sa ca ---- 


akàmànnikùipenpuùpa§ devasyàbhimukha§ sthitaþ | 


tadanantara§ bubhukùoþ ---- 


puùpapàtava÷ànnàma kuryàd vai sàdhakasya ca || 4-62 || 


vaktràïgàdipårva§ ÷ivànta§ pu§saþ, striyastu ÷aktyantam || 62 || 

yastu niùkàmastasya ---- 


mumukùorgururicchàtaþ .............


yathàruci kuryàdvà na vetyarthaþ || 

pårvoktasya sàdhakadãkùàdãkùyasya ---- 


........... nàma vai sàdhakasya và | 


"và" ÷abdo ni÷caye | kuryàdevetyarthaþ || 

atha ---- 


mukhamuddhàñya ta§ ÷iùya§ ÷ivàya praõipàtayet || 4-63 || 


÷àktamàrgoddhàñanavyàptyà mukhamasya làghavenoddhàñayet, 
yathàsàvudbhåtaphullanyàyena1 vikasatãti guravaþ || 63 || 

ki§ ca ---- 


pradakùiõamataþ kçtvà maõóale'gnau praõamya ca | 

agnikuõóasamãpe tu àcàryaþ pa÷unà saha || 4-64 || 


bhavediti ÷eùaþ | pradakùiõàdikartçtva§ dvayorapi | atra ca pårvoktà 
karàkarùaõayuktiþ smartavyà || 64 || 


àtmasavye'tha digbhàge maõóala§ praõavena tu | 

pårvavannàóisandhàna§ tadartha§ càhutitrayam || 4-65 || 

sampàtàbhihuti§ kçtvà aõutarpaõameva ca | 

pårõàhuti§ tato dattvà pràya÷cittàni homayet || 4-66 || 


dhàmnà càùña÷ata§.............

"piïgalà madhyamà nàóã÷iùyadehàdvinirgatà |" (3-149)


iti pràguktasthityà ÷iùyakaragurujaïghàsaïghàtadarbhayukttyà 
nàóãsandhànam, aõavo målàdyà mantràþ || 66 || 

etat kçtvà ---- 


........pa÷càt pàtayedàhutitrayam | 

jàtyuddhàre dhruveõaiva dvijatvàpàdane tathà || 4-67 || 


dhruva§ praõavamuccàrya "amukasya jàtyuddhàraïkaromi svàhà" iti 
prayogeõa pa÷udehasambaddhàyà jàteruddhàre tisra àhutãþ pàtayet | 
tato'pi "dvijatvàpàdana§ karomi svàhà" iti prayogeõa  
bhàvirudrà§÷àpàdanayogyatàrthàcintya÷aktibhirmantraiþ 
÷uddhavidyàpadajananayogyatàtmakadvijatvàpàdanàyàhutãstisraþ pàtayet | 
ata÷ca yatkecidåcuþ ----  dvijatvàpàdanametanna vartamàna÷arãraviùayam, 
tatra (dravyà?) taddehà÷ritàyàþ ÷ådràdijàtereva sthitatvàd 
dvijatvajàte÷ca parasyà nityàyà janyatvàbhàvàditi  
karmàntarava÷asa§bhàvyamànadvijadehàpekùayaivaitadaùñàcatvàri§÷atas
a§skàràpàdanena dvijasyaiva kàryamiti tadeùৠ
jàtigrahagrastatayànanunmiùitavivekatvàdavidita-
parame÷a÷àstràrthasatattvamabhidhànamupekùyameva | yato 
bhàvidvijadehaviùayametadityatràrthe ÷rutirasti | yathà ca vartamànasya 
pa÷u÷arãrasyàcintya÷aktimantraprabhàvàd dàhàdika§ jàtyuddhàra÷ca 
kriyate, tathà ÷uddhatattvamayadehàntarotpattidvãjatvàpàdana§ ca yadya 
(ntyajà-)1derapi kriyate, tanna kàcidanupapattiþ | ÷rutistarhyatràrthe 
yathàbhihitaråpà setikartavyatà spaùñaivàsti | ÷råyate hi 
etadyathàdyàpi yoginyo mantràdiprabhàvena dehajàtyàdi àtmanaþ parasya ca 
parivartayantãti | màhe÷vare ca naye taduktaprakriyayàpi 
÷ivapu§màyàbhyo'nyattattvajàtyàdi sarvamevànityam | yat tu 
bhuvanàdhvani aùñacatvàri§÷atsa§skàràdhànena dvijatvàpàdana§ 
kriyate, tatputrakasya vàgã÷yৠgarbhàdhànàdiyuktyà 
tattattvasa§bhàvyamànabhåtasargabhoga÷uddhimadhye dvijabhoga÷uddhyartham |  
ida§ tu samayino vartamànadehaviùayam, tasya tattva÷uddharacoditatvàt | 
ata÷caitadeva yato dãkùitànàm ---- 

"ekaiva sà smçtà jàtirbhairavãyà ÷ivàvyayà |" (4-543)

iti vakùyamàõasthityà na ÷ådràdijàtãyatvamasti, pratyuta 
pràgjàtyudãraõàt pràya÷cittatva§ ÷àstrasamaye sthitànàmuktam | 
dvijasyàpi caitadalaukika§ dvijatvàpàdana§ kàryameva | yattu ---- 

"yeneda§ taddhi bhogataþ |" (kiraõà0)

iti dehasthityৠvartamànadehe mantrayojana§ (na) kàryamityàhuþ, 
tadàrabdhadehakarma÷uddhyartha§ na kàryamitiyaducyate ta(dayu)ktam, 
÷oùadàhàpyàyajàtyuddhàràdyartha§ tu vartamànadehe'pi coditatvàt 
kartavyameva | anyathà ---- 

"mantra÷aktibhirugràbhiþ ÷oùanirdahanàdibhiþ | 

÷arãra§ ÷oùita§ yasmàttadarthamabhiùecanam ||" (4-450)

ityasaïgata§ syàt || 67 || 


atra dvijatvàpàdane kartavyàntaramàha ---- 


bãjàhàre tathà de÷abhàva÷uddhau dvijo bhavet | 


praõavapårva§ "(= o§) bãjàhàrade÷abhàva÷uddhimamukasya karomi
svàhà" ityatra prayogaþ | iha ---- 

"brahmaõya§ bãja÷uddhyà syàt sà ca strãùu vyavasthità | 

tàsৠtu capala§ citta§ caõóàleùvapi dhàvati ||"

iti mukuñasa§hitoktanyàyànna kvacid bãja÷uddhirvàstavã sa§bhàvyate, 
iti sà mantraireva sa§pàdyà | àhàrasya ÷rutismçtyuktaprakriyayà 
anirvàhàda÷uddhirasti, de÷asyàpi mlecchàdisa§parkàt, 
bhàvasyàsatyànàrjavadiyogàditi ÷uddhiràdheyaiva || 

atraivamasya mantraiþ ÷uddhavidyàyৠjananenàpàditalokottaradvijatvasya -
--- 


praõavenàhutãstisro rudrà§÷àpàdane tathà || 4-68 || 


praõavapårva§ "rudrà§÷o bhava svàhà" iti prayogàd 
bhàvibhairavãbhàvabhåmikàgrahaõàya rudrà§÷atvàpàdanamasya kàryam, 
yenàdhigata÷àstràrtho rudradhyànaikaniùñhaþ syàt || 68 || 

tatretikartavyatৠdar÷ayitumàha ---- 


astreõa prokùayecchiùya§ puùpayuktena tàóayet | 

recakena tato gatvà ÷iùyadehe vi÷eddhçdi || 4-69 || 


puùpeti astrajaptena puùpeõetyarthaþ | recakenetyårdhvamàgãkeõa || 69 || 

atha tatra ---- 


o§kàràdi÷iva§ japtvà astramantra§ phaóantagam | 

vi÷leùakaraõa§ kçtvà caitanyasya vidhànataþ || 4-70 || 

chedayedastramantreõa kavacenàvaguõñhayet | 

aïku÷ena samàkçùya dvàda÷ànte tu kàrayet || 4-71 || 

tatrasthaþ pudgalo gràhyaþ sampuñyaiva dhruveõa tu | 

sa§hàramudrayà samyak...........


÷iva§ niùkalam, caitanyasyeti puryaùñakaråpasya, vidhànata iti 
pårvoktara÷mimàtràviyogabhàvanayà, aïku÷eneti målamantrasya 
kuñilakalàkrameõa aïku÷amudràpradar÷anena cetyarthaþ | pudgalo jãvaþ, 
samyagiti svàbhedapratãtidàróhyena | yathokta§ spande ----  

"ayamevàtmano grahaþ | " (spa0 2-7) 

iti || 

athordhvakena ---- 


.... pårakeõa vi÷eddhçdi || 4-72 || 


svasmin || 72 || 

tatra ---- 


sa§skubhya sarasãkçtya recayet pudgala§ punaþ | 

tyajanta§ devatàùañka§ tata÷càpi svaka§ padam || 4-73 || 


samarasãkaraõa§ vakùyamàõasvàbhedàpàdanam, 
recanamårdhvodveùñanakrameõa, devatà 
brahmaviùõurudre÷varasadà÷iva÷ivàkhyà 
hçtkaõñhatàlubhråmadhyalalàñabrahmarandhragàþ, tattyàga eva ÷iùyasya 
tadadhiùñhitàdhvani vi÷leùayogyatàdhànahetuþ, svàmini jite svasyàpi 
jayàt, svaka§ pada§ bhråmadhyam | yadvakùyati ---- 

"e÷vara§ labhate padam |" (4-79) 

iti | 

tannaye tu tatpadapràpakàt tadàràdhanàdyogyatàmasyàdadhãta | yadukta§
mçgendràyàm ---- 

"iti sàmayika§ karma" (kri0 7-70)

ityupakramya

"yatpràpya yogyatàmeti (kri0 7-70) ||" 

iti || 73 || 


tatpastha§ pudgala§ gçhya sampuñya ca bhavena tu | 

sa§hàramudrayoddhçtya ÷iùyasya hçdi yojayet || 4-74 || 

bhairaveõàbhimantrya.............


bhavena bhairaveõeti niùkalenàbhimantraõa§ ca saptavàramityàhuþ | 
tadetàvatparyanto rudrà§÷àpàdanàya grantho na tu dvijatvàpàdanàyeti 
(na) bhramitavyam || 74 || 


dvijatvàpàdane tu pårvokte vaktavya÷eùamàha ---- 


............evamupavãta§ ÷i÷ordadet | 


evamiti bhairaveõàbhimantrya mantra÷aktyaiva idàn㧠
÷uddhavidyàpadodbhavàtmakadvitãyajanmayogàd dvijatva§ bhavati | 
upavãtamiti, upa àtmasamãpe vi÷eùeõa mantrasàmarthyàtmanà ita§ 
sa§baddham, vãta§ ca 
÷uddhamanantamantradaivatavyàpaka÷uddhavidyàtmaka÷aktisåtrapratikçtiråpa
metadupavãtam || 

dattopavãto hi asau ---- 


àdhànàdyàvadantyeùñi§ dvijatve sa§skçto bhavet || 4-75 || 


garbhàdhànàdayo vakùyamàõà÷catvàri§÷acchuddhavidyodbhavàtmaka-
proktadvitãyajanmopayogàya | te ca mantra÷aktyaiva siddhyanti || 75 || 

etaccatvàri§÷atà sa§skàraiþ ---- 


piõóasyàpàdana§ jàteþ.............


bhavatãti ÷eùaþ || 

kathamityàha ---- 


.................àhutitritayena tu | 


pårva§ nirõãtenaiva ityarthaþ || 

na kevalamiyatà sa§skàraiþ piõóasya jàtyàpàdana§ yàvat ---- 


caitanyasyàpi sa§skàramàdhànàntyeùñitaþ param || 4-76 || 

såkùmavij¤ànataþ kçtvà dvijatve sa§skçto bhavet | 


àdhànenàdibhàvinà sahitaþ paryantavartãantyeùñyàtmà catvàri§÷aþ 
sa§skàraþ, tataþ para§ vakùyamàõa§ 
dayàkùàntyàdyàtmakàtmaguõasa§skàràùñaka§ såkùmavij¤ànata iti 
bhàvanayà | eva§ dvijatvàpàdanàrtha§ yathokta§ nirvartyoktasatattva§ 
rudrà§÷àpàdana§ kartavyam || 76 || 

tadante'pi ---- 


÷atahoma§ sahasra§ và hutvà pårõàhuti§ tataþ || 4-77 || 


dadyàditi ÷eùaþ | ÷atàdihomo målamantrasya tadaïgànৠtu da÷à§÷a
iti sthitameva || 77 || 

tadidamupasa§harati ---- 


samayã sa§skçto hyeva§..........


evamiti jàtyuddhàradvijatvarudrà§÷àpattibhiþ | samayã samayaþ 
pàrame÷a÷àstramaryàdàvartanamasyàstãti kçtvà | yadàha ---- 


........vàcane'syàrhatà bhavet | 

÷ravaõe'dhyayane home påjanàdau tathaiva ca || 4-78 || 


vàcana§ buddhyàdyàrohàyàvartanam, ÷ravaõamarthàvabodhaþ, adhyayana§
vedavatsatatapàñha àgamagranthasya, àdi÷abdena japadhyànàdayaþ || 78 || 

itthamaya§ samayã ---- 


caryàdhyànavi÷uddhàtmà labhate padamai÷varam | 


caryàdhyànàbhyৠsamayapàlanayogàbhyàsàbhyàmeva vi÷uddha àtmà yasya 
| dãkùayà hi asyàdhva÷uddhiyojanena vinà ã÷varayogayogyataivàhiteti 
tadyogàdevàsya pà÷a÷uddhàvã÷varapadàptiþ | ata÷ca 
yatka÷cidã÷varatattvayojitasyàsya putrakàdidãkùàyàmadharapada÷odhana§ 
na yuktam iti ã÷varapadam ---- 

"÷uddhabhàvasthitasyàsya kàlarudra§ nidhàpayet |"

iti kairaõavàkyànusàreõa kàlàgnidhàma và (maiva) ityavocat, tadasat, 
samayino yojanikàderacoditatvàt kairaõasya vàkyasya càsya 
putrakà÷rayabhuvanadãkùàviùayatvàt | kiraõàyৠhi samayidãkùànte 
"tato dãkùৠsamàcaret |" ityupakramya putrakaviùayabhuvanadãkùà 
etadvàkyapramukha§ nirvàhitetyalam | e÷varapadalàbho'parà muktiþ || 

athoktasamayidãkùànantaranirvartyৠprathamata eva và kartavyà§
putrakàdidãkùৠnirõetu§ prastauti ---- 


atha dãkùàdhva÷uddhyartha§ bhuktimuktiphalàthãnàm || 4-79 || 

vidhànamucyate såkùma§ pà÷avicchittikàrakam | 


bhuktyathãnaþ sàdhakàþ, muktyathãnaþ putrakàcàryàþ, teùৠyà 
dãkùà tasyàmadhva÷uddhyartha§ såkùmamiti bhàvivyàptyà 
samålapà÷onmålane paratattvayojanikàdiråpa§ vidhànamucyate | samayinastu 
adhiùñhàtçkàraõavi÷leùamàtrapårvamã÷varatattvàràdhanayogayogyatà,
iti ta§ prati na såkùmavidhàna§ nàpi parà muktirnàpi 
mantràràdhanakrameõa bhuktiriti 
bhàviputrakàdipadapràptiyogyatàjananamàtra§ samayidãkùàlakùaõam | 
yathoktam ---- 

÷amayã ràjaputravat |" 

iti || 79 || 

atha putrakasàdhakadãkùayovãùayavibhàga§ sapãñhikàbandha§ karoti ---- 


guruþ sa§pçcchate ÷iùya§ dvividha§ phalakàïkùiõam || 4-80 || 


dvividha§ bubhukùu§ mumukùa§ và, phalamiti mokùo bhogo và || 80 || 

ata÷cedamasmai bråyàt ---- 


phalamàkàïkùase yàdçktàdçk sàdhanamàrabhe | 


sàdhana§ dãkùàvidhiþ || 

yataþ ---- 


vàsanàbhedataþ pràptiþ sàdhyamantrapracodità || 4-81 || 


sàdhya àràdhyo yo mantraþ sa cintàmaõikalpo vàsanànusàra§ phalati ata 
eva ÷rãspande ---- 

"tadàkramya bala§ mantràþ" (spa0 2-10)

ityupakramya

÷ahàràdhakacittena" (spa0 2-10) 

ityantam || 81 || 

tathà ca ---- 


mantramudràdhvadravyàõৠhomaþ sàdhàraõaþ smçtaþ | 


bhuktau muktau ca || 

sa tu ---- 


vàsanàbhedato bhinnaþ ÷iùyàõৠca gurostathà || 4-82 || 


yadà ÷iùyaþ svapratyayã tadà guruþ tadvàsanànusàra§ muktaye bhuktaye 
và juhuyàt | yadà tu gurupratyayã tadàsau svavàsanànusàra§ muktaya eva, 
tasya bubhukùàbhàvàdityarthalabhyo'yamatrà÷ayaþ || 82 ||  

atha vàsanàbhedataþ ÷iùyabheda§ pratipàdayati ---- 


sàdhako dvividhastatra ÷ivadharmyekataþ sthitaþ | 

÷ivamantravi÷uddhàdhvà sàdhyamantraniyojitaþ || 4-83 || 

j¤ànavà§÷càbhiùikta÷ca mantràràdhanatatparaþ | 

trividhàyàstu siddhervai so'tràrhaþ ÷ivasàdhakaþ || 4-84 || 


÷ivadharmaþ ÷iva÷àstroktasamàcàro nityàviyogena vidyate yasya, ata eva 
÷ivapadena sàdhyamantreõaiva vi÷uddho na tu lokadhamãõa iva a§÷ena 
sthàpito'dhvà yasya, yasminneva ca sàdhyamantrayojita 
ityàcàryeõàràdhakatvena niyuktaþ | j¤ànavàniti 
adhigatamantratantrarahasyaþ || 84 || 

aparamàha ---- 


dvitãyo lokamàrgastha iùñàpårtavidhau rataþ | 

karmakçt phalamàkàïkùan ÷ubhaikastho'÷ubhojjhitaþ || 4-85 || 


lokamàrgaþ ÷rutismçtyàcàraþ, iùña§ tãrthasnànànnadànàdi, pårta§
kåpataóàgamañhàdi (nirmàõa§), phalamàkàïkùan karma ÷ubhameva 
karoti, na tu mantràràdhanam ---- 

"lokadhamãõyasau dãkùà mantràràdhanavajãtà |" (4-144)

iti vakùyamàõatvàt ÷ubhakarmaõaiva tu phalasya sàdhanàt sàdhako'yam, 
dãkùayà tvasyà÷ubhamàtrameva ÷amanãyamityàha, a÷ubhojjhita iti || 85 
|| 

ata eva ---- 


tasya kàrya§ sadà mantraira÷ubhà§÷avinà÷anam | 


sadeti dehàrambhakarmavarja§ yadyadakarot kariùyati và tatra madhye 
yo'÷ubhà§÷aþ sa sarvo'sya ÷odhyaþ || 

".............. pràrabdhreka§ na ÷odhayet |" (4-141)

iti vàkyasya pràya÷aþ sarvaviùayatvàdasaïkãrõàcàreõa ÷ivadhamãõà
bhàvyamityàha ---- 


gçhastho và yatirvàsàvà÷ramaikatamasthitaþ || 4-86 || 


÷ma÷ànàdikavçttenaiva và siddhi§ sàdhayet, gçhasthavçttena 
tàdç÷aireva dravyairna tu ÷abalatayà, asàviti ÷ivadharmã na tvanyaþ, 
tasya mantràràdhane'nadhikàràt | na tu à÷ramànavakëptiparametat, 
ihànupayogàt || 86 || 

sàdhaka§ nirõãya mokùaikaniùñha§ putraka§ nirõetumàha ---- 


mumukùudvãvidhaþ prokto nirbãjo bãjavàn punaþ | 


ubhayovãùayavibhàgamàha ---- 


bàlabàli÷avçddhastrãbhogabhugvyàdhitàtmanàm || 4-87 || 

eùৠnirbãjikà dãkùà samayàdivivajità | 


bàli÷o mårkhaþ | vçddho'nuùñhànàsamarthaþ | bhogabhug 
upanatabhogaikasakto'pyàyàta÷aktipàto dãkùya eva | anye 
tvàlasyopahato'ya§ na pàtram, ato bhogabhuk apathyapara÷càsau vyàdhita 
iti yojayanti, vyàdhito du÷cikitsyaþ, nirbãjiketyasya vyàkhyàna§ 
samayàdivivajãteti | àdi÷abdàt pavitrakàdividhiþ | vakùyati ca ---- 

÷amayàcàrapà÷à§÷ca nirbãjàyৠvi÷odhayet |" (4-147)

iti || 87 || 


vidvaddvandvasahànৠtu sabãjà kãtãtà priye || 4-88 || 


viduùৠ÷àstravivekaku÷alànৠdvandvasahànৠ
vratacaryàdikle÷akùamàõৠsamayapàlane'pi ÷aktatvàt || 88 || 


dãkùànugràhikà teùৠsamayàcàrasa§yutà | 


pårvàvivekya÷aktaviùayà, iya§ tu viparãtaviùayeti tàtparyam || 

ata÷ca ---- 


vi÷eùasamayàcàrà mantràkhye ye prakãtãtàþ || 4-89 || 

te'tra pàlyàþ prayatnena mokùasiddhimabhãpsatà | 


mantràkhye mantrapãñhe, asmin ye ---- 

ïa nindedbhairava§ deva§ na ca ÷àstra§ tadudbhavam |" (5-44)

ityàdayo vakùyamàõà vi÷eùasamayàcàrà uktàþ, te'treti 
sabãjadãkùàyৠprayatnena pàlyàþ, anyathà pràya÷cittitvamiti 
bhaviùyati | mantràkhye iti vidyàpãñhàderapyupalakùaõaparam || 89 || 

yeyameva§ nirõãtà dãkùà ---- 


sabãjà sà tu vij¤eyà putrakàcàryayoþ sthità || 4-90 || 


vàgã÷yà garbhodbhåteþ sa§sàrapra÷amanenànukampitaþ putraþ putrakaþ, 
sàdhakadãkùàyৠyadyapi samayapàlanamàmnàtam tathàpi na taddãkùà 
sabãjocyate, mumukùudvãvidhaþ, iti paribhàùaõàt || 90 || 

evamasmi§÷catuvãdhe dãkùàkarmaõi prathamam ---- 


gçhastho và÷ramã vàtha yatiþ saïkalpya dãkùayet | 


vàkyàrthasyàtra karmatà pa÷ya mçgo dhàvatãtivat, tena 
gçhastho'yamà÷ramãti ehikabhogaspçhayàluþ, yatirityetadviparãto 
vetyetat prathama§ saïkalpya etaducitenaiva asaïkãrõena vidhinà dãkùৠ
kuryàt || 

tatra putrakadãkùàyৠprakramate ---- 


pà÷asåtrakamàdàya ÷iùyadehe'valambayet || 4-91 || 


adhivàsàvasare adhivàsyakumbhàgre yatsa§rakùya sthàpitamavalambana§ 
÷ikhàgràt pàdànta§ pràgvat || 91 || 

atha ---- 


adhvàna§ sa§dhayedagnau dhàmnà caiva vicakùaõaþ | 


vakùyamàõaùaóadhvavyàptij¤o guruþ pràdhànyàt ÷ivàgnàveva 
a÷eùapà÷aploùiõi, adhvànamitãha prastuta§ kalàdhvànam, 
tattvàdidãkùàyৠtu tattvàdiråpa§ sa§dadhãta || 

na càgnàveva yàvat ---- 


kumbhamaõóalavahnistha÷càdhvàtmasthaþ ÷i÷o÷ca yaþ || 4-92 || 

såtrastha÷càpi caikatra adhvasa§dhiþ prakãtãtaþ | 


àtmastha iti guroþ || 92 || 

ekatretyuktamadhikaraõa§ vibhajannadhva÷uddhi§ niråpayitumàha ---- 


ùaóvidhasyàdhvamàrgasya sàdhàraõagatasya tu || 4-93 || 

kuõóe saïkalpya sa§÷odhyamadhvasa§dhau tu homayet | 


varõamantrapadakalàtattvabhuvanabhedàt 
ùaóvidhasyàdhvanastattatpadapràptihetutayà màrgaråpasya kumbhàdiùu 
ùañsu adhikaraõeùu sàdhàraõagatasyàbhedena sthitasya tathà j¤àtasya 
ca madhyàt sa§÷odhyamityantarbhåtàdhvapa¤cakamekatama§ pràdhànyena 
÷odhayitumiùñam | kuõóe iti tatsthe ÷ivàgnau saïkalpya 
adhvasa§dhinimitta§ homa§ kuryàt || 93 || 

kathamityàha ---- 


målamantràùña÷atikamadhvasandhànahetutaþ || 4-94 || 


praõavamålamantroccàrapårvamadhvasa§dhirbhavatu svàhà iti 
prayogenàdhvavyàptij¤o gururaùñottara§ ÷ata§ juhuyàditi yàvat || 94 || 

adhvàvalokana§ pa÷càd vyàpyavyàpakabhedataþ | 

avalokana§ bhàvana§, kuryàditi ÷eùaþ || 

vyàpti§ sphuñayati ---- 


bhuvanavyàptità tattveùvanantàdi÷ivàntake || 4-95 || 


anantàdi÷ivàntake yàni bhuvanàni tadvyàpakatva§ tattveùu || 95 || 

tàni ca tattvàni ---- 


vyàpakàni ca ùañtri§÷at...................


ye tvanye trayo'dhvànaþ ---- 


..............§antravarõapadàtmakàþ | 


varõàþ pa¤cà÷at, padàni navàtmasa§bandhãnyekà÷ãtiþ || 

te ca ---- 


tattvàntarbhàvinaþ sarve...............


tattvàni antarbhàvayantãti kçtvà | 

katham ---- 


...............vàcyavàcakayogataþ || 4-96 || 


tattvàni vàcyàni mantràdayo vàcakàþ | yathà ca aya§ 
vàcyavàcakabhàvastathàgre bhaviùyati || 96 || 

kalàdãkùàyàþ prastutatvàt tadantarbhàva§ tàvat 
pa¤cànàmadhvanàmàha ---- 


kalàntarbhàvinaste vai nivçttyàdyà÷ca tàþ smçtàþ | 


asya sarvasya adhvagranthasyàya§ piõóàrthaþ ---- 

parame÷vara÷cidànandaghanaþ svatantrabhaññàraka 
ekàda÷apañalaniråpayiùyamàõasthityà unmanàkhyayà 
svasvàtantrya÷aktyà ÷ånyàdikùityantamananta§ vàcyavàcakaråpa§ 
svabhittau svànadhikamapyadhikamiva yugapadavabhàsayati | tatra vàcaka§ 
gràhakabhàgàvasthita§ parasåkùmasthålabhedena varõamantrapadàtmaka§ 
tridhà, vàcyamapi gràhyabhàgàbhiniviùña§ kalàtattvabhuvanàtmakam, 
tathaiva varõà hyabhedavimar÷asàràþ ki§citsthaulyena 
bhedàbhedavimar÷anàtmakamantraråpatàmà÷ritya tato'pi sthaulyena 
bhedavimar÷àvagamakapadaråpatayà bhànti | eva§ vàcyaråpà pàrame÷varã 
kalàkhyà ÷aktiruttarottaravai÷iùñyena tattvabhuvanàtmatৠgçhõàti, 
vastuta÷ceyamakramaiva pàrame÷varã ÷aktiþ sphurati, tatràpi ca 
svasvàtantryàd darpaõanagaravat kramamapyàdar÷ayati, krame'pi ca pårva§ 
pårvamutraratra vyàpakatayà sthita§ mçdiva ghañàdau uttaramuttara§ tu 
pårvatra ÷aktyàtmanà sthita§ vçkùa iva svabãja iti sarva§ 
sarvàtmakameva | ata eva pa¤catatvadãkùàyàmanà÷ritatattvaparyantà 
bhåtavyàptirbhaviùyati | eva§ caikaiko'pi pramàtà bhàvo và vastutaþ 
ùaóadhvasphàraråpapàrame÷a÷aktimayàdihàntaparàmar÷asàràhantàvi÷ra
antisatattvaþ parabhairavaråpa eva, tathàtvàparij¤ànàt tu 
tanmàyà÷aktikçtàdapårõa§manyaþ ÷abdarà÷ikalàviluptavibhavatvàt 
varõàdibhiþ kalàdibhi÷ca tàttvikasvaråpeõàsphuradbhiþ 
pratyayodbhavakrameõa dehàdau gràhitàha§bhàvo viùayamàtràsu 
gràhitabhoktçtàbhimàna÷ca khecaryàdicakracatuùñayasya bhogyatৠ
pràpto baddhaþ pa÷uþ sa§panna ityasya pa÷ubhàva÷amanàya pàrame÷varã 
anugràhikà ÷aktiþ ÷ivàbhinnàcàryahçdaye pàramàthãkena svaråpeõa 
sphurantã ÷iùyasya sarvamadhvàna§ saïkocakatvapra÷amanena 
asaïkucitasva÷aktisàratayà sphàrayantã ÷odhayati 
dãkùàj¤ànàdiyogena, ata evamàcàryasphàrasàrà mantràdayaþ 
÷odhakàþ, pa÷vàtmàbhiniviùñàþ ÷odhyà, iti ÷odhya÷odhakabhàve'pi 
na kàcit kùatiþ | yata÷caikaikasyàpyadhvanaþ sarvamayatvamasti, ata eva 
tattadadhvapràdhànyena 
dãkùàyàmanyàdhvapa¤cakamantarbhàva÷odhanamuktavyàptisatattva§ kàryam 
| ukta§ ca ÷rãspande ---- 

÷eya§ kriyàtmikà ÷aktiþ ÷ivasya pa÷uvatãnã | 

bandhayitrã svamàrgasthà j¤àtà siddhyupapàdikà ||" (3-16)

ityalam | kevalam ---- 

"yàvanna vetti vai vyàpti§ kuõóasyaivàtmano'pi và || 

sàdhyasyaiva pa÷o÷caiva pà÷ànৠca ùaóaghvanaþ | 

bàlavat krãóate tàvat kàrya§ tasya katha§ bhavet ||"(16-54-55)

iti mçtyujityuktatvàt tatra tatra vyàptipradar÷anàyàyamasmàka§ bhara iti 
na no vàcàlatà kalpyà sacetobhiþ || 

atha prasaïgàt kalàvàcakàn mantrànàha ---- 


hçdàdyà vàcakàstàsৠbãjamantràþ prakãtãtàþ || 4-97 || 


bãjamantrà iti niùkalàþ, hçdàdyà iti 
hçcchiraþ÷ikhàkavacanetramantràþ krameõa nivçttyàdãnৠvàcakàþ || 
97 || 

eva§ càsmin kalàdãkùàvidhau ---- 


ekaikasyàþ kalàyà÷ca pçthag vyàpti§ vibhàvayet | 


sà càdåra eva vyaktãbhaviùyati || 

tà÷ca ---- 


pçthivyàdikalà j¤eyà brahmàdyàþ kàraõa÷ca te || 4-98 || 


nivçtyàdyàþ pçthivyàdi÷aktiråpà j¤eyàþ, 
pçthivyàdãnàmevànà÷ritaparyanta§ såkùmatayàvasthànàt | etacca 
pa¤catattvadãkùàvidhau sphuñãbhaviùyati | età 
evamadhiùñhàtçråpatayà brahmaviùõurudre÷varasadà÷iva÷ivàþ, ata÷ca 
adhiùñhàtçdevatà÷uddhyàpyetàþ ÷uddhà bhavantãtyapi såcitam || 98 || 

upasa§harati ---- 


eva§ vyàpti§ bhàvayitvà...............


pratikala§ samanantaravakùyamàõavyàptim | evamiti 
nirõãtaparasåkùmasthålakrameõadhvano bhàvayitvà || 


................'dhvopasthàpana§ bhavet | 


upasthàpanamekatamasya pradhànatayà ÷uddhyartha§ sammukhãkaraõam | atra
ca dhàmàdãtyàdinà (sva0 4-101) 

mantra§ vakùyati || 

evamupasthitasya sa§nidhànàya ---- 


triràhuti§ dhruveõaiva................


dadyàditi ÷eùaþ || 

ki§ ca ---- 


...............'dhva÷uddhirato bhavet || 4-99 || 


katham ? ---- tyàha ---- 


agnau tu påjite deve adhvanyàse kçte sati | 

tadeva pàdàdàrabhya pçthivyàdikramànnyaset || 4-100 || 


tadeveti nivçtyàdiråpam | pàdàditi sa§hàrakrameõa | tatra gulphànta§ 
nivçttiþ, nàbhyanta§ pratiùñhà, tàlvanta§ vidyà, mårdhànta§ 
÷àntiþ, brahmarandhrànta§ ÷àntyatãtà, iti bhaviùyati | ittha§ ca 
vartamànapràõadehapratikçtiråpe såtrake 
dehànusàrigulphanàbhyàdyavadhimati adhvanyàsatacchuddhyàdika§ kçta§ 
dehe'pi sa§pannameveti na tatra samayadãkùàyàmiva pçthag 
jàtyuddhàradvijatvàpattyàdi kriyate, pçthagacodanàt | bhàvisthityà tu 
niùkçtihomàntarbhàvena bhàvidehà÷rayatayàpi caitanyasya tatkçta§ 
tatsthãkaraõàdiyuktyà vartamànadehà÷rayasyàpi sa§padyate | eva§ 
samayadãkùàntarbhàviputrakadãkùàpakùe ca vartamànadehaviùayo 
dãkùàsa§skàraþ punarupayuktaþ || 100 || 

pårvokte upasthàpane mantramàha ---- 


dhàmàdiþ praõavàdi÷ca nivçttyai ca namaþ punaþ | 

upasthàpanamantro'ya§ vyàpti§ dhyàtvàdhvasa§sthitàm || 4-101 || 


prayoktavya iti ÷eùaþ | atra ca praõavadhàmabhyàmanantara§ hçnmantraþ
pårvoktaþ pañhanãyaþ,

"hçdàdyà vàcakàstàsৠbãjamantràþ" (4-97)


ityuktatvàt | evamuttaratràpi j¤eyam || 101 || 

yaduktamekaikasyàþ kalàyàþ pçthagvyàptiriti, tat spaùñayati ---- 


nivçttyabhyantare pçthvã ÷atakoñipravistarà | 

tasyৠca bhuvanànৠca ÷atamaùñottaràvadhi || 4-102 || 

aùñàvi§÷atiþ padàni varõa eko'tra sa§sthitaþ | 

mantrau dvàveva vij¤eyau................


÷atakoñãti yojana÷atakoñivistàretyarthaþ | ÷atamaùñottaràvadhãti ---
- tatra kàlàgniþ kåùmàõóo hàñaka iti 
brahmàõóàntaradhobhàgagatàstrayaþ | madhye bhålokàdhipatiþ ÷ivaþ, 
tadupari satyalokàntamadhiùñhàtà brahmà, tadupari viùõurudrau 
svalokayorityantaþ sapta, bahirasya da÷asu dikùu sthita§ rudra÷atam, 
tadupari sarveùৠsvàmã vãrabhadraþ, ityetadaùñottara§ ÷atam | 
padàni tvaùñàvi§÷atiþ, 
bhàvinavanàbhamaõóalàrambhibhàgaikà÷ãtiniviùñavakùyamàõa- 
vibhàganavàtmavarõànyekà÷ãtistattadvi÷ràntipradatvàtpadàni, tebhyaþ 
prakçtitatvàdhiùñhite÷adiggatabhàganavakagata§ 
pràtilomyene÷ottaràdikrameõa madhyapada§ yàvad o§kàràdyakàrànta§ 
padanavakam | tathaiva puruùatattvà÷ritakuberadiggatamakàràdiyakàrànta§
navakam | eva§ niyatisthànasthavàyudiggatamåkàrà(dimakàrà)ntamiti 
saptavi§÷atiþ padàni; kàlatattvàspadavaruõadiggatai÷akoõastha 
åkàra÷cetyaùñàvi§÷atiþ padàni | atraiva spaùñãkaraõàrthamaya§ 
prastàraþ pradar÷yate ---- (pårvapçùñhe draùñavyaþ) varõa eka iti 
màtçkàsa§bandhã pràtilomyena kùaþ | yadyapyaya§ pårva§ 
vaktrabhaïgyà ÷àntyatãtàparamàrtha ã÷ànavaktravàcakatvena niråpita 
iha tu pçthivãvàcakatvena, tathàpi àdikùàntasya 
÷abdarà÷era÷eùavi÷va÷arãraparabhairavaparàmar÷àtmakatvena 
ekaiko'pya§÷aþ ---- 

"prade÷o'pi brahmaõaþ sàrvaråpyamanatikrànta÷càvikalpya÷ca |"

iti sthityà vi÷varåpatvàdvi÷vàbhidhàyakàþ, vàcyo'pi cà§÷aþ ---- 

"ekaikatra ca tattve'pi ùañtri§÷attattvaråpatà |"

iti nãtyà vi÷vàtmakatvàt sarvavarõavàcyaþ | tata÷ca bhagavatà 
÷aktiniyantraõàya evamatyaõvapi và tattadàgame siddhavàcakabhàve 
vicitradãkùàdikramopayogini niråpyamàõe'pi na kàcidanupapattiþ | 
mantràviti niùkalasadyojàtau || 

evamasyৠnivçttikalàyàm ---- 


.............'dhvaùañka§ vibhàvayet || 4-103 || 


athemৠnivçttimantarbhàvitàparàdhvavyàpti§ pårvoktakrameõa ---- 


puùpagandhàdinà påjya..............


asyà÷ca pràïmantreõa ---- 


................ùa§nidhàvàhutitrayam | 

sa§nidhànàya àhutitraya§ dadyàditi ÷eùaþ | 


kalàdyadhvàntarmalatraya§ ÷odhyamiti vaktumàha ---- 


màyãyà bhuvanàkàrà malàþ karma ca sa§sthitàþ || 4-104 || 


pà÷à iti ÷eùaþ || 104 || 

tatra ---- 


÷arãrabhuvanàkàrà màyãyàþ parikãtãtàþ | 

bhogahetu÷ca karma syàdabhilàùo malo'tra tu || 4-105 || 


bhuvanairbhàvabhåtàdi lakùyate, tena yatki§cidvedyatayà bhàti sa màyãyo 
malaþ, bhogena tadàkùipta§ janmàpi lakùitam | ukta§ ca pratyabhij¤àyàm 
---- 

"bhinnavedyaprathàtraiva màyàkhyam,

iti tathà ---- 

janmabhogadam kartaryabodhe kàrma§ tu |" (ã0pra0 3-2-5) 

iti | 


abhilàùa iti apårõa§manyatàtmà lolikàråpaþ, na tu ki§cinme 
syàditãdçk, ràgatattvasyaivamàtmatvàt | atra tviti, etasminnàõave 
bhittibhåte sati anyanmaladvayamityarthaþ || 105 || 

ata eva ÷àntyatãtàyàmapi såkùmabhuvanàvasthiteþ 
pratipàdayiùyamàõatvàt tàvatà§÷ena malasa§skàrasya sattvàt 
÷odhyatৠpratipàdayiùyannupasa§harati ---- 


eva§ pà÷atraya§ bhàvya§ dãkùàyàmadhvasa§sthitam | 


athaitadbhàvayitvà ---- 


tadvi÷uddhyai ca dãkùà ca kriyate sà yathàvidhi || 4-106 || 


vividha§ teùৠpà÷ànৠvi÷eùeõa 
sa§skàraparyantatàpra÷amanaråpeõa ÷uddhyartha§ 
cakàràdyojanikàgranthanirvartya÷ivatvàbhivyakttyartha§ ca 
dànakùapaõàtmà dãkùà kriyate || 106 || 

tadvidhi§ prastauti ---- 


àdau ÷akti§ nyased devi kalàtattvasamanvitàm | 


÷aktimàdhàraråpৠpàrame÷㧠kriyàkhyৠkalàdãkùàprastàvàt 
prathama§ nivçttikalàtmanà tattvenàntarbhàvitàparàdhvapa¤cakena 
sambaddhàm || 

tathà ---- 


hçdà saïkalpya vàgã÷㧠vyàpikৠsarvayoniùu || 4-107 || 


nyaset | hçdeti kàkàkùivat pårvatràpi yojyam | ukta§ ca ---- 

"hçdàdyà vàcakàstàsৠ(4-97) iti | 

"vàgeva vi÷và bhuvanàni jaj¤e |"

iti sthityà yathàsyà÷caturda÷avidhabhåtasargajanmabhåmivyàpakatva§
tathà nirõãtameva || 107 || 

nivçttyanusàreõa yonãnãråpayati ---- 


÷atarudràdyanantànta§ yonayo vividhàþ sthitàþ | 


vividhà÷caturda÷avidhabhåtasargajanikàþ || 

tàsu ca ---- 


samakàlamçtutvena vàgã÷㧠sannidhàpayet || 4-108 || 


àyàta÷aktipàta§ prati ÷uddhasçùñyaunmukhyasa§pàdyayugapadaneka-
dehasargayogyatàtmakàrtavayuktayà sà tàvatsa§nihità | àcàryastu 
tanmålabalàvaùñambhàtmanà prayojakavyàpàreõa tৠ
sa§nidhimudràbandhanapårvamagnikuõóe'vasthàpayet || 108 || 

atha tàm ---- 


dhruveõa påjayet puùpairgandhadhåpairanukramàt | 


atra ca praõava§ hçdbãja§ coccàrya, 
"pçthivãtattvasthànantàdivãrabhadràntanànàbhuvanagatacaturda÷avidhabhå
tasargavicitra÷arãrahetave ïivçttivyàpikàyai vàgã÷yai namaþ" iti 
mantraþ sa§nidhàpanapåjanayoþ || 

atha ---- 


o§kàreõàhutãstisro vàgã÷ãsa§nidhàpane || 4-109 || 


dadyàditi ÷eùaþ || 109 || 

dattvà ca ---- 


÷iùya§ sa§prokùya càstreõa tàóayedastramuccaran | 


prokùaõa§ hçdayade÷ànusàre pà÷asåtre ÷ivàmbhasà, tàóana§ tu 
bhasmanà taireva và || 

tato'pi ---- 


recakenàtmano gatvà chindyàttasyàsinàhçdaþ || 4-110 || 

"÷a÷imàrgeõa ÷iùyàõৠsåryasthaþ pravi÷eddhçdi |"

iti ÷rãlakùmãkaulàrõavoktanãtyà svadakùiõena nirgatya ÷iùyasya 
vàmena pravi÷ya puryaùñakaråpa§ ÷iùyàtmànamastramantreõa bhàvanayà 
såtrastha§ chindyàt || 110 || 

chinna§ ca ---- 


dhàmnàkçùya tadàtmàna§ dvàda÷ànte nidhàpayet | 


àkarùaõayuktiþ pårvamevoktà | etacca ---- 

"ra÷mimàtràviyogena kàryam |" 

ityuktam || 

atha ---- 


dhruveõa tatstha§ sa§puñya caitanya§ mudrayàtmani || 111 || 

pårayed bhairaveõaiva...................


tatstha§ dvàda÷àntastham | mudrayeti dãpta÷ivahastakçtayà 
sa§hàràkhyayà, àtmanãti svahçdaye | bhairaveõa niùkalena || 111 || 

tenaiva ca ---- 


..........kumbhayed recayet tataþ | 


nàsàkrameõaiva || 

tata eva ca ---- 


dvàda÷àntàttu sa§gçhya yojayed bhavamudrayà || 4-112 || 


yojana§ vàgã÷ãgarbhe, bhavamudrà liïgamudrà || 112 || 

yojane itikartavyatàmàha ---- 


àtmànamã÷vara§ dhyàtvà màyৠvàgã÷varãmapi | 

sa§yojya tasyৠcaitanya§ ÷arãràõyadhvani sçjet || 4-113 || 


ã÷varaþ kriyà÷aktipràdhànyàt sraùñà, pràïnarõãtà tu 
vàgã÷varã sa§pratya÷uddhàdhvapramàtçtvànmàyà, ÷uddhàdhvaprasave tu 
eùaiva mahàmàyàtmà bhaviùyati, màyàråpàyà÷càsyàþ 
÷uddhavidyàspar÷o nàsti, anyathà kramikakarmabhogànৠ
yugapacchuddhyarthamanantadehasçùñerayogàt, caitanyamiti dãkùyasyeti 
arthàt, adhvanãti prakçte nivçttikalàpradhàne || 113 || 

kimartha§ sçjedityàha ---- 


pràkkarmavàsanà÷eùaphalabhogatvahetave | 


pårvakarmavàsanàhetukàni yànya÷eùàõi janmàyurbhogàtmakàni phalàni,
teùৠbhogyatva§ bhogasiddhiryathà syàt || 

etàni ca ÷arãràõi ---- 


yugapadbhinnabhogàni de÷akàla÷arãrataþ || 4-114 || 

mantra÷aktyà vipacyante............


÷arãramatra svabhàvaþ | bhinno bhogo yeùu, de÷àditrayàntàni 
÷arãràõi mantra÷aktyà yugapadvipacyante phaladànonmukhàni sa§padyante 
|| 114 || 

na kevala§ ÷arãràõi yugapadbhinnabhogàni vipacyante yàvat ---- 


..........pudgalà÷ca tathàvidhàþ | 

bhinnadehà visçjyante garbhe vàgã÷iyoniùu || 4-115 || 


pudgalà ityanenaikasyàpi dãkùyasya nànà÷arãratayà bahutva§ vadan 
bhedavàdasyàvàstavatৠdhvanati | yasmàdekasyàpi dãkùyàtmano 
nànàbhogà÷rayavicitradeha÷uddhau bhogyavaicitryeõa nànàtvabhàvaþ | 
tathàvidhà iti bhinnabhogàþ | yoniùviti caturda÷avidhabhåtasargàpekùa§
bahutvam, visçùñiþ niyatabhogàrtha§ sa§yojanam || 115 || 

tadittha§ ÷iùyacaitanyam ---- 


dhàmnà ca yojayitvà ca juhuyàdàhutitrayam | 


niùkaloccàrapårvanivçttivyàptànantàdivãrabhadràntanànàbhuva-
nagatacaturda÷avidhabhåtasargasa§pattyartha§ devadattasya 
vàgã÷ãgarbhayojana§ karomi namaþ ---- iti mantraþ | home tu svàhàntaþ 
| evamuttaratràpyåhamantràþ svayamabhyåhyàþ || 

eva§ sa§yojane sati ---- 


yugapat sarvagarbheùu dehà vividharåpakàþ || 4-116 || 

bhairavecchàsusampannàþ ÷atarudràdyanantagàþ | 


bhavantãti ÷eùaþ | bhairava÷abdenàtra bhairavasamàve÷a÷àlã àcàrya
uktaþ || 116 || 

atha ---- 


garbheùu garbhaniùpatti§ bhairaveõàhutitrayam || 4-117 || 

hutvà tu janana§ kàrya§ punastenàhutitrayàt | 


karmanàmànusàrã atrohamantraþ, garbhàõৠniùpattiryatra àhutitraye 
tadgarbheùu garbhanimitta§ hutvà, janana§ garbhaniþsaraõam, teneti 
niùkalenaiva || 117 || 

÷iùyadehe ---- 1. pà÷asåtràvalambanam, 2. 
ùaóadhikaraõagatàdhvasa§dhànam, 3. taddhomaþ, 4. adhvavyàptyavalokanam, 
5. adhvopasthàpanam, 6. tatpåjà, 7. homaþ, 8. tadantaþpà÷atrayacintanam, 
9. kalà÷aktisamanvitàdhàra÷aktinyàsaþ, 10. vàgã÷yàþ sa§nidhàpanam, 
11-12. tatpåjàhomau, 13-14. ÷iùyasamprokùaõatàóane, 15. 
taccaitanyàkarùaõam, 16. dvàda÷ànte sthàpanam, 17. tato grahaõam, 18. 
svahçdi yojanam, 19. svadvàda÷àntapràpaõam, 20. vàgã÷ãgarbhe yojanam, 
21. nànàgarbhaniùpattihomaþ ---- 

ityekavi§÷atyavàntarasa§skàrairupaskçta§ homena janmàkhya§ 
sa§skàramabhidhàya, adhikàràkhya§ sa§skàra§ vaktumàha ---- 


sarvayoniùu dehàste yugapad vçddhimàgatà || 4-118 || 


bhàvyà iti ÷eùaþ || 118 || 

pravçddhadehànàmeva bhoge'dhikàràdbhogamàha ---- 


bhoganiùpattaye karma vyàpàrasahakàraõam | 


bhàvyamiti ÷eùaþ | pa÷oratãtamanàgata§ ca yat 
kramikànantabhogasa§pàdaka§ sa§bhàvyate ÷ubhàdi vàsanàtmaka§ karma 
tatsarva§

"anekabhavika§ karma dagdha§ bãjamivàõubhiþ | 

bhaviùyadapi sa§ruddha§ yeneda§ taddhi bhogataþ ||"

iti ÷rãkiraõoktanãtyà mantrayuktyà 
yugapadbhoganiùpattyarthamanusa§dheyam | kãdçk? vyàpàraiþ 
vàïmanaþkàyaceùñàbhiþ | sahakàraõa§ sahetukamityarthaþ || 

ava÷ya§ caitat anyathà ---- 


tadabhàvànna bhogaþ syàt.............


karmaiva hi màyãyabhogahetuþ || 

bhogàrthameva tatsàdhanàharaõàya sarve pravartarnta ---- ityàha ---- 


...............ñadartha§ màrjana§ smçtam || 4-119 || 


yasmàt ÷ubhàdyanuùñhànàd bhogasàdhane ajãte sati bhoktavyo bhogo 
duþkhasukhàtmakaþ | eva§ bhoga§ nirõãya, nivçtte'pi tasmin 
tatsa§skàràntarmàyãyabhàvaråpamiva laya§ vaktumàha ---- 


layaþ paramayà prãtyà sukhaduþkhàdike'pyalam || 4-120 || 


dãkùyasya guruõà bhàvya iti ÷eùaþ | tadukta§ ÷rãmçgendre ---- 

"ka§citkàla§ layaþ (8-90) 

iti || 120 || 

evamadhikàrabhogalayàkhya§ sa§skàratraya§ bhàvanayà parikalpya ---- 


tisçbhistisçbhirhoma§ dhàmnaiva triùu kàrayet | 

åhamantràntenetyarthàt tisçbhirityàhutibhiþ || 


eva§ janmàdhikàrabhogalayàn pratipàdya, niùkçtyàkhya§ pa¤cama§
sa§skàra§ pratipàdayitumàha ---- 


àhutãnৠ÷ata§ homya§ dhàmnà niùkçtaye punaþ || 4-121 || 


niùkçteradåra eva svaråpa§ nirvakùyati || 121 || 

nanvasyৠkimiti vi÷eùeõa homa iti ? atrahetumàha ---- 


yatkarma bhogyaråpa§ tu jàtyàyurbhogalakùaõam | 

niùkçtyante vi÷uddhet tad bhålokasamavasthitam || 4-122 || 


karmaõà ÷ubhà÷ubhàtmanà bhogya§ råpa§ yasya jàtyàyurbhogàtmanaþ 
phalasya tad niùkçtàveva ÷uddhyati, ato yukto'syৠ÷atahomaþ | bhuvo 
lokà vãrabhadràntàni bhuvanàni, tatra samavasthita§ bhogyatৠpràptam, 
etacceha nivçtti÷uddhiprasàdàdevamuktam, tacca 
pratiùñhàdivyàptàptatattvàntargatabhuvanabhogopalakùaõaparam | anyastu
bhåloke iti pañhitvà bhårlokaikade÷e kanyàdvãpe'jãtamita vyàkçtavàn 
|| 122 || 


"bhogo duþkhasukhàtmakaþ" ityuktyà bhoga idànãmeva nirõãtaþ, àyuþ 
sçùñisa§hàrapañale nirõeùyate, ityava÷iùñৠjàti 
janmaprakàrabhedairàdi÷ati ---- 


sa§sàrà da÷acatvàraþ................


devamànuùatiryagbhedabhinna÷caturda÷adhà bhåtasarga eva sa§sàrà 
nànàjàtaya ityarthaþ || 

bhuvanadãkùàyàm.

"antyajàn ÷udraviñkùatrabràhmaõà§÷ca vi÷odhayet |" (10-384)

iti sarvajàti÷odhana§ vakùyati | iha tu

"eva§ trayãdharmamanuprapannà gatàgata§ kàmakàmà labhante ||" (9-21)

iti gãtoktanãtyà ùañkarmàdhikàritvena 
bandhakarmatvànmanuùyajàti÷uddhau bràhmaõyajàtireva 
niùkçtihomenaivàva÷ya§ ÷odhyà | sa§kùiptatvàdasya vidheriti vaktumàha 
---- 


.............ùa§skàrà aùñabhiþ saha | 

catvàri§÷ad dvijatvàya vakùyante bhuvanàdhvani || 4-123 || 

yonirbãja§ tathà bhàva àhàro de÷a eva ca | 

eteùৠ÷odhana§ devi................


àdhànàdayo'ntyeùñyantà÷catvàri§÷at, dayàdayaþ spçhàntà÷ca 
aùñàviti ye'ùñacatvàri§÷at sa§skàrà agre sphuñãbhaviùyanti, te tu 
bhuvanadãkùàyৠpçthak ÷odhyàþ, àhàràdyà÷ca kalàdidãkùàsu tu 
niùkçtihomàntarbhàvayuktyà, iti bhàvivàkyasaïgatyàtra piõóàrthaþ | 
ida§ ca dvijajàtyàpàdana§ karmahetukabhàvi÷arãraviùayam, pårva§ tu 
samayino vartamànadeha eva ÷uddhavidyàjàtiyogyatvaråpamanyadeveti 
nirõãtam | ata eva pårva§ samayino 
rudrà§÷àpàdanamã÷varatattvapràptiyogyatàtmakamuktam, ida§ tu 
÷aktigarbhànuprave÷ava÷abhaviùyadrudratvàpattiyogyatàbhàvanàtmakam,
na tu rudratvàpattyàtmakam nivçttipà÷ànàmadyàpya÷uddhatvàt | ukta§
ca ÷rãmçgendre ---- 

"rudràõã ÷aktirucyate tadgarbhayogyatàpattirudrà§÷atva§ na rudratà ||"
(kri08 | 65)

iti || 123 || 

tadetadãdç÷a§ rudrà§÷àpàdana§ jàtyàyurbhoga÷uddhyà saha 
niùkçtihomamadhya eva sa§pàdyamityàha ---- 


...............çudrà§÷àpàdana§ tathà || 4-124 || 

atràvalokana§ kçtvà niùkçtyàmeva ÷uddhyati | 


na kevala§ janmàyurbhogànৠniùkçtau ÷uddhiràdhàtavyà, 
yàvadrudrà§÷àpattiråpàpi ÷uddhirvyàkçtasvaråpà 
tatraivàdhàtavyetyarthaþ | atreti niùkçtau, avalokanamiti bhàvànàm || 
124 || 

niùkçtisvaråpa§ vyàcaùñe ---- 


viùayà bhuvanàkàrà ye kecidbhogyaråpiõaþ || 4-125 || 

bhuktakarmaphalà÷eùà niùkçtistena sà smçtà | 


bhuvana§ stryàdibhàvopalakùaõaparam | teùviti ÷lokamadhye'dhyàhàryam | 
bhukta§ karmaphalama÷eùa§ samagra§ yayà hetunà dãkùyeõa sà tathà, 
pårvanipàtavyatyaya eùaþ | niþ÷eùeõa kçtiþ 
samastakarmaphalabhogasamàptiryasyàmiti vyutpattyà niùkçtiþ | smçteti 
dãkùàyàmeva ÷odhyatveneti ÷eùaþ || 125 || 

atha ---- 


vi÷leùo niùkçterbhogàt...............


bhogàdvi÷leùaþ punarbhogairasa§bandho bhokturbhoktçtvàbhàvàt, 
sa§skàro'pi niùkçteþ kàryaþ || 


...........bhogàbhàve sa hi smçtaþ || 4-126 || 


nahi bhogasamàptiråpৠniùkçti§ vinà sa§skartu§ ÷akyaþ || 126 || 


bhoktçtàbhàvaråpa§ vi÷leùa§ bhoktçtànuvàdapårva§ vaktumàha ---- 


bhoktçtva§ viùayàsaktirmalakàrya§ prakãtãtam | 

bhoktçtvàbhàvastatraiva ÷arãreõa tu yatkçtam || 4-127 || 

vi÷leùaþ kriyate tasya pa÷ormantraiþ ÷ivàj¤ayà | 


÷arãreõa yat kçta§ ÷arãrairyadajãta§ ki§cit tatraiva yà 
viùayatvenàsaktiþ "ki§cinme syàt" ---- ityabhiùvaïgastadetanmalakàryam, 
apårõammanyatàtmakàõavamalotthàpita§ bhoktçtvam, tasyedç÷asya 
bhoktçtvasya pa÷oþ ÷ivàbhinnagurvàj¤ayà mantraivã÷leùaþ kriyate, sa 
ca yathoktasya bhoktçtvasyàbhàva ucyata iti saïgatiþ || 127 || 

atra ca ---- 


dhàmnà càhutayastisro vi÷leùakaraõàya ca || 4-128 || 


"amukàya nivçttipà÷avi÷leùa§ karomi svà" ---- ityatra mantraþ | 
evamuttaratràpi svayamåhaþ karmaõàmaucityena kàryaþ || 128 || 

atha ---- 


àhutitritaya§ dhàmnà pà÷acchede'pi dàpayet | 


yatpà÷acchedanimittamàhutistatpà÷ànàha ---- 


pà÷à dehe tu màyãyàþ kalàdyà bhåtakàvadhi || 4-129 || 

÷arãrakaraõàkàràþ puruùàrthaprasiddhaye | 


dehe dehanimitta§ kalàdyà mahàbhåtàntà màyãyàþ pà÷àþ, te ca 
÷arãrendriyàõi tadupalakùità§÷ca bhuvanabhàvàdãn àkàrayanti 
sa§pàdayanti puruùàrthasya bhogasya prasiddhyartham | ukta§ ca ---- 

"kalàdikùitiparyantametat sa§sàramaõóalam" | (11-295) iti | 

"tu"÷abdaþ ---- 

"bhoktçtva§ viùayàsaktirmalakàrya§m |" (4-127) 

iti | 

tathà tatraiva ---- 

"÷arãreõa tu yatkçtam | " (4-127)


iti pårvoktàõavakàrmapà÷availakùaõya§ dyotayati || 129 || 


eva§ ca niùkçtivi÷leùaråpàt ---- 


bhogàbhàvàdvipadyante ÷arãràõi sahasradhà || 4-130 || 

÷arãràõãti sthålasåkùmàdiråpàõi | 


sahasradheti nànàvicitrabhedabhåtasargaråpàõi | vipadyante apunarbhàvena 
na÷yantãtyarthaþ || 130 || 

yasya ca dãkùyasyaitàni vipadyante ---- 


pà÷acchede vidhistasya mantrai÷ca vidhicoditaiþ | 


prada÷ãtàõavàdipà÷avyàptikapà÷asåtragatanivçttibhàgàtmanaþ 
pà÷asya cchede vidyàtmaka÷àstravàkyacoditairmantraivãdhiþ kàryaþ | sa
ca vidhiþ ---- 

"÷iva÷aktiramogheya§ kartarã parikãtãtà |"

iti ÷rãha§sapàrame÷oktavyàptyà kartaryàstrajaptayà ÷iva§ sàstra§
hu§phaóanta§ plutayuktyoccàrayan pà÷àn chindyàdityeva§råpaþ | 
yathokta§ ÷rãmçgendre ---- 

"tataþ ÷ivena sàstreõa hu§phaóantena sasvaram | 

chindyàt sa tàvataþ pà÷àn kartaryà càstrajaptayà ||" (kri0 8-113-114) 

iti || 

upasa§harati ---- 


eva§ pà÷atrayasyàpi vi÷leùo dãkùayocyate || 4-131 || 


evamiti janmàdhikàrabhogalayaniùkçtyàkhyayathàpratipàditasa§skàra-
pa¤cakapårvamityarthaþ | atra coktenaiva hu§phaóantena mantreõa 
pårõàhutyà sama§ chinnasya pà÷asya homaþ kàryaþ, ---- iti 
sa§hitàntarokto'rtho'numantavyaþ | tathokta§ ÷rãmçgendra eva ---- 

"tatastৠsruvamàpårya juhuyàdàjyasa§yutàn | 

tenaiva mantrayogena" (kri0 8-114-115) 

iti || 131 || 

eva§ vi÷leùànte sa§skàraùañke kçte ---- 


÷arãrà÷eùabhaïgena ekacaitanyabhàvanà | 


guruõà ÷iùyasya kàryetyarthaþ || 

atra càvasare ---- 


pårõàhuti§ ÷ivenaiva vauùaójàtiyutena ca || 4-132 || 


dadyàdityanuùaïga || 132 || 

atha pà÷àbhàvàt ---- 


÷uddhatattvàgrasa§stha§ taccaitanya§ kanakaprabham | 


tadekãkçta§ caitanya§ ÷uddhasya nivçttyàkhyasya tattvasyàgre upari 
samyaganàvçtatayà sthita§ dãpta§ bhàvayitvà uddhàràyàhutãstisraþ 
punardhàmnà tu dàpayet || 133 || 

ïivçttivyàptàt pçthivãtattvàd devadattamuddharàmi"

iti càtra prayogaþ || 133 || 

atha ---- 


tasmàt tattvàd gçhãtvà tu caitanya§ malasa§yutam | 

mudrayà pràgvidhànena àtmastha§ pårayeddhçdi || 4-134 || 


nivçtti÷uddhyà nirmalamapi kalàntaràõàma÷odhitatvàt malasa§yutam | 
mudrayeti sa§hàràkhyeti, pràgvidhàna§ 
praõavasa§puñaha§sabãjatvàdiråpam || 134 || 

tataþ ---- 


kumbhitvà recya sa§gçhya dvàda÷àntàd dhruveõa tu | 

÷iùyadehe nive÷yaitannàóãrandhreõa pårvavat || 4-135 || 


athàsmai ---- 


tatsthãkaraõahetvartha§ dhàmnà caivàhutitrayam | 


deyamiti ÷eùaþ | "÷odhitacaitanya§ devadattasya hçtstha§ karomi svàhà" 
ityanto'tràya§ prayogaþ || 

eva§ pà÷acchedaþ, taddhomaþ, pårõàhomaþ, caitanyasyaikyabhàvanam, 
taduddhàrahomaþ, pårakeõa hçtsthãkaraõam, kumbhanam, 
dvàda÷àntarecanam, tato grahaõam, ÷iùyadehe nive÷anam, tadartho homaþ --
-- ityekàda÷abhiravàntarasa§skàrairupaskçta§ vi÷leùa§ nirvartya 
tadava÷iùñanivçttyarthamàha ---- 


kalà÷uddhyavasàne tu brahmàõa§ (karaõà)dhipame1 || 4-136 || 

svanàmapraõavàhvànapåja§ sa§tarpya càrpayet | 


"o§ brahmannàgaccha" iti svanàmapraõavapårvamàhvàna§ "tubhya§ namaþ" 
iti ca påjà yasyeti bahuvrãhiþ | tatsantarpaõa§ vahnau ÷vàhà" iti 
prayogàt, tato'pi càrpaõa§ puryaùñakàrpaõàya || 136 || 

tadàha ---- 


÷abdaspar÷au tyajet tasmin.............


katham ---- 


................óhruvàdyau nàmasa§yutau || 4-137 || 

svàhàkàraprayogena tau brahmaõi nivedayet | 

tisçbhistisçbhirhomàt...............


"o§ brahmaõe ÷abdamarpayàmi svàhà" iti trirhutvà (o§ brahmaõe)
spar÷amarpayàmi svàhà iti trirjuhuyàt, iti vãpsàto'vaseyam || 137 || 


eva§ cedamasmai ---- 


..................puryaùñà§÷a§ nivedayet || 4-138 || 


puryàþ såkùmadehasyàrambhakamaùñaka§ 
tanmàtramano'haïkçdbuddhiråpam, tada§÷àrpaõavibhàge'bhipràya§ 
paryante sphuñayiùyàmaþ || 138 || 

ki§ ca ---- 


àmantraõavibhaktyà tu ÷ràvaõৠtasya kàrayet | 


tasyeti brahmaõaþ, ÷ràvaõà ÷ivàj¤à | yathokta§ ÷rãpårve ---- 


"bhuvane÷a tvayà nàsya sàdhakasya ÷ivàj¤ayà | 

pratibandhaþ prakartavyo yàtuþ padamanàmayam ||" (mà0vi0 9-65)


iti || 

kçta÷ràvaõa§ ca ---- 


brahmàõa§ påjayitvà tu homa§ kçtvà visarjayet || 4-139 || 


ki§ ca ---- 


dhruveõàbhyarcya vàgã÷㧠sa§tarpya ca visarjayet | 

visarjana§ nijaparàvàgaikàtmyavimar÷anam, dhruveõa niùkalena || 


taditthamadhvasa§dhànàt prabhçti vàgã÷yà visarjanàntam ---- 


hutvàvalokayettatra vi÷uddha§ pà÷ajàlakam || 4-140 || 


hutveti ---- adhvasa§dhànam, adhvopasthànam, vàgã÷ãgarbhayojanam, 
tadgarbhaniùpattirjananamadhikàraþ, bhogaþ, layaþ, niùkçtiþ, 
vi÷leùaþ, pà÷acchedahomaþ, pà÷ahomaþ pårõàhomaþ, uddhàrahomaþ, 
tatsthãkaraõam, brahmatarpaõam, puryaùñakà§÷àrpaõahomaþ, 
punarbrahmahomaþ, vàgã÷ãhomaþ, ityekonavi§÷atihomànuktàn kçtvà, 
tatreti vi÷uddhàyৠnivçttikalàyàm, evamuttaratràpi 
sa§skàrasaïkalanà homakalanà ca smartavyà || 140 || 

atra ca pà÷a÷uddhyavalokanàvasare ---- 


pràkkarmabhàvikasyàtha abhàva§ bhàvayettadà | 

mumukùonãrapekùatvàt...........


bhàvyeva bhàvikamarthàt karma, pràkkarma ca bhàvika§ ceti samàhàraþ | 
nirapekùatvàt sàdhakavat phalaunmukhyàbhàvàt | kai÷cittu pràkkarmaõà 
bhavatãti pràkkarmabhavastatra bhavati yatphalamiti yojanayà 
pràkkarmabhavikasyeti vyàkhyàtam, tadasat, kliùña§ cetyupekùyam || 

phaladànonmukhasya vartamànasya kà gatirityàha ---- 


...........pràrabdhreka§ na ÷odhayet || 4-141 || 


tasya bhogenaivàtivàhanàdityarthaþ || 141 || 

mumukùoþ karma÷uddhivçttàntamuktvà sàdhakasya tamàha ---- 


sàdhakasya tu bhåtyartha§................


bhåtiprayojana§ bhàvimantràràdhanaråpa§ yattadapi na ÷odhayedityarthaþ 
| 

kevalam ---- 


...............pràkkarmaika§ tu ÷odhayet | 


bhåtyarthàdyat pràgdehàrambhi ÷ubhà÷ubha§ tata ekama÷ubhamevàsya
÷odhayet, eva§ hi nivãghna§ bhogasiddhirbhavati || 141 || 


yattu janmàntarasa§cita§ ÷ubhà÷ubha§ yaccàsmin janmani kariùyati,
tatsarvamuktanãtyà mantràràdhanavarjamasya putrakavacchodhyamevetyàha ---- 


pràkkarmàgàmi caikastha§ bhàvayitvà ca dãkùayet || 142 || 


sàdhakamiti ÷eùaþ | ekasthamiti ekapraghaññakatayà bhàvitam || 

ittha§ ca ---- 


÷ivadhamãõyasau dãkùà................


sàdhake iti ÷eùaþ || 


.............ëokadhamãõyato'nyathà | 


kãdçgityàha ---- 


pràktanàgàmikasyàpi adharmakùayakàriõã || 4-143 || 

lokadhamãõyasau j¤eyà mantràràdhanavajãtà | 


"iùñàpårtavidhau rataþ | karmakçt phalamàkàïkùan" (4-85)

iti lokadharmã pràgeva nirõãtaþ | adharmakùayakàriõãti sàpekùaþ 
samàsaþ | mantràràdhanena piõóasiddhihetunà mantratvàdipràptihetunà ca 
sarveõaiva vivajãtà vi÷eùàcodanàt |  ÷rãmçgendràyৠca 
vartamànasiddhihetormantràràdhanasya ÷ivadhamãõyeva pratipàditatvàt | 
tathà ca tatroktam ---- 

"÷ivadhamãõyaõormåla§ ÷ivadharmaphala÷riyaþ | 

hitetarà vinà bhaïga§ tanoràvilayàdbhuvàm ||" (kri0 8-6) 

iti | 

asyàyamarthaþ ---- ÷ivadhamãõã yà dãkùà sàõoþ 
÷ivadharmaphala÷riyo
måla§ mantramantre÷atvàdipràptyàtmakapàrame÷aphalasa§pado heturekà, 
itarà tu ÷ivadhamãõyeva bhuvৠbhogabhåmãnàmàvilayàt pralayakàla§ 
yàvat tanoþ ÷arãrasya bhaïga§ vinà hità 
yathàbhãùñakhaógapàtàlalocanà¤janapàdukàdisiddhisa§pàdiketi | na 
cetareti lokadhamãõã vyàkartavyà ---- 

"bhogabhåmiùu sarvàsu duùkçtà§÷e hate sati | 

dehàntaràõimàdyartha§ ÷iùñeùñà lokadhamãõã ||" (kri0 8-7)

iti tatraiva pçthaktvasyànirõãtatvàt | na ca mantràràdhana§ vinà
sàdhakatva§ na bhavatãti bhramitavyam, iùñàpårtaphalasàdhanenàpi
tasya làbhàdityalam || 144 || 

eva§ lokadhamãdãkùàvasàt ---- 


pràrabdhadehabhede tu bhuïkte sa hyaõimàdikàn || 4-144 || 


bhogàn ---- 

dãkùàva÷àdasya ÷ubhakarmàõimàdiparyavasàyãtyarthaþ || 

atha ---- 


bhuktvà vrajedårdhva§ guruõà yatra yojitaþ | 

sakale niùkale vàpi.............


"yo yatràbhilaùed bhogàn |"

ityuktanãtyà sakale tatra tatra bhuvane÷vare sàyujyàdyartha§ 
÷ubhakarmabhogànte mumukùurvà niùkale ÷ive yojitastadeva pada§ gacchet | 
yathokta§ ÷rãmçgendràyàm ---- 

"lokadhamãõamàropya mate bhuvanabhartari | 

taddharmàpàdana§ kuryàcchive và muktikàïkùiõam ||" (kri0 8-148)

iti || 

etaccordhvavrajana§ yojana§ ca yathàkramam ---- 


.........÷iùyàcàryava÷àd bhavet || 4-145 || 


÷iùyasya guro÷càbhisa§dhiva÷àjjàyata ityarthaþ | ukta§ ca tatpràgeva 
---- 

"phalamàkàïkùase yàdçk tàdçgyajanamàrabhe |" (4-81) 

ityàdi || 

eva§ dvidhà bhogadãkùৠnirõãya mokùadãkùৠsabãjৠnirbãjà§
sadyonirvàõadৠca krameõa nirõetumàha ---- 

nirvàõe'pi sabãjàyৠkarmàbhàvàdvipadyate | 

nirvàõanimitta§ yà sabãjà pårva§ nirõãtà dãkùà tasyàþ | 

vi÷eùasamayàcàrà mantràkhye ye prakãtãtàþ | 

te'tra pàlyà§þ prayatnena ....... ||" (4-90)

iti pårvokta§ yatkarma, tasyàbhàvàdananuùñhànàdvipadyate ka§citkàla§
÷ivamayyàþ svasattàto bhra§÷itvà kravyàdatvametityarthaþ || 146 || 

yata evamataþ ---- 


samayàcàrapà÷a§ hi dãkùitaþ pàlayettu yaþ || 4-146 || 

ta§ pà÷a§ naiva ÷udhyeta.............


dãkùitaþ samayàcàrapà÷a§ pàlayet yasmàttasmàttasya 
nirbãjadãkùitasyeva na ÷odhayet || 

dãkùà caiùà ---- 


.............ùà sabãjà prakãtãtà | 

samayàcàrapà÷a§ tu nirbãjàyৠvi÷odhayet || 4-147 || 


tacchuddhividhiragre tu bhaviùyati || 147 || 

asya ca nirbãjadãkùàdãkùitasya ---- 


dãkùàmàtreõa muktiþ syàdbhaktimàtràd guroþ sadà | 

gurubhaktimàtramevàsya samaya ityarthaþ || 4-148 || 


asyà bhedàntaramàha ---- 


sadyonirvàõadà dãkùà nirbãjà sà dvitãyikà || 4-148 || 

atãtànàgatàrabdhapà÷atrayaviyojikà | 

dãkùàvasàne ÷uddhiþ syàd dehatyàge para§ padam || 4-149 || 


sadya iti dãptatamamantradãkùàviyojitadehakalàvasthitisamanantarameva | ata 
evàrabdhakàryasyàpi pà÷atrayasya viyojikà, dehatyàge dehatyàgasamaye 
dãkùàyà yadavasàna§ niùpattistatretyarthaþ | eva§ 
càriùñalakùaõàdibhinã÷citàsannamaraõasyaiveya§ kàryeti tàtparyam | 
yadukta§ ÷rãmadguhvare ---- 


"dçùñvà ÷iùya§ jaràgrasta§ vyàdhinà paripãóitam | 

utkramayya tatastvena§ paratattve niyojayet ||" 


iti || 149 || 


pràsaïgika§ dãkùàvivekamupasa§harati ---- 


eva§ bhàvànusàreõa ÷iùyàõৠguruõà sadà | 

phala§ tu vividhàkàra§ niùpàdyeta sudãkùayà || 4-150 || 


yasmàt ---- 


acintyà mantra÷aktirvai parame÷amukhodbhavà | 


parame÷asya mukha§ parà÷aktistadudbhavatvàdevàcintyà | ÷akti÷abdena
vãryasàratৠmantràõàmàha || 151 || 

sà ca ---- 


kriyàkàle prayoktavyà guruõà bhaktipåvãkà || 4-151 || 


kriyà dãkùàdikà, bhaktirmantrasvaråpàmar÷anakrameõa 
tadvãryànuprave÷amayã saiva || 

acintyetyàdinedamàha ---- 


viùàõàmiva pà÷ànৠmantraiþ kavalana§ dhruvam | 

karoti mantratattvaj¤aþ ÷ivàve÷ã guruþ kùaõàt || 4-152 || 


"pà÷à÷ca pauruùàþ ÷odhyà dãkùàyৠna tu dhãgatàþ | 

tena tasyৠdoùavatyàmapi dãkùà na niùphalà || 

sutãvra÷aktipàtà÷ca doùabãjavinàkçtàþ | 

api bhànti tulàdãkùàghaña÷uddhivadãkùyate || 

pàpasya gurutà no ceddhaña÷uddhau bravãùi kim | 

tanmantra÷aktyà dãkùàõৠcitratva§ nàsama¤jasam || 

lipyakùare kçte yadvatàóanàdi nçõৠbhavet | 

mantra÷aktyà tathà såtre pà÷ànৠchedana§ sphuñam ||"


ityàstৠtàvadetadagre vitatya nirõeùyàmaþ || 152 || 


atha pràsaïgika§ prameya§ nirõãya prakçtamanubadhnannàha ---- 


kalàsa§dhànaka§ kuryàcchuddhà÷uddhadviråpagam | 


÷uddhanivçttikalàsa§dhànaka§ 
kuryàcchuddhama÷uddhapratiùñhàkalàyogàccà÷uddhamata eva dviråpagam || 
152 || 

atra ca ---- 


÷uddhamuccàrayeddhrasvama÷uddha§ dãrghameva ca || 4-153 || 

ekatva§ bhàvayitvà tu lãna§ ÷uddha§ vibhàvayet | 


iha bhagavàn niùkalabhaññàrako 
niþ÷eùapà÷a÷odhako'ïgabrahmamantraikàda÷ikà tu ÷odhyà, tathàpi ca 
÷uddhà÷uddhakalàvàcitvànniùkalanàthaþ ÷uddhatayà÷uddhatayàpi ca 
vyavahriyate, ta§ ca ÷uddhanivçttivàcitvàcchuddham, hrasvamiti 
pra÷àntà÷eùaprasara§ parabinduvyàptisatattvamuccàrayet, 
a÷uddhapratiùñhàvàcakatvàccà÷uddham dãrghamiti prasaronmukha§ 
nàdavyàptisatattvam, ekatva§ sàmarasya§ bhàvayitvoccàrayet | atra ca 
÷uddha§ lãnamiti pratiùñhৠbodhayitu§ tadvàcimålamantreõa 
sahaikãbhåta§ vibhàvayet || 154 || 

atha pratiùñhàkalà÷uddhiþ

na càtra hrasvadãrghamàtramuccàryamapi tu ---- 


praõavàdinivçttistu pratiùñhà tadanantaram || 4-154 || 

namaskàrastadante tu kalàsandhànaka§ smçtam | 


praõava§ hrasva§ niùkala§ nivçttivàcina§ hçnmantra§ coccàrya tadante 
nivçttaye iti pada§ tato'pi praõava§ dãrgha§ niùkala§ 
pratiùñhàvàcina§ ca ÷iromantramuccàrya "pratiùñhàyai nama" ityatra 
prayogaþ | home tu svàhàntaþ || 155 || 

ittha§ ca ---- 


àvàhya sthàpya sampåjyàhutãstisraþ prapàtayet || 4-155 || 

kalàsa§dhànameddhi................


kalànৠpçthvyàdidhàraõàdhyàna§ kàryamiti kecidvadanti | 

atha ---- 


.........vyàpti§ tasyà (vi)lokayet | 


tasyàþ pratiùñhàyàþ || 

tatra ---- 


gulphàdàrabhya nàbhyanta§ ÷iùyadehe'dhvakalpanam || 4-156 || 

pratiùñhàyà bhaved vyàpti÷catuvã§÷atitattvikà | 

ùañpa¤cà÷adbhuvanikà trayovi§÷ativaõãkà || 4-157 || 

j¤eyaikavi§÷atipadà trimantrà ca vidhãyate | 


abàdãni guõatattvena saha pradhànàntàni catuvã§÷atistattvàni yasyàm, 
tathà guhyàtiguhyapavitrasthàõusthåladevayoniyogàkhyàni 
saptàùñakaråpàõi bhuvanàdhvani vakùyamàõàni 
ùañpa¤cà÷adbhuvane÷varàdhiùñhitàni, 
tàvantyevàntarbhåtabhuvanàntaràõi pradhànàni bhuvanàni yasyàm, 
hakàràt ñakàràntàni trayovi§÷ativarõàni yasyàm | ekavi§÷atãti 
pårva§ kalàtattvàspadavàruõadiggatapadanavakàdã÷akoõastha åkàro 
yàvadupayuktaþ, iti pràtilomyena tadantarasthàdyakàràdàrabhya 
lakàràntamaùñakam, tathà màyàtattvà÷rayanairçtadiksthakoùñhanavaka-
gatamåkàràdimakàrànta§ navakam, vidyàtattvàdhiùñhitadakùadiggata-
koùñhanavakamadhyàdåkàràdilakàrànta§ catuùñaya§ 
cetyekavi§÷atipadàni yasyàm | traya vàmadevaþ, ÷iraþ, ÷ikhà ca mantrà 
yasyàm, na tu hçdaya§, hçnmantrasya nivçttyantarbhàvàt || 157 || 

ittha§ ca ùaóadhvàtmànaþ ---- 


mukhyà hyete smçtàþ pà÷àþ..............


mukhyatvameùৠsarvàõusàdhàraõyàt, padavarõamantrà api ---- 

"÷abdarà÷isamutthasya" (spa0 4-15)

iti yuktyà vàcakaråpatàma÷nuvànàþ pà÷à eva ata eva 
nirupàdhicidànandaghanasvaråpàmar÷aparamàrthamålamantràtirikta§ 
sarvamatra ÷odhyameva | yaduktamasmadgurubhiþ ÷rãtantràloke ---- 

"yatki§citparamàdvaitasa§vitsvàtantryasundaràt | 

paràcchivàduktaråpàdanyattatpà÷a ucyate ||" (8-292) 

iti || 

atraiva ca ---- 


.............ùåkùmànantavãbhàvayet || 4-158 || 


tàn sphuñayati ---- 


anyatantraprasiddha§ tu tanmàtrendriya÷odhanam | 


atràntarbhàvyamityarthaþ | anyattantra§ làkulàdi | yadyapi ca 
"trayovi§÷atitàttvika" ityuktvà tanmàtràdãnyantarbhàvitàni, tathàpi 
tàni bàhyabhauvanasa§nive÷avyàpakànyanyànyeva, etàni tu 
sthålasåkùma÷arãrasa§niviùñànyaparàõyeva, iti na bhramitavyam || 159 
|| 

ki§ ca ---- 


ùañko÷àn viùayàn pa¤ca tadantarbhàvayet sadà || 4-159 || 


asçïmà§salomamajjàsthisnàyvàkhyàþ ùañko÷àþ såkùmadehopari 
ko÷àkàratayà sthitàþ | sadeti dãkùàkàle | eva§ ca vartamàne'pi 
deha÷odhana§ coditameveti tatra kartavya§ yairukta§ te bhràntà eva || 

ata evoktàdhvavyàptivimar÷aråpam ---- 


vi÷eùasthàpana§ kçtvà påjyà gandhàdibhistataþ | 


tathà ---- 


bhairaveõàhutãstisraþ...............


dadyàditi ÷eùaþ | bhairaveõeti kàkàkùivat, tena 
praõavaniùkalapratiùñhàbãjànyuccàrya "pratiùñhàyai namaþ" iti 
mantreõa påjà, svàhàntena homaþ | evamuttaratràpi || 

atha ---- 


...........ñasyà vàgã÷ikalpanà || 4-160 || 


sà hi vipruùi sarvamantaþkartu§ kùamà | atra càdau ÷akti§ nyasedityàdi
pårvokta§ smartavyam || 

ki§ ca ---- 


svanàmàvàhanàdyasya arghahomàdi pårvavat | 

prokùaõa§ tàóana§ cheda àkarùagrahaõe tathà || 4-161 || 

dhàmnàpårya kumbhayitvà chittvàtha gràhayet punaþ | 

yojana§ garbhadhàritva§ janana§ pårvavat kramàt || 4-162 || 


pårvavadityatide÷ena nivçttyukta§ sarva§ vidhikramamanusmarediti
÷ikùayati || 162 || 

atha prasaïgàt sarvadãkùàsu vaktavya÷eùa§ pårayati ---- 


e÷var㧠måtãmàsthàya tàóanàdãni kàrayet | 


tàóanaprokùaõàdãni kriyà÷aktyàve÷e kàryàõi, iti 
kriyà÷aktipradhàne÷varàha§bhàvenaiva yuktàni || 

ki§ ca ---- 


adhikàrastathà bhogo layo niùkçtireva ca || 4-163 || 

÷ivaråpeõa kartavyàþ.............


adhikàràdij¤àna§ prabhutvasa§pàdyam | prabhu÷ca sadà÷ivàdau vi÷vatra 
÷iva eveti ÷ivàha§bhàvenaiva taducitam, nivçttau niùkçtivi÷leùahomau 
målenaivoktau || 

iha tayovã÷eùamàha ---- 


.........õiùkçtiþ ÷irasà punaþ | 

vi÷leùa÷ca hçdà homyaþ..............

punaþ÷abdo vi÷eùàya sarvatraiva | 

............pà÷acchedastathàsinà || 4-164 || 


tathà÷abdànmålenàpi | yathokta§ pràk ---- 

"àhutitritaya§ dhàmnà pà÷acchede'pi" (4-129)

iti puryaùñakacchedanatàóanàdãnyapi asinaivetyapi "tathà" ÷abdàrthaþ | 
àkarùaõagrahaõàdyàstu dhàmnaivetyuktam || 164 || 

ki§ ca ---- 


pårõàhutisamuddhàra§ pårvavadbhairaveõa tu | 


niùkalenetyarthaþ || 

j¤àna÷aktipradhànaþ ÷rãsadà÷iva iti ---- 


sadà÷ivatanau sthitvà vi÷leùàdãni kàrayet || 4-165 || 


vi÷leùàdãnৠbhedopa÷àntiparatvàttatpradhànà sadà÷ivasya 
vyàptirgràhyà | "àdi" ÷abdàdekacaitanyabhàvitoddhàràdayaþ || 165 || 

eva§ prasaïgàdvadhi§ pårayitvà prakçtamàha ---- 


àtmastha§ pårakeõaiva hçtstha§ recakavçttitaþ | 


sarvametat pårvameva nirõãtam | 

atha pratiùñhàdhipatim ---- 


svanàmnoccàrayedviùõu§ dhyàtvàvàhya tu sthàpayet || 4-166 || 


påjayet puùpagandhàdyaiþ.............


asmai ca ---- 


.................ñarpaõàyàhutitrayam | 


dadyàt || 


ki§ ca ---- 


rasa§ puryaùñakà§÷a§ tu arpayedviùõave sadà || 4-167 || 


dãkùàsviti ÷eùaþ || 167 || 

pårvavat kçta÷ràvaõam ---- 


visarjayettato viùõu§ vàgã÷㧠ca visarjayet | 


atha ---- 


kalàsa§dhiryathàpårva§ hrasvadãrghaprayogataþ || 4-168 || 

abhàva§ bhàvayettasmin pà÷ajàle tvanantake | 


atha ---- 


kalàdvayavinirmuktaþ pa÷ururdhvagamotsukaþ || 4-169 || 

tasyedàn㧠tçtãyasyৠvidyàyৠyojya ÷odhayet | 


caitanyamityarthàt || 169 || 

tৠca vidyàm ---- 


sthàpayitvàtha sampåjya juhuyàdàhutitrayam || 4-170 || 

eva§ tu sa§mukhãkçtya pràgivàdhvàvalokanam | 


kàryamityarthaþ || 170 || 

tadevàha ---- 


pu§stattvàdyàvanmàyànta§ vidyàyà vyàptiriùyate || 4-171 || 


eva§ ca ---- 


sapta tattvàni................


puruùaniyatikàlaràgavidyàkalàmàyàkhyàni, 
puruùasyaitattattvaùañkametatatka¤cukaråpamantaraïgavedanahetutayà 
sthitatvàdvidyàkhyayà kalayà vyàptam, pratitiùñhate 
bhogahetutattvajàla§ yatreti nirukttyà pratiùñhà, nivartate 
tattvasçùñiryata iti nivçttiþ, a÷eùabhedopa÷amàcchàntà, 
tàmapyatãtà tatsa§skàreõàpi ÷ånyà ÷àntyatãtetyanusa§dheyam || 

tathà ---- 


...........bhuvanasaptavi§÷atireva ca | 


yadyapi pumànniyatirityàdistattvakramastathàpi pu§so lolikàmayasya 
sàmànyàbhiùvaïgàtmanà ràgeõàvyabhicàraþ, ki§cidvedanàtmano 
vidyàyà niyamanàtmanà niyatyà, kartçtvodbalanàtmana÷ca kalàyàþ 
kàleneti tattvapadadãkùayoþ sa§puñayogasya 
vakùyamàõatvàttadanusàreõaiva bhuvane÷asthitistatra 
puruùaràgatattvayovãdye÷àùñaka§ pradhànamiti tadadhiùñhitànyaùñau 
bhuvanàni, niyatividyayostu 
vàmàdimanonmanàntabhuvane÷anavakàdhiùñhitàni nava, 
kàlakalayormahàdevàditrayàdhiùñhita§ trayam | evam vi§÷atiþ | 
etattattvakàraõabhåtàyৠmàyàyàmadhobhàge gopatirårdhve vi÷ve madhye 
trikàlakùeme÷abrahmàdhipati÷ivà÷catvàraþ, etadadhiùñhàtà 
cànantaþ, iti sapteti bhuvanasaptavi÷atiþ || 


tathà ---- 


padavi§÷atiràkhyàtà.................


dakùadiggatapadanavakàllakàrànta§ catuùñaya§ 
pårvatràntarbhåtamityava÷iùña§ pràgvanmàdikùànta§ pa¤cakam, 
tathe÷atattvàdhiùñhitàgneyakoùñhanavakàdåkàràdirephànta§ navakam, 
sadà÷ivatattvàdhiùñhitapårvadiggatànnavakàdåkàràdikùakàrànta§ 
ùañkamiti padavi§÷atiþ || 

ki§ ca ---- 


...............varõàþ sapta prakãtãtàþ || 4-172 || 


¤àdyàþ ghàntà || 172 || 


tathà ---- 


mantrau dvau............


aghoraþ kavacam || 

itthamatra ---- 


..........ùaóvadhàdhvàna§ j¤àtvà vàgã÷ikalpanam | 


atra pårvokta§ smàrayati ---- 


praõavena samàvàhya vyàpin㧠sarvayoniùu || 4-173 || 

samakàlamçtutvena dhyàtvà sampåjya tarpayet | 


ki§ ca ---- 


tataþ ÷ivàmbhasà ÷iùya§ prokùya càstreõa tàóayet || 4-174 || 

tenaiva càstrabhåtena hu§phañkàrayutena tu | 

àtmano recakenaiva.............


gatveti ÷eùaþ | 


...................÷iùyadehe vi÷eddhçdi || 4-175 || 


athàsya puryaùñakaråpam ---- 


astramantreõa sa§chidya (vi÷leùyà)streõa1 karùayet | 

dvàda÷àntàttu sa§gçhya àtmastha§ pårvavat kuru || 4-176 || 

pårakeõàtha saïkumbhya recayitvà tu yojayet | 

pårvavad vyàpaka§ nyasya caitanya§ sarvayoniùu || 4-177 || 

yogàdya§ layaparyanta§ dhàmnà caivàtra pårvavat | 


kuryàdityarthaþ || 177 || 

vi÷eùastvatràyam ---- 


÷ikhayà ÷atahomàttu vidyàyà niùkçtirbhavet || 4-178 || 


athàsya vi÷leùapà÷acchedàbhyàmanantara§ pareõàtmasthatatsthatve
kuryàt || 178 || 

atha puryaùñakà§÷àrpaõàya ---- 


praõavàdi tato rudramàvàhya sthàpya påjayet | 

tato'sya vinyased devi gandharåpe dhruvàhutã || 4-179 || 


evam ---- 


puryaùñakà§÷a§ vinyasya visarjya rudradevatàm | 

vàgã÷㧠ca visarjyaiva§ kalàsa§dhi÷ca pårvavat || 4-180 || 


kàryaþ || 

katham ---- 


hrasvadãrghavibhàgena vidyৠ÷àntau niyojayet | 

sa§dhànàrtha§ tu målena juhuyàdàhutitrayam || 4-181 || 


sa§dheranantaramadhvopasthàpanàya ---- 


svanàmnàvàhana§ ÷àntevãdhipårva§ nivedanam | 

prameyabhàvanৠkçtvà................


tৠca ---- 


.............påjayet kusumàdibhiþ || 4-182 || 

triràhuti§ tu målena.................


dadyàt || 182 || 

asyà adhvàntaravyàptimàha ---- 


..........vidyàtattvàt sadà÷ivam | 

tattvànৠtritaye vyàptirvarõànৠtraya eva ca || 4-183 || 


ka-kha-ga ityatra ca || 183 || 


padaikàda÷ikà j¤eyà............


pårvadiggatànnavakàt kùàntasya ùañkasya 
vidyàyàmantarbhàvàdrephapraõavahakàràtmaka§ traya§ madhyamàcca 
navakàdåkàràdihàntamaùñakamiti padaikàda÷ikà || 


...........puràõi da÷a sapta ca | 


tatra vidyàyৠtriguõyàdãnৠvidyaràj¤ãnàmekamã÷varatattve 
tvai÷vara§ bhuvanamanantàdi÷ikhaõóyantavidye÷varabhuvanànyaùñau, 
dharmàdãnৠbhuvanàni catvàri, vàmàdi÷aktitrayabhuvanamekam, 
j¤ànakriyàbhuvanamekam tasminneva ca bhuvane vidyàdvayàdeþ 
prabhavadvàda÷akaparyantarsyaikonaùaùñerbhuvanànàmavàntaro vibhàgaþ | 
vakùyati ca ---- 

"ekonaùaùñirbhuvana§ j¤àna÷akttyàditaþ kramàt | " (10-1185)

ityevamã÷varatattve pa¤cada÷a bhuvanàni | yadvakùyati ---- 

"da÷a pa¤ca ca ÷odhyàni bhuvanànyai÷vare pade |" (10-1171)

iti | sadà÷ivatattve sàdà÷ivameka§ bhuvana§ svamiva 
brahmàïgasakalàdyaùñaka÷ivarudrabhedàvaraõagatànantabhuvanavyàpakamiti
saptada÷a bhuvanàni || 

tathàtra ---- 


mantrau dvau...........


tatpuruùàstraråpau || 

tadatra ---- 


.....ùaóvidho'dhvaiva§ mukhyàþ pà÷à ime smçtàþ || 4-184 || 


pårvavacca ---- 


såkùmapà÷ànanekà§÷ca tadantarbhàvayet sadà | 


atha ---- 


vàgã÷㧠kalpayettatra pårveõa vidhinàhutiþ || 4-185 || 

påjana§ målamantreõa tataþ prokùaõatàóanam | 

chedàkarùagraha§ caiva yogadhàritvajanma ca || 4-186 || 

adhikàrastathà bhogo layo vai pårvavadbhavet | 

sarve te målamantreõa àhutitritayena tu || 4-187 || 


yogo garbheùu caitanyasya, dhàritva§ yugapadgarbhavardhanam | yaduktam ---- 

÷arvayoniùu garbhàste yugapadvçddhimàgatàþ | " (4-118) 

iti | 


sarve iti garbhàdhànàdyàþ sa§skàràþ || 4-187 || 


ki§ ca ---- 


niùkçtau ÷atahoma§ tu kavacena tu kàrayet | 


tu÷abdaþ pårvasmàdvi÷eùàya || 


vi÷leùa§ pà÷accheda§ tu kuryàdastreõa dai÷ikaþ || 4-188 || 

uddhàrakaraõàtmasthatatsthãkàràn bhavena tu | 


atha ---- 


svanàmnà praõavàdyena ã÷amàvàhya påjayet || 4-189 || 

sampåjya hutvà santarpya buddhyahaïkçtidvya§÷akam | 


atra prayogaþ ---- 


svanàmnà praõavàdya§ tu svàhànte buddhimarpayet || 4-190 || 

ahaïkàra§ tathàpyeva§ hutveda§ kùamayettataþ | 

vàgã÷㧠påjayitvà tu tarpayitvà visarjayet || 4-191 || 


yadatrànukta§ tatpårvato yojyam || 191 || 

atha--


kalàsa§dhànaka§ pårva§ ÷àntyatãte tu yojayet | 

hrasvadãrghavibhàgena .............


pràgvacchàntà÷àntyatãte anusa§dadhãtetyarthaþ || 

tadartha§ ca ---- 


................ juhuyàdàhutitrayam || 4-192 || 


atha ---- 


dhruveõa tattvasa§dhàna§ kartavya§ vidhivedinà | 


pårvavat praõavadhàma÷àntyatãtàbãjoccàrapårva§ "÷àntyatãtàyai
namaþ" iti prayogaþ smartavyaþ | tattvamatra prakçtà ÷àntyatãtà,
vidhivedinà vyàptij¤ena || 

ki§ ca ---- 


kalopasthàpana§ pa÷càd dhruveõa juhuyàt priye || 4-193 || 

triràhutiprayogeõa svanàmapadamuccaran | 

÷àntyatãtৠsamàvàhya sthàpayet påjayet punaþ || 4-194 || 

vyàptimàlokya càdhvasthà§..............


tàmeva spaùñayati ---- 


..................÷ivatattvagatà÷ca ye | 

padàrthàste'nusa§dheyà atretyarthaþ | 


tànàha ---- 


bindurnàdastathà ÷aktiþ ÷ivatattve vyavasthitàþ || 4-195 || 


÷ivatattva§ samanàvyàptyantamiheti tacchodhyameva | bindunàda÷aktayo'tra
garbhãkçtavakùyamàõaùoóa÷abhuvanà mukhyànyàvaraõàni || 195 || 

ki§ ca ---- 


padameka§ mantra eko varõàþ ùoóa÷a kãtãtàþ | 

bhuvanàni tu såkùmàõi ÷àntyatãte tu bhàvayet || 4-196 || 


pada§ madhyakoùñhanavakamadhyagata o§kàraþ, mantra ã÷ànabhaññàrako 
dhàmatrayamayanetramantràbhinnamåtãþ, varõà visargàdyà akàràntàþ 
ùoóa÷a, bhuvanàni bhåmikàtmakaprameyamàtraråpatvàt såkùmàõi na tu 
sa§nive÷avanti, tàni ca ùoóa÷a | tadyathà ---- bindvàvaraõe 
nivçttyàdikalàcatuùkaparivçta§ ÷àntyatãtàbhuvanamekam, 
tato'rdhacandranirodhikàbhuvane dve nijanijakalàpa¤cakapariùkçte, 
nàdàvaraõe punarindhikàdi÷aktãnৠsva÷aktimadadhiùñhitànৠpa¤ca 
bhuvanàni, nàdànte suùumõe÷aparabrahmàdhiùñhitameka§ bhuvanam, 
÷akttyàvaraõe tu såkùmàdi÷akticatuùkapariùkçta§ 
parà÷aktibhuvanamekam, tato'pi vyàpinãbhåmau 
vyàpyavyomaråpànàthànantànà÷ritànৠpa¤ca bhuvanàni, tato'pi 
samanàyৠmahàmàyàråpàyৠtacchaktimàråóhaþ 
pa¤cavidhakçtyakàrã ÷iva iti | nanviha mantràõৠ÷odhakànàmapi 
katha§ ÷odhyatvamuktam, tathàtve và kasya tacchodhakatva§ målamantrasyàpi 
ca mantratvàcchodhyatvaprasaïgaþ nivçttyàdivacca 
÷àntyatãtàyàmapyaïgamantraþ ki§ noktaþ | 
nivçtti÷àntyatãtayormålena niùkçtihomaþ pratiùñhàvidyà÷àntànৠ
÷iraþ÷ikhàkavacainãvçttau vi÷leùo målenànyatra 
hçdayenàparatràstreõeti ko'ya§ kramaþ | atrocyate ---- iha mantràþ 
÷ivàve÷a÷àlino vãryavido guronãja÷aktisàratayà sphurantaþ 
÷odhakàþ, pa÷ånৠtu gåhitasvavãryàþ svasvaråpàvaraõatayà 
tiùñhantaþ ÷odhyà eva, te càïgavaktrabhedàdekàda÷a, målamantrastu ---
- 

÷vayamuccarate devaþ" (7-59)

iti vakùyamàõasthityà nàdàmar÷aparamàrthatayà sarvasya sphuratãti 
nàsya ÷odhyatvam kevalamakàràdisamanàntaprameyaikàda÷akamatra 
såkùmaråpatayà garbhãkçtamantraikàda÷ikàsphàramityàrurukùvà÷ayena 
vi÷leùaõakramayuktyà§÷à§÷ikàbhipràyàt |  

"akùareùu kuto mokùa àkà÷e kusuma§ kutaþ |" (7-238)

iti målamantraviùayamuktam | tattadvàcyabhàgàbhipràyeõa ca ---- 

÷amanànta§ varàrohe pà÷ajàlamanantakam |" (4-432)

ityuktam vastutastva÷eùavi÷vàbhedamayo nityoditànuccàryamahàvimar÷aråpa 
evàya§ niùkalanàthastadabhinnamåttãþ sakalo'pi veti nàsya kadàcidapi 
÷odhyatva§ ÷aïkitavyam | ÷àntyatãtàyৠca nàmànuråpatvàdeva na 
pçthagaïgamantraþ sa§bhavati | dhàmatrayàtmanetramantrastu 
ã÷ànamantrabhinnamåtãrava÷yamanupraviùño'nyathà mantraikàda÷ikà na 
÷odhità syàt,

"mantrà ekàda÷a j¤eyàþ |" (4-200)

iti ca bhàvivàkyamasaïgata§ syàdata 
evàstramantrastàóanàdàvevopayuïkte | netramantrastu målamantràdabhinna 
iti na tau kalàntaþ÷odhyau, ityekãyamatamasat | yastu niùkçtyàdihomeùu 
mantraniyama uktastatre÷varàj¤aiva niyantriketi sarvamanavadyam || 196 || 

ta ete sarva eva pà÷àþ ---- 


÷odhanãyà varàrohe...............


vara utkçùña årdhvadvàda÷àntavi÷ràntiråpa àroha ullàso yasyàþ 
÷akteþ || 

tàvaccaite ÷odhyàþ ---- 


...............yàvatte ÷ivara÷mayaþ | 


nirava÷eùabhedopa÷àntyà ÷ivasya ra÷miråpà abhinnaprabhàmàtràtmànaþ
sa§padyante ityarthaþ || 

ata eva ---- 


÷ivasyordhve ÷ivo j¤eyo yatra yukto na jàyate || 4-197 || 


uttãrõa÷ivatattvopari 
vi÷vottãrõavi÷vamayacidànandaghanasvacchandabhaññàrako yatra 
vakùyamàõayojanikàkrameõa yukto na jàyate, mucyate ityarthaþ || 197 || 

ata evàsya yàvàn kalàpa¤cakàntaþ prapa¤citaþ, sa sarva eva ---- 


ùaóadhvà caikato j¤eyaþ................


ekasmin parama÷ivàtmanyabhedenàvasthitastatsàmarasyamàpanno j¤àtavyo 
guruõà sàkalyena saïkalpitaþ || 

kiyànasàvadhvà yo dãkùyasya ÷ivaikàtmya§ pràpta iti dar÷ayitumàha ---
- 


........ñasya sa§khyৠpunaþ ÷çõu | 

kalà÷ca pa¤ca vij¤eyàstattvaùañtri§÷adeva tu || 4-198 || 

sacatuvã§÷ati j¤eya§ bhuvanànৠ÷atadvayam | 

ekà÷ãtipadànyatra varõàrdha÷atikà smçtà || 4-199 || 

mantrà ekàda÷a j¤eyà ityetaccàdhvamaõóalam | 

etasmin ÷uddhimàpanne muktimàpnoti dãkùitaþ || 4-200 || 


÷uddhirasya parama÷ivàbhivyaktirityuktam || 200 || 

eva§ prasaïgikamadhva÷uddhigranthamabhidhàya prakçtamàha ---- 


dhruveõàvàhya vàgã÷㧠vinyaset........


tadartham ---- 


.......pårvavaddhutiþ | 

sampåjya kusumàdyaistu tadyonau pårvavat pa÷um || 4-201 || 


yojayediti ÷eùaþ || 201 || 

ki§ ca ---- 


dhruveõa sarva§ kartavya§ jananàdilayàntakam | 

niùkçtau ÷atahoma§ tu målamantreõa kalpayet || 4-202 || 

vi÷leùapà÷acchedàbhyৠpràgvat kuryàd dhruveõa tu | 


chedàbhyàmiti tàdarthye | tena vi÷leùàdyartha§ pràgvat kuryàt, 
hutyàdikarmetyarthaþ || 202 || 

ki§ ca ---- 


graheõàtmasthatasthatva§ praõavena pa÷oþ smçtam || 4-203 || 


praõavo niùkalanàthaþ || 203 || 


sadà÷ivamathàvàhya målamantra§ samuccaran | 

namaskàreõa sa§sthàpya puùpaiþ sampåjya tarpayet || 4-204 || 

manaþ puryaùñakà§÷a§ tu vinyaset kàraõe÷vare | 


kathamityàha ---- 


praõavàdi samuccàrya manaþ sa§j¤à§ namastathà || 4-205 || 

vinyasya påjayet pa÷càt sa§j¤àsvàhàntameva ca | 


praõavadhàmabhyàmanantara§ "mano devadattasyàrpayàmi namaþ" iti 
mantraprayogaþ, home tu svàhetyantaþ | sa§j¤àsvàhàntamiti 
kriyàvi÷eùaõam || 205 || 

atra ca ---- 


àhutitritaya§ hutvà puryaùñà§÷àdvi÷uddhyati || 4-206 || 

tato visarjayed deva§ kàraõa§ ca sadà÷ivam | 

puùpàdibhiþ samabhyarcya vàgã÷㧠tadanantaram || 4-207 || 

tৠtu sampåjya sa§tarpya vij¤àpyà bhaktibhàvità | 

kùamasva devadeve÷i pa÷vartha§ khedità mayà || 4-208 || 

idàn㧠noparoddhavya§ gaccha devi svaviùñapam | 


sarvadãkùànta iya§ vij¤aptiþ kàryeti vi÷eùadyotanàya tu÷abdaþ | 
khedana§ bhåyobhåyaþ parasvaråpàd garbhàdhànàdyarthamavatàraõam, 
noparoddhavyamiti asya dãkùitasyedàn㧠tvayà noparodhena 
svaråpàvaraõa§ kàryamiti yàvat | ata eva svaviùñapa§ dãkùitasya 
parama÷ivàtmasvàtmasvaråpamadhikaraõa§ gaccha tanmayatayàsya sadà 
sphuretyarthaþ | ata eva ÷rãspande'bhihitam ---- 

÷vamàrgasthà j¤àtà siddhyupapàdikà" (spa0 34-18) 

iti | 

yadukta§ brahmaõi ÷abdaspar÷au, viùõau rasaþ, rudre råpagandhau, 
ã÷vare buddhyahaïkàrau, sadà÷ive manaþ puryaùñakà§÷amarpayet | 
tatràyamabhipràyaþ ---- iha brahmà paramayà vyàptyà nàdàntopari 
brahmabilàdhiùñhàtçbrahmaråpaþ, viùõurapi tadupari 
prasaradråpa÷aktipradhàna÷akttyàtmà, rudro'pi 
vyàpinãpadàvasthitànà÷ritanàtharåpaþ, ã÷varo'pi 
samanàpadàdhiråóhaþ sçùñyadhikàrã ÷ivaþ, sadà÷ivastu 
svacchasvacchandacidànandaghanaþ parama÷ivaþ, 
ityekàda÷apañaloktavyavasthayà parasya brahmaõo 
nàdànta÷aktyormadhyavatãtvàt såkùmatamàbhyৠ÷abdaspar÷àbhyৠ
yogaþ | eva§ målabhåmau spar÷apradhànàpi prasaradråpatayà rasamayã 
÷aktiriti tanmayasya viùõoþ såkùmatamarasasa§bandhaþ, tato'pi rudrasya 
vyàpinyàmanà÷ritapade vi÷vasyàsåtraõàdamàtràtmanaþ 
pràksçùñopasa§hçtajagadgatasusåkùmatamasa§skàramàtràtmanà 
tanãyastamena gandhena càsti sa§bandhaþ | samanàdhiùñhàtari tu ÷ive 
mananamàtrasàre vigaladvuddhyahaïkàravàsanàsaïgaþ, parama÷ive'pi 
unmanà÷aktisamà÷liùñe mananasa§skàrasyàpi 
galanamityatisusåkùmatamasvapra÷àntamanaþsa§skàrasa§bandho'sti, 
ityà÷ayena nirava÷eùasa§skàraparya§ntapuryaùñakapra÷àntyarthameva 
puryaùñakà§÷àrpaõam | anye tu ---- 

"÷rutitvagviplutirbràhmã brahmakravyàdayonidà | 

ràsanã vaiùõavã raudrã ghràõalocanahetukà || 

e÷varã garvadhãråpà mànasã ÷ivadevatà |" (mi.kri. 8-140-141)

iti nirbãjadãkùàviùaya÷rãmçgendravàkyañãkàyàmuktendriya-
viplutyàtmasamayollaïghanasa§bhàvyamànatattatkravyàdatvapra÷amanàya 
pà÷a÷odhanapare'pi vàkye nirbãjadãkùàyৠpuryaùñakàt 
÷abdaspar÷àrpaõa§ brahmaõi kàryamityàdi 
yadbhaññanàràyaõakaõñhenoktta§ tadevàtra yojayà¤cakruþ | tatra 
sabãjanirbãjàdisarvadãkùàsu puryaùñakà§÷àrpaõamàmnàtam, ato 
mçgendràyৠsamayapà÷a÷odhanapare'pi vàkye nirbãjadãkùàviùayameva 
puryaùñakà§÷àrpaõa§ tadabhipràyavarõana§ ca tenàkàri, 
tadyuktamayukta§ veti sacetasaþ pramàõamityalam || 208 || 

atha vàgã÷ãm ---- 


visarjyaiva§ kalà bhàvyà ÷àntyatãtà laya§ gatà || 4-209 || 

sva÷aktyàdhàraparyante susåkùmàbhàvasa§sthite | 


svà svàtantryàtmà ÷aktiràdhàraþ samavàyinã yasya, sa evà÷eùasya 
samanàpratiùñhàsthànatvàt paryantaþ, ata eva suùñhu 
såkùmasyàbhàvasya samanàtmano 
vyàpinyàdikùityantaniþ÷eùabhàvàbhàvabhittibhåtasya mahà÷ånyasya 
sa§sthita§ sa§sthàna§ yatra || 209 || 

atha kàyavàïmanaþkarmànyathàbhàve jàte sati ---- 


àtmatattvavibhàgena dhàmnà vai juhuyàcchatam || 4-210 || 


àtma÷abdo vidyà÷ivàvupalakùayati, 
tenàtmavidyà÷ivatattvavibhàgenetyatràrthaþ || 210 || 

tathà ---- 


sa÷abdoccàrayogena àtmatattve tu homayet | 


praõavaniùkaloccàrapårva§ 
dãkùyasyàtmatattvavyàptamàyàntàdhva÷uddhau 
vidhinyånàtiriktadoùa÷uddhirastu svàhà ---- ityatra prayogaþ || 

etaccàtmatattvam ---- 


màyàtattvàvadhi j¤eya§ dai÷ikena mahàdhvare || 4-211 || 

màyànta§ vedya§ sarvamiti tadvyàptyàtmatattva§ | 


mahàdhvare dãkùàprayojana÷ivayàge || 211 || 

kimarthamaya§ homaþ, ityàha ---- 


vidhivaikalyakarmàrtha§ pràya÷cittavi÷uddhaye | 


vidhiþ påjàhomàdiþ ÷àstracoditastasya vaikalyakarma 
nyånàtirekànuùñhitistadarthamiti tannivçttyartha§ yà 
pràya÷citta÷uddhistasyai || 

atha ---- 


vidyàtattve tu hotavya§ ÷atamaùñottara§ priye || 4-212 || 


tacca


upà§÷åccàrayogena vidyàtattve tu homayet | 


pårvoktàyà vidyàyà iyamanyaiva | 

màyànte vidyà karaõaråpà bhagavataþ, iti vaktumàha ---- 


sadà÷ivàntamadhvàna§ vidyàtattva§ vinidã÷et || 4-213 || 


j¤ànakriyàtmà ÷aktiþ ÷ivasya kàraõa§ tadråpa÷ca sadà÷ivaþ, iti
tadantà vidyàtattvasya vyàptiþ || 213 || 
 
atra ca ---- 


mantroccàravilomena pràya÷citta§ tu yadbhavet | 

tadvi÷uddhyai sa homaþ syàdvidyàtatve tu yaþ kçtaþ || 4-214 || 


vilomatà'nyathàkaraõam | atra ca praõavaniùkalàvuccàrya dãkùyasya
vidyàtattvavyàptasadà÷ivàntàdhva÷uddhau mantroccàravailomya÷uddhirastu
svàheti prayogaþ || 214 || 

anantaram ---- 


manovij¤ànavaikalyàt pràya÷citta§ tu yadbhavet | 

tacchuddhyartha§ ÷ive tattve målamantreõa homayet || 4-215 || 

mànasena prayogena..............


manovij¤àna§ bhàvanà, ÷ivatattvamuktatattvàpekùayàtra pramàtçråpam 
|| 215 || 

etacca ---- 


........÷aktyante'dhvani sa§sthitam | 


÷aktyanta§ samanàntamuttãrya ÷ivabhaññàrakasya tàvadvyàptikatvàt || 

athà÷eùabandhabhittermuõóàntordhvavàhinyàþ 
pràõa÷akteradhovàhàtmakabandhakatvopa÷amàya tadanukàriõyàþ 
sthåladehagatàyàþ ÷ikhàyà÷chedamàdi÷ati ---- 


tattvatrayavi÷uddhyante ÷ikhàccheda§ tu kalpayet || 4-216 || 


katha§ ca ---- 


adhvàntasthৠparৠ÷àntàmanaupamyàmanàmayàm | 

vyàpin㧠sarvatattvànৠsarvakàraõakàraõam || 4-217 || 

dhyàtvà ÷i÷oþ ÷ikhàgre tu puùpàgre jalabinduvat | 


adhvano'nte'ta evàvidyamànàdhvànte pade ca sthitৠparৠ÷àntàmiti
÷àntyatãtৠsarvopàdhikùaiõyàdanàmayàmakalaïkৠùaõõàmapi 
kàraõànৠkàraõa§ ÷i÷oþ ÷ikhàgre dhyàtveti saïgatiþ || 217 || 

ki§ ca ---- 


kartar㧠÷ikhayàmantrya ÷ikhayà cchedayecchikhàm || 4-218 || 


÷ikhayeti naiùkalena ÷ikhàmantreõa | iha 
vi÷eùànabhidhànànnirbãjasabãjadãkùàdvayaviùaya÷ikhàcchedana§
na tu nirbãjàyàmeva || 218 || 

atha ---- 


÷ikhৠsamarpya cànyasya nirgacchet sa sa÷iùyakaþ | 


tatra ca ---- 


snàna§ samàcarecchiùyaþ................


chinna÷ikhatvàt || 

tatsparֈttu ---- 


................guroràcamana§ bhavet || 4-219 || 


sa ÷iùyasa§parkatvàt parà÷ayagrahaõàya và ---- 


snànamuddhålana§ vàtha àcaret svecchayà guruþ | 


tataþ ---- 


pravi÷ya sakalãkçtya..............


àtmànam | 


............pårõayà juhuyàcchikhàm || 4-220 || 


uktavyàptipràõa÷akttyanukàriõãm | atra ca pårvasa§vàditaþ 
pà÷ahomamantraþ prayoktavyaþ || 220 || 

ittha§ ca ---- 


hutvà nirgamya càcamyàkùàlya sruksruvakartarãþ | 

pravi÷ya sakalãkçtya ÷ivahastànupåjanam || 4-221 || 


kurvãtetyarthaþ || 


tatastu maõóale pa÷càt påjayet parame÷varam | 

puùpàdibhira÷eùaistu tato vij¤àpayecchivam || 4-222 || 

bhagava§stvatprasàdena adhvaùañkavyavasthitam | 

pa÷a§ sa§gçhya sa§÷odhya ÷ikhàcchedàvasànakam || 4-223 || 

tvanmukhoktavidhàna§ tu le÷ato vatãta§ mayà | 


grahaõa§ pà÷asåtràt svadehàcca | sa§÷odhana§ malebhyaþ | vatãta§
sa§pàditam || 223 || 

ki§ ca, ÷iùyamiùña§ dhàma lambhayita§ mayà ---- 


tvacchaktyaiva tu gantavyamà÷u dhruvapada§ ÷ivam || 4-224 || 


evakàro nirapekùaþ ÷aktipàta evàtra prabhavatãti dhvanati | etacca 
pa¤camapañalànte nirõeùyàmaþ | dhruvapada§ saptama§ parama÷ivasthànam 
|| 224 || 

tadarthameva ---- 


idàn㧠yojaye karma................


mayàrabhyate | 

tato'tra ---- 


...............ñavàj¤ànuvidhàyinaþ | 

àj¤à me dãyatৠnàtha ÷iùya§ sa§yojayàmyaham || 4-225 || 


tavàj¤eti

"dãkùaõãyàstvayà ÷iùyàþ |"

ityadhikàràvasare pràptà | 

atha ---- 


labdhànuj¤àtamàtmàna§..................


àj¤àlàbhayuktyaiva rudra÷aktisamàve÷àt ---- 


.............prahçùño nirgataþ puràt | 

arghahasto vrajedagnim.................


puràditi maõóalakùetràt | 


athàtra ---- 


..............÷iùyamàhåya prokùayet || 4-226 || 


prokùitasya ---- 


pårvavaccàsanasthasya sakalãkaraõàdikam | 

antaþkaraõavinyàsa§ nàóãsandhànapårvakam || 4-227 || 

påja§ tarpaõa§ càgnau mantràõৠca ÷ivasya ca | 


kuryàt | tarpaõa§ målàpekùayà vaktràïgànàm || 


da÷abhàgavibhàgena................


nacàtra dravyeyattàniyama ityàha ---- 


.............yathà dravyànusàrataþ || 4-228 || 


yadvakùyati ---- 

"tisraþ pa¤ca da÷aikà và tilairvàtha ghçtena và |" (4-448)

iti || 228 || 

atha ye niùkalasvaråpanimajjanena sakalatàmunmajjya 
bhagavato'ntaraïga÷aktiråpà vaktràïgamantrà bhedaprathotthàpanena 
cidàtmanà sa§÷uddhatvàpàdane'dhikçtàstàn ---- 


mantràn sa§÷odhayet pa÷càt sakalãkaraõe sthitàn | 

sakçdàhutiyogena..................


målamantreõaivetaramantra÷uddhiriti nirõãtam, ataþ 
praõavaniùkaloccàrapårva§ hçdàdyekaika§ jàtyantamuccàrya "bhagavan 
dãkùyasya niùkala÷uddhadhàmaprathàparo bhava svahà" iti prayogeõa 
niùkaladhàmavi÷ràntibhàvanayàhuti§ dadyàt || 

tata etànida§ ÷ràvayet ---- 


..............'dhikàro vivarjyatàm || 4-229 || 

sakalãkaraõatvena na kadàcit pa÷oþ punaþ | 


sakalãkàro bhavadbhiþ kàrya iti ÷eùaþ || 229 || 


eva§ dãkùyasya mantraikàda÷ikà÷uddhimitikartavyatvenoktvà devãmàha
bhagavàn ---- 


yojanãya§ prayoga§ tu adhunà kathayàmi te || 4-230 || 


yojanàyai hita§ yojanãyam, prakçùña§ yogamitikartavyatàråpa§ prayoga§ 
càdhunà niþ÷eùapà÷akùapaõe jàte sati, te ityanugrahaikapravaõatayà 
bhagavatyà evaikasyàþ parasyàþ ÷akteryojanàyৠ÷aktàyàþ kathayàmi 
vimar÷apada§ lambhayàmãtyarthaþ || 230 || 

asya càbhyastaj¤ànayogaduùpràpadai÷ikapravarasàdhyatvamiti dar÷ayitu§ 
mahatà pãñhikàbandhagrahaõena yojanopayogi prameyatrayoda÷aka§ 
sadguråõৠhçdayaïgamãkàrya§ nirõetumudàkùipati parame÷varaþ ---- 


j¤àtvà càrapramàõa§ tu pràõasa¤càrameva ca | 

ùaóvidhàdhvavibhàga§ tu pràõaikatra yathàsthitam || 4-231 || 

ha§soccàra§ tu varõai÷ca kàraõatyàgameva ca | 

÷ånya§ samarasa§ j¤eya§ tyàga§ sa§yogamudbhavam || 4-232 || 

bhedana§ ca padàrthànৠbhàvapràptiva÷àt punaþ | 

àtmavidyà÷ivavyàptimeva§ j¤àtvà tu yojayet || 4-233 || 


iha ---- 

"tasmin yuktaþ pare tattve sarvaj¤àdiguõànvitaþ | 

÷iva eko bhaved devi avibhàgena sarvataþ ||" (4-402)

iti bhàvinãtyà parabhairavaikyàpattyàtmà yojanà 
puryaùñakàhantàpra÷àntyaiva guroþ kartavyà | puryaùñake ca 
pràõà÷raye ÷ånyà÷raya§ ca svapnasauùupatyostathà ni÷cayàditi 
pràõa÷ånyapadayoþ pra÷amanãyatve càrasya pràõavàhasya 
de÷akàlàbhyৠpramàõamava÷ya§ j¤àtavyam, tatràpi 
càrohàvaroharåpasa¤caraõa§ j¤àtasa¤càrasya 
tatrasthollaïghanãyasamastàdhvaparij¤ànamupayogi, adhvollaïghanamapi 
årdhvanadanàtmahasoccàraparij¤ànàt, taduccàro dvidhà svàbhàvikaþ 
pràyatnika÷ceti, pràyatnike tasmin naiùkalairakàrokàràdibhirvarõaiþ 
kàraõànৠbrahmàdãnৠtyàgo'pi j¤eyaþ, 
cakàràttadåcitakàlatyàga ihànuddaùño'pi vakùyamàõo j¤àtavya eva, 
pràõavacca ÷ånyamapi pra÷amanãyatvàjj¤eyameva,  
parabhairavaikyàtmayojana§ ca mantràtmanàóyàdisàmarasyaj¤aptipårvakam, 
sàmarasyaj¤àna§ sàmyaj¤aptipårvakamiti sàmyàtmaviùuvatsvaråpamapi 
bhaviùyati, akàràdyunmanànta§ dvàda÷avidha§ j¤eyamapi 
mantroccàràïgatayà j¤eyameva, tyàgàya caitajj¤eyamiti tyàga uktaþ, sa 
ca tattadda÷àsa§yogapårvakaþ tattadda÷àtyàge 
cordhvordhvàrohàtmodbhavo'pi j¤àtavyaþ, yàvaccaiùৠgranthãnৠ
bhedana§ na vçtta§ na tàvattattyàgenordhvodbhavo ghañate, bhedana§ ca 
j¤ànayogàbhyàm | yadvakùyati ---- 

"bhedayejj¤àna÷ålena" (4-335) iti | 

tathà

"bhedayenmantra÷ålena mudràbhàvayutena tu |" (4-357) 

ityàdi | 

tacca bhàvasya 
dçóhàråóhapratipattyàtmanastattacchabdàdyanubhavàtmana÷ca 
vakùyamàõasya pràptiva÷àdbhavati | evamiyajj¤ànapårva§ pràõe ÷ånye 
ca pra÷amite'pi, àtmatattvasyaitàvaduttãrõà 
÷uddhàtmada÷ànubhavaråpà, vidyàtattvasya conmanàvi÷ràntyàtmà, 
÷ivatattvasyàpi ca paratattvasamàve÷aråpà vyàptirava÷ya§ j¤eyeti, 
iyatprameyaparij¤ànamàgamato'nubhavata÷ca 
yojanàyàmupayogãtyà÷ayenàtra vàkye j¤àtveti dvirupàttam || 233 || 

yathoddaùña§ nirõetumàha ---- 


tadvibhàga§ pravakùyàmi yathà j¤àyeta tattvataþ | 


vibhàgo vibhajanamasàdhàraõena råpeõa vivecanalakùaõam | 
prakàrabhedakathanamapi yathàsambhavam | 

ta§ krameõàha ---- 


ùañtri§÷adaïgula÷càro hçtpadmàdyàva÷aktitaþ || 4-234 || 

tuñiùoóa÷amànena kàlena kalitaþ priye | 


yàvacchabde talopa e÷varaþ | àdyenàrdhena de÷ato dvitãyena 
kàlata÷càrapramàõamuktam | ÷aktiriha bhàvinãtyà samanàntàbhipretà | 
tuñi÷caùakaùaóbhàgaråpasya pràõàpànavàhasya 
dvàtri§÷attamo§'÷aþ | 

atha pràõasa¤càramàha ---- 


sa¤caranta§ vibhàgena yathàvatta§ ÷çõuùva me || 4-235 || 


tamiti pràõa§ tàlvàdisthànànusàriõà vibhàgena yathàvat 
svànubhavasàkùika§ samyak caranta§ ÷çõu kathitamantanãbhàlaya || 235 
|| 


hçtpadmàdyàvadayana§ bhàgameka§ tyajettu saþ | 

nàsikàgre dvitãya§ tu ÷aktyante tu tçtãyakam || 4-236 || 

tatrastho vinivarteta yàvattatva§ na vindati | 

vidite tu pare tattve tatrastho'pi na bàdhyate || 4-237 || 


etacchàstraprakriyayà mantrodayasthànàddhçtpadmàt prabhçti | ayanamiti 
kàlàdhikàravakùyamàõayà "pràõe dinodaya" iti sthityà pràõàdityasya 
madhyàhnagatà÷raya§ tàlusthànamaùñàda÷àïgulàntamiha vivakùitam | 
tacca màyàgranthyàtmaka§ rudrasthàna§ 
durbhedamitya÷ikùitatadanuprave÷asya tu madhyanàóyà nàsikàgra§ 
bhråmadhyamai÷vara§ sthàna§ pràpnoti, evamapyabhinnabhrågranthestasmin 
nàsikàgre | dvitãyamiti ùaóaïgula§ bhàga§ tyajet, 
tatprave÷amanàsàdya pàr÷vanàóãdvayena yàvacchikùitatadanuprave÷asya 
tu ÷aktyanta§ brahmabilaparyantamà÷rayati, tathàpyasvãkçta÷àktabalasya 
÷akttyante tasmi§stçtãya§ bhàga§ dvàda÷àïgula§ tyajet, 
tatràntaraj¤asya brahmarandhreõàdhaþ prasaret, etadeva tatrasthetyàdinà 
÷lokàrdhenoktamata evàsàdita÷àktabalaþ samagragranthisa¤càràbhij¤aþ 
parasmi§stattve vidite | tatretyukte.qu granthisthàneùvapi sthito na 
bàdhyate, na dehàdipramàtçtàvaiva÷yametãti yàvat | ata÷ca 
paratattvaj¤aptiparyantaþ pràõasa¤càraþ ÷ikùaõãya iti piõóàrthaþ 
|| 237 || 

atraiva sa¤càre pàribhàùikãþ sa§j¤à udghàñayati ---- 

÷aktyà càdho yadà gacchedabudhastu tadà bhavet | 

÷aktiparyante'pi pade labdhe tattve'nàrohàt | 

yadà tu tadàrohàya ---- 


hçdgataþ punaruttiùñhed budhyamànaþ sa ucyate || 4-238 || 


tata÷ca ---- 


÷akti§ pràpya budho j¤eyaþ...............


tato'pi ÷àktabalalàbhàt tattvàrohayuktij¤asya ---- 


..............vyàpinya§÷e prabuddhatà | 


yadà tu tato'pyårdhvamàrohati, tadà samanàparyantameùamadhvànam ---- 


atãtaþ suprabuddhastu..................


paratattvànulàbhàt abuddharåpataiveti kecit, tadasat, tasyeha
pràkaraõikatve'pi suprabuddhaikaråpatvàt, anyathà gurutvàyogàt | 

asya ca ---- 


...............unmanastva§ tadà bhavet || 4-239 || 


manaþsa§skàrasyàpi kùayàt || 239 || 

ki§ ca ---- 


na kàlo na kalà càro na tattva§ na ca kàraõam | 

sunirvàõa§ para§ ÷uddha§ gurupàramparàgatam || 4-240 || 

tadviditvà vimucyeta gatvà bhåyo na jàyate | 


kàlastuñyàdiþ paràrdhàntaþ, kalà nivçttyàdikà, càraþ 
pràõavàhaþ, tattva§ pçthivyàdi, kàraõa§ brahmàdi, sunirvàõamiti 
paràdvayamayatvàt, ata eva para§ ÷uddha§ 
÷uddhà÷uddhasadà÷ivàdipadàdapi prakarùàt, guråõৠparamparaiva 
pàrampara§ parabhairavatacchaktisadà÷ive÷ànanta÷rãkaõñhàdiråpa§ 
tata àgatam | viditveti anubhåya, vimucyate iti jãvanneva vimuktaþ syàt, 
gatveti dehànte tadaikàtmyameti || 

athàdhvaùañkavibhàgamàha ---- 


adhvaùañka§ yathà pràõe sa§sthita§ kathayàmi te || 4-241 || 

àpàdànmårdhaparyanta§ citeþ sa§vedana§ hi yat | 

bhuvanàdhvà sa vij¤eyastattvàdhvà ca tathaiva hi || 4-242 || 


iha tasya bhàvastananàttattvamiti vyutpattyà niruktyà ca vi÷eùaniùñhaþ 
sàmànyàbhàsaþ ÷arãrabhuvanabhàvaviracanàhetutattvam | tadàbhogaþ 
÷arãrabhuvanàdiryathà dehamçddàrupàùàõàdau kàñhinyàbhàsaþ 
pçthivãtattvam, evamanyat | sàmànyàbhàsa÷ca cidbhittau bhàti 
paracidbhåmau ca sarva§ cidekarasamiti na ko'pi vibhàgastataþ, "pràk 
sa§vitpràõe pariõatà" iti nyàyàt, pràõasaïkocinyàstasyàþ 
pràõatvàroheõa dehamapya÷nuvànàyà yastattvapratibhàsaråpa§ sa eva 
tattvàdhvà ghañate ityabhipretyàpàdànmårdhànta§ yacciteþ sa§vedana§ 
tattatkàñhinyàdipratibhàsaråpa§ sa eva tattvàdhvà bhuvanàdhvà 
cetyuktam | tattvasattayaiva ca bhuvanasattàpi saukùmyeõànumãyate | 
pràõacàro hçdayàcchaktyanta§ ùañtri§÷adaïgula uktaþ | 
adhvaùañkavibhàgastu pràõaikatreti samastadehavyàpisåkùmapràõamàtra
evoddaùño na tu pràõacàra ityàpàdàdityàdikà yuktaivoktiþ | 
tattvànৠcodde÷ànte ÷rãmataïge'pyuktam ---- 

"tattva§ vastupada§ vyakta§ sphuñamàmnàyadar÷anàt | 

tatametena và yasmàttattattva§ tattvasa§tatau ||" (1-5-4) 

iti | 

tathà

"÷ivàdyavaniparyanto yo'yamadhvàtivistçtaþ | 

sa samasta÷cito j¤eyo nà÷ivatvàdvimucyate ||" (1-10-23)

iti || 242 || 

pràõe kalàdhvasthitimàha ---- 


kalàkalitasa§tànaþ pràõaþ sa¤carate sadà | 


kalàbhiþ kalito vyàptaþ sa§tànaþ pràõavàho yasya || 

asya hi ---- 


nivçtti÷ca pratiùñhà ca adhobhàge pravatãke || 4-243 || 

vidyà ÷àntistathà cordhve ÷àntyatãtà tvadhiùñhikà | 


"à pàdànmårdhaparyantam" ityuktvà samastadehavyàpã 
sàmànyapràõanàråpaþ pràõa uddaùño yasya pràõàpànàdyàtmikà 
vi÷iùñà vçttayaþ | tato'dhobhàgapravatãke ityàdika§ saïgatameva | ye 
tårdhvavàhipràõà÷rayametat, ityabhipràyeõa adhobhàgapravatãke iti 
pañhitvà adhobhàge pravçttiravasthitivãdyate yayorityàdi ÷liùña§ 
vyàcakùate, teùৠ

"÷aktyà càdho yadà gacchediti (4-238) 

pårvokta§ vismçtam, jaóasya ca ÷aktyàtmakakalàvyàpakatvamuktam na tu 
viparyaya ityàstàmetat | eva§pràya§ vyàkhyàna§ bahu asama¤jasa§ 
ñãkàkçtàmasti, tat svayamevànveùñavyam | granthagauravabhayàt 
pratipada§ nonmãlita§ kiyanmàtra§ tu da÷ãtam || 

heyahànyà ÷iùyàõàmupàdeye dhãþ prarohatviti kalàtãta§ pada§ 
niråpayitumàha ---- 


tadatãtaþ paro bhàvaþ.................


÷àntyatãtàmapyatikràntaþ ÷uddhàtmada÷àråpaþ svabhàva ityarthaþ | 
ata evonmanàparatattvàtmaka÷akti÷aktimatsàmarasyàtmakam ---- 


............ñadårdhva§ padamavyayam || 4-244 || 


yatpràptyarthamiyàn ÷àstrasa§rambhaþ || 244 || 

pràõe nivçttyàdikalàsthitimuktvà mantrakalàsthitimapyàha ---- 


eva§ bindukalà j¤eyà nàda÷aktyàtmikà÷ca yàþ | 

vyàpinyàdyàtmikà yà÷ca vyàpyavyàpakabhedataþ || 4-245 || 

pràõaikasa§sthitàþ sarvàþ...............


akàrokàramakàràtmànaþ kalàþ pràõaiþ sarvairuccarantya upalabhyante | 
yàstu bindvàdyàþ samanàntàþ krameõa vyàpyavyàpakabhàvena sthitàþ, 
tàþ sarvàþ pràõe sthità j¤eyàþ prayatnenànubhavitavyàþ | 
bindunàdavyàpinãnৠtisçõৠpradhànatayà iha 
udde÷o'rdhacandràdi÷aktãnৠyathàyogametadantarbhåtatvena 
pràdhànyàt| 

ata eva ---- 


.............ùañtyàgàt saptame layaþ | 


sarvopalabhyà akàrokàramakàrakalàþ, yogagamyàstu bindunàdavyàpinya 
ityàsৠùaõõàmapi tyàgàt paramayoginৠsaptame para÷aktimati 
paratattta eva layo vi÷ràntiþ kàryà || 

etadupasa§hçtyànyadavatàrayati ---- 


kalàdhvaiva§ samàkhyàto varõàdhvàna§ nibodha me || 4-246 || 


tamàha ---- 


varõàþ ÷abdàtmakàþ sarve jagatyasmi§÷caràcare | 

sthitàþ pa¤cà÷atà bhedaiþ ÷àstreùvànantyakoñiùu || 4-247 || 

÷abdàt pràõaþ samàkhyàtastasmàdvarõàstu pràõataþ | 

utpadyante laya§ yànti yatra ÷abdo laya§ gataþ || 4-248 || 


ànantyena koñisa§khyeùu ÷àstreùu pa¤cà÷atà bhedairmàtçkàråpaiþ 
care jaïgame vàgvati, acare càntaþsa§j¤e sthàvare 
tattadavyaktavàcyàkùaràdyabhivya¤jake varõàþ sthitàþ | te ca 
÷abdàtmakàþ ÷abdanaråpàþ, ÷abdo'pi pràõanàtmà dhvanisatattva÷ca 
pràõo'ta evàsmàd dhvaniråpàdvarõà jàyante, yatra ca ÷abdàtmà 
pràõo laya§ yàti tatraiva varõà lãyante, iti pràõanàtmani pràõa eva 
varõàdhvà sthitaþ || 248 || 

yata÷ca varõànৠpràõasya caikatra layastataþ ---- 


÷abdàtãto varàrohe tattvena saha yujyate | 

yuktaþ sarvagato devi dharmàdharmavivajãtaþ || 4-249 || 

nàdho nirãkùate bhåyaþ ÷ivatattva§ gato yadà | 


tattvena parama÷ivena saha yujyate ekyameti, ata eva sarvagato 
dharmàdharmàbhyৠpràõàpànàbhyৠ÷ubhà÷ubhàbhyৠca rahitaþ | 
adha iti idantàråpo bhedaþ | yadeti yataþ || 

etadupapàdayati ---- 


adho vai yàtyadharmeõa dharmeõordhva§ vrajet punaþ || 4-250 || 

vij¤ànena dvaya§ tyaktvà sarvagastu bhavediha | 


adharmeõà÷ubhenàdhaþ sthàvaràntamapànàtmadehabhåmi§, dharmeõa 
÷ubhena devayonyàditàm, pràõàtmanà tu ÷aktyanta§ vrajati | etaddvaya§ 
tu vi÷iùñena ÷ivaikyàtmavimar÷àtmanà | j¤ànena tyaktvà, iheti 
dehàvasthito'pi sarvagaþ ÷ivo bhavati || 

upasa§harati ---- 


varõàdhvaiva§ samàkhyàtaþ...........


atha ---- 


.................padàdhvà procyate'dhunà || 4-251 || 

ekà÷ãtipadànyeva vidyàràjasthitànyapi | 

varõàtmakàni tànyatra varõàþ pràõàtmakàþ sthitàþ || 4-252 || 

tasmàdeva§ padànyatra tàni pràõakrameõa tu | 


ekasminnapi vidyàràje navàtmanyekà÷ãtipadàni pràgvibhaktanãtyà yàni 
sthitàni, tànyapãdànãmeva nirõãtanãtyà varõàtmakàni, varõà÷ca 
pràõaråpàstadàtmakatvàt padànàm || 252 || 


padàdhvaiva§ samàkhyàtaþ.................


athàtra ---- 


................§antràdhvàna§ nibodha me || 4-253 || 


tamàha ---- 


mantraikàda÷ikà yà tu sà ca ha§se vyavasthità | 

padaikàda÷ikà sà ca pràõe carati nitya÷aþ || 4-254 || 


ha§se madhyame pràõe, naiùkalavaktràïgaråpà mantraikàda÷ikà sthità 
yasmàt, sà padaikàda÷ikà 
nityoccaranniùkalakalàråpavi÷ràntiheturbrahmàdivàcakàkàràdi-
samanàntapadaråpà | nirõãta§ caitat pårvameva || 254 || 

etàni padànyàha ---- 


akàra÷ca ukàra÷ca makàro bindureva ca | 

ardhacandro nirodhã ca nàdo nàdànta eva ca || 4-255 || 

÷akti÷ca vyàpinã caiva samanaikàda÷ã smçtà | 


niùkalanàthe'kàrakalà yàdç÷yasti, yàdç÷a§ caitatkalànৠråpa§ 
tadadåra eva nirõeùyate || 255 || 

ekàda÷ikàyà asyà adhvaråpatৠdar÷ayitumàha ---- 


unmanà ca tato'tãtà tadatãta§ niràmayam || 4-256 || 


tata iti tৠsamanàmatãtà | tadatãtamiti tàmunmanàmati÷ayeneta§ gata§ 
tadabhinnam | unmanàparatattvapràptihetutvàt padavarõàdãnàmiva 
mantràõàmapyadhvateti yàvat || 256 || 

upasa§harati ---- 


mantrà eva§ sthitàþ pràõe...........


bahiþsthålaråpasyàpyadhvaprapa¤casya màntrakaloccàraõe 
såkùmaråpatayà mantroccicàrayiùà mantravi÷ràntida÷àyoge 
pararåpatayà mantraupayika evopalambho bhavatãtyà÷ayena paryante 
mantràdhvà nirõãtaþ || 

kramapràptaþ ---- 


..............þa§soccàrastathocyate | 


tamàha ---- 


hakàrastu smçtaþ pràõaþ svapravçtto halàkçtiþ || 4-257 || 


yo'ya§ halàkçtiranacko hakàro'nàhatadhvanyàtmà

÷vayamuccarate devi" (7-59)

iti bhàvinãtyà svapravçttaþ

ïàdàkhya§ yatpara§ bãja§" (kàlo0 1-5)

iti tantràntaroktadç÷à sarvasya svataþ sphuran sa eùa pràõaþ 
pràõanàparaparyàyo jãvaþ, smçto gurupàramparyeõàvicchedenàdhãtaþ | 
atha ca dhålibhedànusàreõa halàkçtira÷eùa§ vi÷va§ garbhãkçtya 
kuõóalinyàkàraþ prasuptabhujagaråpaþ | svapravçtaþ iti svayameva 
nàdàmar÷aråpatৠnimajjya pràõàtmaka§ råpamàvi÷ya sthitaþ | yataþ 
pàrame÷ã bodhàkhyà ÷aktivã÷va§ garbhãkçtya parà kuõóalikà satã 
vimar÷aråpatayà nàdàtmavarõakuõóalikàtmanà 
sphuritvàntanãmajjitaitatsvaråpà pràõakuõóalikàtmatayà 
bhàtãtyàmnàyaþ | eva§ ca vyàkhyàtaråpaþ pràõa eva ha§sa 
årdhvamadha÷ca svarasena vahan 
hànasamàdànadharmakahakàrasakàravimar÷aråpatayà sphuraõàt || 257 || 

athàtraiva varõaiþ kàraõatyàga§ nirõeùyan varõoccàra§ 
tàvanniråpayati ---- 


akàreõa yadà yukta ukàracaraõena tu | 

makàramàtrayà yukto varõoccàro bhavet sphuñaþ || 4-258 || 


yo'ya§ nàdàtmano ha§sasya nityapravçtta uccàraþ sa eva sphuño 
varõoccàro bhavati, kathamakàreõànackahakàrasyàbhivyaktihetunà 
÷iroråpeõa yadà yuktastadà ukàra 
evordhvàdhaþsa¤càrakatvàccaraõaråpastena tathà 
bindvàdiprameyàsåtrakànusàraråpamakàramàtrayà yadà yuktaþ, ãdç÷o 
hi uccarannasau sarvairupalabhyate || 258 || 

atha ca ---- 


binduþ ÷iraþsamàyogàt susvaratva§ prapadyate | 


uktaråpo varõoccàra eva yoginৠ
bhråmadhye'kàràdimàtràtrayasvãkçtaniþ÷eùabheda- 
sa§piõóitàvibhàgavedanàtmakabinduråpatàmà÷ritya ÷iraþ samàyogàditi
÷irasi lalàñasthe pra÷àmyadvedyapràdhànye'rdhacandre 
pra÷àntavedyapradhànatayà årdhvonmukhatvena spaùñarekhàtmani, ayogino 
nàdapathaprave÷arodhakatvànnirodhikàsamàkhye, samyagàsamantàt 
yogàttattatpadàrohàt susvaratva§ guõãkçtavedyabhedapradhàne÷varapada§
samastavàcakàvibhedavimar÷apradhànànnàdanàdàntabhåmi§ 
gçhõàtãtyarthaþ || 

ata÷ceyatpadamàråóhasya ---- 


nàdo'sya vadana§ proktaþ..........


yataþ proktanãtyànàhatadhvaniparamàrtho'ya§ ha§sastato 
varõoccàràtmatàda÷àyàmapi lalàñamadhye nàda evàsyavadanamiva vadana§ 
mukhyamaïgam || 

yukta§ caitadyataþ ---- 


............vadana§ ÷abdamãrayet || 4-259 || 


nàdaråpa§ vadana§ kartç ÷abda§ nàdàntàtmànamãrayed brahmarandhratale
prerayettadråpatayà sphuret || 

na kevalamevamaya§ nàdàtmà pràõaþ ÷irovadanacaraõayukto nadan
ha§sa ityukto yàvat ---- 


anenaiva ca yogena ha§saþ puruùa ucyate | 

brahmaviùõvã÷amàrgeõa caran vai sarvajantuùu || 4-260 || 


puruùaþ kùetraj¤o'nenaiva madhyordhvamàrgàrohaõàtmanà yogena 
sarvajantuùu hçtkaõñhabhrå madhyalalàñamàrgeõa 
prasarannadharabhåmihànordhvapadasamàdànaråpo ha§sa ucyate | vakùyati 
càgre ---- 

"÷ivo dharmeõa ha§sastu såryo ha§saþ prabhànvitaþ | " (7-39)

ityupakramya ---- 

"àtmà vai ha§sa ityuktaþ pràõo ha§sasamanvitaþ ||" (7-30)

iti etacca tatraiva vyàkhyàsyàmaþ || 260 || 

eva§ nàdàntaråpatৠgçhãtvà ---- 


÷aktitattve laya§ yàti................


nàdàntaråpatৠpra÷amayyànandaspar÷àtmatৠbrahmabile ÷rayati || 

tato'pi ÷ivapadasamàvivikùàvaùñambhàtmanà ---- 


................vij¤ànenordhvatৠvrajet | 


katham ---- 


vyàpin㧠samanৠtyaktvà vrajedunmanayà ÷ivam || 4-261 || 


÷aktau spar÷amanubhåyordhvaprave÷ayuktyà vyàpinyৠtvakke÷apade 
vyàpti§ labdhvà tadårdhve ÷ikhàke÷asthàne sàmanasepade 
mantavyàbhàvànmananamàtraråpatayà sthitvà tato'pyårdhva§ ha§saþ 
÷uddhàtmaråpo mananollaïghanasvabhàvo 
yugapada÷eùavi÷vàbhedaprakà÷àtmakonmanà÷aktyà÷rayeõa ÷iva§ 
vrajeccidànandaghanaparabhairavasamàpatti§ ÷rayet || 261 || 

eva§ ca ---- 


÷ivatattvagato ha§so na caret........


÷ivàkhya§ tattva§ parama÷ivo na carenna saïkocena prasaret || 

api tu ---- 


...................vyàpako bhavet | 


÷ivàdikùityantà÷eùavi÷vàtmanà taduttãrõena ca råpeõa 
sphuredityarthaþ || 

upasa§harati ---- 


ha§soccàraþ samàkhyàtaþ kàraõai÷ca samanvitaþ || 4-262 || 


kàraõairbrahmàdibhiþ, cakàràdakàràdivarõairvastugatyà sambhavadbhiþ
samyaganvito mi÷ritaþ || 

idàn㧠varõaiþ kàraõatyàga§ niråpayati, tatra ---- 


hakàraþ pràõa÷aktyàtmà..............

pràõa÷akteràtmoktasthityà jãvitaråpaþ | 


etasya ÷irorekhàtmà ---- 


...............'kàro brahmavàcakaþ | 

hçdi tyàgo bhavettasya................


vàcakoccàraõànta iti yàvat || 

evamuttaratra ---- 


...............ukàro viùõuvàcakaþ || 4-263 || 

kaõñhe tyàgo bhavettasya makàro rudravàcakaþ | 

tàlumadhye tyajetta§ tu...................


tyajediti kartçpratyayastu÷abda÷ca raudragranthyullaïghane'vadhàtavyamiti 
såciyati | 


...............bindu÷caive÷varaþ svayam || 4-264 || 


abhedoktyàkàràdivaditaþ prabhçti na pçthag vàcyavàcakateti dar÷ayati | 


tyàgastasya bhruvormadhye..................


vidhãyata ityuttarastha§ sa§badhyate | ardhacandranirodhikàntàsyaiva
vyàptiþ | 


.............õàde vàcyaþ sadà÷ivaþ | 


tadabhedena vimç÷yetyarthaþ | 


lalàñànmårdhaparyanta§ tyàgastasya vidhãyate || 4-265 || 


nàdasyaiva nàdàntàntà vyàptivãdhãyate yogibhiryatnena kriyate || 265 || 

atha yàþ såkùmànubhàvagamyàþ ---- 

÷aktivyàpinãsamanàstàsৠvàcyaþ ÷ivo'vyayaþ | 

sadà÷ivàpekùayàyamavyayaþ parama÷ivàpekùayà tu savyaya eva || 

tatra ---- 


mårdhamadhye tyajecchakti§ tadårdhve vyàpin㧠tyajet || 4-266 || 


vyàkhyàtaspar÷ànubhåtyante ityarthameva§ vyàkhyàtam || 266 || 

mananamàtraråpànubhavànte ---- 


samanàm.............


tadårdhve tyajedityevam || 

evamiyadadhvàtikràntyà pràpta÷uddhàtmasvaråpasya yoginaþ ---- 


......unmanৠtyaktvà ùañtyàgàt saptame layaþ | 


bhavatãti ÷eùaþ | vyàkhyàtaråponmanà÷aktyanuprave÷ena 
parama÷ivãbhàva evonmanàtyàgaþ | eva§ ca ùaõõৠ
brahmaviùõurudre÷varasadà÷iva÷ivàkhyànৠkàraõànৠ
tyàgàdvi÷ràntipårvamullaïghanàt saptame parama÷ive layaþ 
samàpattirbhavati || 

etadadhikàvàpenopasa§harati ---- 


såkùmasåkùmatarairbhàvairevameva§ tyajet priye || 4-267 || 

sthålasthålatarairbhàvairnànàsiddhiphalapradaiþ | 


avarohakrameõa yathoktavàcyavàcakàtmàno bhàvàþ padàrthà ye 
vakùyamàõayuktyà sthålasthålataràstattatsiddhipradàþ 
sthitàstairevàrohakrameõa yathottara§ såkùmasåkùmatarairupalakùitam | 
evamiti sarvamadhvànam, evamityuktayuktyaiva tyajet, 
taistyajyamànairupalakùità ye såkùmasåkùmatarà àrohakrameõa 
yathottara§ ta eva, taiþ kàraõabhåtairevamiti prada÷ãtanãtyà evamiti 
yathokta§ tyajet | sthålànৠsiddhau såkùmàõৠmuktau 
hetutvamityadhikamatropakùiptam || 267 || 

tatra ---- 


såkùmo'tyanta§ paro bhàvastvabhàvaþ sa vidhãyate || 4-268 || 


paro bhàvaþ parà sattà parama÷ivo'tyanta§ såkùmo vij¤eya§ 
sarvakàraõa§ cetyarthaþ | sa cà÷eùabhàvaprakùayàtmakatvàdabhàvaþ || 
268 || 

na ca sa evedçg yàvat ---- 


unmanà tvaparo bhàvaþ...............


parabhàvàpekùayà svàtmavimar÷aråpatayà ki¤cidaunmukhyàdunmanà
aparo bhàvo mahàsattàtmà såkùmo bhàvo'bhàva÷ceti samanvayaþ || 


...............ùthålastasyàparo mataþ | 


tasyonmanàkhyasya svabhàvasya yaþ sa§bandhitayà vyàpyavyàpakaråpatayà, 
na tu tataþ pçthaktvenàparaþ samanàkhyastadapekùayà 
sthålo'kàràdyapekùayà tu so'pi såkùma evànyathà 
såkùmasåkùmatarairiti bahuvacana§ na yujyate || 


tasyàpara§ punaþ ÷ånya§.................


tasyeti samanàtmano bhàvasyàpara§ vyàpinãråpa§ 
÷ånyama÷eùabhàvàsåtraõaråpa§ mahà÷ånyamityarthaþ | 
"punaþ"÷abdena samanàtmaka§ 
tàvanniþ÷eùabhàvàbhàvàsåtraõaråpameka§ ÷ånyam, ida§ tu 
sarvabhàvàbhàvàbhàsanabhittikalpa§ dvitãyamityuktam || 

ata eva ca ---- 


.............ùa§spar÷a§ ca tato'param || 269 || 


÷aktipadamityarthàt || 269 || 

tato'pi ---- 


÷abdo.......


nàdàntàtmà nàdaråpa÷ca | 

tato'pi ---- 


.........jyotiþ.........

vyàptanirodhikàrdha§candrapado binduþ | 

........ñato mantràþ kàraõà bhuvanàni ca | 


mantrà makàrokàràkàravarõaparàmar÷àtmàno vàcakàþ, tadvàcyà 
rudropendrabrahmàõaþ kàraõàni tadà÷rayabhåtàni ca tattvàni bhuvanàni 
ca krameõàtyanta§ sthålatamànãtyarthaþ | 

tadàha ---- 


pa¤cabhåtàtmabhuvana§ kàraõaiþ samadhiùñhitam || 4-270 || 


pa¤ca bhåmyàdãni sthålasåkùmàdiråpatayàtmà kàraõa§ yasya 
bhuvanasya | màyàvidyàdipade'pi hi bhuvanàni santi, na ca tatra 
sthålabhåtàrabdhàni, teùৠca såkùmabhåtàrabdhyànàmapi 
svàdhiùñhàtçkàraõàpekùayà sthålatvameva, vastutastu eùৠ
bhuvanàdãnৠ÷ivaråpatvameva | 

yathoktamanyatra ---- 

"bhuvana§ vigraho jyotiþ kha§ ÷abdo mantra eva ca | 

bindunàdàdisa§bhinnaþ ùaóvidhaþ ÷iva ucyate ||" iti | 

àrurukùån prati tu sthålasthålatarairityàdyuktam || 270 || 

yadukta§ ÷thålà bhàvàþ siddhidàþ" iti, tatroktakramapràtilomyena 
siddhibheda§ vibhajya dar÷ayati ---- 


bhuvana§ cintayedyastu vakùyamàõaikaråpakam | 

bhuvane÷atvamàpnoti...............


vakùyamàõamiti bhuvanàdhvani bhuvane÷atva§ kàlàgnyàdiråpatvam | yastu 
paro yogitvàdetadbhuvana§ vakùyamàõa§ vigrahàdyapi ÷ivaråpatayaiva 
pa÷yati saþ ---- 


...........÷iva§ dhyàtvà tu tanmayaþ || 4-271 || 


÷ivasya ca cidànandaghanatayaiva dhyàna§ natvàkàreõa | anyeùৠtu ---- 


brahmàdikàraõànৠca sàdhane vigraha§ smaran | 

pårvoktalakùaõa§ ya÷ca tanmayatvamavàpnuyàt || 272 || 


pårvamityàsananirõayàvasara uktam, ya÷cetyatra sa ityadhyàhàryaþ || 


mantrai÷ca mantrasiddhistu japahomàrcanàd bhavet | 


àràdhitairiti ÷eùaþ || 

ata÷ca japàdinà pårvameva ye sàdhità mantrà aïgabrahmàdyàþ ---- 


pårvoktaråpakadhyànàt siddhyantyatra na sa§÷ayaþ || 4-273 || 


eùৠpårvameva dhyànam, sàdhanaphala§ càgre bhaviùyati || 273 || 


jyotirdhyànàttu yogãndro yogasiddhimavàpnuyàt | 


jyotibãndu | yogasiddhiratãtàdij¤ànam || 

yogaprakarùàttu ---- 


tanmayatva§ yadàpnoti yoginàmadhipo bhavet || 4-274 || 


adhipa iti bhagavadã÷vararåpaþ || 274 || 


÷abdadhyànàcca ÷abdàtmà vàïmayàpårako bhavet | 


÷abdo nàdaþ || 


spar÷adhyànàcca spar÷àtmà jagataþ kàraõa§ bhavet || 4-275 || 


spar÷a ànandàtmà ÷aktigatastasyàdhastanajagatkàraõatvàjjagataþ 
kàraõamityuktam || 275 || 

vyàpinãpade tu ---- 


÷ånyadhyànàcca ÷ånyàtmà vyàpã sarvagato bhavet | 

samanàdhyànayogena yogã sarvaj¤atৠvrajet || 4-276 || 


eva§ sthålasthålataràdibhàvàpekùayà siddhãþ pratipàdya

÷åkùmo'tyanta§ paro bhàvaþ" (4-268)

ityàdipratipàditadç÷àtyantasåkùmonmanàparatattvadhyàna§ 
muktipradamityàdi÷ati ---- 


unmanyà tu para§ såkùmamabhàva§ bhàvayet sadà | 


unmanyà samavàyinyà ÷aktyà saha para§ pårvokta÷ivatattvaråpamabhàva§ 
bhàvayet | 


abhàva§ vyàcaùñe ---- 


sarvendriyamanotãtastvalakùyo'bhàva ucyate || 4-277 || 


sarvàõãndriyàõi mana÷càtãto'tiniùkràntaþ, samanàpadàdårdhvasya 
veditrekaråpatvàt, ata evàlakùyaþ, ata÷ca na vidyante vedyàdiråpà 
bhàvà yatreti vyutpattyàbhàva ucyate, vastutastvasau cidànandaghana eva || 
277 || 

nanu yadyayamãdç÷astatkathamuktam ---- "abhàva§ bhàvayet sadà" ? ---- 
ityà÷aïkyàha ---- 


abhàva§ bhàvya§ bhàvena bhàva§ kçtvà nirà÷rayam | 

na vidyante bhàvà yasmi§stadabhàvaråpa§ padam, bhàvena parasattàtmanà 
cinmayena råpeõa bhàvya§ bhàvanãyam | nanu citattva§ bhàvaka§ 
tatkatha§ bhàvyamucyate ---- 

bhàva§ kçtvà nirà÷rayamiti | bhavatãti bhàvaþ sadà÷ivàdiþ 
kùityantaþ, ta§ nirà÷raya§ niràlambana§ pra÷àntaråpatayà 
÷aktidhàmànuprave÷ena tanmayãkçtya || 

ittha§ ca ---- 


sarvopàdhivinirmuktamabhàva§ labhate padam || 4-278 || 


upasa§harati ---- 


eùa te kàraõatyàgaþ...............


kàraõatyàge'rthàkùipta§ kalàtyàgamàha ---- 


...............kàlatyàga§ nibodha me | 


sa ca ---- 


tuñiùoóa÷asa§yuktaþ pràõastu samudàhçtaþ || 4-279 || 


tasya ca ---- 


tuñidvaya§ samà÷ritya ekaiko bhairavaþ sthitaþ | 

dvitãyàvaraõaniùñhaþ kapàlã÷abhairavàdiþ || 


asmi§÷ca ---- 


ahoràtravibhàgena kurvantyudayameva te || 4-280 || 


yathàhni pràõe'ùñàvudyantyeva§ ràtrau apàne'pi || 280 || 

eùৠvyàpakaþ ---- 


navamastu paro devaþ................


para ityaùñànৠpårako vyàpakaþ prakçùña÷ca ÷rãsvacchandanàthaþ 
|| 
etadãyànmahàprakà÷àtmano vyàpakàt ---- 


...............ñejasastådayanti te | 


tadbhittàveva sphurantãtyarthaþ | ata÷ca pràõodaye tadavinàbhàvini 
bàhyàntaranãlasukhàdij¤àne tadvikalpane'pi và parabhairavavikàsamayà 
eva mahàyogino na tu kadàcit kvacidapi khaõóyante, pratyuta svàtmavikàsena 
satata§ maõóyante, iti sarahasyàrtho'tra kañàkùitaþ || 

eva§ sthite sati ---- 


sarva§ kàla§ tyajet pràõe yathàvat kathayàmi te || 4-281 || 


tatra ---- 


tuñayaþ ùoóa÷aivoktàþ kàlasya karaõa§ tu tàþ | 

tadàdiþ sa§sthitaþ kàlaþ sarva§ carati vàïmayam || 4-282 || 


"karaõa§ tu tàþ" iti pràõàrambhadvàreõa tàbhiþ sarvasya 
kàlasyotthàpanàt | tadàdiriti

"kùaõadvaya§ tuñiþ proktà" (11-201)

iti bhàvinãtyà yadyapi kùaõàdiþ kàlastathàpi

"mànuùàkùinimeùasyàùñamo§'÷aþ kùaõaþ |" (11-201)

iti bhàvivàkyenaiva lakùyasyànumeyatvamuktamiti na tasya sàvadhànairapi 
tuñivat sphuñasa§vedyatvamityevamuktam sarva§ carati vàïmayamiti | 
pràõoccàroccaranmàtçkàvyàptidvàreõa samastavàcakarà÷i§ taddvàreõa 
ca và(cyànya1)pi vyàpnoti || 282 || 

tadàdirityukta§ vibhajati ---- 


tuñirlavo nimeùa÷ca kàùñhà caiva kalà tathà | 

muhårta÷càpyahoràtraþ pakùo màsa çtustathà || 4-283 || 

ayana§ vatsara÷caiva yuga§ manvantara§ tathà | 

kalpa÷caiva mahàkalpaþ.............


tuñyàdayaþ ùoóa÷a iti, vakùyamàõau ca dvau ekàda÷apañale 
nirõeùyante | 

"mahàkalpasya paryante brahmà yàti para§ layam |" (11-264)

iti | eùo'tra mahàkalpo na gràhyo'saïgateþ, api tu 
sadà÷ivajãvitàvadhyàtmà paramamahàkalpaþ || 

yadàha ---- 


.........÷aktyante ta§ parityajet || 4-284 || 


÷aktyantarbhàvànuprave÷ànte såkùmadç÷à 
sadà÷ivàntakàraõapa¤cakopasa§hàrã kàlaþ pra÷àmyatãtyarthaþ || 284 
|| 

atha ---- 


vyàpinyante paraþ kàlaþ sa tadaïgã.......


sa paramamahàkalpo'ïgamavayavaþ tenàïgã para iti sàmyàkhyaþ | 
yadvakùyati ---- 

÷a kàlaþ sàmyasa§j¤o vai" (11-209) 

iti || 

.........ñyajettu tam | 

ta§ ca samanànubhavada÷àyৠparityajet || 

pårvaprakàràpekùayà ca ---- 


sa ca saptada÷o j¤eyaþ...........


tato'pi ---- 

..............paràrdhaþ parataþ sthitiþ || 4-285 || 

so'pi càùñàda÷o devi samanànte tu ta§ tyajet | 


samanànubhavaparyante unmanàntarbhàve tyajet pra÷amayet || 285 || 


evamekapràõoccàreõaiva bahivãtatamapi paràrdhànta§ kàla§ gurupravaraþ
pra÷amayya akàlakalite pade sthiti§ badhnãyàt | tadàha ---- 


sarvakàla§ tu kàlasya vyàpakaþ paramo'vyayaþ || 4-286 || 

unmanyante pare yojyo na kàlastatra vidyate | 


kàlasyeti paràrdhàntasya, sarvakàla§ nityoditatvena vyàpakaþ, ata eva 
paramo'vyaya÷ca, unmanyante pare ÷akti÷aktimadanubhavàve÷e yojyaþ 
sàmarasyena pratyabhij¤eyaþ | tatra ca kalanàtmà kàlo nàsti, tasyaiva 
vi÷vakalanàkàritvànna ta§ ka÷cit kalayatãtyarthaþ || 286 || 

ata evàsau ---- 


nityo nityodito vyàpã..............


nityodita iti na kenacidàcchàditaþ ityarthaþ || 

ta§ ca sarvoparivatãtvàt ---- 


.............àdiråpa§ na sa§tyajet || 4-287 || 


tameva dçóhàvaùñambhayuktyà ÷rayet || 

eva§ ca sati ---- 


ta§ ca nityodita§ pràpya tanmayo jàyate sadà | 


yogãndra iti ÷eùaþ | 

eva§ ca kàraõatyàgànantarãyakaþ kàlatyàgo nirõãta ityàha ---- 


kàlatyàgo bhavedeva§.............


udde÷akramàyàtaþ ---- 


...............÷ånyabhàvastvathecyate || 4-288 || 


÷ånyo råpo bhàvaþ padàrthaþ, para÷ånyapadapràptyupàyabhåta 
ityarthaþ || 288 || 

tamàha ---- 


årdhva÷ånyamadhaþ÷ånya§ madhya÷ånya§ tçtãyakam | 


"caturtha§ vyàpinã÷ånya§" (4-290)

iti vakùyamàõatvàd årdhva÷ånyamatra 
nàdàntàntaniþ÷eùapà÷apra÷amabhåþ ÷aktipadam, 
adhaþ÷ånyamanullasitaprapa¤ca§ hçtkùetram, madhya÷ånya§ tu 
krameõàdhastanaprameyapra÷amàtmaka§ 
kaõñhatàlubhråmadhyalalàñamårdharandhràtmakam | 

ittha§ ca ---- 


÷ånyatraya§ cala§ hyetattadadho madhya årdhvataþ || 4-289 || 


tadetat krameõàdho madhya årdhvataþ sthita§ 
÷ånyatrayamàpekùikatvàddheyamityarthaþ || 289 || 

ki§ ca ---- 

caturtha§ vyàpinã÷ånya§ samanàyৠca pa¤camam | 

unmanàyৠtathà ùaùñha§..........

atràpyàpekùikatvàccala§ hyetaditi yojyam | 


ata÷ca ---- 


..........ùaóete sàmayàþ sthitàþ || 4-290 || 


àmayapadenàtra heyatvamupalakùyate, tena calatvàd ete heyà ityarthaþ | 
unmanàyà api paratattvàpekùayà ki§ciccalatvamasti | paratattvasyaiva tu
avicalatvàdupàdeyatvam || 290 || 

ata evaite ---- 


tattvenàdhiùñhitàþ sarve sàmayà api siddhidàþ | 


tattva§ parama÷ivaþ adhiùñhitirvyàptiþ | siddhiratra parayoginaþ 
pårõànandaghanàtmaiva, itarasya tu tattatsvapnapadocità || 

ata eva ---- 


ùañ ÷ånyàni parityajya saptame tu laya§ kuru || 4-291 || 


yataþ ---- 


tacchånya§ tu para§ såkùma§ sarvàvasthàvivajãtam | 


para§ såkùmamiti nirõãta§ pràk | unmanàyà api ---- 

"÷aivã mukhamihocyate |" (vi0bhai0 20)

iti nyàyàt paramapadapravivikùu (ryogyà ? kùuyogyà÷ayena ---- ) 
paramattvànuprave÷opàyatvàd avasthàtvamastãti kçtvà 
sarvàvasthàvivajãtamavasthàtrayaikaråpa§ paramevatattvam || 

eva§ cet katha§ ÷ånyam ? ---- ityàha ---- 


a÷ånya§ ÷ånyamityukta§ ÷ånya§ càbhàva ucyate || 4-292 || 

abhàvaþ sa samuddaùño yatra bhàvàþ kùaya§ gatàþ | 


yadetacchånyamityuktam, tadvastuto'÷ånya§ cidànandaghanaparama÷ivatattvam 
| atra hetuþ ÷ånyamiti | co hyarthe | yasmàt ÷ånyamabhàva ucyate, 
abhàva÷ca na vidyate bhàvaþ sarvaþ prameyàdiprapa¤co yatreti vyutpattyà
iha cittattvamevo(pa)diùñam, tasmàda÷ånyameva ÷ånyamiti yuktamuktam || 

ata eva tat ---- 


sattàmàtra§............


mahàsattàråpam, prakà÷àtmaiva hi sarveùৠbhàvàbhàvànৠsattà || 

niþ÷eùabhedapra÷amàttu ---- 


............para§ ÷ànta§ tatpada§ kimapi sthitam || 4-293 || 


lokottaramityarthaþ || 293 || 

na ca vi÷vottãrõaråpameva etadyàvadvi÷vamayamapãtyàha ---- 


yatra yatra ca nàdàdisthålà anye'pi sa§sthitàþ | 

tatra tatra para§ ÷ånya§ sarva§ vyàpya vyavasthitam || 4-294 || 


nàda àdiryeùৠbindvàdãnàm, nàdasya càdayaþ ÷aktivyàpinyàdyà 
yatra yatra lalàñàdikùetre, anye'pi sthålàþ nàdàdivàcyàþ 
sadà÷ivàdyàstadadhiùñhità÷ca tattattattvabhuvanàdayo yatràntarbahirvà 
sa§sthitàþ, tatra sarvatra para§ sattàmàtraråpa§ ÷ånya§ sarvamida§ 
÷arkaràrasavat tila÷o§'÷ama§÷a§ vyàpya vicitreõa råpeõàvasthitam 
|| 294 || 

vyàpakameva ca vyàpyàtmatayà sphurati, na tu vyàpya§ nàmànyadityàha ---
- 


tadeva bhavati sthåla§ sthålopàdhiva÷àt priye | 


mahàprakà÷àtmà ÷rãsvatantranàthaþ svasvàtantryeõaiva yataþ 
sthålàbhàsatayà sphurati, tatastadupàdhiva÷àt sthålamucyata ityarthaþ 
|| 

ittha§ ca ---- 


sthålasåkùmaprabhedena tadeka§ sa§vyavasthitam || 4-295 || 


ata eva yasyeyat㧠dhàràmàråóhà sa§vinmahàyoginaþ sa ---- 


tatpràpya tanmayatva§ ca labhate nàtra sa§÷ayaþ | 


pràpyeti dçóhapratipattyàvalambya | na sa§÷ayaþ iti 
tattvamevaitanmantavya§ na tu jaóajanasulabhaþ sa§÷ayo'tra kàryaþ | 
yastviyati rahasye'rthe na samà÷vastastadapekùayà kàraõatyàgàdyuktam || 

÷ånyamupasa§hçtyaitaducitànukrama§ samarasamavatàrayati ---- 


÷ånyabhàvaþ samàkhyàtaþ sàmarasya§ nibodha me || 4-296 || 


samo raso yasmin sa samaraso lolãbhàvaþ || 296 || 

tadbhedànudda÷ati ---- 


àtmanyekaþ samaraso mantre j¤eyo dvitãyakaþ | 

tçtãya§ nàóiga§ kuryàcchaktau kuryàccaturthakam || 4-297 || 

vyàpinyৠpa¤cama§ prokta§ samanàyৠtu ùaùñhakam | 

tàttvaþ samaraso devi saptamastu vidhãyate || 4-298 || 


etànyathodde÷a§ lakùyati ---- 


÷iùyàtmàna§ tu sa§gçhya pårvoktavidhinà kramàt | 

pa÷càdàtmani sa§yojya lolãbhåta§ vicintayet || 4-299 || 


àtmàna§ puryaùñakasa§vida§, pårvoktavidhineti 
tàóanacchedanàdipårvam, àtmani caitanyamàtre sa§yojyàvikalpa§ vimç÷ya 
tadvi÷ràntyaiva samarasãkuryàt || 299 || 

atraivetikartavyatà§÷a§ pårayannàóimantrasàmarasye nidã÷ati, tatra 
÷iùyàtmano grahaõàrtham ---- 


påraka§ kumbhaka§ kçtvà samànena nirodhayet | 


kumbhakaprakarùàllabdhabalena samànena nirodhayedityàkràmedarthàt 
sarvanàóãþ || 

yadàha ---- 


yàvatyo nàóayo devi tiryagårdhvamadhaþsthitàþ || 4-300 || 

samànena samàkçùñà ekãbhåtà bhavanti tàþ | 


tadittha§ kumbhakaprakarùe'vasthitasya ---- 


tàsu ye vàyavaste'pi pràõe samarasãgatàþ || 4-301 || 

nàóyastu suùumnàyàmekãbhåtà vyavasthitàþ | 


bhavantãti ÷eùaþ || 301 || 

ittha§ nàóisàmarasyapårva§ mantrasàmarasya§ bhavati | tadàha ---- 


tato vai uccarenmantraþ..........

udityårdhvamavahitasya, caret svayameva prasaret || 

uccaranta§ ca ta§ sàdàkhye pade'vyaktadhvanyàtmani ---- 


...........õàde lãna§ vicintayet || 4-302 || 


upasa§harati ---- 


mantra àtmà tathà nàóã eva§ samarasãbhavet | 

vàmadakùiõamadhye tu..............


yugapadevettha§ mantràdisàmarasye vçtte ---- 


.............ñato nàda§ pramocayet || 4-303 || 

setubandha§ ca ta§ màrga§ yatra gatvà na jàyate | 


÷aktivyàpinãsamanonmanàråpasetubandhàtmaka§ màrga§ 
sarvàdhvapàravatã÷ivapadapràpaka§ panthàna§ nàda§ mocayed gamayet | 
tadgatau ca satyৠna sa§sarati | mucergatyarthavivakùayà dvikarmatà || 

atra ca kàraõasàmarasyamarthasiddhamityàha ---- 


brahmà viùõu÷ca rudra÷ca ã÷varaþ ÷iva eva ca || 4-304 || 

ete'tra samatৠyànti.............


yadà tvakàrokàràdyuccàrairhçtkaõñhàdau vi÷ràntistadà ---- 


..........'nyathà tu pçthak pçthak | 


samanantaroktasetugatau sàmarasyàntaràõi sthitàni lakùayati ---- 


tasmin samuccarennàda§ yàvacchaktau laya§ gataþ || 4-305 || 

÷aktimadhyagato nàdaþ ÷aktyàtmà tu vidhãyate | 	

sarva§ ÷aktimaya§ tatra sarva§ samarasãbhavet || 4-306 || 


tasminniti pårvokte setubandhe, sarvamiti nàde 
samarasãbhåtamàtmamantranàóikàraõaråpam || 

tadetacchaktyaikyamàpya ---- 


tadårdhva§ vyàpin㧠pràpya sarva§ tanmayatৠvrajet | 


sarva§ pràptavyàpinyabhedam || 


samantàd vyàpnuyàdyasmàd vyàpinãtyabhidhãyate || 4-307 || 


tata÷ca ---- 


tadårdhva§ samanৠvyàpya tanmayatva§ vrajet punaþ | 


tatra ca ---- 


sà ca sarvagatà j¤eyà sàmarasyena sa§sthità || 4-308 || 


ca÷abda evàrthe, saiva tatra sarvagatà, ÷arvàvaboddhavyà" ityarthaþ | 
gamiratra j¤ànàrthaþ || 308 || 

tadittham ---- 


ùaùñha§ samarasa§ tyaktvà saptama§ tu tato vrajet | 

unmanà÷aktyanuprave÷ena pràpnuyàt || 


ta§ pràpya tanmayatva§ hi nàtra kàryà vicàraõà || 4-309 || 


ya÷cettha§ pràptaparasàmarasyaþ ---- 


sa ca sarveùu bhåteùu bhàvatattvendriyeùu ca | 

sthàvara§ jaïgama§ caiva cetanàcetanasthitam || 4-310 || 

adhvàna§ vyàpya sarva§ tu sàmarasyena sa§sthitaþ | 


sa ceti sa eva sthàvaramacetana§ jaïgama§ sacetana§ ceti sa§kùepeõa 
dvidhà sthita§ ùaóavidhamadhvàna§ vyàpya tadantarvatãùu sarveùviti 
devayonyàdiùu caturda÷asu bhåteùu bhàveùu dharmàdiùu ghañàdiùu ca 
tattveùu pçthivyàdiùu bhogasàdhaneùu cendriyeùu sàmarasyena sthitaþ 
sarvàsvavasthàsu aviluptaparabhairavasamàpattiþ | eùaiva ca 
nirvyutthànasamàdhyàtmà mahàrahasyabhåtà || 

adhyàsitasamàdhiùu tu ---- 


prasahya ca¤calãtyeva yoginàmapi yanmanaþ || 4-311 || 


kuñila§ calati bhogàbhilàùeõa vyutthànameva dhàvati, nàbhãùña§
padamavaùña(bhnà)ti, yaditi yasmàdevam || 311 || 

tataþ ---- 


yasya j¤eyamayo bhàvaþ sthiraþ pårõaþ samantataþ | 

mano na calate tasya sarvàvasthàgatasya tu || 4-312 || 


j¤eya§ ca yathà vyàkhyàta§ paratattvam, bhàva à÷ayaþ, sthiro
ni÷calaþ, pårõo niràkàïkùaþ, samantataþ sarva§savãkayà, "tuþ"
apyarthe || 312 || 

ãdç÷asya mahàyoginaþ ---- 


yatra yatra mano yàti j¤eya§ tatraiva cintayet | 

calitvà yàsyate kutra sarva§ ÷ivamaya§ yataþ || 4-313 || 


mana eva paratattvaikyabhàvanàvàsita§ kartç yathokta§ j¤eya§ sarvatra 
cintayatyeva | tadukta§ mahàgurubhiþ ---- 

"÷ivabhàvanayauùadhyà baddhe manasi sa§sçteþ | 

kàùñhakuóyàdiùu kùipte rasavacchivahematà ||" (÷i0dç0 7-48)

iti || 313 || 

etadeva draóhayati ---- 


viùayeùu ca sarveùu indriyàrtheùu ca sthitaþ | 

yatra yatra niråpyeta nà÷iva§ vidyate kvacit || 4-314 || 


indriyàõi càrtha÷caindriyaka§ prayojana§ viùayopabhogasteùu sthito 
yogivaro yo niråpyeta vicàryeta, tatra kutràpi nàsyà÷ivamasti, 
sarvasyàsya prakà÷amànatayà prakà÷aghana÷ivaikàtmyàt || 314 || 


eva§ samarasa§ j¤àtvà nàsau muhyet kadàcana | 

mitayogino vyutthàne muhyantyeveti "kadàcana" padasyà÷ayaþ || 


ata÷ca ---- 


yasyaiva§ sarvato bhàvaþ so'pi sarvagato bhavet || 4-315 || 


÷ivastàvat sarvagata iti nàstyatra vimatiþ, yasya tveva§ ÷ivaikyena bhàva 
à÷ayaþ sarvagataþ, so'pi sarvagato bhaved mahàvyàptimanubhavatyeva || 

etadupasa§hçtya etatpårvakakùyàbhàvi anuddaùñamapi viùuvatsvaråpa§
niråpayati ---- 


eva§ samarasaþ prokto viùuvattu nibodha me | 


tadvibhajati ---- 


prathama§ pràõaviùuvanmàntra§ j¤eya§ dvitãyakam || 4-316 || 

tçtãya§ nàóiviùuvat pra÷ànta§ ca caturthakam | 

pa¤cama§ ÷aktiviùuvat ùaùñha§ vai kàla ucyate || 4-317 || 

saptama§ tattvaviùuvat............


viùa§ sàmyaråpৠvyàptimarhatãti viùuvat || 


eva§ vibhaktasyàsya ---- 


..............pravibhàgastvathocyate | 


prakarùeõa vibhajyate'nyaparihàreõa vyavasthàpyate vastu yena
sa pravibhàgo lakùaõam | 

tatra ---- 


àtmàna§ ca manaþ pràõe sa§yojya viùuvad bhavet || 4-318 || 


÷iùyasatkamàtmànamàtmãya§ ca manaþ pràõe madhyavàhini 
samyagityuktavakùyamàõakaraõayuktyà yojayitvà pràõaviùuvad bhavati || 
318 || 

evam ---- 


pràõe viùuvadàkhyàta§...............


atha ---- 


...............§àntra§ viùuvaducyate | 

mantramuccàrayettàvadyàvannànyamanà bhavet || 4-319 || 

paràparavibhàgena mantràtmà tu taducyate | 


mantra§ ÷rãniùkala§, paràpareti nàdàntamaparam unmanànta§ tu
param || 


màntra§ viùuvadityukta§.............


mantroccàrà÷rayo nàóirataþ


............õàóistha§ tannibodha me || 4-320 || 

sarvàsàmeva nàóãnৠmadhye yà sa§vyavasthità | 

suùumnà nàma sà j¤eyàbheþ ÷aktyà ÷iva§ gatà || 4-321 || 



à nàbheþ nàbheràrabhya, ÷aktyà ÷aktyanubhavànuprave÷ena, ÷iva§
gatà para§ tattva§ pràptà || 

eva§ sthite ---- 


tatra pravàhayennàdam...............


nàdamavyaktadhvaniråpam, prakarùeõa vàhayedakàràdisa§yogena urdhva§
pràpayet || 

tadetat sarvanàóãsàmyàtmakam ---- 


..............õàóãviùuvaducyate | 


ucyate, uktamityarthaþ || 

kramapràpta§ tu


pra÷ànta§ viùuvaccaivamadhunà kathayàmi te || 4-322 || 


tadàha ---- 


ayane ùaóaïgula÷càraþ kàraõànyaïgule'ïgule | 

tànyadhastàt parityajya kàraõàni ùaóeva tu || 4-323 || 

saptame tu pra÷ànta§ vai pra÷àntendriyagocaram | 


viùuvaditi ÷eùaþ | ùañtri§÷adaïgule càre kàlàdhikàrasthityà 
hçdayàt prabhçti makaràdirà÷isa¤càraråpeùu ayaneùu pratyeka§ 
ùaóaïgula÷càraþ, tatra ca pratiùañka§ ùañakàraõànyaïgule'ïgule 
iti ùaùñhe ùaùñhe iti yàvat | eva§ yàni prapa¤cavyàptyà 
ùañkàraõàni adhastàt sthitàni, tàni tyaktvà saptame paramakàraõe 
kàraõànৠsàmyàvasthitiråpàt pra÷amàt pra÷àntaviùuvad bhavatãti 
vi÷eùaþ || 

pra÷ànta§ vyàcaùñe ---- 


pra÷àntaþ stimito j¤eyaþ stimito ni÷calaþ smçtaþ || 4-324 || 

ni÷calo nistaraïga÷ca sthiraþ pårõaþ samantataþ | 


bhedataraïga÷àntyà cidghanataiva pra÷ànta iti 
nistaraïgapårõapadà÷ayaþ || 


eva§ bhàva§ samàsthàya dãkùà kàryà tu dai÷ikaiþ || 4-325 || 

pra÷àntaviùuvati vi÷ramyetyarthaþ | 

etatpra÷àntaviùuvat................


atha ---- 


.............÷aktyupàdhi§ nibodha me | 

÷aktimadhyagato nàdo nàdordhva§ ca caredyadà || 4-326 || 

tàvattu ÷aktiviùuvat................


÷aktimadhyagato madhyadhàmàråóhaþ | nàdo'vyaktadhvaniþ, nàdàt 
sadà÷ivapadàdårdhva§ ÷aktisthàna§ yadà caret, yadà madhyasthastadà 
÷aktiviùuvat || 


............kàlàkhya§ tu nibodha me | 


tadarthamàha ---- 


tuñiþ ùoóà÷ikà yà tu pràõànte sa§vyavasthità || 4-327 || 

kàlo bhråkùepamàtrastu tatrànte kãtãto mayà | 

ta§ paràparabhàgena punareva tridhà kuru || 328 || 


pràõasyànte yà ùoóa÷ã tuñiþ, tatra tasyàmante'rdhatuñiråpe,  
bhråkùepamàtro'tyantasåkùmasàùñabhàgàïgulacàrasa¤càràtmà yaþ 
kàlaþ, tameka§ tridhà apareõa pareõa paràpareõa ca bhàgena kuru, 
tuñerardhãkçtàyàþ tridhà vibhajanamiti "punaþ" ÷abdàrthaþ || 328 || 
tatra ---- 


aparaþ ùoóa÷o yàvat.............


ùoóa÷aþ pårvokto mahàkalpàkhyo yàvadaparaþ sthålaþ || 


..............kàlaþ saptada÷aþ paraþ | 


paràkhyayaiva påva§ nidãùñaþ || 

paràparastu yaþ kàlaþ sa priye'ùñàda÷aþ prabhuþ || 4-329 || 


paràpara iti paràdapi paraþ, aùñàda÷aþ paràrdhàkhyaþ prabhuþ
sarvakàlàvayavavyàpã || 329 || 

tadittham ---- 


pràõa eva§ tridhà kàla§ kçtvà caiva tyajet punaþ | 


prà(õe) pràõãyordhvatuñyardhe pårva§ varõaiþ 
kàraõatyàgàvasare'nuniùpàditayàùñàda÷àvayavakalàtyàgo 
mantroccàrayuktyoktaþ | idàn㧠tu yogakrameõa pràõacàrasthityà 
saptada÷àvayava§ kàla§ yatnena tyaktvàùñàda÷e kàlaviùuvati 
vi÷ramitavyamiti "punaþ" ÷abdàrthaþ || 

tridhà vibhaktasya kàlasya pårvokta§ sthànavibhàga§ smàrayati ---- 


aparaþ ÷aktimårdhastho vyàpinyৠca dvitãyakaþ || 4-330 || 

tçtãyaþ samanàsthàne tatkàlaviùuvat smçtam | 

yastçtãyastatkàlaviùuvaditi sa§bandhaþ | 


tadårdhva§ hi ---- 

ïa kàlastatra vidyate" (4-287) 

ityuktam || 330 || 

tadittham ---- 


etatùaùñha§ samàkhyàta§..............


atha ---- 


................ùaptama§ tàttvamucyate || 4-331 || 


tadàha ---- 


unmanà parato devi tatràtmàna§ niyojayet | 

tasmin yuktastato hyàtmà tanmaya÷ca prajàyate || 4-332 || 


parata iti samanàyàþ, ya evàtmana unmanàyogaþ || 332 || 

tadeva ---- 


tattvàkhya§ viùuvad devi sarveùৠparataþ sthitam | 


upasa§harati ---- 


viùuvadeva§vidha§ j¤àtvà ko na mucyeta bandhanàt || 4-333 || 

viùuvatte samàkhyàta§...............


idàn㧠paramparàvinàbhåtàn pa¤capadàrthà§llaïghayitumudda÷ati ---- 


.................padàrthabhedana§ ÷çõu | 

tyàga§ cànubhava§ caiva yojana§ ca pare pade || 4-334 || 


padàni vakùyamàõapramàõakàni hçdàdisthànàni, tatra 
tattatkàraõànubhavakàritvenàrthyanta iti padàrthà akàràdisamanàntà 
ekàda÷a teùàmeva bhedanamanubhavayuktyà svava÷ãkaraõam, yathà "bhedità 
màõóalikà bhåbhujaþ" iti | atra càva÷yamadharàdharatyàge sati 
uttarottarapadàrthànàmanubhavo'sti, sa eva ca pårva§ samyagyogaråpaþ 
sa§yoga ityuddaùñaþ, bhedanaparyante ca pare pade yojanamava÷ya§bhàvi, 
tacca pårva§ sarvordhvabhàvanàtmatvàt padenoddaùñam || 

tatra ---- 


padàrthaikàda÷ã j¤eyà............


yà ca pårva§ nirõãtà | 

tata årdhva§ tu ---- 


.............unmanàntaþ paro bhavet | 


padàrtha ityarthaþ || 

atastatràvasthitaye tৠpadàrthaikàda÷ãm ---- 


bhedayejj¤àna÷ålena.............


samanantaranirõeùyamàõapara÷aktisphàraprakà÷aråpa§ yajj¤àna§ tadeva 
samarasãbhåtecchàdi÷aktitrayasa§vçtà(rà) råpatonmãlitàtitaikùõyena 
bhedakatvàt ÷ålam || 

na kevalametadbhedaka§ yàvat ---- 


..............j¤àna§ j¤eyasya j¤àpakam || 4-335 || 


j¤eyamiha para§ tattvam || 

ata evàsya ---- 


j¤àpaka§ bodhamatula§..............


para÷aktiprathàtmaka§ na tu viùayànubhavaråpa§ bodhamiti (sthiti? 
dvitãyà ---- ) nirde÷a÷chàndasaþ || 

atra hetuþ ---- 


................óãpavaddyotana§ yataþ | 


etat sphuñayan j¤ànaupayika§ j¤eye vi÷ràmyedityàha ---- 


dãpahasto yathà ka÷cid dravyamàlokya càharet || 4-336 || 

eva§ j¤ànena ca j¤eya§ tasmin kuryàttu sa§sthitim | 


dãpaj¤ànayora§÷amàtreõa dçùñàntadàrùñàntikabhàvaþ || 


na tu dãpavad j¤àna§ j¤eyàdbhinnamityàha ---- 


j¤àna§ vai lakùaõa§ prokta§ j¤eyatattvasya suvrate || 4-337 || 


na ca kamaõóaluneva chàtro j¤ànena para§ tattva§ lakùyate ityàha ---- 


lakùaõa§ guõa àkhyàtaþ...........


asàdhàraõastattvavyavasthàpako hi dharmo lakùaõam || 

ata eva tat ---- 


...............kalà tattvasya sarvadà | 


tattvasya pratyabhij¤eyasya parama÷ivasya sarva§ dadàti dyati ceti 
vyutpattyà vi÷vasargasa§hàrakàriõã svàtantryàkhyà sarvadà ca 
nityàviyuktà kalà ÷aktireva lakùaõam | ukta§ ca ÷rãvij¤ànabhairave --
-- 

"yathàlokena dãpasya kiraõairbhàskarasya và | 

j¤àyate digvibhàgàdi tadvacchaktyà ÷ivaþ ÷ritaþ(priye) ||" (vi0bhai0 
21) 

iti || 

etàdçkchaktyàtmanà ---- 


na guõena vinà tattva§ na tattvena vinà guõaþ || 4-338 || 


÷iva÷aktyonãtyalolãbhàva ityarthaþ || 

evamapi ---- 


guõa§ gçhõanti sarvatra na tattva§ gçhyate kvacit | 


dharmamukhenaiva ÷ivo dharmã prathate vi÷eùataþ parama÷ivàtmà, tasmin 
vi÷vanirbhare ÷aktyupàya§ vinà svato'nuprave÷àyogàt || 

yukta§ caitadityàha ---- 


gçhyate hyanumànena pratyakùànubhavena ca || 4-339 || 

athãpratyathãbhàvena àgamena tu labhyate | 


tattvàdevã÷vasya sa§nive÷avi÷eùavattvàt tattatkarturanumàna§ 
tàvadvi÷vaj¤atvakartçtvamukhenaiva, pratyakùànubhavo'pi yoginৠ
prokta÷aktidvàraka eva | yathoktam ---- 

"tadàsyàkçtrimo dharmo j¤atvakartçtvalakùaõaþ" (spa0	10) 

iti | 


arthã praùñà, pratyarthã sa§÷ayacchedako vaktà, 
tayorbhàvo'nugràhyànugràhakatvàtmà, tena yaþ pravçtta àgamastenàpi 
÷abdanaråpeõa niyata÷aktidvàrakameva tattattva§ labhyate || 

uktayogipratyakùaikayogakùematàmàgamasya kathayati ---- 


àgamo j¤ànamityuktamanantàþ ÷àstrakoñayaþ || 4-340 || 


anantàþ ÷àstrakoñayo yaþ pàrame÷vara àgamastajj¤àna§ 
para÷aktisphàraråpamityuktam | à samantàd gamayati abhedena vimç÷ati 
pàrame÷a§ svaråpamiti kçtvà para÷aktirevàgamastatpratipàdakastu 
÷abdasa§darbhastadupàyatvàt ÷àstrasya || 340 || 

katha§ para÷aktyàtmatvamityàha ---- 


÷àstra§ ÷abdàtmaka§ sarva§ ÷abdo ha§saþ prakãtãtaþ | 


yat ki§cit kvacicchàsanàcchàstra§ tacchabdàtmaka§ 
pa¤cà÷advarõa÷abdarà÷isatattva§, ÷abdarà÷i÷ca ha§soccàràtmà, 
ha§soccàra÷ca para÷aktyanubhavasphàrasàra iti || 

nirõãtametadityàha ---- 


ha§sayogaþ puràkhyàtaþ..............


tena sarvapramàõànৠ÷aktiviùayatvàt ÷aktimadråpamaprameyameveti 
yuktamukta§ "guõa§ gçhõanti sarvatra" iti saïgatiþ | 

"bhedayet j¤àna÷ålena (4-335)" 

ityupakramya "bhedayenmantra֌lena (4-357)" 

iti ---- pratipàdayiùyati | ato j¤ànasatattva§ varõamantroccàrakàlam, 
tena ca vàcyavàcakayorvarõadevatayoþ sa§bandham 
tadvàcyadevatà÷rayahçdayàdisthànaparimàõa§ ca vaktumàsåtrayati ---- 


.........§àtràsa§khyà tvathocyate || 4-341 || 

màtràyogo yathà càsya pramàõa§ hçdayàdiùu | 


màtrà akàràdivarõoccàrakàlaþ | asyeti bhedakasya | mantroccàràtmano 
ha§soccàrasya yathà màtràbhiryogo yathà coccàraõàspadànৠ
hçdànãnৠpramàõa§ tatsarvamucyata ityarthaþ | 

tatra pramàõa§ tàvadàha ---- 


nàbherårdhva§ vitastyante kaõñhàdhastàt ùaóaïgule || 4-342 || 

hçdaya§ madhyade÷e tu caturaïgulasa§mitam | 


vitastiþ dvàda÷àïgulàni tadante, kaõñhàdhastàt ùaóaïgule 
avadhibhåte kùetradvaye yo madhyade÷astatra caturaïgulo hçdgranthiþ iti 
sa§bandhaþ || 

atràdhiùñhàtàramàha ---- 


catuvã§÷atitattvaistu brahmà tatra vyavasthitaþ || 4-343 || 


sahàrthe tçtãyà, prakçtyantamadhiùñhàya brahmàtra sthita ityarthaþ || 

tadårdhvam ---- 


kaõñhamaùñàïgula§ viddhi viùõustatra vyavasthitaþ | 

tattvaùañkena sa§yuktaþ...............


pumàdikalànte || 


.............ñadårdhva§ caturaïgulam || 4-344 || 


tatra ca ---- 


màyàtattva§ samà÷ritya rudrastàlutale sthitaþ | 


tadårdhvam ---- 


aïguladvayamàna§ tu bhruvormadhya§ prakãtãtam || 4-345 || 

tatre÷varaþ sthito devi tattvadvayasamanvitaþ | 

tattvadvaya§ ÷uddhavidye÷varàkhyam | 


tato'pi ---- 


ekàda÷àïgule caivamårdhva§ devaþ sadà÷ivaþ || 4-346 || 

tattvadvayasamàyukto yàvad brahmabila§ gataþ | 


sadà÷ivatattva÷aktitattvàbhyৠyuktaþ | eva§ ca vadan 
ardhacandràdinàdànte ÷rãsadà÷ivo'dhiùñhàtà iti ÷ikùayati, 
tattvavyavasthayà tu nirodhyantamã÷varatattvasya nàdàntànta§ 
sadà÷ivatattvasyeti vakùyamàõanãtyà 
tattvavyàpteranyaiveyamã÷varasadà÷ivàkhyadevatàvyàptiþ || 


tadårdhvaikàïgulà÷aktiþ............


÷aktirgranthisthànamityarthaþ | 


...........÷ivastatra vyavasthitaþ || 4-347 || 


anà÷ritàkhyaþ || 347 || 

atraiva càïgule ---- 


tvak÷eùe vyàpinã proktà samanà ca.....


sàpi bhåþ ÷ivenaivàdhiùñhitetyarthaþ | ÷aktivyàpinãsamanàkhyàþ 
÷ivatattvabhåmayaþ, ÷ivàkhyakàraõàdhiùñhità ityarthaþ | eva§ ca 
vadannàpàdàd bàhyamànena yatùaõõavatyaïgule muõóàntasthànam 
tadeveha dvàda÷àntamàntaravyàptyà hàvadhestàvataþ 
ùañtri§÷adaïgulatvena vibhajanàditi dhvanati | anyatra 
dç÷yamànordhvavàhidhåmalekhànta§ 
bàhyamànenàùñottara÷atàïgulànta§ taducyate muõóàntàt prabhçti ca 
niràvaraõatà, ityubhayathà pratipàdane'pi na ki§citprameyavaiùamyam, 
bindvàdisamanàntaprameyasopànamàlikàyàþ sarvatra 
sthànasàmyenàbhidhànàt || 

eva§ kàraõaùañkàspadasthànaùañkapramàõamuktvà niùpramàõaka§ 
saptama§ pada§ parama÷ivàdhiùñhitamityàha ---- 


......................unmanà tataþ | 

tatpara§ tu para§ tattva§ pramàõaparivajãtam || 4-348 || 


padàrthabhedanàïgatayà ---- 


màtràsa§khyà ca yoga÷càdhunà ha§sasya kathyate | 


ha§sasyeti tadabhinnasya niùkalasya | yadyapi ---- 

"màtràsa§khyà tvathocyate | màtràyogo yathà càsya" (4-342)

iti pårvamevoddaùñam, tathàpi 
brahmàdikàraõàdhiùñhitahçdàdipramàõamuktvà yadidàn㧠nirõãyate 
tadyuktameva, sthànà÷rayaõakrameõaiva hi 
vàcakavarõakalàkàlavi÷ràntyà vàcyadevatàvyàptyanubhavaråpa§ 
padàrthabhedana§ bhavati | 

tatra ---- 


akàra÷ca hakàra÷ca dvàvetàvekataþ sthitau || 4-349 || 

vibhaktirnànayorasti màrutàmbarayoriva | 


akàro'nuttara÷aktivimar÷àtmà, hakàra÷ca ÷à§bhavavimar÷anasvaråpaþ, 
÷iva÷aktyo÷càbhedàd etau khavàyuvadekatra ekyena sthitau vi÷vàma÷ãnaþ 
svayamuccarato'nackahakàrasya ÷irorekhàråpàkàrakalànuprave÷àt || 


ekamàtraþ sa vij¤eyo hçdayàt sampravartate || 4-350 || 


sa ityakàrayukto hakàraþ kevalastvanuccàryatvàdakàlakalita eva || 350 || 


åkàrastu dvimàtro vai kaõñhasthàne samuccaret | 

trimàtrastu makàro vai tàlumadhyagata÷caret || 4-351 || 


trimàtratva§ gãtikàkùarasvaramadhye'kùara÷ånyapadoccàravat || 351 || 

plutoccàrayuktyà màtràbheda§ sthålasthityoktvà, såkùmasthityàpyàha --
-- 


bindu÷caivàrdhamàtrastu.............


anusvàroccàraråpaþ || 

kuta ityàha ---- 


............§àtràrdha§ hi sa ucyate | 


vakùyamàõayuktyà bheditagrantheryogino màtràrdhameva taduccàro bhavatãti 
|| 

asya sthànamàha ---- 


bhruvormadhye sa uccàrastasya devi vidhãyate || 4-352 || 


bheditagranthibhiryogibhiþ || 352 || 

athàsyaiva vigaladvibhàgadhvanyàtmano'nunirhràdaråpaþ ---- 


taccheùàccàrdhacandrastu pàdamàtrastvasau bhavet | 


màtràyà ityarthàt | 


nirodhã càrdhapàdastu...............

so'yamardhacandro nirodhãyamantraikade÷aþ | 

.............ëalàñànte samuccaret || 4-353 || 


lalàñàgratadagrabhàgàtmanyantadvaye dvàvuccarata ityarthaþ || 353 || 

ata årdhvam ---- 

nàdaþ ùoóa÷akà§÷astu mårdhànta§ yàvaduccaret | 

nàdasya nàdàntaþ pallavapràya iti pçthaï noktaþ || 

ata årdhvam ---- 


dvàtri÷ada§÷à ÷aktistu ùañtri§÷ànte samuccaret || 4-354 || 


pràõacàrasya yatùañtri§÷adaïgula§ tallakùaõànte samyak 
÷àntabhedaspar÷amàtrànubhavàtmatayà uccaret | iha ekatraiva 
ùañtri§÷adaïgularandhrànte ÷aktiþ, tvak÷eùe vyàpinã, ke÷ade÷e 
samaneti sthitiþ || 354 || 

tatra ÷aktermànamuktam | vyàpinãsamanayoràha ---- 


vyàpinã catuþùaùñya§÷à ÷aktestu parataþ sthità | 

samanà ca..............


catuùùaùñya§÷aiva, eva§ cemau catuùùaùñya§÷àvekãkçtau 
dvàtri§÷à§÷aþ, so'pi ÷aktyàtmadvàtri§÷à§÷ena saha militaþ 
ùoóa÷à§÷o jàyate, so'pi nàdãya÷ca ùoóa÷à§÷o'ùñà§÷o 
jàtaþ, so'pi nirodhyaùñà§÷ena saha caturthà§÷aþ 
sthito'rdhacandraþ, apara÷caturthà§÷o bindurardhamàtretyeùa màtrà 
makàràntà÷ca ùaõmàtrà iti 
samanàntamàtràsaptakakroóãkçtà÷eùàkùepibhàvidevãsaptako'yamamàtro
nmanàparatattvasatattvaþ ÷rãniùkalanàthaþ | yattu ---- 

".........................paràrdhaþ parataþ sthitaþ | 

so'ùñàda÷astu ta§ devi samanànte parityajet ||" (4-285)

ityuktam, tadvàcyadevatàvadhibhåtabàhyasthålakàlapra÷amanaparam, ida§ tu 
mantràvayavagatàtisåkùmoccàrakàlapratimàdanaparamiti na kàciddhàniþ | 
ata÷ca såkùmamantrakaloccàrakàlenaiva 
bàhyatattvagatasa§bhàvyamànavitatavitatamapi kalàdhvàna§ 
vañadhànikàdalanena vañadalanavadyogãndraþ pra÷amayediti niråpita§ 
bhavati | atra ca mantràvayavavimar÷akàle 
tattadvàcyadevatànubhavo'dharàdharànubhàvasya 
cordhvordhvapadànubhàvàtmasàdbhàvo bhavatãti mantavyam || 

samanàyà api ---- 


............unmanà cordhvamamàtraþ paramo'vyayaþ || 4-355 || 


unmanayà saha parama÷aktimàn vyayahãnatvàdamàtro 
màtràrdhamàtràdikàlaspar÷arahita ityarthaþ || 355 || 

etadupasa§harati ---- 


màtràsa§khyà ca yoga÷ca pramàõa§ parikãtãtam | 


tadetatsarvam ---- 


eva§ j¤àtvà varàrohe padàrthàn bhedayettataþ || 4-356 || 


varàrohe iti pràgvat || 356 || 

katham ---- 


bhedayenmantra÷ålena mudràbhàvayutena ca | 


pràïnarõãtaj¤àna÷ålasatattvena mantra÷ålena, mudrayà 
vakùyamàõakaraõaråpayà, bhàvena jij¤àsàjij¤àsitànubhavàtmanà 
yuktena | trayametad j¤ànakriyecchà÷aktisphàrasàramata 
etacchaktimayamahe÷varaikàtmà gururbhedana§ kuryàditi prakà÷ayati ---- 


mantro vai j¤àna÷akti÷ca mudrà caiva kriyàtmikà || 4-357 || 

bhàva÷ca mana ityukta§ tanmano buddhipårvakam | 


manaþ satata§ mananamanubhavo buddhipårvakamiti ni÷citya pravçttasya 
tattadanubhavalàbhàt | bhedana§ caitatparatattvavyàptyartham || 

paratattvavyàpti÷ca jij¤àsàpramukhakaraõabandhe 
mantroccàronmiùatpårõasvasa§vedanataþ ---- 

ityàha ---- 


para÷ca manasà gamya icchà÷aktyà tvadhiùñhitaþ || 4-358 || 


manasà svasa§vedanenecchà÷aktyà tatparamàrthatayà 
jij¤àsayàdhiùñhitaþ prathama§ viùayãkçta ityarthaþ || 358 || 

yukta§ caitat, yataþ ---- 


yatra yatra bhavedicchà j¤àna§ tatra pravartate | 

kriyàkaraõasa§bandhàt..............

yogàt kriyàyà vyàpàrasya karaõasya ca 
tadvyàpàrocita÷arãrasa§nive÷asya samyag bandhàd jij¤àsite'rthe 
j¤àna§ bhavatãtyarthaþ || 

tadittha§ ÷aktitrayàtma÷ivàve÷aj¤asya guroþ ---- 


.........ñattvasyoccàraõa§ bhavet || 4-359 || 


tattva§ vãryasàro mantraþ || 359 || 

atraiva bhara§ dar÷ayitumapyarthalabdha§ vyatirekamàha ---- 


kriyàkaraõahãnasya na caivoccàraõa§ bhavet | 


karaõabhedena kriyàbheda§ samyag mantroccàrasidhyadartha§ 
dar÷ayitumupakramate ---- 


kriyà karaõabhedena sà caiva trividhà smçtà || 4-360 || 


tatra ---- 


ekenoccàrayettattva§ karaõena vicakùaõaþ | 

årdhvarecakena


nàóã÷càtha dvitãyena dvàràõi ca nirodhayet || 4-361 || 


kumbhakena


tçtãya§ karaõa§ divya§ kçtvà vai tattvamuccaret | 


tattva§ niùkala§ tena kumbhakena dvàràõi nirodhya divya§ karaõa§ 
baddhvà årdhvarecakena mantramuccàrayet, ityayamatra kramaþ || 

tameva sphuñayitumupakramate ---- 


påraka§ kumbhaka§ kçtvà sarvadvàràõi rodhayet || 4-362 || 


kumbhakàvasara eva || 362 || 

tàni ---- 


gudadvàreõa ruddhena ruddhànyatra bhavanti hi | 

rodha÷càsya saïkocavikàsàbhyàmàve÷ava÷ena kàryaþ | 


eva§ kçtvà ---- 


dvàrameka§ tata÷cordhve pravahattadvicintayet || 4-363 || 


madhyanàóiråpa§ vicintayet na tu sa§pratyeva vàhayet || 363 || 

tathà sati hi ---- 


nàóayo granthipadmà÷ca ye'dhomukhagatàþ priye | 

te kumbhakena sa§ruddhà vikasanti samantataþ || 4-364 || 

pràõa÷aktikauñilyadhàmàni hçdayàdãni granthayaþ | 


saïkocavikàsadharmatvàt padmàni | tàni 
càpàna÷aktipravàhava÷àdadhomukhàni 
vikasantãtyårdhvavàhonmukhãbhavanti || 364 || 

ittha§ kumbhakàdanantaram ---- 


karaõa§ tu tataþ kçtvà..............


atra ca "tattvasyoccàraõa§ kuru" (4-367) 

iti dåreõa saïgatiþ | madhye tu karaõalakùaõam || 

tadàha ---- 


..............ëakùaõa§ tasya vai ÷çõu | 


jihvà tu tàluke yojyà ki§cidårdhva§ na sa§spç÷et || 4-365 || 

ãùatprasàrya vaktra§ tu ki§cidoùñhau na sa§spç÷et | 

dantapaïktã tathaiveha dçùñi÷càdhordhvavajãtà || 4-366 || 

kàya§ samunnata§ kçtvà karaõa§ divyamucyate | 


atra jihvàyàstàluyojane ku¤citatvamarthalabdha§ ki§cidoùñhau neti na 
ki§cidapi spç÷editi yojyam | tathaiveti prasàrya na sa§spç÷edityarthaþ | 
dçùñeradha årdhva§ varjana§ ni÷calatàrakatvena vikalpahànaye | 
samunnatamiti samyagavikçtatayonnatam | divi parasa§villàbhe upàyatayà 
bhava§ divyam || 

tadittham ---- 


divya§ ca karaõa§ kçtvà tattvasyoccàraõa§ kuru || 4-367 || 


cakàràt kumbhakamårdhvarecaka§ ca, tattva§ målamantraþ || 367 || 

atra divyakaraõàvasare årdhvarecakamapi kurvãtetyàha ---- 


kumbhita÷caiva yaþ pràõo recayetta§ ÷anaiþ ÷anaiþ | 


årdhvamityarthàt || 

tathà sati hi ---- 


nàóyo granthipadmà÷ca dehe yàþ sa§vyavasthitàþ || 4-368 || 

recakena samàkùiptà årdhvasroto bhavanti te | 


madhyavàharåpatৠyàntãtyarthaþ | atra ca romà¤codgamo'bhij¤ànam | 

eva§ karaõatrayabandhàvahitaþ ---- 


tato vai j¤àna÷ålena granthãn bhindan samuccaret || 4-369 || 


j¤àna÷åla§ pårva§ nirõãtam, granthãnৠbhedo hçdayàdipadeùu 
pràõa÷akteþ spaùñãbhàvena tattadanubhavalàbhaþ, samyagavikalpamuccaret
svayamevamårdhva§ prasaret | mantra iti arthàt || 369 || 


atra bhedena ghañamànasya yogino bhàvapràptiva÷àditi yaþ pårva§
heturuktaþ tannirõayànubhavabhedànniråpayati ---- 


bhitvà hçtpadmagranthi§ tu tataþ ÷abdaþ prajàyate | 

yadàkà÷asamàyogàt..............


samyagàsamantàdyogàd mantràdyakaloccàraikàgratàråpàt | ÷abda iti
upà§÷uråpatayàntarakàràdikalàtmà sphuña§ ÷råyamàõaþ || 

sa ca ---- 


..............ghoùa÷abdopamo bhavet || 4-370 || 


"÷ravaõàïgulisa§yogàdyaþ ÷abdaþ sa§pravartate | 

dãptavahnisvanàbhogaþ sa nàdo ghoùa ucyate ||"

iti lakùito ghoùo dãptàgneryo 
dhakadhakàkçti÷abdatulyàkàra÷rutiruccaratãtyarthaþ || 370 || 


kaõñhastho viramecchabdaþ kaõñha§ pràpya varànane | 


mantro vimar÷aþ kaõñha§ pràpya yadà tatstho bhavati tadà ghoùaþ 
÷àmyedityarthaþ || 

tatra tu ---- 


bhindataþ kaõñhade÷a§ tu ÷abdo dhugadhugàyate || 4-371 || 


tadråpàkàra uccaratãtyarthaþ || 371 || 

ataþ årdhvam ---- 


tàlumadhyagataþ pràõo yadà bhavati suvrate | 

bhindatastàlugranthi§ tu ÷abdo ghumaghumàyate || 4-372 || 


÷obhana§ vrata§ madhyadhàmanibhàlananiyamaråpa§ yasyà sà suvratà, 
tatsambodhanam | (suvrate) | "ghumaghumàyate" iti 
tadanukçtirmakàraka(lpamu)ccaratãtyarthaþ || 372 || 

tadatra granthitrayabhedena ---- 


eva§ te'nubhavàþ proktàþ pràõe carati suvrate | 


prokta÷abdaviùayàþ


trayaste'ùñakalàþ proktà uparyuparitaþ kramàt || 4-373 || 


iha ekàda÷e pañale ---- 


aùñadhà tu sa deve÷i vyaktaþ ÷abdaþ prakãtitaþ | 

ghoùo ràvaþ svanaþ ÷abdaþ sphoñàkhyo dhvanireva ca | 

jhàïkàro dhvaïkçta÷caiva aùñau ÷abdàþ prakãtãtàþ ||" (11-67)

ityuktyà vyaktasya ÷abdasyàùñavidhatva§ vakùyati | 

akàrokàramakàrà÷ca trayo vyaktà iti taduccàrasthàneùu 
granthibhedànubhavaviùayàõৠ÷abdànৠghoùàdyaùñakalatvam, yattu 
ghoùopama ityuktam, ta(nna), ghoùaikaråpatvam, apitu ghoùasamànatvamiti, 
tatràpi çàvàdi÷abdàþ santyeva || 373 || 

tadittham ---- 

tiùñhet sa yatra vai pràõa àtmà tadgatimàpnuyàt | 

pràõà÷rayà sa§vit taddvàreõaiva tattatsthànamàpnoti || 

tatra ---- 


tattadråpa§ bhavettasya sthànabhàvànuråpataþ || 4-374 || 

sthàne hçdàdau bhàvastattatkàraõàntarbhàvaþ | 


eva§ hçtkaõñhatàluùu brahmaviùõurudràdhiùñhiteùu 
sçùñisthitisa§hàraråpatৠpràõàvasthitikrameõàtmà bhajate |  

bhruvormadhya§ yadà gacchet sphoña÷abdastu jàyate | 

anabhivyaktavarõaråpasphuñatvàda÷abdakalpaþ sphoñaþ | 

eùa ca ---- 


bindu§ bhedayato devi ÷abdo dhumadhumàyate || 4-375 || 


bindumiti bindugranthi§ bhindato bindukalàkhya eva mantràvayavabodhã 
dhumadhumànukçtiruccarati | bindugranthibheda÷càyamapavargapadàdhirohe 
prathamasopànakalpa ityatra bharaþ kartavyo yogibhiþ, tadbhede hi ullaïghita 
eva§ bhedamayaþ sa§sàraþ || 375 || 

anyathà tu ---- 


kapirvai nàrikelena àcàryaþ saha bindunà | 

abhinnena kuto mokùa§ sabàhyàbhyantara§ priye || 4-376 || 


bhajate iti vàkya÷eùaþ | 
dçùñàntadàrùñàntikabhàvo'tràrthalabhyaþ, tena yathà 
kapirnàrikelenàbhinnena kuto mokùa§ bhajate na bhajate nàrikela§ 
rasàsvàdàyàbhaïktvà na mu¤cati, tathaivàcàryo bindugranthinà abhinnena 
saheti sàka§ dãkùyeõa ÷iùyeõetyarthàt | kutaþ sabàhyàbhyantara§ 
kçtvà mokùa§ bhajate, bàhyàt sthålàd 
bhàvabhåta÷arãràdàbhyantaràcca såkùmàt puryaùñaka÷ånya÷arãrànna 
mucyate, bindubhedàttu mucyate evetyarthaþ | "kapervai nàrikelena 
tathàcàryasya bindunà" iti spaùñaþ pàñhaþ || 376 || 

ata÷ca ---- 


bhitvà bindu§ tato devi ardhacandra§ vibhedayet | 

bhidyata÷càrdhacandrasya lalàñe jhimijhimàyate || 4-377 || 


ardhacandragranthi§ bhindatastatsthàna evàrdhacandràkhyo mantràvayavo 
jhimijhimànukàro jàyate ityarthaþ | itthumuttaratràpi yojanà kàryà || 
377 || 

atha ---- 


ardhacandra§ tu bhittvà vai bhedayettu nirodhinãm | 

tasyàstu bhidyamànàyàþ ÷abdaþ simisimàyate || 4-378 || 


bindvàdau pràgvat kalàvyàptimàha ---- 


sthànatrayamida§ devi pa¤capa¤cakalànvitam | 


tatra bindoþ

ïivçtti÷ca pratiùñhà ca vidyà ÷àntistathaiva ca |" (10-1217)

ityupakramya

"etasya vàmadigbhàge ÷àntyatãtà |" (10-1218)

iti kalàpa¤caka§ vakùyati | evamardhacandrasya

"jyotsnà jyotsnàvatã kàntiþ suprabhà vimalà ÷ivà ||" (10-1220)

iti, nirodhinyà api ---- 

"rundhanã rodhinã raudrã j¤ànabodhà tamopahà |" (10-1221)

iti kalàpa¤cakam | sthànatrayamiti 
vargãkaraõamàdyagranthibhedàdevàparagranthibheda ityà÷ayàt | 
evamuttaratra || 

tadittham ---- 


pràõasya caratastatra yasmin sthàne sa tiùñhati || 4-379 || 

tattadråpo bhavedàtmà tৠtৠgatimavàpnuyàt | 


tatreti teùu triùu ã÷varatattvàdhiùñhiteùu sthàneùu carataþ, 
pràõasyeti caranta§ pràõamanàdçtya sa§vitpradhànatayà 
pràõabhåmikৠguõãkçtya yasmin yasmin sthàne sa yogyàtmà tiùñhati, 
tattadråpatàmanubhåya tattanmayatvamàpnotãtyarthaþ || 

atha ---- 


nirodhin㧠bhedayitvà tato nàda§ vrajed budhaþ || 4-380 || 

va§÷a÷abdasamaþ ÷abdastatra såkùmaþ prajàyate | 


såkùmatva§ pårvàpekùamã÷varatattvam || 

tato'pi ---- 


bhedayennàdasa§sthàna§ brahmarandhra§ sudubhãdam || 4-381 || 

bhidyato brahmarandhrasya ÷abdaþ ÷uma÷umàyate | 


nàdasya samyak sthàna§ vi÷ràntiryatra tannàdasa§sthàna§ brahmarandhra§ 
sudubhãda§ nàdàntapada§ tadeva ca brahmarandhramårdhvakavàñachidra§ 
sudubhãda§ sàti÷ayàvadhànaireva bhettu§ ÷akyam ||  

eva§ nàdanàdàntasthàna§ sadà÷ivàdhiùñhita§ bhittvà ---- 


÷aktimadhyagataþ pràõo va§÷anàdàntasa§nibhaþ || 4-382 || 


÷aktibhedaspar÷àdva§÷anàdàntatulyo bhavati, na tu ÷aktisthànabhedàd, 
va§÷anàdasya madhuradhvaniråpasyànto'nuraõanaråpaþ såkùmastattulyo 
bhavati || 382 || 

atha ---- 


tৠvai tu bhedayecchakti§ durbhedyৠsarvayoginàm | 

bhidyate ca yadà ÷aktiþ ÷àntaþ ÷uma÷umastataþ || 4-383 || 


durbhedatva§ càsyàþ, tadanubhavàhlàdasya spçhaõãyatamatvena 
tyaktuma÷akyatvàt | "÷ànta" iti pravçttisthànakaraõàbhighàtàdeva 
÷abdavçttiþ ÷àmyati, iha tu ÷amitvà ànandaspar÷àtmatàmetãtyarthaþ 
|| 383 || 

ki§ ca ---- 


÷akti§ bhitvà tato devi yaccheùa§ vyàpinã bhavet | 

anubhàvo bhavettatra spar÷o yadvat pipãlikà || 4-384 || 


÷aktibhedànantara§ yanmantràvayavaråpa§ vastu ÷eùamiti ÷iùyamàõa§ 
tad vyàpinã bhavet, ÷aktyantasarvàdhvavyàpanàd vyàpinyàkhyo 
mantràvayavaþ saþ | "taccheùe vyàpinã bhavet" iti tu spaùñaþ pàñhaþ 
| tatra cànubhavaþ pra÷ànta÷abdavyàptikatvàt spar÷aprathàråpaþ | 
yadvat pipãliketi sa¤carantãnৠpipãlikànàmivetyarthaþ | pipãlikà 
ityatra nà§÷abdasya lopa e÷varaþ || 384 || 

atràpi kalàvibhàgamàha ---- 

sthànatrayamida§ devi pa¤capa¤cakalànvitam | 

tatra nàdasthàne ÷rãsadà÷ivàdhiùñhite

"indhikà dãpikà caiva rocikà mocikà tathà | 

årdhvagà" (10-1226)

iti vakùyamàõàþ pa¤ca kalàþ, ÷aktitattve vyàpinãpade ca 
÷rã÷ivanàthàdhiùñhite krameõa ---- 


÷åkùmà caiva susåkùmà ca tathà caivàmçtàmità | 


vyàpinã" (10-2142)

iti pa¤ca kalàþ,

"vyàpinã vyomaråpà cànantànàthà tvanà÷rità |" (10-1252)

iti pa¤caità÷ca sarvàþ svàvasare nirvakùyàmaþ | 

yata eva§ tataþ ---- 


yatra yatra caret pràõastattadråpamavàpnuyàt || 4-385 || 

pràõo jãvastattadanubhava§ pràpnotãtyarthaþ | 


tadanubhavàbhyàsaprakarùàt tu ---- 


yatra yatràvatiùñheta tৠtৠgatimavàpnuyàt | 


tattadàtmaiva bhavatãtyarthaþ | 

eva§ ca ---- 

÷amanànta§ varàrohe pà÷ajàlamanantakam |" (4-432)

iti vakùyamàõametatsarvam ---- 


tasmàdvai suprayatnena bhitvà yàti parৠgatim || 4-386 || 


÷obhanaþ prayatno divyakaraõadhàràdhiroharåpaþ || 386 || 

atra kramamàha ---- 


bhitvà vai vyàpin㧠devi samanàyৠmanastyajet | 

manasà tu manastyaktvà jãvaþ kevalatৠvrajet || 4-387 || 


mana ityavikalpa§ cetaþ | manaseti spar÷aparyantasya mantavyasya 
kùãõatvàt, avikalpamananamàtraråpeõa cittenaiva tàdç÷ameva ca mana 
ekàgratàprakarùàt tyaktvà vedyàbhàsajighçkùàsaïkocaråpa§ sva§ 
vedana§ pra÷amayya jãva àtmà kevalatvameti ÷uddho veditçmàtraråpo 
bhavatãtyarthaþ || 387 || 

eva§ "bhedana§ ca padàrthànৠbhàvapràptiva÷àt ityupakrànta§
nirvàhya kramapràptàmàtmavyàptimàha ---- 


jãvo vai kevalastatra àtmaj¤ànakriyànvitaþ | 

bandhanà÷eùanirmuktaþ sattàmàtrasvaråpakaþ || 4-388 || 

samastàdhvapadàtãtaþ ÷uddhavij¤ànakevalaþ | 

gçhõàti nàpara§ bhàva§ na para§ ca ÷ivàtmakam || 4-389 || 

paràparavinirmuktaþ svàtmanyàtmà vyavasthitaþ | 


yo jãvaþ pràõanàtmà, sa tatra samanordhve yataþ 
samastamadhvapadamatãto'ta evà÷eùeõa malatrayaråpeõa bandhena 
niþ÷eùeõa vàsanàparyantena muktastata÷ca sattàmàtrasvaråpo 
bhàvàpratiyogiprakà÷amàtratattvo ya àtmà àtmãyàbhyৠsvocitàbhyৠ
j¤ànakriyàbhyàm, na tu parama÷ivasa§bandhinãbhyৠ
sàmarasyàvasthitisatattvàbhyàmanvito vyàpto na tu sà§khyàdimuktaråpaþ 
| eùa ca màyordhvavarttyàõavamalayuktavij¤ànakevalavailakùaõyàt ÷uddho
vi÷iùñena cà÷eùàdhvavedyãkaraõàtmanà, na tu 
màyàpu§viùayakaråpeõa j¤ànena, tenaiva ca kevalo na tu 
mantramantre÷varavadvij¤eyenàpi sa§pçktaþ ata evàpara§ ÷iva§ 
sadà÷ivaråpa§ svabhàva§ na gçhõàti, na ca para§ parama÷ivaråpa§ 
svacchasvacchandacidànandaghanam, ata÷ca aya§ vyàkhyàtaparàpararåpàd 
vinirmuktastyaktàpara råpo'pyapràptaparasvabhàvaþ svàtmanyeva 
boddhçtàmàtraråpe vyavasthitaþ || 

na caivàtra sa§toùaþ kàrya ityupasa§hàradi÷à 
di÷annanyadavatitàrayiùuràha ---- 


àtmavyàptirbhavedeùà ÷ivavyàptirataþ param || 4-390 || 

bandhanà÷eùabhàvena sarvàdhvopàdhivajãtà | 


eùeti samanàntasthità, na tu sà§khyapàta¤jalàdyuktà, asyaiva tvàtmana 
unmanàpadàroheõa cidànandaghanaparatattvavyàptiråpà ÷ivavyàptiryataþ 
sà bandhanànàmàõavàdãnৠmalànàma÷eùabhàvena | 

÷amanàvadhiparyantaþ kalaïkàdhàra ucyate" (7-229)

iti bhàvinãtyà samanàntena prasareõa ye pårvoktà sarve'dhvaråpà 
upàdhayo'vacchedakàstaivã÷eùeõa 
samastabandhanapra÷amasa§skàràtmanàpi vajãtà, 
÷uddhavij¤ànakevalatàyৠsamanàntasamastabandhanapra÷ame'pi 
tannivçttisa§skàrabhàvenàvacchedakatvàt sopàdhitvam, parama÷ivatà tu 
vi÷vottãrõavi÷vamayasvatantracidànandaghanànavacchidaiva || 

yata ãdç÷ã ÷ivavyàptistataþ ---- 


aviditvà para§ tattva§ ÷ivatva§ kalpita§ tu yaiþ || 4-391 || 

ta àtmopàsakàþ ÷aive na gacchanti para§ ÷ivam | 


yairiti ÷aivapà÷upatalàkulàdibhirnànàtmavàdibhiþ ÷ivatva§ 
kalpitamàtmanৠ
vyàpakatvanityatvàmårtatvacittvasraùñçtvàdyanantadharmasàmyena 
÷ivaikaråpàõàmapi kenacitkalpanàmàtreõa niryuktikena 
bhinna÷ivaråpatvamucyate, te sarve vyàkhyàtavyàptikàtmopàsakàþ 
÷aive'sminnadvayanaye para§ ÷iva§ vyàkhyàtasvaråpa§ na gacchanti na 
tanmayãbhavanti | sà§khyayogavedàntavàdyàdayastu aparapadasthà eveti kena 
teùàmiyatpadapràptisa§bhàvanàpi | atha ca sarva evàtmopàsakàþ ÷aivena 
pàrame÷varàdvayadar÷anoktena j¤ànena para§ ÷iva§ gacchantãti tantreõa 
saptamã tçtãye yojye | ukta§ ca ÷rãmçtyujiti ---- 

"ye vadanti na caivànya§ vindanti parama§ ÷ivam | 

ta àtmopàsakàþ ÷aive na gacchanti para§ padam ||" (ne0ta§0 8-30) 

iti | 

atra hi parama÷ivamanya§ vadanti, kevala§ na caiva vindanti, na punaþ 
kenàpi pramàõena labhante, sàdhayitu§ ÷aknuvantãtyarthaþ || 

te tu sarve ---- 


àtmatattvagati§ yànti àtmatattvànura¤jitàþ || 4-392 || 


àtmatattvaråpatàyৠtattva§ parama÷ivàbhedàkhyàtyàtmà saïkocaþ, 
tena ye'nura¤jitàstadà÷vastàþ pà÷upatàdyàþ, ta àtmano yattattva§ 
÷uddhavij¤ànakevalatàråpa§ tadgati§ labhante, na tu tàttvik㧠mukti§ 
bhedasyàparityàgàditi || 392 || 

mukta÷ivasa§sàra§ parijihãrùuõà ---- 


tasmàdàtmà parityàjyo yadãcchecchivamàtmanaþ | 

àtmeti muktàõuråpatà | ÷ivamiti muktavikasitaparama÷ivaikatàm || 

tadittham ---- 


àtmatattva§ tatastyàjya§ vidyàtattve niyojayet || 4-393 || 


àtmànamiti ÷eùaþ || 393 || 

kàtra vidyà ? ---- ityàha ---- 

unmanà sà tu vij¤eyà...........

tৠvyàcaùñe ---- 


.............§anaþ saïkalpa ucyate | 

saïkalpaþ kramato j¤ànamunmana§ yugapat sthitam || 4-394 || 


saïkalpa icchà, sà ce÷itavyavi÷vakramàsåtraõàtmatvàt kramato 
j¤ànamityuktam | unmanamutkràntamutkarùa§ ca manaþ pràpta§ yatra 
tadunmanam | yugapaditi vi÷vasyàsåtraõàvabhàsananirmàõàdyantànanta-
÷àkhà÷atabhinnasyàpyatra 
nityoditànandaghanasvàtantrya÷aktyàbhàsàtmatvenàvasthànàt || 394 || 

yata ãdçgunmana§ j¤ànamevonmanà÷aktiþ ---- 


tasmàt sà tu parà vidyà..........


màyàntàvadhikàtmatattvordhvastha÷uddhavidyàdi÷aktyantàdhvavyàpakàd
vidyàtattvàdiyamanyaiva vidyà || 


..............yasmàdanyà na vidyate | 


ãdç÷ãtyarthàd etayaiva a÷eùavi÷vakroóãkàràt || 

tadàha ---- 


vindate hyatra yugapat sàrvaj¤yàdiguõàn paràn || 4-395 || 


parànityabhedaråpàn sarvaj¤atvàdãn yato yugapadatronmanàyৠyogivaro 
labhate, tata iya§ parà vidyà "vidë làbhe" iti dhàtvarthànugamàt || 395 
|| 

ki§ ca ---- 


vedanànàdidharmasya paramàtmatvabodhanà | 

varjanà'paramàtmatve tasmàdvidyeti socyate || 4-396 || 


anàdidharmaþ svàtantrya÷aktyàtmà svabhàvaþ, tasya vedanà vicàraõà, 
àtmana÷ca yatparamàtmatva§ ÷ivaråpatvamasti, tasya | bodhanà 
avagamahetuþ, ata evàparamàtmatve'tadviùaye iya§ varjanà sa§padyate | 
tasmàt "vida vicàraõe", "vida j¤àne" iti dhàtvarthànugamàdiya§ 
vidyocyate || 396 || 

eva§ ca


tatrastho vya¤jayettejaþ para§ paramakàraõam | 

parasmi§stejasi vyakte tatrasthaþ ÷ivatৠvrajet || 397 || 


tatreti unmanàkhyàyৠvidyàyàm, vya¤jayedàtmãyamevonmãlayet 
pratyabhijànãyàt | tejaþ cijjyotiþ paramasaïkucita§ paramakàraõa§ 
parama÷ivaråpam ata÷ca ÷ivatৠvrajet tadaikàtmyamiyàt || 397 || 

etad dçùñàntenopapàdayati ---- 


supradãpte yathà vahnau ÷ikhà dç÷yeta càmbare | 

dehapràõasthito hyàtmà tadvallãyeta tatpade || 4-398 || 


dehamantrapràõàtma÷ivapadànàmaucityàt 
kàùñhàraõivahnitacchikhàmbaràõi dçùñàntaþ | 
tenàraõimanthanayuktyà supradãpte prajvalite vahnau sati yathà ÷ikhà 
jvàlà dàhya§ dagdhvàmbare dç÷yate, tatra layàt tadàtmabhàva§ 
pràptàvalokyate, tadvaddivyakaraõamantràraõisamuttejanena dehe yaþ 
pràõastasmin supradãpte madhyordhvabàhyadàvàgnitàmàyàti, dehe sthito ya 
àtmà prokta÷uddhavij¤ànakevalaråpo vahni÷ikhàtulyaþ samanànta§ 
samasta§ dehadàru§ dagdhvà tasmin pade lãyate 
nirupàdhiparama÷ivaikàtmyametyevetyarthaþ || 398 || 

itthamuktayuktyà paratattvalãne ---- 


tadvadevàbhimànastu kartavyo dai÷ikottamaiþ | 


tadvat paramapadavadabhimànaþ pårõàha§vimar÷aþ kartavyaþ svãkàryaþ
na tu pà÷ave ÷arãràdyaha§bhàve vatãtavyametadarthamevottamapadam || 

tamabhimàna§ sphuñayati ---- 


ahameva paro ha§saþ ÷ivaþ paramakàraõam || 4-399 || 


etat pårvavyàkhyàbhirgatàrtham || 399 || 

ata÷ca ---- 


matpràõe sa tu pa÷vàtmà lãnaþ samarasãgataþ | 

eva§vidhasya mama pràõe proktaùaóadhvavyàptimaye || 

ta§ pårvoktayuktyà samarasãkçtam ---- 


mantrakaraõakriyàyogàdyojayàmi pare ÷ive || 4-400 || 


mantro niùkalaþ, karaõa§ divyam, kriyàyogo 
dvàrarodhordhvavàhàdharapadatyàgagranthibhedanàdyàtmà || 400 || 

na caitadvacanamàtreõa ghañate, api tu ---- 


eva§ yo vetti tattvena agnivad dehamadhyataþ | 

yadvadvahni÷ikhàtãtà tadvadyojayate pare || 401 || 


tattvenànubhavaråóhyà ya evamiti ÷ivàbheda§ vetti, sa indhanakalpasya 
dehasya madhye'gnivat pà÷ànutploùayati, 
dãptabhà(ssva)jyotirmàtraråpatayà sthitaþ ÷iùyàtmàna§ pare ÷ive 
yojayate, tadaikàtmyamàsàdayati | katham ? vahni÷ikhà ati÷ayena ità 
vyomni lãnà tadaikyamàptà yadvat (tadvat) || 401 || 

ata÷ca ---- 


tasmin yuktaþ pare tattve sàrvaj¤yàdiguõànvitaþ | 

÷iva eko bhaved devi avibhàgena sarvataþ || 402 || 


yukta iti yoga ekyam | yathoktam ---- 

"yogamekatvamicchanti" (mà0vi0 4-4) 

iti | 

eka ityavibhàgena, sarvata ityanena càbhinna÷ivavàdasya vàstavatva§ 
dhvanati | sarvaj¤atvàdikamihàbhedasàra§ mantavyam, na tu 
mantràdivadbhedaviùayam || 402 || 

bhàvitritattvadãkùàyà§

"j¤àtvà tattve niyojayet | " (4-404)

iti yadvakùyati, tatràpyetadeva mantavyamityàha ---- 


tattvatraya§ para§ khyàtamapara§ càdhvamadhyagam | 

bhedana§ tu padàrthànৠtyàgànubhavayojanam || 4-403 || 

pårvokta§ ca ida§ sarva§ j¤àtvà tattve niyojayet | 


para§ ÷uddhàtmonmanàpara÷ivaråpa§ yattattvatraya§ prakà÷itam, 
yaccàpara§ sthålam adhvamadhyagamiti 
pa¤camapañalabhàvitattvabhuvanàdhvadãkùàmadhye 
màyàsadà÷iva÷ivàntavyàptyà àtmavidyà÷ivàkhya§ tattvatraya§ 
pårva§ pràya÷citta÷uddhàvapi nirõãtametat trittattvadãkùàyৠ
pradhànaråpam, tathà pårvokta§ bhedanàdi cakàràccàra§ pramàõàdika§ 
ca j¤àtvà etajj¤ànapràdhànyenaiva tattve parasmin yojayet 
÷iùyamityarthaþ | etacca dãkùàntaraviùayamapãti mantavyam || 403 || 

atheha paratattvasvaråpa§ ni÷cinvan 
bhàvicaturbhedatattvadãkùàmadhye'sa§gçhãtàmapyekatattvadãkùৠ
prasaïgena såcayitumàha ---- 


sa§kùepeõa tu tattvasya vyàpti§ ÷çõu sure÷vari || 4-404 || 


suràõৠbrahmàdi÷ivàntànৠkàraõànàmã÷vari 
parasvàtantrya÷aktiråpe || 404 || 


vidyàtattvàspada§ baddhvà vindutattvàsane sthitaþ | 

nàda÷aktitanu÷caiva vyàpinãkaraõànvitaþ || 405 || 


vidyàtattve ÷uddhavidyàyৠ
proktakaraõàvaùñambhalabhyamadhyavikàsenàspadamavasthiti§ baddhvà, atha 
ca vidyàyà màtçkàyàstattve målamantre và sthiti§ baddhvà, 
taduccàràvahito bhåtvà màntre 
bindutattve'bhinnavedyajyotãråpe'÷eùavi÷vavi÷ràntisthànatvàdàsane 
sthito'dhiråóhaþ, nàdo vimar÷amàtraråpo hlàdànubhavàtmakaþ 
÷aktyantastanuþ ÷arãra§ yasya, vyàpinã ÷aktyantàdhvavyàpikà 
karaõamàntaramupalabdhisàdhana§ yasya guroþ, sa sarva§ j¤àtvà tattve 
niyojayediti pårvoktena sa§ba§dhaþ || 405 || 

asya karaõaråpà yà vyàpinã ---- 


sarvaj¤atvàvabodhena samanà...........


saivetyarthaþ || 


.................'nta÷carà tu sà | 


saivàsyàntaþkaraõamityarthaþ || 

evamãdç÷e tattvàsane ÷arãràntarbahiùkaraõasyàsya ---- 


tritattva§ yatpara§ prokta§ tena càpårità tanuþ || 4-406 || 


paràdi÷aktitrayamayena àtmakalpenetyarthaþ || 406 || 

etacca tritattva§ yasmàdadhvàtãta§ samanàntamatikramya sthita§ 
tasmàtpara§ tattvam, yattu màyàsadà÷iva÷ivavyàptyà tadapara§ 
yasmàdadhvamadhyagam, ata evàpareõàtmàditattvatrayeõa dharàdeþ 
÷ivàntasyàntaþkçtatvàt tadàrabdhà ---- 


aparà sà tanuþ sthålà ùañtri§÷attattvakalpità | 


iya§ punaþ ---- 


tattvatraya§ para§ yacca sarvatattvàdhvavajãtam || 4-407 || 

tena càpårità÷eùa§ sà tattvàdhvaparà tanuþ | 


samastàdhvàtikrànta§ yat ÷uddhàtmàditattvatraya§ 
tenoktasatattvenà÷eùa§ kçtvà àpårità sarvàtmatàbhàsanena vyàptà 
yà prakràntà nàda÷aktyàtmà tanuþ sà tattvàdhvanaþ sakà÷àt parà 
prakçùñà || 407 || 

evamãdçk÷ivàbhedavimar÷amaya eva yathàrtha àcàryo bhavatãtyàha ---- 


evamàcarate yastu àcàra§ tu ÷ivàtmakam || 4-408 || 

÷ivena sahacàritvàdàcàryastena cocyate | 


àcàraþ proktasphàrànuprave÷aþ sahacàritva§ 
tadabhedavimar÷aparamàrtham || 408 || 

asya màhàtmyamàha ---- 


tasya dar÷anasambhàùàspar÷anàt smaraõàdapi || 4-409 || 

bhavatyevai÷varã vyàptirna bhavettadadhogatiþ | 


yato'sya karaõàni proktavyàpinãsamanàvyàptimayàni, 
tatastatsaïgàdã÷varasya ÷ivatattvasya vyàptirbhavatyeva dehànte, na tu 
÷ivàdadhaþ pravçttiþ kadàcidapi | yo'pi ta§ yathàråpa§ bhaktyà 
pa÷yati so'pyevam, tena tasyeti kartari karmaõi ca ùaùñhã || 409 || 

yastu anuttara÷aktipàtava÷àt ---- 


tena sa§yojito jantuþ............

........brahmahàpi ÷ivo bhavet || 4-410 || 


parama÷iva eva || 410 || 

tadeva§ bhavati ---- 

tatastena samo nàsti jagatyasmi§÷caràcare | 

tena ÷ivaikàtmanàcàryeõa kaþ samaþ, tasyaikatvàt || 

ata÷ca ---- 


÷iva àcàryaråpeõa lokànugrahakàrakaþ || 4-411 || 


anujighçkùàparo hi parama÷iva àcàryadehamàsthàya pa÷ånৠ
pà÷ànnikçntati || 411 || 

yata evam ---- 


tasmànna mànakà buddhi§ kàrayed de÷aka§ prati | 


di÷atyupade÷amiti de÷akaþ upadeùñà, tasmin dauràtmyànmànakà buddhi§
kurvanta§ nivartayedityarthaþ || 

yato ye'pyete màyordhvavatãno'nantabhaññàrakàdyàste'pi ---- 


àcàryasya ca mantrasya ÷ivaj¤àne ÷ivasya ca || 4-412 || 

nànàtva§ naiva kurvanti vidye÷à÷cakranàyakàþ | 


cakrasya vidyàgràmasya nàyakàþ prabhavaþ svasvaråpaj¤àpakà÷ca, 
÷ivaj¤àne pàrame÷e ÷àstre àcàryasyopadeùñurmantrasya ÷ivavàcino 
niùkalàdestadvàcyasya ca ÷ivasya bheda§ na kurvanti, naitadbhinna§ 
pa÷yantãtyarthaþ àcàryàdeva ÷iva÷àstramantra÷ivànàmavagamàt | yatra 
ca vidye÷varà apyevamabheda§ manyante, tatra tadanugçhãtaiþ katha§ 
bhedadhãþ kàryà | eva§ ca ye àcàrya÷ivamantrànaikyena jànanti, te 
vidye÷varà iti mantre÷varasphàrameva vi÷anti || 412 || 

yukta§ caitat, yataþ ---- 


bràhmaõàþ kùatriyà vai÷yàþ ÷ådrà vai vãravandite || 4-413 || 

àcàryatve niyuktà ye te sarve tu ÷ivàþ smçtàþ | 


÷ivàcàrya eva hi àcàryo yuktaþ || 413 || 

ye tu àcàryamittha§ na manyante, te pratyavàyinaþ ---- ityàha ---- 
anyathà pràksvaråpeõa ye pa÷yanti naràdhamàþ || 414 || 


narake te prapacyante sàdàkhya§ vatsaratrayam | 


adhamatva§ gçhãtadãkùàõàmapi gurudveùeõa vilaya÷aktyàghràtatvàt | 
sàdàkhyavatsaramànamekàda÷e pañale bhaviùyati || 415 || 

pàtakisaïgatirapi pàpàya ---- ityàha ---- 


na tena saha sa§bhàùà kartavyà tu ÷ivàthãnà || 4-415 || 

kçtvà sa§bhàùaõa§ tena naraka§ so'pi gacchati | 


yata evam ---- 


tasmàcchivasamàþ sarve draùñavyà muktimicchatà || 4-416 || 


yasmàt ---- 


bhuktimuktiphalàvàptirbhavatyeva tadàj¤ayà | 


asya ceyàn prabhàvo yadayam ---- 


àcàryaþ svajanànৠca kulako (ñi?ñãþ)sahasra÷aþ || 4-417 || 

j¤ànaj¤eyaparij¤ànàt samastàstàrayiùyati | 


sve àtmãyà vidyàsa§bandhino janàþ ÷iùyàþ, teùৠ
"ca"kàràdàtmana÷ca sahasra÷aþ kulako (ñãþ) j¤ànasya 
tàvadanugràhyànugrahàbhisa§dhipårva§ 
para÷àktasphàrànuprave÷asyopàyaråpasya, j¤eyasya copàdeyasya 
paratattvasya, paritaþ samantàdavikalpasavikalpasamàpattibhyৠ
paratattvavi÷ràntyàtmakàt 
÷iùyapra÷iùyàdikrameõànantakàlavyàpina÷ca j¤anàttàrayiùyati 
sa§sàràbdheruddhariùyati | j¤ànaj¤eyaparij¤ànameva gurormukhya§ råpam 
| yathokta§ pràk ---- 

"j¤ànaj¤eyavi÷àradam" (1-13) 

iti || 417 || 

etadupasa§haran prakçtamàha ---- 


evamuktavidhànaj¤o bhàvaj¤a÷càpi dai÷ikaþ || 4-418 || 

pårõàhutyaikayaivàsau pa÷ån yojayate pare | 


ukta§ pràõacàràdividhànam, bhàvaþ paratattvabhàvanàtmà || 

pårõàhutau prayoga§ jij¤àsu§ dekà pratyàha ---- 


pårõàhutiprayoga§ tu kathayàmyadhunà tava || 4-419 || 


pårõatvàrthamàhutiprayogamàha ---- 


årdhvakàya çjugrãvaþ samapàdo vyavasthitaþ | 

nàbhisthàne sruco målamuttànàgramukha§ samam || 4-420 || 

srucyupari sruva§ devi kçtvà caivamadhomukham | 

puùpa§ dattvà srugagre tu darbheõa sahitau karau || 4-421 || 

muùñinà caiva hastàbhyৠgçhãtvà yatnato'pi ca | 

agrato dakùiõa§ hasta§ vàma§ vai pçùñhataþ priye || 4-422 || 

muùñibhyৠsa§gçhãtvà vai uttànakarayogataþ | 

tato ghçtena sa§plàvya abhimàna§ tu kàrayet || 4-423 || 

ahameva para§ tattva§ paràparavibhàgataþ | 



årdhvakàya utthitaþ, uttànamagrasthitavedikàpuùkaràdiråpa§ mukha§ 
yatra, samamçjutayà sthitam, srucyupari sruvamiti ÷iva÷aktivyàpakau 
sruksruvau parasparonmukhau kçtvà, ata eva ca puùpadànam, ata÷ca ÷iùyasya 
÷aktistyaktàdhaþprasarà ÷ivonmukhà ÷ivena sa§mukhena pluùñeti 
bhàvanãyam | karàvityatra kçtveti ÷eùaþ | 
hastàbhyàmårdhvàdhaþsthitàbhyৠdakùavàmàbhyৠkçto yaþ 
pratyeka§ muùñistena, ata eva muùñibhyàmityuktiþ | yatnata 
ityanavaliptatayà | agrata iti sruïmålagatavàmàpekùayà | dakùiõamiti 
sruvavadadhomukha§ ÷ivavyàptyà, vàmamiti srugvaduttàna§ ca 
÷aktivyàptyà | yadàha uttànena kareõa yo yoga ityarthàdadhomukhasya 
dakùiõasya vàmena | sa§plàvyeti sa§påritৠsruca§ kàrayitvà | 
ahameva para§ tattva§ paràpareti pràgvat parasåkùmasthålaråpatayà 
sthitamityabhimàna§ ni÷citৠpratipatti§ kàrayet kuryàt || 423 || 

na caitadabhimànamàtra§, yataþ ---- 


tattvameka§ hi sarvatra.............


sarva§ hi cetyamànatvàt cinmàtraparamàrthameva || 

ata÷ca ---- 


............õànya§ bhàva§ tu kàrayet || 4-424 || 


kàrayediti pràgvat | màyàpramàtçtàsulabha§ bhedàbhimàna§ 
tyajedityarthaþ || 424 || 

ki§ ca ---- 


yatkumbhe'dhvàtra vinyastaþ ùañprakàro varànane | 

maõóale'gnau ÷i÷orantaþ sàdhàraõavikalpitaþ || 4-425 || 

srucyadhvàna§ tamàropya pràõastha§ nàóimadhyagam | 

pràõadhàre samãkçtya srucà dhàrৠvinikùipet || 4-426 || 


kumbhamaõóalàgni÷i÷ugata§ ùaóvidhamadhvànamàjyaråpatayà sruci 
madhyanàóipraticchandakaråpàyàmàropya, pårvoktayuktyà pràõasthita§ ca 
ta§ madhyanàóigata§ kçtvà, ata eva madhyama§ pràõa§ dhàrৠ
càjyasa§bandhin㧠sruggatৠsamãkçtyeti 
màntravahnidràvitaùaóadhvarasamayatayà bhàvayitvà tৠdhàrৠkùipet 
|| 426 || 

katha§ kva cetyàha ---- 


vasudhàràprayogeõa prakùipejjàtavedasi | 


avicchinnasa§tatyà ÷ivàgnau dvàda÷àntasthe bàhye ca 
pràõamàjyadhàrৠcàvibhàgabhàvanayà juhuyàdityarthaþ | 
vasave'bhãùñaphalàyàtyuccairdhàràprayogena || 

atretikartavyatàmàha ---- 


nàbhisthàne sruco måla§ nayennàsàntagocaram || 4-427 || 

yathà yathà tyajeddhàrৠtathà pràõa§ samuccaret | 


nàbhisthàne yat sruïmåla§ sthita§ tannàsàgra§ pràpayed 
dhàràpàtànusàràya madhyapràõa§ samyagabhyastavàhacàreõa årdhva§ 
caret, dvàda÷àntavi÷rànta§ kuryàt || 427 || 

eva§ sati na kevala§ drutaùaóadhvarasamayã dhàrà yàvat ---- 


pràõo'pi varõatৠyàti ùaóvidhàdhvamayastu saþ || 4-428 || 


yaþ ùaóadhvamayaþ pràõaþ, so'pi varõatৠmàntraparàmar÷atৠ
yàti || 428 || 

eva§ ca sati ---- 


ùaóvidhe'dhvani nàto'nyaþ prameyo vidyate kvacit | 


ùaóvidhe'dhvani yaþ ka÷cit prameyaþ so'sminnavasare | ata iti màntràt 
paràmar÷àt | nànyaþ kvacidapi, jàgaràdau vi÷vatra sarvasya 
màntraparàmar÷a÷eùãkçtatvàt || 

yata evam ---- 


tasmànmàntre paràmar÷e heyopàdeyataþ sthitàþ || 4-429 || 


ye heyatayà sthitàþ samanàntàþ padàrthàþ ye copàdeyatayà 
÷uddhàtmonmanàparama÷ivàþ sthitàste mantra eva 
vàcake'ntarabhinnavàcyàtmatayà sthitàþ || 429 || 

yasmànmantrairakàràdidhvaniråpaiþ ---- 


varõaiþ kàraõaùañka§ tu..............


pårvokta§ tattattattvàdhiùñhàtçråpa§ vyàptam, atastadvyàptyaiva 
vi÷va§ svãkçtamebhiþ || 

ata÷ca ---- 


.............ùañtyàgàt saptame layaþ | 


kàrya iti ÷eùaþ || 

yadavadhika§ kàraõaùañka§ yàvadbhirmàntrairdhvanibhirvyàpta§ 
taddheyatvena dar÷ayati ---- 


akàra÷ca ukàra÷ca makàro bindureva ca || 4-430 || 

ardhacandro nirodhã ca nàda÷caivordhvagàminã | 

÷akti÷ca vyàpinã hyetàþ samanà ca tataþ param || 4-431 || 

samanànta§ varàrohe pà÷ajàlamanantakam | 

kàraõaiþ ùaóbhiràkrànta§ mantrastha§ heyalakùaõam || 4-432 || 


pårvameva vyàkhyàtametat | årdhvagàminã nàdàntada÷à | asya màntrasya 
prameyaikàda÷akasya bhedakalpanàmayatvena heyatvam, abhedavimar÷àtmatve tu 
upàdeyateti pràgvibhaktameva || 432 || 

mantrastha§ heyamuktvà upàdeya§ prastauti ---- 


atra pà÷opari hyàtmà vyomava (dvindu?ccitsu) nirmalaþ | 

÷ivatattvaguõàmodàcchivadharmàvalokakaþ || 4-433 || 


samanàntapà÷àtikramàdeva cità suùñhu nirmalaþ ÷ivatattvasya 
sadà÷ivasya 
sa§bandhibhirabhedasarvaj¤atvàdibhirguõairabhilaùyamàõairjanitàdàmodàt 
praharùàdeva ÷ivasya dharma§ pårõapa¤cavidhakçtyasvàtantrya§ 
pràpyatvenàvalokayati, na tvadyàpi pràptatadråpaþ || 433 || 

yataþ ---- 


pà÷àvalokana§ tyaktvà svaråpàlokana§ hi yat | 

àtmavyàptirbhavedeùà..............


pà÷ànৠsamanàntànàmavalokanamàtmatvenàbhimananam | svaråpa§ 
pà÷ottãrõacinmàtratva§ yadetàvatparyantàtmavyàptiþ || 


..............÷ivavyàptistato'nyathà || 4-434 || 


tৠpratipàdayati ---- 


sàrvaj¤yàdiguõà ye'rthà vyàpakàn bhàvayedyadà | 

÷ivavyàptirbhavedeùà caitanye heturåpiõã || 4-435 || 


ye vakùyamàõàþ sarvaj¤atvasarvakartçtvàdiguõà dharmàþ 
paramopàdeyatvenàrthyamànatvàdarthàþ tàn, vyàpakàniti 
a÷eùamantarabhedena kroóãkurvato yadà svàtmani bhàvayet tadà 
tadbhàvanàpariniùpattiràtmanaþ ÷ivavyàptiþ | sà ca bhàvake caitanye 
heturåpiõã prayojikà,  tatprasàdàdeva 
÷uddhàtmanastadbhàvanàpraråóheþ || 435 || 

yato'yameva§ sarvaj¤atvàdiguõayuktaþ ---- 


ato dhamãsvabhàvo hi ÷ivaþ ÷ànta÷ca pañhyate | 


vi÷vasya bhittilagnatvenaiva sphuraõàddharmakalpasyàsau dhamãkalpaþ 
niþ÷eùabhedopa÷amàt ÷àntaþ, abhedasàrvaj¤yàdiyogena ÷reyoråpatayà 
÷ivaþ, pañhyate ityàgameùu || 

eva§ pañhyamàno'pyasau vastuto na ÷abdagocara ityàha ---- 


unmanà÷ca manogràhyaþ...............


unmanàþ ÷aktyabhedàtmano viùayatvàbhàvàd vastuto na ÷abdavàcya 
ityarthaþ | 

na kevalamãdçk ÷ivo yàvat ---- 


..............àtmabodhe sthitonmanàþ || 4-436 || 


÷ivavadàtmàpi mana utkramya manobhåmimujjhitvà bodhe sa§vinmàtre 
pårõatvasarvaj¤atvasarvakartçtvàdyàtmani sthitaþ | sthita÷càsau 
unmanà÷ceti samàsaþ || 436 || 

yata÷càtmà ÷iva÷ca na manogocarastataþ ---- 


vyàpàra§ mànasa§ tyaktvà bodharåpeõa yojayet | 

tadà ÷ivatvamàyàti pa÷urmukto bhavàrõavàt || 4-437 || 


"tatsa§vedanaråpeõa tàdàtmyapratipattitaþ |" (spa0 2-3)

iti spandadç÷à àdau ÷iùyàtmàna§ svàtmani samarasãkçtya 
samanàntamatikramya ÷uddhàtmani sthiti§ baddhvà bodharåpeõeti 
avikalpasa§vitspar÷enaiva praunmanà÷aktyanuve÷apramukha§ ÷ive yojayet || 
437 || 

atra càvasare ---- 


pare caiva niyuktasya sruvamàpårayet punaþ | 

sruco randhreõa taddravya§ yàvadvahnau prayujyate || 4-438 || 

bahiþstha§ kumbhaka§ tàvat pare tattve tu bhàvayet | 


bahiriti årdhvarecakànte dvàda÷ànte || 


eva§ ca yat ---- 


bahinãrodhabhàvena sàmarasya§ ÷ivena ca || 4-439 || 


÷abdàcca tacchaktyàpi || 439 || 

tat ---- 


anyathà na bhaved devi.............

na kadàcidetasyà÷ivãbhàvaheturityarthaþ || 


atra dçùñàntaþ ---- 


................õadãvega ivàrõave | 


etatsphuñayati ---- 


sthitaþ sa sàgare'dbhistu sindhuþ samarasãbhavet || 4-440 || 

punavãbhàga§ nàpnoti tathàtmà tu ÷ivàrõave | 


adbhiriti sàgarasaïgatàbhiþ | sindhurnadã || 

bahiþsthakumbhakabhàvanàyà avadhimàha ---- 


srucastu påraõa§ yàvattàvatkàla§ samàdi÷et || 4-441 || 


srucaþ sakà÷àdàjyena yàvatpåraõamiti vahnau pårõàhutiryàvadbhavati
tàvad bahiþ kumbhak samyàa samantàt di÷et pràpayet || 441 || 

tadittha§ pårõàhutau ---- 


anenaiva tu kàlena bahiþ kumbhakavçttinà | 

àtmà samarasatvena ÷ivãbhavati sarvagaþ || 4-442 || 


eva§ ÷iùya÷ivãkaraõànantaram ---- 


guõànàpàdayet pa÷càt ùañ............

vakùyamàõàn sarvaj¤atvàdãn guõàn || 

kãdç÷àn ---- 


.................'ïgaparimàhutãn | 


aïgairnaiùkalairaïgamantraireva aïgaparimà aïgasa§khyàkàþ 
ùaóevàhutayo yeùৠtàn || 

÷ivatve pràpte yadyapi tadabhinnà guõà api pràptàþ, tathàpi te'sya 
spaùñamàntrapratyavamar÷apårvakasvanàdodãraõenàpi spaùñãkàryà 
eveti dçùñàntapårva nidã÷ati ---- 


yathà nçpatve sampràpte kala÷ai÷càbhiùicyate || 4-443 || 

vandibhi÷ca guõàste'pi khyàpyante vasudhàtale | 

tathà ÷ivatve sampràpte guõànàpàdayed budhaþ || 4-444 || 


dàrùñàntike kala÷àbhiùekam ---- 

"dadyàt tato'bhiùeka§ tu" (4-448)

ityatra vakùyati | vanditulyà aïgamantràþ || 

guõàpàdane prayogamàha ---- 


sarvaj¤o vai bhava svàhà paritçptastathaiva ca | 

anàdibodho bhava ca tataþ svàtantrya÷aktikaþ || 4-445 || 

tathà tvalupta÷akti÷cànanta÷aktistataþ punaþ | 


atra ca praõavapårvà hçdàdimantràþ ùañ krameõa pårva§ yojyàþ | 
sarvaj¤à api kapilàdayo 
nivãmar÷acinmàtratvenànanda÷aktiråpatçptirahitàþ | kecittu 
ànanda÷aktiyuktatve'pi bhàvanayà tadråpatৠpràptàþ, 
natvanàdibodhàþ | dãkùyasya tvanàdibodhatva§ sthitameva sadabhirvyajyate, 
na tvapårva§ janyate | kecittu sadà sarvaj¤atayà'nàdibodhà api 
nirmàõa÷aktivikalatvàt svàtantryahãnàþ sçùñyàdikarmaõi svatantrà 
api brahmàdayo na nityamalupta÷aktikàþ, nijàsu ràtriùu vyàmåóhatvàt | 
mantramantre÷varàdayastvavyàmåóhatve'pi nànanta÷aktikàþ, tadapekùayà 
vi÷vasya bhinnatvena ÷aktiråpatvàbhàvàdityekasyàpi ÷ivanàthasyettha§ 
vyàvçttibhedena sarvaj¤atvàdayaþ ùaó guõà vyàkhyeyàþ || 

guõànৠgu(õi)1 vi÷ràntisàratৠsphuñayitu§ målavi÷ràntipårva§
målenaiva ùaóàhutãrdadyàdityàha ---- 


guõànàpàdya sarvà§stàn målamantramanusmaret || 4-446 || 

o§håmàtmapadopeta§ sarvaj¤àyetyapa÷cimam | 

svàhàkàraprayogeõa àhutãþ pratipàdayet || 4-447 || 


àtmapada§ dãkùyanàmapårva§ caturthyanta§ yataþ ---- 

"anidãùñasamàkhya§ ca yatkçta§ tattathà bhavet | 

tadudda÷ya kçta§ karma (phalatyeva na) sa§÷ayaþ ||"

sarvaj¤àyetyupalakùaõam, tena tçptàyetyàdyapi | 
taccàpa÷cimamityetàvadanta§


pårvamuccàrya svàhàkàreõàhutãrdadyàt || 4-447 || 


tà÷ca sambhavavyavasàyànusàram ---- 


tisraþ pa¤ca da÷aikà và............

atyantamasambhave caikàhutàvapi na kùatiþ || 

dravyaviùaye'pyatra vikalpa evetyàha ---- 


..............ñilairvàtha ghçtena và | 


dãkùànte ÷iùyasyàvabhçthasnànamàha ---- 


dadyàt tato'bhiùeka§ tu målamantreõa suvrate || 4-448 || 


målamantramantritena ÷ivakumbhena målamantroccàreõa và ityarthaþ || 448 
|| 

katham ---- 


para§ ÷aktyamçta§ kùobhya ÷iùyamådhnã nipàtayet | 

turyadvàra§ vi÷et taddhi sabàhyàbhyantara§ smaret || 4-449 || 


dvàda÷ànte vi÷ramya tatsthànamànandaspar÷àtmaka§ para§ ÷aktyamçta§ 
kùobhayitvà vimç÷ya ÷iùyasya dvàda÷àntànmåtirghna patita§ bhàvayan 
kala÷àddhàrৠpàtayedityarthaþ | turyadvàra§ turyànubhavapradhàna§ 
brahmarandhram || 449 || 

abhiùekaprayojanamàha ---- 


mantra÷aktibhirugràbhiþ ÷oùanirdahanàdibhiþ | 

÷arãra§ ÷oùyate tàbhistadarthamabhiùecanam || 4-450 || 


tàbhiþ pårvoktàbhirmantra÷aktibhiþ | ÷oùanirdahanàdibhiriti karaõe 
tçtãyà | tadarthamiti ÷oùanivçttaye || 450 || 

atha ---- 


dãkùànirvartanàt pårva§ puùpa§ pàõau pradàpayet | 

darbha§ vimocayitvà ca...........


pårva§ (paratattvasya) kalpanàya datta§ darbha§ vimu¤ceti ÷iùya§ 
prayujya pàritoùika§ puùpamasya haste dadyàt | yadvà õic vivakùitastena 
gururàtmanaþ pàõau pradàpayed dehãti ÷iùya§ prayu¤jãta, 
vidhirdakùiõàhãno mà bhådityabhipràyàt | eva§ ca vadan 
guronãþspçhatva§ såcayati | ÷iùyastatkàla§ vitta÷àñhyahãno yaddàti 
dadàtu tat, guruõà tu niþspçheõaiva bhàvyamityarthaþ || 

atha ÷iùyaþ ---- 


............÷ivàgnau kala÷e gurau || 4-451 || 


pratyekam ---- 


pradakùiõatraya§ kçtvà daõóavannipated bhuvi | 


caturadhikaraõaþ ÷ivo mama prakarùeõa dakùiõo'nukålaþ 
sarvada÷àsvàdimadhyàntapadeùvastu ityà÷ayena triþpradakùiõãkaraõam, 
daõóavannipatana§ ÷arãràdiguõãkaraõena ÷ivasamàve÷àya || 
ata eva ---- 


kçtakçtyaþ prahçùñàtmà bhavottãrõaþ sunirmalaþ || 4-452 || 

protphullanayanaþ ÷àntastçptàtmàna§ tu bhàvayet | 


kçta§ pà÷akùapaõa÷ivatvavyaktiråpa§ kçtya§ yasya, ata eva 
prahçùñàtmà pårõacidànandànubhavo'ta÷ca bhavàduttãrõaþ, 
parama÷ivatvavyaktyà suùñhu nirmalaþ, tathàbhåtaþ sannapi 
vyutthànàdyavasareùu tçptàtmànamiti guråpade÷àdisamaye 
pårõànandaghanamàtmànamanubhåtacara§ bhàvayet, yena sadaiva 
tanmayãbhavati | atropàyaprakañanàya vi÷eùaõa (dvà)raka§ hetumàha  ---
- protphullanayanaþ ÷ànta iti | 

"kaivalya§ jàyate sadyo netrayoþ stabdhamàtrayoþ |" (vi0bhai0 113)

iti rahasyadçùñyanusàreõa nirlakùyastabdhadçùñibandhaþ ÷ànto 
vigalitàbhilàùaprakùãõasakalavikalpajàla÷ca || 

upasa§harati ---- 


iya§ nairvàõikã dãkùà nirbãjà và sabãjikà || 4-453 || 


"atha dãkùàdhva÷uddhyartha§" (4-79)

ityupakramya

"pà÷asåtra§ samàdàya ÷iùyadehe'valambayet" (4-91)

ityataþ prabhçti

"daõóavannipatedbhuvi" (4-452)

ityanta§ yà nirbãjà và sabãjà và dãkùoktà, sà ubhayyapi 
nirvàõaprayojanà | "và"grahaõenedamàha ---- 

dvayorapi dãkùayoþ prokto yaþ pà÷akùapaõa÷ivayojanàtmà vidhiþ sa 
tulyaþ, kevala§ nirbãjàyৠmàyãyapà÷a÷uddhibhàvanàvasare 
samayapà÷amapyantaþ÷uddha§ bhàvayet, na tu teùৠ÷uddhau 
vidhyantaramasti | pårva§ hi ---- 

÷amayàcàrapà÷a§ tu nirbãjàyৠvi÷odhayet" (4-147)

ityetàvanmàtramuktvà

"eva§ bhàvànusàreõa ÷iùyàõৠguruõà sadà | 

phala§ tu vividhàkàra§ niùpàdyeta sudãkùayà ||" (4-150)

ityuktam | tathà

"................§ukhyàþ pà÷à ime smçtàþ | 

såkùmapà÷ànanekà§÷ca tadantarbhàvayet.......... ||" (4-158)

ityapyuktam | ato nirbãjàyৠsamayapà÷à màyãyapà÷àntarbhåtà eva 
÷odhyatvena bhàvyàþ, teùৠ
kravyàdabhogapradatva÷rutermàyãyapà÷àntarbhàvasyaivoditatvàt | ata eva 
÷rãpårva÷àstre kaõñhagatamàyãyapà÷a÷uddhyante 
samayapà÷a÷uddhiruktetyetàvataiva tantrabhedaþ | eva§ 
dãkùàdvayavi(dha)1rekaråpatvenopasa§hçtatvàd yat pårva§ 
puryaùñakà§÷àrpaõa§ nirbãjaikaviùayamuktam, tadayuktameva mantavyam || 
453 || 

eva§ samayaputrakayordãkùàmuktvà àcàryasàdhakayo prakramate tàm ---- 


teùৠsabãjikà dãkùà kuryàtteùvabhiùecanam | 


"vidvddvandvasahànৠtu sabãja" (4-88) 

ityuktatvàt tànevàcàryatve

sàdhakatve vàbhiùi¤cedityarthaþ || 

tatra ---- 


÷ruta÷ãlasamàcàràn de÷akatve niyojayet || 4-454 || 


÷ruta§ pàrame÷varasa§hitàyৠgurutastàttvikàrthaparij¤ànam, ÷ãla§ 
vàïmanaþkàyaviùayà yamaniyamàþ, samyagàcàraþ 
÷àstrànuùñhànàtmà, ete vidyante yeùৠtàn di÷atãti de÷aka 
upadeùñà àcàryaþ, tadråpatve niyu¤jãtetyarthaþ | 

athàbhiùeka àcàrye ÷ivayogàdanantaram | 

÷ivayogo yojanànto dãkùàvidhistasya pa÷càt || 

kena kàryaþ? ---- ityàha ---- 


pa¤cabhiþ kala÷airbhadre sitacandanalepitaiþ || 4-455 || 

÷ivakumbhavadabhyarcya ratnagarbhàmbupåritaiþ | 

çddhivçddhyàdibhiþ påtairoùadhyakùatapåritaiþ || 4-456 || 

sitapadmamukhodgàrai÷cåtapallavasa§yutaiþ | 


çddhivçddhã àyurvedaprasiddhe oùadhyau | pçthagoùadhã÷abdaþ 
sahadevyàdau | sitapadmànyeva mukhàni tairudgàra ullàso 
bhogamokùalakùmãparàmar÷a÷ca vidyate yeùàm | cåtapallavàdãni 
sacchàyapatràntaràdyupalakùaõàya || 

athaiteùu ---- 


pçthivyàdãni tattvàni pa¤ca pa¤casu vinyaset || 457 || 

kala÷eùu mahàdevi puna÷caiva kalৠnyaset | 


tà÷ca--


nivçttyàdyàþ kalàþ pa¤ca teùu caivàtra vinyaset || 4-458 || 


teùviti pçthivyàdiùu vyàpakatvena, cakàraþ sahakrama§ såcayati || 458 
|| 

teùvevàsanapakùe ---- 

ekaikakala÷e vyàpyo hyanantàdi÷ivàntakaþ | 

bhuvane÷apu¤jaþ || 

tatra ca ---- 


påjayed bhairava§ deva§ sarvasambhàrakaiþ kramàt || 4-459 || 

ùaóaïgàvaraõopeta§ mantrasandhànasa§yutam | 


kramo nivçttikala÷aþ pårvamityàdiråpaþ, àvaraõàni ÷ma÷ànavarjàni,
iti kecit || 

eva§ sampåjya ---- 


bhairaveõàbhimantreta ekaika§ kala÷a§ priye || 4-460 || 

aùñottara÷atenaiva paratattvamanusmaran | 


eùৠkalànusàrৠdiksthitimàha ---- 


vàruõyৠsaumyayàmyàyàmendryàmai÷yৠtathaiva ca || 4-461 || 

sampåjyaiva§ vidhànena abhiùeka§ samàcerat | 


tatra ---- 


yàgaharmyasya e÷ànyৠpãñha§ saïkalpayed budhaþ || 4-462 || 


pãñhamàsanam || 462 || 

katham ---- 


tatra maõóalaka§ kçtvà svastikàdivibhåùitam | 

vitànoparisa§cchanna§ dhvajai÷ca pari÷obhitam || 4-463 || 

tatràsana§ nyased devi ÷rãparõãcandanodbhavam | 


÷rãparõãcandane pra÷astapadatvopalakùaõe || 


tatrànantàsana§ nyasya måtãbhåta§ ÷i÷u§ nyaset || 4-464 || 

pårvavat sakalãkçtya e÷ànyabhimukha§ sthitam | 


tatreti ÷rãparõyàdyàsane, ÷i÷umàcàryãcikãùãtam || 


atha ---- 


gandhapuùpàdinàbhyarcya nirbhartsyaþ kà¤cikaudanaiþ || 4-465 || 

mçdbhasmagomayaiþ piõóairdårvàïkurasamà÷ritaiþ | 

siddhàrthadadhitoyai÷ca nãràjanasamanvitaiþ || 4-466 || 


kà¤cikàdidravyapårõena kumbhenopari niþ÷eùaràjanàtmatayà 
nãràjanàdidãpayuktena nirbhartsyaþ pra÷àntavighnaþ ÷i÷uþ kàrya 
ityarthaþ || 

atha ---- 


nirbhartsyaiva§ vidhànena abhiùeka§ pradàpayet | 

pçthivyàdighañàsyairvà dhàmànusmçtya secayet || 4-467 || 

ã÷ànàntaiþ pçthivyàdikala÷ànàmàsyairvaktraiþ si¤cet | 


õijavivakùito'tra | evamanyatra | ghañàdyairiti tvapapàñhaþ || 467 || 

ki§ ca ---- 

kramàd dhyàtvà kala÷eùu.........

nivçttyàdivyàptikrameõa cintayitvà, ityarthaþ || 

kaþ? ---- 


.............àcàryaþ susamàhitaþ | 


÷ivàve÷a÷àlãtyarthaþ || 

athàya§ yathàyatham ---- 


abhiùikto'nyavàsastu paridhàpyàcamet tataþ || 4-468 || 

màyãka¤cukaprakùepavyàptyà pårvavastratyàgaþ | 


parama÷ivaprakà÷aparãtatàvyàptyà anyadvàsaþ paridadhãta || 468 || 

àcàntajala§ ÷iùyam ---- 


pravi÷ya dakùiõৠmåtã§..........


tatràsya vyàkhyàtavyàptyànantàsanaråpam ---- 


................yogapãñha§ prakalpayet | 


tatraivam ---- 


sa§sthàpya sakalãkçtya..............


asmai ---- 

..............'dhikàra§ prakalpayet || 4-469 || 


kathamityàha ---- 


uùõãùa§ mukuñàdyà§÷ca chatra§ pàdukamàsanam | 

hastya÷va÷ivikàdyà§÷ca ràjàïgàni hya÷eùataþ || 4-470 || 

karaõ㧠kartar㧠khañikৠsruksruvau darbhapustakam | 

akùasåtràdika§ dattvà................


uùõãùa÷ca ÷irasi bandhanàya pañaþ | mukuñàdikamàbharaõajàta§ 
bhåùaõàrtham | ÷ivikà yugyam | ràjàïgàni tåryabheryàdãni | 
karaõyàdyàcàryatopayogi | "àdi" grahaõàd dåtyarghapàtràdikam || 
adhikàra§ vyàcaùñe ---- 


.................caturà÷ramasa§sthitàþ || 4-471 || 

dãkùyànugrahamàrgeõa dãkùà vyàkhyà tvayà sadà | 

adyaprabhçti kartavyetyadhikàraþ ÷ivàj¤ayà || 4-472 || 


caturùvapi à÷rameùu ye sthitàþ, teùৠtvayà dãkùà vyàkhyà ca 
kàryà, katha§ dãkùyàõàmàyàta÷aktipàtatvàd 
dãkùàrhàõàmanugrahamàrgeõànujighçkùayà, na tu snehalobhàdinà, 
sadeti na kadàcidapi parànugràhitৠvinà stheyamityartha ityayamasau 
tavàdhi kàra àyàtaþ na tvatrànyasya kasyàpi ÷aktirityàj¤à 
deyetyarthaþ || 472 || 

atha tam--


utthàpya hastau sa§gçhya maõóale tu prave÷ayet | 


ki§ ca ---- 


jànubhyৠdharaõ㧠gatvà sampåjya bhairava§ tataþ || 4-473 || 

vij¤àpya............


kim


.............bhagavannevamabhiùiktastvadàj¤ayà | 

àcàryapadasa§sthena tavànuj¤àvidhàyinà || 4-474 || 


tvadàj¤ayaivamàcàryapathe sthitaþ || 474 || 

tavàj¤ayaiva càyamabhiùikta iti vij¤àpya ---- 


kartavya§ yattadàyàtamadhikàra§ tu de÷ake | 

÷ivatattvàrthakathana§ ÷ivasya purataþ sthitaþ || 4-475 || 


yad gurupàramyaryeõàyàta§ ÷ivatattvàrthakathanamava÷yakartavya§ 
tadaha§ tavaiva ÷ivasya purataþ sthito'sya karomãti vi÷eùakathanam, 
kãdçgadhikriyate'nugçhãtastvadråpaþ sa§padyate yena tàdçk || 475 || 

atha ---- 


nirgatya bhavanàdagnau kalàdhvàna§ tu homayet | 


tatràdau målamantrakrameõa ---- 


mantratarpaõaka§ kçtvà.............


pratyekam ---- 


...........kalànৠpa¤ca càhutãþ || 4-476 || 


dadyàt || 476 || 

tadittham ---- 


pa¤ca pa¤casu sarvàsu hutvà pårõàhuti§ guruþ | 


arthànmålena dadyàt || 

atha ---- 


arghapåjàdika§ kçtvà praõamya khyàpayet prabhoþ || 477 || 


kim ---- 


abhiùikto mayàcàryastadartha§ mantratarpaõam | 

vahnau kçtamityetadvastu khyàpyamityarthaþ || 


athàsya ---- 


hçdàdyaiþ pa¤cabhi÷càïgairdakùiõa§ là¤chayet karam || 4-478 || 


netrasya målàbhinnavyàptikatvàttadvajãtaiþ || 

katham ---- 

darbholmuka§ ÷ivàgnau tu...........

kçtvà || 

tenaiva ---- 


...........kanãyasyàdi làcchayet | 


kanãyasyàdyaïgulãrhçdàdimantraiþ krameõa darbholmukena spç÷et; 
yenàsya mantrà dãptàþ karaõaråpà jhañiti tattatkàrya÷aktà bhavanti, 
etatkaraspar÷àt pà÷à dagdhabãjakalpà yàntãtyarthaþ || 

ittha§ samutpannàbhiùekasya vidhiraya§ phalatviti dhiyà pàritoùikam ---- 


puùpa§ pàõau pradadyàttu...............


ta§ ca ---- 


.............§aõóalàgnau prapàyet || 4-479 || 


÷iùya§ daõóavat praõàmàrtham | 

sa ca ---- 


bhairava§ kala÷a§ càgni§ namaskçsya tu daõóavat | 

labdhàdhikàro hçùñàtmà dçùñàdçùñaphalànvitaþ || 4-480 || 

sa guruþ ÷ivatulyastu ÷ivadhàmaphalapradaþ | 


daõóavadityàdàvabhipràya ukta eva, dçùña§ phala§ jãvanmuktiþ, 
adçùña§ tu parama÷ivatvam || 

eva§ putrakàcàryaviùaya§ vidhi§ nirvàhya sàdhakaviùaya§ tamupakramate 
---- 


÷àntyante bhåtidãkùà ca sadà÷ivapadàtmikà || 4-481 || 


bhåtidãkùà sadà÷ivàntàõimàdibhogadãkùà ÷àntyante ÷àntyantapade 
yojanànte ityarthaþ | "ca"kàràt ÷ivayojanikàråpàpi, yataþ ---- 

"yeùৠsabãjikà dãkùà kuryàtteùvabhiùecanam |" (4-454)

ityupakràntam | sabãjikà ca ÷ivayojanikàtmaivoktà | ata evoktamanyatra ---
- 

"aprasàdàdbhavet siddhiþ prasàdàcchàïkara§ padam |" 

iti | 

yadi siddhiviùayeùu màdyati tadasya ÷àïkare pade vighno mà 
bhådityevamartha§ sàdhakasya ÷ivayojanikৠkçtvà sadà÷ive yojanà 
kàryà || 481 || 

tadittham ---- 

÷ivadhamãõyasau j¤eyà............

sàdhakadãkùeti ÷eùaþ yatra sadà÷ivatattve yojanamasti || 

sà ca ---- 


.............ëokadhamãõyato'nyathà | 


a÷ubhaikakùapaõàt tattadbhuvane÷àdipadayojanàtmikà || 

ata÷ca ---- 


÷ivadhamãõyasau yeùৠsàdhakànৠprakãtãtà || 4-482 || 

teùৠkçtvàbhiùeka§ tu...............


vakùyamàõaråpam | 

tàneva ---- 


..............ùàdhakatve niyojayet | 


tatra ---- 


sàdhakasyàbhiùeko'ya§ vidyàdãkùàta uttaraþ || 4-483 || 


vidyà sakalamantrastatkçtà vidyàtmakasadà÷ivapadayojanàtmà 
÷ivapadayojanàdanantarabhàvinã yà dãkùà, tata uttaraþ 
sàdhakasyàyamitãdànãmeva kathyamànaprakàro'bhiùekaþ kàryaþ || 483 || 

yadyapi sakalamantrasyàpi parapadapràptihetutvamasti, tathàpi ---- 


vidyàdãkùà bhavet sà tu vàsanàbhedataþ sthità | 

ukta§ hi "mantramudràdhvadravyàõৠhomaþ sàdhàraõaþ" (4-82) 

ityàdi || 

ata eva ---- 


karmabhedo na vidyeta sarvatràdhvani sa§sthitaþ || 4-484 || 


karma pà÷akùapaõam || 484 || 

ata÷ca ---- 


kçtàni yàni karmàõi sarvàõyadhvagatàni tu | 

tàni sa§÷odhya vidhivat kalàpa¤casthitàni tu || 4-485 || 

yojanyavasare bhedo vimar÷aþ sàdhakasya tu | 


pårva§ ca kalàtraye kàrmamalasthitiþ sthålatayoktà, iha tu såkùmatayà 
kalàpa¤cake'pi, iti na ka÷cid vyàghàtaþ | prathamaþ"tu"÷abda÷càrthe 
bhàvãnyapi karmàõi samuccinoti || 

atra pårvokta§ vidhi§ smàrayati ---- 


pràrabdha§ karma pà÷càttya§ na caikastha§ tu bhàvayet || 4-486 || 


vartamànadehe mantràràdhanàdi yat pràrabdha§ karma pà÷càttya§ ca 
yattadekatra kùapaõãyatve sthita§ na bhàvayet, nàsya mantràràdhanàdi 
karmàpi kùapayedityarthaþ || 486 || 

nirõãta§ caitat ---- 

sàdhakasya tu bhåtyartha§ pràk karmaika§ tu ÷odhayet | 

pràk karma àgàmi caikastha§ bhàvayitvetyarthaþ || 

ata÷ca ---- 


dhàma proccàrya sakala§ sadà÷ivatanau nyaset || 4-487 || 


sakala§ dvàtri§÷adakùaram || 

katham ---- 


vidyàdehasvaråpeõa dhyàtvà deva§ sadà÷ivam | 

pårõàhutiprayogena aõimàdiguõairyutam || 4-488 || 


vidyàdeho'ùñàda÷abhujaþ sakalabhaññàrakaþ || 

atha ---- 


aõimàdiguõàvàptau målamantrasvasa§j¤ayà | 

aùñàvevàhutãrdattvà abhiùi¤cettu sàdhakam || 4-489 || 


yathà niùkalayojanànantara§ tadguõàpàdana§ kçtameva§ 
sakalayojanànantaramasyàõimàdiguõàtmatàpattiþ kàryà | atra 
sakalamantrapårva§ sàdhakànàmaõimà bhavetyuccàrya punaþ 
sakaloccàrapårvamaõimàdiguõàya dãkùàtmane svàhetyàdiprayogaþ | 
aõimàdiguõàvàptàviti tannimittam || 489 || 

tadabhiùeka§ pràgvat ---- 


kala÷aiþ pa¤cabhiþ kuryàt..........


kathamityàha ---- 

nivçttyàdyàstriùu nyaset | 


÷àntyatãtৠpa¤came ca ÷ànti§ pa÷càccaturthake || 4-490 || 


triùviti dakùiõottaravàruõadiggateùu pràgvaktràdipårõeùu pa¤casu | 
pa¤cama iti ce÷àne | pa÷càditi ÷àntyatãtànyàsàdanantaram | caturthaka 
iti pràcyakala÷e | atra càbhipràyo yat sàdhakasya 
÷ivada÷àvi÷ràntipårvamavighna§ sàdà÷ivã siddhirastvityevamuktvà 
bhogànaya§ ÷ivo bhavatviti || 490 || 

tadittham ---- 


÷àntyà tu sampuñãkçtya............


÷àntyatãtàkala÷ànantara§ ÷àntàkala÷anyàsàt ÷àntyà 
sa§puñãkàro bhavatã, ÷àntyatãtàyàþ kalàtrayeõa ÷àntyà ca 
garbhãkçtatvàt || 

ki§ ca ---- 


.............pçthivyàdyai÷ca pa¤cabhiþ | 


kalàkrameõaiva kala÷eùu nyàsa§ kuryàditi ÷eùaþ | pçthivyàdayo'tra 
kroóãkçtà÷eùatattvatattve÷varasphàrà brahmapa¤cakaparamàrthà, na tu 
sthålabhåtamàtràtmakàþ || 

atha ---- 


ekaikakala÷e pa÷càt sàdhyamantra§ tu vinyaset || 4-491 || 

vidyàïgaiþ sakalãkçtya.............


sàdhyamantraþ sakalabhaññàraka iha mukhyaþ, anyo'pi và 
puùpapàtànusàram, vidyàïgairiti sakalàïgaiþ 
sarvaj¤atvàdiråpaistattatsàdhyamantràïgairvà || 

pa÷càttatra ---- 


.............vidyàïgàvaraõa§ nyaset | 


vidyàïgànৠsarvaj¤atvàdiråpàõàmeva 
siddhisàdhanànuguõyànnàvaraõàntaranyàsa uktaþ || 

atha sàdhyamantreõaiva ---- 


sa§mantryàùña÷atenaiva ekaika§ kala÷a§ tataþ || 4-492 || 

bahirmaõóalake nyasya àsana§ praõavena tu | 

sàdhaka§ tatra sa§sthàpya sakalãkaraõa§ tataþ || 4-493 || 

nirbhartsya pårvavat sarvaiþ sàdhyamantreõa secayet | 


nivçtyàdyekaikakala÷asya sàdhyamantreõa mantraõa§ sarvabhåmayo'sya 
mantraprasàdàt siddhipradà bhavantviti | bahiriti yàgàd | maõóale 
svastikàdiråpe | àsana§ ÷rãparõyàdiråpam | sakalãkaraõamiti, tasya 
kuryàditi ÷eùaþ | sarvairiti pårvoktaiþ kà¤cikàdidravyaiþ || 

tatra ---- 


nivçtyàditribhiþ kumbhaiþ snàpayet pårvadiïmukham || 4-494 || 

÷àntyatãta§ ghaña§ pa÷càd gçhãtvà secayecchi÷um | 

÷ànti§ pa÷càttu gçhõãyàt............


÷àntimiti ÷àntighañam || 

tadittham ---- 


...............ùampuñenàbhiùecayet || 4-495 || 


sa§puñàrthastadabhipràya÷ca vyàkçta eva || 

tadevam ---- 


sàdhakasyàbhiùeko'yamanulomavilomataþ | 


ànulomya§ nivçttyàditraye, ÷ànti÷àntyatãtayostu pràtilomyam || 

ki§ ca ---- 


abhiùicya prave÷yaina§ dakùiõৠmåtãmàsthitam || 4-496 || 


parivatãtavastra ityarthàt, dakùiõamårtyà÷rayaõa§ vighnapra÷amàya || 
496 || 

tatràsya ca ---- 


praõavenàsana§ dattvà sakalãkaraõa§ bhavet | 


athàsya siddhyupakaraõam ---- 


sàdhakasyàdhikàràrthamakùamàlàdi kalpayet || 4-497 || 


samucita§ óhaukayet || 497 || 

kalpayitvaitat ---- 


mantrakalpàkùasåtra§ ca khañikৠchatrapàduke | 

uùõãùarahita§ dattvà.............

kalpaþ sàdhyamantrapustikà, uùõãùa àcàryàyaiva deyaþ | 


atha ---- 


...............pravi÷ya ÷ivasa§nidhau || 4-498 || 

vij¤àpya parame÷àna§ sàdhako'ya§ mayà kçtaþ | 

bhåyàt siddhistvadàj¤àtastriprakàràsya bhaktitaþ || 4-499 || 

sàdhyamantra§ dadet pa÷càt puùpodakasamanvitam | 


÷ivasa§nidhànanimitta§ pravi÷yàntarmukhãbhåya tadavaùñambhenaiva 
deva§ vij¤àpya sàdhyamantra§ dadyàt, sàdhako'yamityàdi vij¤apteþ 
svaråpam, vij¤apteþ pa÷càt pårvavallabdhànuj¤atva§ bhavyam, 
÷ivasa§nidhàveva ca puùpa§ phalotpàdanadhiyà, udaka§ siddhyàpyàyanàya 
|| 

tadàha ---- 


tasya haste samarpyeta siddhyartha§ sàdhakasya tu || 500 || 


para÷aktita udbhåta§ tacchaktisa§mukhãbhåtametadityabhipràyàd hastena 
haste samarpaõam || 

sàdhakastu ---- 


praõamyobhau gçhãtvà tu mantra§ hçdi nive÷ayet | 


ubhau gurumantrau, hçdãti svàtmàna§ tattadvimar÷amaya§ kurvãtetyarthaþ 
|| 

tadevamubhayoryogyasa§bandhalàbhàt ---- 


prahçùñavadanaþ ÷iùyo guru÷càpi praharùavàn || 4-501 || 


ubhau nirgatya ca ---- 


agnyàgàre sàvadhànau...............


syàtàmiti ÷eùaþ || 

tato gururagnau tu ---- 


...............ñarpayenmantrasa§hitàm | 


tato'pi yathàsa§bhavam ---- 


sahasra§ và ÷ata§ vàpi sàdhyamantrasya tarpaõam || 4-502 || 


kuryàt || 

eva§ sa§tarpayitvà tu puùpa§ pàõau pradàpayet | 

pràgvad guruþ sàdhakàya, tena vàtmana ityarthaþ || 

tataþ sàdhakaþ ---- 

tristha§ sampåjya deva§ tu...............

sthaõóilavahnigurumåtãùu daõóavannipatet || 


...........ñato'pi triþpradakùiõam || 503 || 


kçtvà || 


praõamya bhaktiyuktàtmà aõimàdiphala§ labheta | 


tadyogyatàmeti || 

gurustu ---- 


utthàpya sàdhaka§ bråyàt samayàn pàhi yatnataþ || 4-504 || 


te'gre bhaviùyanti || 

ki§ ca nirbãjadãkùàdãkùitavarja§ sarve ÷iùyàþ samayàn ÷ràvyà 
ityàdi÷ati ---- 


dãkùàvasàne te devi ÷ràvaõãyà vipa÷cità | 


samayaj¤ena || 

upasa§harannanyadavatàrayati ---- 


dãkùৠeva§ tu nirvartya sarvadaiva varànane || 4-505 || 

àtmayàgaþ prakartavyo yathà bhavati tacchçõu | 


dãkùৠsamayyàdãnàm | àtmano yàgaþ paratattvayojanàtmà 
samucchedyapà÷asa§spar÷avidhinyånatàdisa§bhàvanà÷aïkà÷àntaye 
kartavyaþ || 

tadittham ---- 


vaij¤ànikã pràkçtã và àcàryasya yadçcchayà || 4-506 || 


dãkùà bhavati | vij¤ànahetukà vaij¤ànikã | tilàjyàhutihetukà 
pràkçtã || 506 || 

tatra ---- 

vaij¤ànik㧠susåkùmৠtu vidhinànena kàrayet | 

susåkùmৠpårõaj¤ànasa§pàdyàm | anena vakùyamàõena || 

tatra pràkçtã tàvat pårvoktaprakàràt ki§cidvailakùaõyenàha ---- 


tilàjyàdisamàyuktà adhvavàgã÷ikalpanà || 4-507 || 


pràkçtyৠkàryeti ÷eùaþ || 507 || 

tatra ca ---- 


kalàbhiþ pa¤cabhirvyàptamadhvàna§ yugapannyaset | 


na tu pràgvat || 

krameõa ca tadvyanakti ---- 


påjàhomopacàràdyàn kçtvàtmàna§ niyojayet || 4-508 || 

÷iùyacaitanyavat...............


vàgã÷yৠyugapada÷eùakalàvyàptikàyàmàhvànàrcàdipårva§ 
puryaùñakaråpamàtmàna§yojayet | 

tato'pi ---- 


..........yogàdadhvàna§ yugapannyaset | 


garbhayojanàdanantara§ dãkùyamadhvàna§ yugapannyaset || 

nyasta§ ca ---- 


puùpàdyaiþ påjayitvà ta§...........


tatraiva ---- 


...............yogàrthamàhutitrayam || 4-509 || 


praõavamålaha§sabãjapårvamàtmàna§ sarvàdhvavyàpaka§ vàgã÷ãgarbhe
yugapadyojayàmi svàhà ityatra prayogaþ || 509 || 

atha ---- 


garbhadhàritvajanane arjane bhogatallaye | 

yugapaddhomayed devi målamantreõa suvrataþ || 4-510 || 


pratyeka§ yugapaditi sarvàdhvavyàptibhàvanayà trirhomaþ || 510 || 


tadàha ---- 


àhutãnৠtraya§ homya§ pratikarma varànane | 


niùkçteþ pràdhànyàt pçthagghomamàha ---- 

hotavyà niùkçtibhãnnà pa¤casthànakalàtmasu || 4-511 || 

÷atameka§ tadardha§ và..............


pa¤ca pçthivyàdãni sthànàni yàsৠkalànৠtadàtmasu tadviùaye | 
tena nivçttau maccaitanyasya garbhàdhànàdikarmapa¤cake niùkçtirastu
svàhà iti prayogaþ | evamanyatra || 

eùà ca ---- 


.........õiùkçtiþ parikãtãtà | 


pårvameva nirõãtà | 

atha ---- 


vi÷leùapà÷acchedàdye dhàmnaiva yugapaddhutiþ || 4-512 || 

uddhàre càtmatattvasthe................


àdipadàdvidhipåraõe pà÷adàhe ca yugapadeva pårõàhomaþ | atra ca
tàóanacchedanagrahaõaikacaitanyabhàvanakàraõàhvànapuryaùñakà§-
÷àrpaõa§ pårvata upajãvyam, puryaùñakà§÷àrpaõa§ sabãjàyàmapi 
bhavatãti nirõãtatvàt || 

atha ---- 


............pårõàhuti§ tu pàtayet | 


tayaiva ca ---- 


àtmàna§ yojayettattve ÷ive paramakàraõe || 4-513 || 


tato'pi ---- 


guõàn pårvavadàpàdya...........


avabhçthasnànena || 

tàneva ---- 


............'mçtàn pårvavat kuru | 


amçtàn avina÷varàn | 

seya§ pràkçtã ---- 


àtmadãkùà.....................


putrakàdidãkùyàõàm ---- 


......ùamàptau tu pràya÷cittanivçttaye || 4-514 || 


pa÷usa§sarganyånàtiriktavidhisa§bhàvanà÷aïkà÷àntyarthamityarthaþ || 
514 || 


nanvàtmano'÷uddhasya yo dãkùayà ÷uddhimàdatte, so'pi 
yadya÷uddhastadandhenàndhasya hastagrahaõam | atha pràõàdivilakùaõatayà 
pratyabhij¤àto'sau ÷uddhaþ, tahã tatpaparàmar÷àdeva sarva§ 
sa§pannamiti ki§ pràkçtyà dãkùayà ? satyametat, yadi 
÷aktipàtava÷àdeva råóhiþ syàt, tadà pràkçtã naiva kàryà | tadà tu 
ku÷alaikasampàdyৠvij¤ànadãkùàmàha ---- 


atha vij¤ànaråpeõa sakçduccàralakùaõà | 


dãkùà bhavati | madhyadhàmasamanuprave÷ena yaþ 
svapårõàha§paràmar÷amayasya målamantrasya sakçduccàraþ, sa eva 
lakùaõa§ yasyàþ (sà vij¤ànadãkùà) || 

yataþ ---- 


heyopàdeyapà÷ànৠyugapad bhairaveõa tu || 4-515 || 


bhairaveõa niùkalena sakçduccàritena màyàntànৠbhedaikarasatvena 
heyànàm, samanàntànৠbhedàbhedaråpatayopàdeyànàm, tathàpi 
bhedà§÷asa§bandhàt pà÷avyapade÷yànৠyugapat ÷uddhirbhavatãti 
÷eùaþ | ukta§ ca pràk ---- 

÷akçduccàrito devi nà÷ayet sarvakilviùam" (1-44)

iti || 515 || 

na kevala§ yugapat pà÷akùapaõa§ mantreõa kriyate, yàvatparama÷ivapade--
--


÷à÷vatã sa§sthitiþ pa÷càt...........


eùà ca ---- 


..........ùåkùmadãkùà prakãtãtà | 


itthamàtmadãkùànte ---- 


vi÷eùapåjana§ homa§ yathà÷akti prakalpayet || 4-516 || 

vàdyagãtasunçtyàdyaiþ stutibhiþ påjayeddharam | 

triþ pradakùiõamàvartya kala÷àgnisamaõóalam || 4-517 || 

aùñàïgapatana§ kçtvà vij¤apet parame÷varam | 


tryadhikaraõa§ deva§ pradakùiõãkçtya || 

ki§ vij¤àpayet ? ---- ityàha ---- 


bhagavan pa÷uhetvartha§ yanmayàvàhito bhavàn || 4-518 || 

tatkùantavya§ sadà deva vidhisthasya mama prabho | 


vidhirdãkùàkarma | mameti tvayaiva dattàdhikàrasya || 

yadapi ---- 


vidhinyånamakàmasya............


pràmàdika§ vidhinyånatvamapi kùantavyamityartha || 


yasmàt ---- 


............påjà ÷àstrodità yathà || 4-519 || 

na bhavedatibhåyiùñhà pràkçtairdravyasa¤cayaiþ | 


yathà ÷àstre påjà bhåyiùñhà vitataparipàñãkodità, tathà 
prakçtipariõàmaråpaimãtairdravyairna bhavediti vinayaparà uktiþ, 
anyathàrghapàtravipruñsa§skçtànৠdravyàõৠ÷ivãkçtatvàt katha§ 
pràkçtatvam vitta÷àñhyavivarjanàcca mitatvamasya prayojakam || 

yata eva§ tataþ ---- 


avalambya bhaktimàtra§ vidhàna§ yatkçta§ mayà || 4-520 || 

tatsarva§ saphala§ me'stu suprasanne vibho tvayi | 


suùñhu prasàdo màyàkàluùyapra÷amanena pårõacidrasamayatvena sphuraõam 
|| 

eva§ vij¤aptisamanantaram ---- 


prasannavadano hçùño vara§ datta§ vibhàvayet || 4-521 || 


atha ---- 


upavi÷ya tato yàga§ sa§hareta kramàt priye | 


tatràdau ---- 


agra§ sa§pràrthya gçhaõãyàt sthàpayeccàstrarakùitam || 4-522 || 


agravatã carvàdi agram,

"devadevasya naivedya§ càndràyaõa÷atàdikam | "

ityanyatroktatvàt para§ pavitrametanmà ka÷cidbhåtàdiradãkùita 
àhàrùãdityastreõàsya rakùaõam || 

eva§ kçtvà ---- 


vi÷eùapåjana§ càrgha§ praõipàta§ tataþ punaþ | 

nirodhàrgha§ tato gçhya argha§ savyàpasavyataþ || 4-523 || 

dattvà visarjayed deva§ dhàmamantramanusmaran | 


arghamiti ---- 

"pa÷càdarghaþ pradàtavyaþ surayà |" (2-136)

ityuktapårva§ dattvà praõipàta§ kçtvà nirodhaprayojano'rghaþ 
prasçtasta§ parisamàpte vidhau svaråpavi÷ràntyartha§ savyàpasavyata iti 
j¤ànakriyà÷aktivyàptibhyৠdakùavàmakaràbhyৠdattvà visarjayet || 


visarjanavidhimeva pradar÷ayati ---- 


àtmano recaka§ kçtvà puùpa§ devàya nikùipet || 4-524 || 


niùkalenetyarthàt || 524 || 


sa§hàriõyà ca sa§gçhya mantràn pàr÷vavyavasthitàn | 

vidyudvaccalitàn dhyàtvà dhàmadehe tu vinyaset || 4-525 || 


kaniùñhàdikrameõa dakùakara÷àkhàsa§vartanàtmà sa§hàriõã mudrà | 
dhàmadehe sakalabhaññàrake | vinyasettadekalãnàn bhàvayet || 525 || 

tamapi ---- 


vidyàdeha§ bhairavasya..............


niùkalasya upalãna§ cintayet || 


................ñallãna§ binduvigrahe | 


tanniùkalaråpamakàràdipra÷amayuktyà jyotirmàtràtmani bindau lãnam || 

tamapi ---- 


bindu§ tu nàda÷aktistha§ ÷aktiråpa§ tu gràhayet || 4-526 || 


ardhacandranirodhikàpra÷amayuktyà vimar÷apradhànanàdanàdàntaråpatৠ
gamitamànandaspar÷apradhàna÷aktiråpa§ sa§pàdayet || 526 || 

tadapi ---- 


÷aktiråpa§ vyàpakena praõavobhayasampuñam | 


svaråpeõa sthita§ sat || 

prakarùeõa nåyate ståyate sarvairiti praõavaþ para§ tattvam, tena 
ubhayataþ sampuñitamityantaþkçta§ sarvato vyàptamityarthaþ || 

tathà bhàvitam ---- 


sa§hàriõyà tu sa§gçhya dvàda÷ànte tu yojayet || 4-527 || 


tato'pi ---- 


pårakeõa hçdi nyasya svasthànastha§ tu bhàvayet | 

svasthàna§ nirupàdhiprakà÷ànandaghanameva tat || 

sakala§ niùkala§ råpa§ tathà sakalaniùkalam || 4-528 || 

bhinnàvastha§ tu mantreùu hçtstha§ tatsa§smaret priye | 


sakala§ dvàtri§÷adarõam, niùkala§ ca mantraviràme 
prakà÷avimar÷amàtratattvam, sakalaniùkala§ tu catuùkalanàthàtmaka§ 
yadekamapyanujighçkùayà tridhaiva bhåtvà punarvaktràïgàdibhåmiùu 
bhinnàvastha§ tadeva§vyàptikametadekameva màntra§ råpa§ hçtstha§ 
smaret || 

upasa§harati ---- 


visarjanavidhirhyeva§............


yathà maõóale tathànyatràpyàha ---- 


......'gnàveva§........


tatràdàvagnim ---- 


.........prapåjayet || 4-529 || 


tato'pi målena ---- 


aùñottara÷ata§ hutvà pårõàhuti§ prapàtayet | 


ta§ ca ---- 


arghamàcamana§ dattvà praõipatya kùamàpayet || 4-530 || 


kùamayedityatràrthe'yamai÷aþ pàñhaþ || 530 || 

katha§ kùamayet ? ---- ityàha ---- 


maõóalasthaprayogena recakàpårakeõa tu | 

sa§gçhya mantrasa§ghàta§ yathàsthàna§ prakalpayet || 4-531 || 


svàtmano mantroccàrànantara§ nàsikyarecakena nirgatya lokapàlàdikrameõa
dhàmàntamàpårya recayitvà svàtmànameva pårayet | tatra 
lokapàlamantràõৠbhairavàþ, teùàmaïgavaktràõi, teùৠsakalaþ, 
tasyàpi sakalaniùkalaþ, tasyàpi vyàkhyàtaråpaniùkalanàthaþ 
sthànamityayamevàtra kramaþ || 531 || 

itthamagnistha§ deva§ visçjya ---- 

jàgarayettadàgni§ tu nityakarmanimittataþ | 

mà bhåt pratidina§ sa§skaraõamityà÷ayaþ || 

atha ---- 


nirmàlyanayana§ kuryàdrajà§syapaharet priye || 4-532 || 

tataþ pravi÷ya vasudhৠprokùayettৠ÷ivàmbhasà | 


nirgata§ màlya§ nirmàlyam, na tu caõóe÷akalpanayà, tasyà iha 
vi÷eùanayeùvacoditatvàt || 

atha ---- 


bahinãrgatya bhåtànৠbalikarma tu pårvavat || 4-533 || 


pràguktenaiva mantreõa kàryam || 533 || 

atha ---- 

àcamya sakalãkçtya liïginastarpayettataþ | 


liïgino jañàbhasmàdiyuktàn | ukta§ ca ---- 

"÷ivasya paripårõasya ki§ nàma kriyate naraiþ | 

yatkçta§ ÷ivabhakteùu tatkçta§ tu ÷ive bhavet ||" 

iti | 

(÷ivabhakteùu =) ÷ivadharmeùu || 

anantaram ---- 


guru§ sampåjayecchiùyo yathàvibhavavistaraiþ || 4-534 || 


athàsmai svàtmànamançõãkartum ---- 


de÷àdhyakùo gràma÷ata§ maõóale÷astadardhakam | 

÷atabhuk pa¤ca vai dadyàd gràma§ vi§÷atibhuk tathà || 4-535 || 

dadyàttu gràmabhuk kùetra§ kùetrabhoktà tu vi§÷atim | 


vi§÷atitama§ bhàgamityarthaþ | etaccopalakùaõam || 


vastutastu ---- 


yena yena gurustuùyet tatsarva§ vinivedayet || 4-536 || 

tatastvançõatৠyàti vitta÷àñhyavivajãtaþ | 


vitta÷àñhye sati lobhàdiyuktasya ÷arãràdipramàtçtvànuga (tva§ na) 
manà ? (ga)1 pi (mi?)2 litamiti dãkùàsa§skàro'sya na samyagvçtta 
ityanumãyate | yatra ca ÷iùyasyedçg vçtta§ tatra gururdaõóàpåpikayaiva 
nirlobhaþ siddhaþ | ata eva pràk ---- 

"puùpa§ pàõau pradàpayet" (4-503)

ityuktam || 

eva§ viditayogyabhàvaþ ÷iùyaþ ---- 


tatastu samayàn ÷ràvyastantre bhairavanirgate || 4-537 || 


te càgre bhaviùyanti || 

atha ca ---- 


caruka§ prà÷ayet pa÷càccumbakaþ sàdhakaiþ saha | 

vàïniruddhaþ prasannàtmà pçthak pàtravyavasthitaþ || 4-538 || 


carukamiti pràthãtanaivedyam | sàdhakairityupalakùaõam | cumbati 
paramparàyàtena guruvaktreõa sa§yojyate sa§yojayati ca ÷iùyamiti 
niruktyà cumbako guruþ | paramapavitracarubhojane vàïniruddhatva§ 
cittaikàgryàya, ata eva prasannàtmà || 

sa ca caruþ sàdhakàdãnৠjyeùñhàdikrameõa deya ityàha ---- 


anukrameõa dàtavyaþ..............


eva§ hi sati sa sa carubhojã ---- 


...............ñataþ siddhimavàpnuyàt | 


eùa ca dãkùàvidhirasàmànyaråpa ityàha ---- 


anenaiva vidhànena dãkùità ye varànane || 4-539 || 

bràhmaõàþ kùatriyà vai÷yàþ ÷ådrà÷cànye'thavà priye | 

sarve te samadharmàõaþ ÷ivadharme niyojitàþ || 4-540 || 

sarve jañàdharàþ proktà bhasmoddhålitavigrahàþ | 


nàtra anyatantra iva dãkùitànৠpràgjàtisa§skàraþ ko'pi, kevala§
samayàdibhedàdeva bhedaþ || 

ata eva ---- 


ekapaïktibhujaþ sarve samayinastu varànane || 4-541 || 


sarva iti bràhmaõàdyàþ saïkãrõà÷ca || 541 || 

ki§ ca ---- 


putrakàõৠbhavedekà sàdhakànৠtathà bhavet | 

cumbakànৠbhavedekà na pràgjàtivibhedataþ || 4-542 || 


païktirityarthàt || 

yataþ ---- 


ekaiva sà smçtà jàtirbhairavãyà ÷ivàvyayà | 


ukta§ hi pràk ---- 


"tasmin yuktaþ pare tattve sàrvaj¤àdiguõànvitaþ | 

÷iva eko bhaved devi avibhàgena sarvataþ ||" (4-402)


iti | yata eùà bhairavasambandhinã jàtistata eva ÷reyoråpà ca
nityà ca || 

atràyamevàgamaþ pramàõamityàha ---- 


tantrametat samà÷ritya pràgjàti§ nahyudãrayet || 4-543 || 

putrakàõৠsàdhakànৠtathà samayinàmapi | 


ki§ punaràcàryàõàmetattantrà÷ritànàmeva | aya§ niyamo na 
laukikànàm, tantrametatsamà÷rityetyetadàvçttyà yojyam | ata÷ca 
etattantradãkùitaþ ---- 


pràgjàtyudãraõàd devi pràya÷cittã bhavennaraþ || 4-544 || 


nara ityàttadehàdigrahaþ || 

ata÷ca ---- 


dinatraya§ tu rudrasya pa¤càha§ ke÷avasya ca | 

pitàmahasya pakùaika§ narake pacyate tu saþ || 4-545 || 


yata evam ---- 


avivekã bhavettasmàdyadãccheduttamৠgatim | 

avivekã svàtmànamiva dãkùitàn ÷ivaikyena pa÷yan || 


yataþ ---- 


avivekena deve÷i siddhirmuktirdhruva§ bhavet || 4-546 || 


÷ivaikyadàróhyameva sarva÷reyaþsàdhanamiti ÷ivam || 


tantràrthapratijàgaràt pratipada§ sadvyàptisa§dar÷anàt
	samyaksaïkalanàkramàt prakañito dãkùàvidhiryo mayà | 

uddyote'tra tamàmç÷antu guravaþ ÷rã÷aïkaràj¤àdharà
	dãkùৠdãkùyajanasya kartumabhito bhogàpavargapradàm ||  || 


iti ÷rãsvacchandatantre 
÷rãmahàmàhe÷varàcàryavarya÷rãkùemaràjaviracitoddyotàkhyavyàkhyopete
dãkùàbhiùekaprakà÷ana§ nàma caturthaþ pañalaþ || 4 || 





pa¤camaþ pañalaþ

" svacchandodyotaþ "

dãkùàdãkùaõanirmàõanànopàyapradar÷anaþ | 

jayatyanugrahaikàntavi÷ràntaþ parame÷varaþ || 

atha pañalasaïgati§ kurvatã uktakalàdãkùànuvàdapårva§ 
tattvadãkùৠprastàvayitu§ ÷rãdevyuvàca ---- 


kalàdãkùà sure÷àna kathità parame÷vara | 

tattvadãkùৠsamàsena kathayasva prasàdataþ || 5-1 || 


sure÷àno brahmàdãnৠsvàmã | parame÷varastu 
parabhairavasattànuprave÷àt | samàseneti sa§kùepeõa vidhivistàrasya 
kalàdãkùàyàmuktatvàt || 1 || 

evamabhyathãtaþ ÷rãbhairava uvàca ---- 


samàsàt kathayiùyàmi tvatpriyàrtha§ varànane | 


pårva§ pra÷nena prakçtৠtattvadãkùৠnànàbhedabhinnàm || 

tatra ---- 


ùañtri§÷attattvamukhyàni yathà ÷odhyàni pàrvati || 5-2 || 

pçthivyàdi÷ivàntàni svavyàptyànuguõaiþ saha | 

yathà ÷uddhyanti deve÷i tathà te kathayàmyaham || 5-3 || 


tattvadãkùàyৠtattvànàmantarbhàvitàdhvàntaràpekùa§ pràdhànyameva
vyàptiradhvàntaràõৠtu guõãbhàvaþ | evamanyatra | yena prakàreõa 
÷odhyàni ÷odhanãyàni, yathà ca ÷uddhyanti tathà ÷odhaka÷odhyagata§ 
prakàra§ tava anugrahaikaparàyàþ kathayàmãti pratij¤à || 3 || 

tatra ---- 


vidyàràjasya ye varõà navasa§khyopalakùitàþ | 

vàcakàste ca tattvànà§............


÷odhyatvenopasthàpyànàm || 

yathà bhavanti tathà ---- 


................kathayàmyanupårva÷aþ || 5-4 || 


tatra ---- 


dharitryàdipradhànàntamåkàro vàcakaþ smçtaþ | 

puruùasya yakàro vai ràgatattvànvitasya ca || 5-5 || 


smçta iti ÷rã÷rãkaõñhena | ata÷ca tenaiva varõena 
praõavanavàtmoccàrapårva§ tattattattva§ kalopasthàpanavadupasthàpya 
adhvasa§dhànàdi÷uddhà÷uddhatattvànusa§dhyanta§ sarva§ pårvavat 
kartavyam | eva§ sarvatra | puruùasya spçhàmayatvàd 
ràgatattvànvitasyetyuktam || 5 || 


niyàmikৠvakàreõa vidyàtattvasamanvitàm | 

kàla§ kalৠlakàreõa kalpayettu varànane || 5-6 || 


ki¤cidvedanàtmano'÷uddhavidyàyàþ ki¤cida§÷e 
niyamànuprave÷ànniyatyà saha nirde÷aþ | kalàyàstu 
ki¤citkartçtvàtmanaþ kriyàvi÷iùñàyàþ 
kàlànuvedhasyàva÷ya§bhàvàt kàlena saha nirde÷aþ | 
sahanirde÷a÷càya§ vàcyavàcakabhàvapradar÷anàya | ÷odhana§ tu 
pçthageva || 6 || 

ki§ ca ---- 


màyàtattva§ makàreõa vidyàtattva§ kùakàrataþ | 

repheõa cai÷vara§ tattva§ hakàreõa sadà÷ivaþ || 5-7 || 

praõavena tathà ÷aktirnyasitavyà varànane | 


praõavena bindunà | ÷aktiriti ÷aktitattva§ parama÷ivaråpameva || 7 || 

ata eva ---- 


vyàpin㧠samanৠcordhve tatraiva tu vi÷odhayet || 5-8 || 


tatraiveti ÷ivatattve praõavenaiva || 8 || 

etacca sarva§ pårvoktena sarveõa vidhinà ---- 


÷odhayitvà krameõaiva målamantreõa suvrate | 

yojya àtmà pare tattve unmanàtãtasarvage || 5-9 || 

niràbhàse pare ÷ànte ã÷àne càvyaye tvaje | 


÷iùyadehe pàdàntàd gulphànta§ pçthvã, gulphànnàbhyanta§ 
jalàdipradhànàntàni trayovi§÷atiþ, tatastàlvanta§ pumàdimàyàntàni 
sapta, tato brahmabilopànta§ vidyàdisadà÷ivànta§ trayam, tadupari 
samanànta§ ÷aktitattvasahita§ ÷ivatattvam, iti tattvàni vinyasya, 
dãkùyasya tàni sarvàõi krameõa pårvoktavidhinà proktanavàtmàvayavaiþ 
÷odhayitvà, àtmà pare tattve parama÷ive, målamantreõetyavayavàpekùayà 
samagreõa navàtmanà yojyaþ | kãdç÷e ? unmanàmatãte 
tadanuprave÷ànantaralabhye ÷aktimadàtmani sarvage vyàpake | 
ãùadbhàsanàd niùkrànte sarvàbhàsotthàpake ca, niþ÷eùabhedopa÷amàt 
pare ÷ànte, ã÷àne vi÷ve÷vare, avyaye aje ceti nitye || 9 || 

taditthamekaika§ ÷odhanãyatvena ---- 


ùañtri§÷attattvamàkhyàta§...............


pàtràditvàt samàhàre strãpratyayàbhàvaþ || 

atha ---- 

................õavatattva§ pracakùmahe || 5-10 || 


tatra ---- 


prakçtiþ puruùa÷caiva niyatiþ kàla eva ca | 

màyà vidyà tathe÷a÷ca sadà÷iva÷ivau tathà || 5-11 || 


etàni mukhyàni navatattvàni navabhirnavàtmakaiþ pràtilomyena
pårvoktavidhinà ---- 


÷odhayitvà tu vidhivad vyàptyàtmàna§ niyojayet | 


÷iùyasya | 

pràdhànyena tu ---- 


pa¤catattvã yadà ÷odhyà..............


tadà ---- 


..............vaktramantràstu vàcakàþ || 5-12 || 


tai÷ca sadyojàtàdikrameõa ---- 


dharitryàdi khaparyanta§ ÷odhayet tatkrameõa tu | 


tattvapa¤cakasyà÷eùàdhva÷uddhyanuguõৠnivçttyàdikalàvyàptimàha --
-- 


kalànৠyàvatã vyàptistattvànৠtàvadeva hi || 5-13 || 


eva§ ca vadan kalàdãkùokto'tra sarvo vidhiþ, kevala§ 
kalopasthàpanàdyavasare sadyojàtàdimantrairdharàditattvopasthàpanàdi 
kàryam | ata÷ca tattvapa¤cakametad bhagavadvaktramantrasphàrasàratayà 
parabhairavamayameveti tadabhedavyàptireva para§ ÷uddhisàdhanamiti 
÷ikùayati || 13 || 

atha ---- 


tritattvamadhunà vakùye yathà ÷odhya§ varànane | 


àtmavidyà÷ivàkhya§ meyamànamàtçråpam || 

asya vàcakavyàptimàha ---- 


akàra àtmatattvasya vàcakaþ parikãtãtaþ || 5-14 || 

màyànta§ tadvijànãyàt...............


akàra iti praõavasatkaþ (= praõavagataþ) | màyàntamekatri§÷atà 
tattvairaparivajãta àtmà ÷iva÷aktermeya iti tàvatyevàsya vyàptiþ || 


.............vidyàkhyasyàpyukàrakaþ | 

sakalàvadhi tajj¤eya§..................


vidyà j¤ànakriyàtmà ÷aktiþ ÷uddhavidye÷varasadà÷ivavyàptikà | 
sakalaþ sadà÷ivaþ || 

tadupari ÷aktivyàpinãsamanà÷aktivyàpakasya ---- 


...............÷ivasya tu makàrakaþ || 5-15 || 


yastu tadårdhvago bindurunmanàvyàptisatattvaþ ---- 


khasvaraþ..............


kha§ paràkà÷a§ svarayati ÷abdayati saþ paràkà÷àtmà || 


ata eva ---- 


............khasvaråpasya ÷ivatattvasya vàcakaþ | 


taditthametadanusa§dhàya pràgvadadhvopasthàpanapårvam ---- 


÷odhayitvà krameõaiva..............


÷iùyàtmànam ---- 


..............pare tattve niyojayet || 5-16 || 


khasvaroktavyàptisàreõa praõavena || 16 || 

taditthamatra ---- 


tattvadãkùà samàkhyàtà caturbhedavyavasthità | 


pårva§ tu yojanikàgranthànte ekatattvadãkùàpyukteti da÷ãtameva || 

eva§ pra÷nitৠtattvadãkùàmuktvà, anujighçkùorbhagavatyà 
à÷ayaparitoùàyàpra÷nitàmapi padàdidãkùৠniråpayiùyan 
bhagavànàha ---- 


padadãkùৠpravakùyàmi yathàvadanupårva÷aþ || 5-17 || 


varõamantradãkùàbhyৠtulyetikartavyatৠbhuvanadãkùৠtadavasara 
eva sa§kùepeõa pratipàdayiùyati, vistareõa tu da÷amapañale | tataþ 
padadãkùàmeva tàvadàha || 17 || 

tatra ---- 


vidyàràje tu ye varõà navasa§khyopalakùitàþ | 

pçthagbhedena teùৠtu vinyàsa§ kathayàmi te || 5-18 || 


tatra ---- 


navanàbha§ pura§ kçtvà navapadmopalakùitam | 


katham ---- 


navahasta§ likhedve÷ma aùñaparvàdhika§ budhaþ || 5-19 || 


ve÷ma maõóalakùetram | aùñabhiþ parvabhiraïgulairàdhikye sarvametat 
kùetramaïgula÷atadvaya§ catuvã§÷atyadhika§ 224 
bhuvanàdhvapratibimbaråpa§ bhavati | tasmin sarvataþ 
saptabhàgakalpanayaikaikasya bhàgasya dvàtri§÷adaïgulatva§ jàyate, iti 
tadarthamaïgulàùñakàdhikyadànam || 19 || 

atha ---- 


saptabhàgãkçta§ tattu.............


kuryàt || 

ki§ kçtvà ---- 


.............óakùiõottarabhàjitam | 

catura÷ra§ vibhajyàdau matsyai÷caivàtra cihnitam || 5-20 || 


bhàvinãtyà brahmasthànàt pårvàparadi÷au aïkayitvà, ki¤cidånena 
caturbhàgena kùetramànena såtreõa 
pårvàparàïkayorvàmahastapratibaddhena dakùakaragatàgrabhàgena 
pàr÷vayormatsyabandhàkàra§ rekhàdvayamutpàdya, tanmadhye 
såtramàsphàlya dakùiõottarabhàjita§ kùetra§ kçtvà, 
kùetràrdhamànena såtreõa pàr÷vagatamadhyàïkapratibaddhena koõeùu 
matsyabandhacatuùkamutpàdya, tatra såtràsphàlanena catura÷ra§ 
vibhajyetyatra piõóàrthaþ || 20 || 

eva§ catura÷re kùetre pårvàparàyataiþ såtraiþ saptadhà vibhakte ---- 


koùñhakaikonapa¤cà÷at såtreõa tu samàlikhet | 


dakùiõottaràyatairmadhyagataiþ ùaóbhiþ såtrairekonapa¤cà÷ata§
koùñhakànutthàpayet || 

eva§ kçtvà ---- 


madhyame koùñhake såtra§ dvàtri§÷àïgulasa§mitam || 5-21 || 

samàlikhya mahàdevi caturbhàgavibhàjite | 


brahmasthànàccatubhãþ samabhàgairbhramaiþ 
paryantabhàvivyomarekhàvakà÷a§ parikalpya vibhakte ityarthaþ || 
tatra bhàgacatuùñayamadhyàt ---- 


prathame kaõãkৠkuryàt kesaràõi dvitãyake || 5-22 || 

tçtãye dalasa§dhã§÷ca dalàgràõi caturthake | 


yatra dalàni tadagraiþ sa§dhãyante te dalasa§dhayaþ || 

pårvokteùu caturùu bhàgeùu vçttavartanavidhimàha ---- 


dikùu rekhàùñaka§ dattvà pratidikùu tathaiva ca || 5-23 || 

bhràmayeccaturo vçttà§÷caturaïgulasa§mitàn | 


dikùu aùñasvaùñau, tanmadhye càùñau såtràõi dattvà, brahmasthànàt
pårvavibhàgàïkeùu caturo bhramàn kuryàt || 23 || 

atha ---- 


dvàbhyৠpratidigrekhàbhyৠmadhye såtra§ nidhàpya tat || 5-24 || 

såtràgra§ tu tato bhràmyamardhacandravidhànataþ | 


pratidalasa§dhi ardhacandradvayavidhànàya pårvadigrekhàyàþ 
pàr÷varekhàbhyàmupalakùite madhye madhyadvaye vàmena kareõa såtra§ 
ruddhvà, dakùiõena såtràgra§ pàr÷varekhàbhyৠmadhyarekhànta§ 
bhràmayet | atra caikaikapàr÷varekhà àyàmato madhyàt vibhaktavyàyàmena 
sa§saktadalà bhavati || 24 || 

ardhacandrayorutpattihetupratidigrekhayormadhyadvaye madhyagrahaõàya
kesarasiddhyartham ---- 


madhyasåtra§ ca dàtavya§ ki¤jalkastha§ vipa÷cità || 5-25 || 

ki¤jalke kesare tannimitta§ tiùñhanti | 


tenaikaikàrdhacandramadhyànusàradalamadhyasåtrotpannaki¤jalkasya 
pàr÷vayoþ ki¤jalkadvayotpàdanàya ardhacandradvayotpattyartha§ 
madhyalàbhe càdàveva såtradvaya§ deyam | eva§ sàkalyena dvàtri§÷at 
såtràõyetàni bhavanti || 25 || 

etadupasa§harannanyatràpyatidi÷ati ---- 


pårvapatra§ prasàdhyaivamitaràõyevameva hi | 


prasàdhayet || 

tatra ca ---- 


kesaràõi ca sa§likhya catuvã§÷atisa§khyayà || 5-26 || 

patràgrato nyasellekhৠvartulৠtu su÷obhanàm | 


pratidala§ trãõi kesaràõi | patràgrata iti dalànyutpàdya tadbahiþ,
su÷obhanৠsampårõàm || 26 || 

ki§ ca ---- 


tasyànta§ catura÷ra§ tu kartavya§ tatpramàõataþ || 5-27 || 


tasyeti vçttarekhàntasya padmasya | tatpramàõata iti 
vartularekhàpramàõarekham || 27 || 

sarvasyàsya vidhebhãttibhåtamàdya§ vidhi§ vaktumàha ---- 


pårva§ brahma prasàdhya§ tu viùuvatsthena helinà | 


brahma madhyasthànam | heliþ såryaþ || 

tatràdau ---- 


pårvapa÷càttata§ såtra§ ÷aïkunà sàdhayet priye || 5-28 || 

dvàda÷àïgulamànena.............


÷aïkuþ kãlakam || 28 || 

katham ---- 


......§adhye ÷aïku§ praropya tam | 

pàr÷ve bhràmayedrekhৠùoóa÷àïgulasa§mitàm || 5-29 || 


÷aïkukùetràt ùoóa÷àïgula§ bhrama§ dvà÷i§daïgulapadmàrtha§ 
dadyàt | etacca jighçkùitakùetropalakùaõaparam || 29 || 

tatra ca ---- 


pårvàhõe gràhayecchàyàmaparasthৠsucihnitàm | 

aparasthena såryeõa pràkchàyৠlà¤chayet priye || 5-30 || 


eva§ bhramarekhàcchàyàpçùñhe pårvàparadigaïkanৠkçtvà ---- 


dhruveõottaradakùasthৠlà¤chayettu varànane | 


dhruveõa ÷aïkunà hetubhåtena pårvanirõãtadi÷oþ 
sthàpitamatsyadvayamadhyasåtreõa uttaradakùasthৠbhramarekhৠ
là¤chayet | yadvà kvacidràtràveva vidhàtavye yàge dhruveõeti 
caturda÷atàrakàrabdha÷arãreõa dhruvanàmnà ni÷calena tàrakeõàdau 
uttaradakùiõadiksiddhi§ kuryàt | tatra  caivamàmananti ---- 
suùiranàóikàmukhena dhraukà mukhatàràmuttaradiksa§sthৠlakùyãkçtya 
tannàóikànusàreõottarৠdi÷amaïkayitvà dhruvanàóitàrànusàreõa 
madhyam, tatpucchatàrànusàreõa ca dakùiõàmaïkayet | tato 
madhyarandhrànusàra§ pårvàpare'pyaïkayet | ata evànyatra ---- 

"dhruvavedhena vodãcãm"

ityuktam | yattu tatra ---- 

"pràc㧠và dhruvatàrayà"

ityuktam, tatra dhruvatàràsàmyena madhya§ kalpayitvà tadanusàra§ 
pràc㧠gçhãtvà tadanusàramitarৠvyavasthàpayediti yojyam | dhruva§ 
dhruvasthànagrahaõacatura÷rãkaraõapårvamekonapa¤cà÷adbhàgànৠ
madhyabhàge pårvoktakrameõa padma§ kuryàditi | 

upasa§harati ---- 


tataþ samàlikhet padmaùñapatra§ sakaõãkam || 5-31 || 


atha ---- 


dikkoùñhakà§÷ca saïgçhya aùñasa§khyopalakùitàn | 

÷eùà lopyà varàrohe ekàntaritayogataþ || 5-32 || 


catudãkkadvàràrtha§ bahiþkoùñhakapaïkti§ tyaktvà madhyapadmànusàra§
dikùu pratidikùu caikaikakoùñhakalopàntaritakoùñhakàùñaka§ 
padmàùñakàrtha§ gçhõãyàt | eva§ ca madhyavãthyà(þ) 
padmàùñakakùetrasya dvàravãthyà÷caikenaiva granthena svãkàra uktaþ || 
32 || 

eva§ càùñasu koùñheùu ---- 


padmàùñaka§ tato dikùu..............


kuryàt || 

atha ---- 


	.........bàhye dvàràõi càlikhet | 


katham ---- 


vãthyardhasa§mitৠdevi ÷obhৠcaiva prakalpayet || 5-33 || 

upa÷obhৠca tanmànৠkapolànta§ samàlikhet | 

tathà kaõñha§ ca tanmàna§ dvàrametat prakãtãtam || 5-34 || 


bàhyavãthyà madhye dairghye såtra§ dattvà, àdye'rdhe vãth㧠kçtvà, 
paràrdha§ kalpitavãthikùetràdårdhvato'rdhamànৠ÷obhৠ
dvàrãyakaõñhapàr÷votpadyamàna§ vipulamavayavamupa÷obhৠca 
tadadhogata§ såkùma§ bhàga§ kalpayet | kapolo dvàrasyàgre vipulo 
bhàgaþ | kaõñhastu kapolapuraþsaro bhàgaþ, ta§ ca tanmànamiti 
nirupitavãthyardhamàna§ dairdhyàccaiva vaipulyàcca kalpayet | kapolasyàtra 
màna§ yadyapyarthasiddhatvànnoktam, tathàpi taddairghyàt vãthimàna§ 
vaipulyàttadardhamànamiti sa§hitàntaràdavasitam, ityetadbhàganiùpattyà 
dvàra§ niùpadyata ityarthaþ || 34 || 

tadittham ---- 


dvàràùñakavibhàgena navanàbha§ pura§ smçtam | 


vidi÷i dvàrasyàmnàtatvàt pratidi÷a§ padmatrayàntaràladvàradvaya§ 
kuryàt | eva§ ca dvàràùñakavibhakta§ navanàbha§ 
navanàbhisthànasthanavapadmametat puramaõóalam | atra ca devasa§mukha§ 
dvàradvayamapihita§ kàryam | yathokta§ lakùmãkaulàrõave ---- 

"dvàratraya§ pidhàtavya§ pa÷cima§ na pidhàpayet | 

tacca pårva§ vijànãyàd devyà devasya sa§mukham || 

pårva§ tu pa÷cima§ j¤eya§ pa÷cima§ pårvasa§j¤itam | 

uttara§ dakùiõa§ j¤eya§ dakùiõa§ cottara§ tathà || 

sàmànyaþ sarvamantràõৠkramo'ya§ ÷ivabhàùitaþ | 

gopanãyaþ prayatnena ÷iùyàõৠduùñacetasàm ||" 

iti | 


etattu gurupàramparyeõàyàtam | tadyathà ---- 

"målàdyakùiparapratãtatanugadvàràùñakordhvonma(nau1)
	ghoràditritayatrayàtmavikacajyotirnabàbjadyutim | 

målàdigrahatattvaparvabhuvanàbhedapratha§ bhairava§
	sva§ vande navanàbhamaõóalarahaþ sàra§ navàtme÷varam ||" 

iti | 

asyàyamarthanyàso'tra ---- 

"dhàmnà tu rajasৠpàtaþ sitàdya÷càgamoditaþ |" (4-35)

iti pårvamuktatvàdàgamàntaroktavibhàgo'nusartavyaþ | sa ca ---- 

"lekhyà càtra sità rekhà ÷àlipiùñakçtà puraþ | 

haridràvarõasa§mi÷rà kaõãkà pãtapi¤jarà || 

sitapãtàruõànৠsyàt kesaràõৠtraya§ dale | "

"tàni ÷uklàni và kuryàddharitànyantaràõi và | 

koõà raktàþ sita§ pãñha§ pratirekhà sitàïgulàt ||" 

iti | 

tathà ---- 

"aïguùñhaþ ÷aktimàn vindu÷catasro'ïgulayaþ kalàþ | 

tadàdhàra§ rajaþ kçtvà ÷aktispar÷à (cca)1 bindunà || 

pàtayecchaktigarbha§ tattena tacchaktimaõóalam |"

iti ÷rãparàyàmasti | athavà ---- 

÷ita§ padma§ vijànãyàt kesarà§stu vicintayet | 

sitàn pãtà§stathà raktàn målamadhyàgrataþ kramàt || 

kaõãkà hemasaïkà÷à puùkarà haritàþ smçtàþ |" 

iti | 

ihàntaryàgoktadhyànànusàra§ rajaþpàtaþ kàryaþ || 

atha ---- 


snàtvà tu vidhivad devi............


dvàràrcৠkçtvà ---- 


..............pravi÷edbhavana§ guruþ || 5-35 || 


tataþ ---- 


pårvoktena vidhànena sakalãkaraõàdikam | 


kuryàt || 


tataþ sampåjayed deva§ bhairava§ parame÷varam || 5-36 || 


kena ---- 


praõavena................


navàtmasatkabindåpalakùitasamagrordhvavyàptisatattvenetyarthaþ || 

ki§ kçtvà ? ityàha ---- 


..........àsana§ dattvà ÷ivànta§ varavaõãni | 


praõaveneti kàkàkùivadihàpi yojyam, tena 
pårvoktànantàdyanantamadhyànantàntavyàptinà praõavenàsana§ 
tenaivonmanàntavyàptinà tånmanàbhinnaparama÷ivavàdinà bhairava§ 
påjayedityatràrthaþ | varamutkçùña§ para§ tattva§ varõayati 
paràmç÷ati tacchãlà (iti) varavaõãnã || 

kva ki§ katha§ påjayet ? ---- ityàha ---- 


madhye sampåjayed deva§ svacchanda§ parame÷varam || 5-37 || 

pårvoktena vidhànena aïgaùañkasamanvitam | 


madhya iti padmakaõãkàyàm | vidhànamàvàhanàdisuràrghaparyanta§ sarvam 
| aïgànyapyatra praõavenaiva svanàmajàtyantena navàtmanàvayavabhedena, 
mantràntaràvakà(÷à)1 yogàt | eva§ padmàntareùvapi 
vakùyamàõakapàlã÷àdibhairavatadaïgapåjà mantavyà || 37 || 

tadeva§ madhyapadme kaõãkàyৠvarõatadvàcyadevatànyàsàvuktau, 
tatpatreùvapyàha ---- 


patràùñake nyasedvarõàn pårvàdã÷à§stataþ kramàt || 5-38 || 


tatra ---- 


sadà÷iva§ hakàreõetyevamàdi varànane | 

prakçtyanta§ vijànãyànmadhye pãñhe÷akalpanà || 5-39 || 


pãñhe÷a§ svacchandanàtha§ madhyakaõãkàyৠ

÷ivatattvàdhiùñhàyaka§

vinyasya, sçùñikrameõa navàtmasambandhiharakùamalavayaåkàraiþ 
pårvàdã÷àntadalàùñake kapàlã÷a-÷ikhivàhanakrodharàja-vikaràla-
manmatha-meghanàda-somaràja-vidyàràjàn 
sadà÷ive÷varavidyàmàyàkalàniyatipuruùaprakçtitattvàdhiùñhàyino 
vinyasyàrcayedityarthaþ || 39 || 

madhyapadme vidhimuktvà pårvàdipadmeùu sa§kùepeõa niråpayati ---- 


dikpadmakaõãkàsa§sthànaùñau devàn prapåjayet | 

madhyapadme pårvàdidaleùu yaireva hakàràdibhirvarõairye kapàlã÷àdayo
bhairavàstàneva taireva varõaiþ pårvàdidikpadmakaõãkàsu påjayet || 40 
|| 

pårvàdipadmeùu svacchandanàthasya sthànamàha ---- 


tatsthàne bhairavaþ påjyaþ...........


praõaveõaiva pårvoktena | pårvapadmasya madhye hakàreõa kapàlã÷aþ, 
praõavena tu pårvadale svacchandaþ | àgneyapadmasya madhye repheõa 
÷ikhivàhanaþ, ÷ikhivàhanasthàne àgneyapatre praõavena svacchandanàthaþ 
| evamanyat | eva§ caikaikabhairavasthàne paryàyeõa svacchandanàthasya 
vinyastatvàt ta(da)1bhedavyàptisàratà sarvabhairavàõৠ
tadadhiùñhiyànৠca sarvatattvànৠ÷ivatattvavyàptimayataiva 
da÷ãtà, iti paramàdvayamayatayà mahàrahasyasàratà'syànuùñhànasya 
prakañità, ata÷ca ÷arvataþ sarvebhyaþ" iti råpavi÷eùeõa 
mantrapadàrthaþ sphuñãbhåto jàta ityalam || 

pårvàdidalànৠkapàlã÷àdisvapãñhe÷varadalabyatirikteùu daleùu
madhyapadmadalokta eva nyàsàdividhirityàha ---- 


............÷eùà varõairyathàkramam || 5-40 || 


eùa ca varõanyàsaþ pårvamevàsmàbhiþ prastàreõa da÷ãtaþ | atra ca 
pçthak-pçthak padmasthityà nava, sàmastyena caika iti da÷a devagçhà 
jàtàþ | bhagavato vidyàràjasya bindusatattvatvàt tadavayavànàmapi 
påjàkàle binduyogo'va÷ya§bhàvã | ekaiko'pi ca varõaþ 
prada÷ãtakramavyàptyà sampårõavidyàràjasphàra eva | yadvakùyati ---- 

"yataþ sarvagato devaþ sarveùvantargataþ smçtaþ | 

tatsiddhimuktidàtàsau na varõàþ paramàrthataþ ||" (8-25) 

iti || 

eva§ sçùñikrameõa nyàsamuktvà sa§hàrakrameõa dãkùàmàha ---- 


÷odhayecca prakçtyàdi÷ivànta§ surasundari | 


prakçtirvàcyaråpà àdiþ ÷iva÷cànte yasya padajàtasya tacchodhayet || 

katham ---- 


ã÷ànadi÷a àrabhya madhyapãñha§ vi÷odhayet || 5-41 || 


ã÷ànadikpadmagate÷ànadikpatràt pårvottaràdikrameõa 
praõavàdyåkàrànta§ padanavaka§ 
praõavavidyàràjoccàrapårvakamuccàrya, prakçtitattvasya 
antarõãtakùityàdiguõatattvàntatattvajàtasya 
pårvavadantarbhåtetaràdhvaprapa¤casya càtraivàntarbhàva§ bhàvayitvà, 
"padanavakàya namaþ" ityantena mantreõopasthànàdi pårvokta§ sarva§ 
vidhi§ kuryàt | evamanena krameõa padàni tàvadvi÷odhayet 
yàvacchivatattvavyàpaka§ madhyapadmagatamåkàràdipraõavànta§
padanavakam | yastu "prakçtitattvaråpàdipadanavakàya namaþ" iti kenacit 
kramo da÷ãtaþ, sa na yuktaþ, kalàdãkùoktapadakramasya 
navàtmavarõagatapràtilomyakramoccàrasya ca prasiddhasyàvçttyà1patteþ, 
pårvasya sa§hàrakramasya copekùaõàt | atra padadãkùàyৠ
navatattvadãkùàvannàbhyantàdyanà÷ritànte sthànanavake 
padmanavakagatavarõaikà÷ãternyàsaþ kàryaþ || 41 || 

eva§ padàdhvàna§ ÷odhayitvà ---- 


yojayettu pare tattve ÷ive paramakàraõe | 


varõàdidãkùàmapyatide÷enàtidi÷ati ---- 


eva§ varõà§stathà mantràn bhuvanàni vi÷odhayet || 5-42 || 


kimavadhi ? ---- ityàha ---- 


kàlàgnyàdi ÷ivànta§ tu...........


katha§ varõamantrabhuvanadãkùàþ kuryàt ? ---- ityàha ---- 


............kalàvidhisamà÷rayàt | 


kalàdãkùoktapraghaññakapa¤cakànusàreõa varõàdãn pratyeka§ 
vibhajyetyarthaþ | atra kalàdãkùàvanmantrà adhikriyante | iha ca 
varõànàm ---- 

"÷abdarà÷isamutthasya" (spanda 3-15)

iti nãtyà bandhakatvam, padamantràõৠtu 
tattadbhinnàbhinnatattvavàcakatvena | yathà ca mantràõৠ÷odhyatve'pi 
÷odhakatvam, tannirõãtameveti tadeveha smartavyam | tadevamiha 
tripa¤canavaùñtri§÷adbhedena catuùprakàrà tattvadãkùà 
padamantravarõabhuvanadãkùà÷coktàþ | tatra pa¤cadãkùàyà§

"kalànৠyàvatã vyàptiþ" (5-13) 

ityatide÷àt, varõamantrabhuvanadãkùàsu ca "kalàvidhisamà÷rayàt" (5-43) 

ityuktatvàt kalàvadadhvapa¤cakàntarbhàva÷cintyaþ | padadãkùàyৠtu 
navadhà vibhaktàyàþ prathame pràkçte praõavàdyåkàrànte padànৠ
navake nivçttipratiùñhe kale, pçthivyàdãni pradhànàntàni 
pa¤cavi§÷ãtatattvàni, bhuvanànৠkàlàgnyàdiyogàùñakànta§ ÷ata§ 
catuùùaùñyadhikam, kùàdiñàntà÷catuvã§÷atirvarõàþ, 
sadyojàtavàmadevahçdaya÷iraþ÷ikhàþ pa¤ca mantrà÷càntarbhåtàþ || 1 
|| 

pauruùe åkàràdiyakàrànte navake vidyà kalà, puruùaràgau tattve, 
tuùñisiddhã bhuvane, 
aõimàdiguru÷iùyapaïktitrayanàóãvigrahàùñakadehapà÷àgantu- 
gaõe÷avidye÷apà÷abhuvanàni da÷a suhçùñàdirudrada÷akasya 
kalyàõyàderguru÷iùyada÷akasya bhuvanamiti caturda÷a bhuvanàni, ¤ajhau 
varõau, mantràvaghorakavacau || 2 || 

åkàràdivakàrànte naiyate navake kalàmantrau pràgvat | evamuttaratràpi 
niyatividye tattve, vàmadevàdyaùñakabhuvana§ vàmàdinavakabhuvana§ ca, 
jachau varõau || 3 || 

åkàràdilakàrànte kàlãye navake kàlakale tattve, 
÷uddhàdida÷akabhuvana§ mahàdevàdibhuvanatraya§ ca, caïau varõau || 4 || 

åkàràdimakàrànte màyãye navake màyà tattvam, gopatyàdyanantàntàni 
sapta bhuvanàni, gha-varõaþ || 5 || 

åkàràdikùakàrànte vidyàpadanavake vidyàtattvam, 
triguõàdividyàràj¤ãbhuvanameka§, ÷àntà kalà, tatpuruùàstre mantrau, 
ga-varõaþ || 6 || 

åkàràdirephànte e÷vare navake kalàmantrau pràgvat, e÷vara§ tattvam, 
ã÷varabhuvanàdij¤ànakriyàbhuvanànta§ bhuvanapa¤cada÷akam, kha-varõaþ 
|| 7 || 

åkàràdihakàrànte sàdà÷ive navake sàdà÷iva§ tattvam, sàdà÷ivameva
su÷ivàdyanantabhuvanavyàpakameka§ bhuvanam, ka-varõaþ || 8 || 

åkàràdipraõavànte ÷aive navake ÷àntyatãtà kalà, "÷aktitattvàbhinna"
÷ivatattvam, ÷àntyatãtàbhuvanàdikàni ÷ivabhuvanàntàni ùoóa÷a
bhuvanàni, netràbhinnamåtãþ ã÷ànamantraþ, visargàdyà hakàràntàþ
ùoóa÷a varõàþ || 9 || 

padadãkùàvat navatattvadãkùà | tatra padasthàne 
prakçtyàditattvànyupasthàpyàni, tattvasthàne tu padànyantarbhàvyànãti 
vi÷eùaþ | tritattvadãkùàyৠtvàtmatattve 
kùityàdimàyàntànyekatri§÷attattvàni, nivçttiþ pratiùñhà vidyà 
kalàþ, kàlàgnyàdyanantànta§ bhuvanànৠ÷atamekanavatyadhikam, 
prakçtikoùñhake÷adiggatapraõavàt prabhçti 
pårvapadmagatayàmyakùakàrànta§ padànyekonasaptatiþ,  
sadyojàtavàmadevàghorahçdaya÷iraþ÷ikhàkavacàþ sapta mantràþ, 
kùàdighàntà ekatri§÷advarõàþ || 1 || 

vidyàtattve ÷àntà kalà, vidye÷varasadà÷ivàstattvàni, 
vidyàràj¤yàdisadà÷ivabhuvanàntàni saptada÷a bhuvanàni, padàni, 
pårvapadmàt ra-o§-ha iti trãõi, madhyapadmàdåkàràdyà hakàràntà 
aùñau ityekàda÷a, tatpuruùàstre mantrau, ga-kha-kavarõàþ || 2 || 

÷ivatattve ÷akti÷ivau tattve, pada§ praõavaþ, bhuvanàdi pràgvat || 3 || 

1. 	ùañtri§÷attattvadãkùàyৠtu pçthivyৠnivçttiþ kalà, 
aùñottara÷ata§ bhuvanànàm, prakçtipadmànnavapadmàni prakçtyanta§ 
teùàmeva niyuktatvàt, sadyohçdaye mantrau, kùa-varõaþ | 

2. 	jale pratiùñhà kalà, vàmadeva÷iraþ÷ikhàstrayo mantràþ, padàni 
pårvoktàni nava | etàni mantrakalàpadàni prakçtyanta§ yàvat | 
evameva ha-varõaþ bhuvanàni lakulã÷àdã-nyamaràntànyaùñau | 

3. 	tejasi sa-varõaþ, bhairavàdãni hari÷candràntànyaùñau bhuvanàni | 

4. 	vàyau ùa-varõaþ, bhãmàdigayàntànyaùñau bhuvanàni | 

5. 	khe ÷a-varõaþ, sthàõvàdivastràpadàntàni bhuvanànyaùñau | 

6.	gandhe va-varõaþ, ÷àrva§ bhuvanam | 

7.	rase la-varõaþ, bhuvana§ bhavasya | 

8.	råpe ra-varõaþ, bhuvana§ pa÷upateþ | 

9.	spar÷e ya-varõaþ, ã÷ànabhuvanam | 

10.	÷abde ma-varõaþ, bhãmabhuvanam | 

11.	upasthe bha-varõaþ, ka÷yapabhuvanam | 

12.	pàyau ba-varõaþ, mitrasya bhuvanam | 

13.	pàde pha-varõaþ, viùõorbhuvanam | 

14.	pàõau pa-varõaþ, indrasya bhuvanam | 

15.	vàci na-varõaþ, agnerbhuvanam | 

16.	ghràõe dha-varõaþ, pçthvyà bhuvanam | 

17.	jihvàyৠda-varõaþ, varuõasya bhuvanam | 

18.	cakùuùi tha-varõaþ, raverbhuvanam | 

19.	tvaci ta-varõaþ, vàyorbhuvanam | 

20.	÷rotre õa-varõaþ, di÷ৠbhuvanam | 

21.	manasi óha-varõaþ, candrasya bhuvanam | 

22.	ahaïkçtau óa-varõaþ, sthale÷varàdichagalàõóàntàni 
bhuvanànyaùñau | 

23.	buddhau ñha-varõaþ, devayonikrodhatejoyogàùñakàni catvàri 
bhuvanàni | 

24.	antarbhåtaguõatattve pradhàne ña-varõaþ, 
gurupaïktitrayàdàdyànৠ÷iva÷aktiyoktçõৠtrãõi bhuvanàni 
krodhe÷varàùñakabhuvana§ prakçtibhuvana§ ceti pa¤ca bhuvanàni | 
etàvatparyanta§ kalàmantrapadàni pràgvat | 

25.	pu§si vidyà kalà, aghorakavacau mantrau, màyànte ùañke kalàmantrau 
evameva åkàràdiyakàràntamuttaradikpadmagata§ padanavakam, ¤a-
varõaþ, tuùñisiddhiguru÷iùyapaïktitrayanàóãvigrahàùñakadeha- 
pà÷àgantugàõe÷avaidye÷apà÷abhuvanàni dvàda÷a | 

26.	niyatau vàyavyapadmagatamåkàràdivakàrànta§ padanavakam, jha-
varõaþ, vàmadevàdyaùñakabhuvanam | 

27.	kàlatattve åkàràdilànta§ vàruõapadmagata§ padanavakam, ja-varõaþ 
÷uddhàdi÷a§bhuràóanta÷ivada÷akabhuvanàni | 

28.	ràge pauruùameva padanavakam, cha-varõaþ, suhçùñàdirudrada÷akasya 
bhuvanam, kalyàõàde÷ca guru÷iùyada÷akasya bhuvanam | 

29.	a÷uddhavidyàyৠnaiyatameva padanavakam ca-varõaþ, 
vàmàdimanonmanànta§ bhuvananavakam | 

30.	kalàyৠpadanavaka§ kàlãyameva, ïa-varõaþ, 
mahàdevamahàtejomahàjyotiùৠbhuvanatrayam | 

31.	màyàyৠnivçttipadmàdåkàràdimànta§ padanavakam, gha-varõaþ, 
gopatyàdyanantàntàni sapta bhuvanàni | 

32.	÷uddhavidyàyৠyàmyapadmàdåkàràdikùànta§ padanavakam, 
÷iùña§ padadãkùàvat | 

33.	ã÷varatattve àgneyapadmàdåkàràdirephànta§ padanavakam ÷iùña§ 
padadãkùàvat | 

34.	sadà÷ivatattve pràkpadmàdåkàràdihànta§ padanavakam, ÷iùña§ 
padadãkùàvat | 

35.	÷aktyabhinne ÷ivatattve madhyapadmàdåkàràdipraõavànta§ 
padanavakam, ÷iùña§ padadãkùàvat | adhvavyàptiriya§ granthe 
såcità na sphuñãkçtà | samyag dãkùàvidhiùvatra dhãþ 
sudhãbhinãdhãyatàm || 

evamãdçgekatamaprakàrakçtadãkùa§ nirbãjadãkùàdãkùitavarja§ 
÷iùyam ---- 


samayàn chràvayet pa÷càt tantràmnàyotthitàn priye || 5-43 || 


tantraråpàdita àmnàyàdutthitànityanena srotobhedena samayànà§
bhinnàbhinnaråpataiveti såcayati || 43 || 

tànàha ---- 


na ninded bhairava§ deva§ ÷àstra§ vànyasamudbhavam | 


laukik㧠bhedadar÷anavàsanৠca hitvà tatsamudbhavànyanyànyapi 
tattadàcàràõyapi bhairava÷àstràõi tadukta§ tattadupàsopàsya§ ca ta§ 
ta§ devavi÷eùa§ parabhairavavadvandyatayaiva pa÷yedityarthaþ || 

ki§ ca ---- 


sà§khya§ yoga§ pà¤caràtra§ vedà§÷caiva na nindayet || 5-44 || 


taddar÷anasthà§stadanupapattidar÷anena prayojakavyàpàreõa na 
tannindàyৠprayu¤jãtetyarthaþ || 44 || 

atra hetuþ ---- 


yataþ ÷ivodbhavàþ sarve hyapavargaphalapradàþ | 


tattatsvocitamuktikàriõaþ, tàvanmàtravi÷ràntànৠvàkyaikavàkyatayà 
paripårõavyàptividৠsadyomuktidà api ---- 

"adçùñavigrahàcchàntàt" (8-27)

iti bhàvinãtyà nànàråpàcchivàt 
sarva÷àstràõàmutpannatvenatadabhinnavyàptikatvàt | 

anenaivà÷ayena ---- 

"yataþ ÷ivodbhava§ sarva§ ÷ivadhàmaphalapradam |"

iti pàñha§ puràõapustakadçùñamiha kecit pañhanti | 
pårõavyàptyavedyabhipràyeõa tu ---- 

÷arvàn bhramayate màyà hyamokùe mokùalipsayà |" (10-1141)

ityàdi vakùyati || 45 || 

ki§ ca ---- 


smàrtta§ dharma§ na nindettu àcàrapathadar÷akam || 5-45 || 


tadàcàraratànৠna buddhibheda§ kuryàdityarthaþ || 


brahmàdidevatà yà÷ca màtara÷cumbako giriþ | 

vãrà÷caiva bhaginya÷ca gàvo bhåtagaõàstathà || 5-46 || 


brahmàdãnyullaïghanãyànyapi kàraõàni, màtaro laukikàcàrato 
bràhmyàdyàþ, cumbati vaktrapàramparyeõa ÷iùya§ prabodhayati 
rahasyàrthe yaþ sa guruþ, giririva giriþ ma§tràràdhanàdàvavicalaþ 
sàdhakaþ, vãrà rahasyacaryàniùñhàþ, bhaginyo màtçbhaktà yoginyo, 
gàvaþ pa÷u÷àstrapratipàditapavitrabhàvàþ bhåtàni 
pi÷àcàpasmàràdãni, gaõàþ pramathàþ | etàn sarvànna nindediti
sambandhaþ || 46 || 

ki§ ca ---- 


devadravya§ na hi§syàttu siddhànte yad vyavasthitam | 


siddhànte ni÷caye yadvyavasthita§ taddevàrthameveda§ dravyamiti tanna 
hi§syàt || 

ki§ ca ---- 


guroranna§ na bhu¤jãta adatta§ parame÷vari || 5-47 || 


guruõà yanna prasàdãkçta§ tattadãyamannamapi nà÷nãyàt || 47 || 


madya§ mà§sa§ tathà matsyànanyàni ca varànane | 

sàcàrà§÷ca niràcàràÁlliïgino na jugupsayet || 5-48 || 


anyànãti vãradravyàõi, niràcàràniti tadråpeõa 
nihnutatatsvaråpàõৠsiddhànàmapi bhàvàd na jugupsãta || 48 || 


caruka§ prà÷ayennitya§...............


sveùñadevatàyai dattam || 


	............gurun sampåjayet sadà | 


anyathà nityàrcàdhikàràbhàvàt || 


upaskaràn mahàdevi pàdena tu na sa§spç÷et || 5-49 || 


upaskaràn dçùadulåkhalamusalàdãni gçhopakaraõàdãni, teùৠ
mataïga÷àstreùu navayàgavidhau devatàsaïketasthànatvenàmnàtatvàt || 
49 || 


sa§hitৠcintayennitya§..............


sa§hitৠ÷aiva§ ÷àstram || 


.........bhaktànৠ÷ràvayet sadà | 


gurustadanuj¤àto'nyo'pi và, ataþ pràdhànyenàya§ guroreva samayaþ || 


àhnika§ na vilumpettu sa§dhyàkarma varànane || 5-50 || 


àhnika§ påjàdinityakarma, sa§dhyৠsa§dhyàkàlasampàdyৠ
mantropàsanam || 50 || 


adãkùitànৠpurato noccarecchàstrapaddhatim | 


÷àstrapaddhati§ pàrame÷a÷àstraprakriyàm || 50 || 

sàdhakaviùayamàha ---- 


trikàla§ påjayed deva§ japadhyànarataþ sadà || 5-51 || 


pràtarmadhyàhne sàya§ ca || 51 || 

tadetàn yathàyoga§ putrakàdiþ ---- 


samayàn pàlayennityamubhayàrthaphalepsayà | 


ubhayàrthamaihikamàmuùmika§ ca phala§ bhogo mokùa÷ca || 

tadittha§ samaya÷ravaõàntৠkriyàdãkùàmuktvà, j¤ànadãkùৠ
niråpayitumàha ---- 


ato vij¤ànadãkùৠtu pravakùyàmyanupårva÷aþ || 5-52 || 

adhyàtmagaticàreõa kevalena vi÷odhikàm | 


anupårva÷o vakùyamàõoddhàtakrameõa | adhyàtmamàtmani gatyà j¤ànena
ya÷càraþ sauùumnamàrgàrohaþ, tena | kevalena hotràdihãnena || 

tatra ---- 


÷iùyàtmàna§ gçhãtvà tamàtmapràõe niyojayet || 5-53 || 

abhimàna§ tathoccàrya kuryàdvai pårvavattadà | 


abhimànam ---- 

"ahameva paro ha§saþ" (4-399)

ityuktaråpam || 53 || 

etatsarva§ pårvoktamanådya, vi÷eùamàha ---- 


uddhàtai÷ca tato'dhvàna§ ÷iùyasya tu vi÷odhayet || 5-54 || 

tataþ samuccara§stattva§ pçthivyàdya§ tu suvrate | 


tattva§ niùkalasvaråpa§ pårvoktamudràbandhayuktyà samyaguccaran 
pçthivyàdyamadhvàna§ bhàvanayà vinyasta§ vi÷odhayet || 54 || 

kathamityàha ---- 


bhinnàbhinnasvaråpeõa ekaika§ tu yathàkramam || 5-55 || 

sasvara§ hyakùaroccàra§ devatàbhiþ samanvitam | 


mantrakalàvyàptyà bhinnenàvikalpavimar÷aikyàcca abhinnena 
svaråpeõopalakùitam, tata eva devatàbhirbràhmyàdyàbhiþ 
samyagabhedavyàptyànvitam, ekaikamakàrokàramakàràdiråpamakùaram, 
sasvaramityàntaroccàravat pa÷yantãvimar÷apradhànam, ata eva 
càkùaroccàramavicalitamantradhvaniråpa§ kurvanniti ÷eùaþ || 55 || 

tadatra ---- 

"àbrahmarandhra§ bhråmadhyàt santi pa¤ca dharàdayaþ | 

granthayaþ kàraõaiþ sàrgha§ tàn bhittvà pràpyate ÷ivaþ ||"

ityàmnàyàntaroktasthityà 
bhråmadhyàdipadàvasthitasåkùmapçthivyàdigranthapa¤cakabhedam 
udghàtayuktyà''di÷ati devaþ ---- 


bindunà ÷aktisa§yogàdudghàtaþ1 prathamaþ smçtaþ || 5-56 || 

devatàtrayanirmuktaþ..............


pårvavacchiùyacaitanya§ svapràõe lãna§ kçtvà, 
pårvoktakaraõabandhapuraþsara§ 
hçdayànmadhya÷aktiprasarayuktyàkçtakavimar÷asàra§ mantramuccaran, 
màntravimar÷apradhànàyàstasyàþ ÷aktebãndunà sa§yogàditi bhråmadhye 
vajralà¤chitapãtavarõacatura÷rapàthãvamaõóalamadhyadhyàtabindutejasà 
samyagityårdhvoccàrakrameõa yogàt tadanubhavàt prathamo'yamuddhàto 
brahmaviùõurudràkhya devatàtrayeõa nirmukta 
ã÷varàkhyamantradevatàsamàpattyàtmà 
pa¤caguõapçthvãtattvagatagandhàkhyamukhyaguõasa§÷odhanaråpa ityarthaþ 
|| 

rasàkhyaguõa÷uddhayartha§ dvitãyamàha ---- 


..............caturthàntasamanvitaþ | 

uddhàtaþ sa tu deve÷i dvitãyaþ parikãtãtaþ || 5-57 || 


caturthasya bindusthànasyànto'rdhacandraþ, tena pràgvat samyaganvitaþ, 
tadanubhavàve÷aråpa ityarthaþ ||  

råpaguõa÷uddhyartha§ tçtãyamàha ---- 


ha§sàkùarasamuccàraþ sudãrgho bindusa§yutaþ | 

ardhacandrànnirodhinyàmudghàtastu tçtãyakaþ || 5-58 || 


ha§sapathasya ha§saråpasya càkùarasya niùkalamantrasya samyagiti 
pårvoktayuktyà uccàraþ, sudãrgho ---- 

"hrasva§ dãrgha§ pluta§ såkùmam" (6-4)

iti bhàvinãtyà makàrànte plutaþ, tato'pi prathamoddhàtàvadhinà 
bindunà såkùmaråpeõa samyag yutastadvi÷ràntaþ, tathàrdhacandràd 
dvitãyodghàtavi÷ràntyavadhenãrodhikàsthànànta§ prasara§stçtãya iti 
pàthãvaråpaguõa÷uddhikçdityarthaþ || 58 || 

spar÷aguõa÷uddhyarthamàha ---- 


bhinnodghàto yadà devi nàdàntastu tadà bhavet | 

udghàtaþ sa tu deve÷i caturthaþ parikãtãtaþ || 5-59 || 


bhinnà udghàtà iti proktàni troõyudghàtasthànàni yena mantroccàreõa sa 
punaryadà nàdànto nàdànubhavavi÷rànto bhavati, tadà sa 
caturthaguõa÷uddhyartha udghàta uktaþ | tadà÷abdo bhavecchabdànantara§ 
yojyate || 59 || 

÷abdaguõa÷uddhyartha§ pa¤camamàha ---- 


sa eva càkùaroccàro vyàpinyante vyavasthitaþ | 

udghàtaþ sa tu deve÷i pa¤camaþ parikãtãtaþ || 5-60 || 


sa caiveti naiùkalaþ | vyàpinyanta iti tadvi÷ràntiråóhaþ | pa¤cama iti 
pa¤camasya ÷abdaguõasya ÷uddhyartham || 60 || 

tadittham ---- 


pa¤codghàtà§stato dattvà pçthikà ÷odhayed budhaþ | 


tata iti yataþ pa¤caguõà pçthvã, budha iti j¤ànã | atra 
pa¤casvapyudghàteùu bindusthàne pçthikà dhàraõৠpratyeka§ dhçtvà, 
udghàtànusàra§ bindvardhacandranirodhinàdavyàpinyanteùu vi÷ràntãþ 
kurvan, ÷iùyàtmano gandhàdi÷abdànte guõapa¤cake bhogyabhoktçbhàva§
÷odhayet || 

ittha§ ca vyàpinyantà÷rayaõe'pi såkùmavyàptyà 
pàthãvatattvabhogasthàna§ bindudhàmaiva ÷uddha§ bhavatãtyàha ---- 


akàrokàramakàràntameva§ ÷uddhyati nànyathà || 5-61 || 


akàrokàramakàràõàmanta§ bindusthànam | evamiti 
vyàpinyantànuprave÷àtmakodghàtapa¤cakàt 
÷abdàntaguõapa¤cakasa§÷uddhiyuktyà pçthvãtattva÷odhanàdityarthaþ | 
nànyatheti hutidãkùàyàmeva tattva÷uddhirbhavatãti bhedavàdivannàsyৠ
j¤ànadãkùàyৠsa§÷ayitavyam, hutidãkùàyàmapi j¤ànasyaiva 
pràdhànyàditi nirõãtatvàt | ukta§ ca ÷rãmataïgapàrame÷vare'pi ---- 

"yasya j¤ànànna sampràptiþ kriyà tasya vidhãyate |" 

iti || 61 || 

tadittham ---- 


÷uddhe'tha pàthãve tattve cintitavya§ tu yogibhiþ | 

jalãbhåta§ tadevaitadàtmanà saha yogataþ || 5-62 || 


atha÷abdaþ krama§ såcayati, sa ca 
÷uddhatattvàcchiùyacaitanyasyoddharaõam, tatastatsthãkaraõam, tata 
àtmapràõe yojana§ mantrapràõa÷iùyàtmasvàtmanৠ
sàmarasyabhàvanamityàdiråpaþ | tadeveti pàthãva§ tattvam | 
jalãbhåtamityuktyà ÷uddhà÷uddhatattvànusa§dhànamuktam | yogibhiryogata 
ityanenàyogino'tra nàdhikàro jàtuciditi da÷ãtam | etadàtmanà saheti 
÷iùyàtmànamapi jalatattva(yo)gàya tadekàtmatàmiva pràpta§ cintayet | 
atra càvasare ardhacandrasthàne 
padmalà¤chitasitavarõàrdhacandramaõóalamadhyagatajalabinduråpৠ
jalatattvadhàraõৠbaghnãyàdityàmnàyaþ || 62 || 

atha pàthãve tattve ÷iùyàtmani ca yathoktabhàvanayà ---- 


jalãbhåte punarmantrã tadeva caturuccaret | 

bindvanta§ dhàraõàyukta§.........


tadeveti niùkalasvaråpam, mantrãti labdhasàmarasyaþ, 
bindvantamardhacandrasthànam, dhàraõà vyàkhyàtà | caturiti 
pårvoktayuktyàrdhacandranirodhinàdavyàpinãpadeùu krameõa 
vi÷ràntiråpà§÷caturudghàtàn dadyàdityarthaþ | punaruccarediti pàñhe 
catuùñayasa§khyàrthàdyojyà || 63 || 

tadittha§ jalatattva§ sa§÷odhya, pårvokta§ sàmarasyànta§ krama§ 
÷ritvà tajjalatattvàt ---- 


.......÷iùyàdàtmani cintayet || 5-63 || 


ata÷ca ---- 


÷odhite toyasa§ghàte tejobhåta§ vicintayet | 


arthàttadeva toya§ ÷iùyàtmanà sahetyàdi pràgvat || 

atra ca nirodhikàsthàne 
÷aktilà¤chitaraktavarõatrikoõamaõóalàdiråpৠtejastattvadhàraõৠ
baddhvà nirodhinàdavyàpinãsthàneùu màntravi÷ràntiråpàþ ---- 


tejoddhàtàstrayasteùu nirodhyantamavasthitàþ || 5-64 || 


tejodghàtà ityai÷aþ pàñhaþ | nirodhyanta§ kçtvà tatra tejodhàraõà§
baddhvetyarthaþ || 64 || 

tadeva§ tribhirudghàtaistriguõe tejasi pårvavadantarbhåtetaràdhvapa¤cake 
÷uddhe ---- 


nàsti tejastato vàyurudghàtadvaya÷odhitaþ | 


pårvavat tatsthàtmasthatvàdi kçtvà, tejaþ ÷ànta§ vibhàvya, 
nàdasthàne ùañkoõabindulà¤chitanãlavarõamaõóalàdiråpৠ
vàyudhàraõৠbaddhvà, 
nàdavyàpinãsthànayormàntravi÷ràntyàtmanodghàtadvayena vàyutattva§ 
÷iùyàtmano bhogasthàna§ ÷odhayet || 

atha ---- 


akà÷e lãyamàna§ tamudghàtena tu cintayet || 5-65 || 


ta§ vàyum || 65 || 

etad vyanakti ---- 


naùñe vàyau tataþ ÷ånyamudghàtaikena yojayet | 


naùña iti àkà÷a÷eùãbhåtatvàt ÷iùyàtmano bandhakatvàccalite | tata 
iti susåkùmatamamàkà÷atattvamantarbhåtetaràdhvapa¤cakam udghàtaikeneti, 
àkà÷asyaikaguõatvàt || 

yaccaitatsusåkùmatama§ ÷ånyam ---- 


vyàpinã sà tu vij¤eyà pa¤camànte vyavasthità || 5-66 || 


pa¤came vyomatattvàtmanyante vyavasthità, 
tenàtràntaþ÷ånyasusåkùma÷abda÷aktilà¤chitaparivartulamaõóalà-
kàrৠvyomadhàraõৠbaddhvà, mantroccàraõàbhij¤o guruþ 
÷iùyàtmanà sahàtraiva vi÷ràmyan paratejomayatàmanusa§dadhyàt || 66 || 

eva§ càtra j¤ànadãkùàmàhàtmyena caritàrthatayà 
punarbhogapradatvàbhàvenàbandhakatvàt sarvaiva bhogyabhåþ ÷iùyasya 
÷odhità bhavati, yata÷cidànandecchàj¤ànakriyàkhya÷aktipa¤caka-
sàmarasyasatattvaþ ÷rãsvacchandabhaññàraka÷cidàdi÷aktipradhàna- 
÷iva÷aktisadà÷ive÷varavidyàkhyatattva pa¤cakàtmatàmuññaïkitàmapi 
vyàpinyàdibindvantagranthipa¤cakasvaråpagopanàtmakamahàmàyà- 
÷aktyàcchàdayan, màyàdikùityantৠkramàt kramamadhikàdhikasaïkocà§
tattvatri§÷ata§ ùaóbhiþ pa¤cakapraghaññakairanyonya§ 
÷aktivyaktyàtmakavyàpyavyàpakabhàvabhàgbhiràsåtritavàn 
saïkucitapramàtçbhåmikàyàmiti | tadanugrahapràptatatsvaråpeõa yoginà 
guruõà ÷iùyàtmanaikãbhåya yathoktodghàtavyàptiyuktyà 
÷iùyacaitanyasya samagrৠbhogabhåmi§ vilàpya, j¤ànadãkùayà 
cidàdi÷aktipa¤càtmakatvamevàpàdayitavyam | ata eva 
pa¤catri§÷attattvavyàptisàrasusåkùmapçthivyàdãnãttha§ sa§÷odhyàpi 
tatsa§skàramaya§ samanàpadamapi ÷odhayitumàha ---- 

samanàyৠtato hyàtmà.............

susåkùmatamatattvaprapa¤camananamàtraråpàyৠsamanà÷aktau guruõà 
÷iùyàtmà tàvanmàtrabhedasa§skàranivçttyartha§ yojya ityarthaþ || 

eva§ ca ---- 


...........ñattvavyàpã sa ucyate | 


a÷eùatattvaprathamàsåtraõaråpa§ yatsamanàkhya§ tattva§ tadvyàpaka 
ityarthaþ || 

iyati ca sa§skàraparyante tattvajàte sa§÷uddhe 
÷uddhàtmatàmàpnotãtyàha ---- 


àtmavyàpã tata÷cordhve.............


bhavatãti ÷eùaþ || 

evamàsàditapara÷uddhàtmasvaråpo'pi ÷iùyàtmà tato'pi parৠ
cidàdi÷aktyabhedasàrৠparabhairavaråpatৠ
samanantaravakùyamàõayojanikàkrameõaitãtyàha ---- 


...........ùarvavyàpã tataþ punaþ || 5-67 || 


bhavatãti ÷eùaþ || 67 || 

atra yojanikàmàsåtrayitumekodghàtaråpৠyuktimàha ---- 


tattvàntasa§sthito hyàtmà uddhàtaikena yogavit | 

yojayet parame tattve unmanàtãtasarvage || 5-68 || 


tattvonàmantaþ samanàyà årdhva§ padam | unmanàtãta iti 
tadanubhavànuprave÷ena ÷aktimatsvaråpàsàdanam || 68 || 

yojayedityukti§ sphuñayati ---- 


yojanৠtu pare tattve ÷çõu devi vadàmyaham | 


anayoktyàsyàrthasyàvadhànagamyatva§ dar÷ayati ---- 


mantramuccàrayed devi hrasva§ dãrgha§ pluta§ param || 5-69 || 

paràparavibhàgena yàvattatva§ para§ gatam | 


hrasva§ dãrgha§ pluta§ såkùmamatisåkùmamiti samanantarameva 
pa¤capraõavàdhikàre'kàrokàramakàrabindunàdamàtràõৠpratyeka§ 
praõavaikade÷abhåtànàmapi ---- 

"prade÷o'pi brahmaõaþ sàrvaråpyamanatikràntaþ |"

iti sthityà praõavatvamiti vakùyati | tato hrasva§ mantramuccàrayedityàdi 
sàmànàdhikaraõya§ yuktameva | paràparavibhàgeneti 
såkùmàtisåkùmabhedenetyarthaþ | paramunmanàtãta§ gata§ pràptam || 

tadatra ---- 


trideva§ bindusa§yuktamardhacandra§ nirodhikàm || 5-70 || 

nàda§ ca ÷aktisa§yukta§ vyàpinãsamanonmanàþ | 


jànãyàditi ÷eùaþ | trayàõৠbrahmàdãnৠdevànৠsamàhàro 
yatra akàrokàramakàràtmani kalàtraye tattathà || 70 || 

ki§ ca ---- 


unmanà ca para÷caiva sarvavyàpã ÷ivo'vyayaþ || 5-71 || 


j¤àtavya iti ÷eùaþ | yathà càtra j¤àna§ yàdç÷a§ ca tatsarva§ 
pårvameva vitatya nirõãtam || 71 || 

tadittham ---- 


j¤àtvà sarvama÷eùeõa vidhimeùৠyathàkramam | 

tadà tu yojayenmantrã anyathà naiva yojayet || 5-72 || 


sarvamiti pårvoktacàrapramàõàdipariùkçtameùৠmàntraprameyànৠ
vidhi§ samyaguccàraõama÷eùeõa ni÷cayaniråóhyanubhavaiþ | ata eva 
mantrã samyaïmantrasatattvavit || 72 || 

tameva vidhi§ sphuñayati ---- 


bindustha§ tritaya§ ÷abde................


mantraprameyànৠyanmakàrànta§ tritaya§ tad bindustha§ 
vidvadanubhavàtmatàmàpàdita§ sat ÷abde làdàtmani kuryàt 
tanmayatvamàpàdayet || 

yasmàt ---- 


.............caturtho bindureva hi | 


tasmàt tadvi÷ràntipuraþsarameva nàdavi÷rànta§ makàrànta§ traya§ 
kuryàt || 

tadetattrayam ---- 


brahmà viùõustathà rudraþ.............


vàcyabhedàt || 

etacca ---- 


............ñrimàtra§ varõa ucyate || 5-73 || 


màtràtrayametaduccàraõakriyàtmakatayà, varõa ityakùararåpatayà 
sthålamityarthaþ || 73 || 

caturthastu ---- 


ã÷varo bindudevastu..............


tatparàmar÷amaya ityarthaþ || 

tadittha§ mantroccàra§ yaþ karoti ---- 


............kaõñhe ÷abdaþ pravartate | 


tasya hçdayàduccarannàdakalàtmakamantrasatattvaråpaþ ÷abdaþ kaõñhe 
prakarùeõa vartate, tataþ prabhçti 
pa¤capraõavàdhikàravakùyamàõanãtyà uccàryatàmàsàdayatãtyarthaþ || 
sa ca ---- 


tatra ÷abdaþ kriyàntasthaþ..............


uccàraõakriyàntargataþ pa÷yantyàtmaka÷abdaråpaþ, na tu 
madhyàmavaikharãvyaïgya ityarthaþ || 

ata evàsau ---- 


..........kriyà÷aktiriti smçtà || 5-74 || 


taditthamuccàraõaprayatnagataþ ---- 

sa ÷abdastàluke devi ãritaþ sampravartate | 

tasya (= uccàrayituþ tàluke ityarthàt)

tato'pi ---- 


ki¤cidgataþ ÷abdo nàsikànte pravartate || 5-75 || 


nàsikànto bhråmadhyam | tadetàvatparyantà màntrã kriyà÷aktivyàptiþ || 
75 || 

atha ---- 


j¤àna÷aktistu vij¤eyà yatnataþ parame÷vari | 

mårdhasthànagataþ ÷abdo lalàñàntamavasthitaþ || 5-76 || 


yadà sa eva ÷abdo yoginaþ pårvoktàt 
nàsàpuñàdiprayogaråpàdyatnànmårdhasthànato 
'rdhacandràdisthànànyuktodghàtayuktyàrohaÁllalàñàntamavasthito bhavati, 
tadà såkùmaråpatopasa§hàràdanubhavaprakarùamàpanno 
j¤ànaråpatàmetãtyarthaþ || 

tadittha§ bindvàdiråpatàmàsàdyàkàrokàramakàràtmà ---- 


varõaþ ÷abdagataþ............


÷abda§ nàdàtmatৠgatastadråpatàmàptaþ || 

tathàbhåta÷ca ---- 


....ñeùàmudghàtaþ sa tu kãtãtaþ | 


teùàmiti bindvantànàm, sa eva nàdakalànubhavàtmà ÷abdaþ 
pa¤càdibhedena bhinna udghàtaþ pårvamukto na tvanyaþ ka÷cit || 

evamiyat㧠bhåmi§ màntrãmà÷rityàpi ---- 


tatrasthà vinivartante.............


ye årdhvৠ÷aktyàdisopànamàlikàmanàruhya tatraiva sa§tuùyanti, te ---
- 


..........÷ivaj¤ànavivajãtàþ || 77 || 


nàdatuùñàþ paramànandamaya÷ivaj¤aptisàdhakatamৠ
màntrãmicchà÷aktimeva nàvi÷anti, kutastu ÷ivam, ata uttarottarapadàrohe 
yatnaþ kàrya ityarthaþ || 77 || 

athàtraiva bindvàdipadeùu såkùmatamànubhavagamya§ bhàvinamevàntara§ 
pravibhàga§ dar÷ayitumàha ---- 


pa¤cadhàvasthito bindurardhacandro nirodhikà | 


bhuvanàdhvani bindvàvaraõasya niråpaõàvasare vakùyati ---- 


ïivçtti÷ca pratiùñhà ca vidyà ÷àntistathaiva ca | 

parivàraþ smçtastasya ÷àntyatãtasya suvrate || 

tasya vàmadi÷o bhàge ÷àntyatãtà vyavasthità |" (10-1217-18) 

iti | 

tathà

"jyotsnà jyotsnàvatã kàntiþ suprabhà vimalà ÷ivà | 

ardhacandre smçtà hyetà nirodhya§÷e tu suvrate || 

rundhanã rodhanã raudrã j¤ànabodhà tamopahà |" (10-1220-21) 

iti | 

evameùৠpa¤cadhàvasthitatvam || 

atha ---- 


tasyàtãto bhavennàdaþ...............


tasyeti nirodhyanubhavaparyantavyàptikabindudevasya, ta§ bindudevamatãtaþ 
san sa varõo nàdo bhavati nàdàmar÷aråpatàmeti | tamiti vaktavye 
tasyetyuktibãndoreveya§ nàdaråpatàpattirevamuttaratràpi 
pårvapårvàvasthaivottarottara§ prakarùametãtyà÷ayena ùaùñhã yojyà 
|| 

etadanubhave yuktimàha ---- 


........'vacchinnastvasau bhavet || 5-78 || 

ãùatprasàrite vaktre.............


pårvoktadivyakaraõabandhenàvacchinnatàmetãtyarthaþ || 

eùa ca ---- 


............óevadevaþ sadà÷ivaþ | 


devasya dyotanasatattvasya bindorapi, devaþ sàti÷ayadãptaþ prabhu÷ca || 

eùa ca nàdaråpaþ ---- 


catuvãdho bhavecchabdo yaþ suvegavahaþ smçtaþ || 5-79 || 


nàdàvaraõe vakùyati ---- 

"indrikà dãpikà caiva rodhikà mocikà tathà |" (10-1226)

iti | etàbhiþ ÷aktibhirasya catuvãdhatvam || 79 || 

nanu ca ---- 

"årdhvagà tu samàkhyàtà kalà tvàsৠtu pa¤camã |" (10-1229)

iti bhaviùyati, tatkathamasya càtuvãdhyam, satya§ tasyàstu na 
÷abdavyàptirityàha ---- 


pa¤camo na vahecchabdaþ..............


yaþ pa¤camaþ prakàro nàsau ÷abdaråpatayà vahatãtyarthaþ || 

katha§ tahã bhavati? ---- ityàha ---- 


............årdhvagàminyasau smçtà | 


nàdordhvagatecchàvyàptyavasthito yaþ ÷akteþ sa§spar÷astadabhinnata eva 
nàdànto'vyaktadhvaniriti cocyate ityarthaþ || 

atha ---- 


tasyàtãtà bhavecchaktiþ................


tamapi nàdayatãtyarthaþ || 

sà ca ---- 


.............pa¤cadhà tu vyavasthità || 5-80 || 


tadvakùyati ---- 

"årdhve tu sa§sthità ÷aktiþ suùuptabhujagàkçtiþ |" (10-1241)

ityupakramya

÷åkùmà caiva susåkùmà ca tathà caivàmçtàmità || 

vyàpinã" (10-1242) 

iti || 80 || 

atra ÷abdavyàpteþ kùãõatvàt kãdçganubhava ityàha ---- 


spar÷astatra bhaved devi............


hlàdàtmeti ÷eùaþ || 

ki§ ca ---- 


..............àtmavittatra pårvavat | 


tatra ÷aktipade ya àtmavit ÷aktyanubhavatuùñaþ sa pårvavaditi ÷ivapada§ 
pràpnotãti yàvat | evamuttaratràpi yojyam || 

athàtaþ ---- 


vyàpinã parata÷caiva pa¤cadhà tu vyavasthità || 5-81 || 


so'pi spç÷annårdhvapadamàrurukùuryogino vyàptimayàn vyàpinãråpo 
bhavati | tatra ca ---- 

"vyàpinã vyomaråpà cànantànàthàpyanà÷rità |" (10-1252)


iti vakùyamàõasåkùmatama÷aktipa¤cakànubhavo'sti || 5-81 || 


atra ca ---- 


bàlàgramà÷rita§ spar÷a§ kadàcidvetti và na và | 


kadàciditi tatpadàrohàvasare tva÷eùaspar÷a§ vetti, na veti 
tadàrohaprakarùe vyàptimàtramevànubhavati, na tu pçthak spar÷amityarthaþ 
|| 

tadittham ---- 


vyàpinã sà samuddaùñà na j¤àna§ parame÷vari || 5-82 || 


yadetat spar÷a§ vetti na vetyuktam, sà vyàpinãtyupasa§hçta§ na 
j¤ànamiti, naiùà j¤àna÷aktirapi tu icchà÷aktirityarthaþ || 82 || 

atha ---- 


tasyàpi samanàtãtà.............


tadapi vyàpinãj¤ànamatikramya sthitetyarthaþ || 

÷amana§ kramavij¤ànamunmana§ yugapat" (4-394)

ityuktatvàdunmanànubhava§ pravivikùuþ ---- 


.............§anastatra na kàrayet | 


na tatraiva tuùyedityarthaþ | 

tadiyatãyamicchà÷aktivyàptirmàntrãtyavaseyam || 

samanàyৠbhàvàbhàvàtmano vi÷vasya bhedasyàsåtraõàd heyatvamastãti 
tàmatikramya ---- 


unmanàpadamàrohan...............


madhye kevalàtmatàmanubhavatãtyàha ---- 


...........÷uddhàtmà tu tato bhavet || 5-83 || 


tadittha§ ÷uddhacaitanyasvaråpasàmarasya(mà)pannam ---- 


÷iùyàtmàna§ guruvara unmanyante niyojayet | 


unmanyàmante ceti samàsaþ | svàtantrya÷aktisàmarasyàtmani 
svatantrabhaññàrakasa§vedane vi÷ramayet tatsamàve÷àbhij¤a ityarthaþ || 
eva§ ca ---- 


tatra yuktaþ pare ÷ànte mahà÷àntimavàpnuyàt || 5-84 || 


yukta ekatva§ pràptaþ | samastasya bhedakalaïkasya galanàt para§ 
ֈntatvam || 

tadittham ---- 


gurupàramparàyàtaþ sampradàyaþ prakà÷itaþ | 


paramparaiva pàramparam, guråõৠ÷aktisadà÷iva÷rãkaõñhàdãnৠ
pàrampareõàyàto rahasyànubhavasa¤càrakrameõa mayà viditaþ, samyag 
dãkùaõàdipårva§ ÷aktipàtabhàjৠpradãyata iti sampradàyaþ, 
prakà÷itaþ, tavàpi sa§kramaõayuktipårva§ mayà kathita ityarthaþ | 
tadeva§ guruto labdho'pi sampradàyo yathàråóhimàpanno gurvantaraiþ 
÷iùyàõৠsampàdyate || 

tatra ---- 


yojane tu pare tattve upàyaþ kathitastava || 5-85 || 


"j¤àtvà càrapramàõa§ tu pràõasa¤càrameva tu" (4-231)

ityàdinà caturthapañala evetyarthaþ || 85 || 

tadittha§ sarvottamamima§ sampradàyam ---- 


eva§ j¤àtvà varàrohe sarvakarmàõi kàrayet | 


sarvàsu vyavahàrada÷àsu parimàõamàhàtmya eva tiùñhediti yàvat | 
àcàryasàdhakàdã§÷ca svociteùu karmasvetajj¤ànapårvakameva 
prayu¤jãtetyarthaþ | varàroha iti pràgvat || 

eva§ tattvadãkùàprasaïgokteya§ j¤ànadãkùà anyàdhvadãkùàsvapi 
kartavyà iti bhaïgyà ÷ikùৠdadàti ---- 


tattvàdhvàna§ kalàdhvàna§ bhuvanàdhvànameva ca || 5-86 || 

varõamantrapadàdhvàna§ kçtvaiva§ ÷udhyati priye | 


yathàntarbhàvitàparàdhvapa¤caka§ tattvàdhvànameva§ kçtvà 
ityudghàtapårva§ pare tattve yojayitvà ÷uddhyati parabhairavatàmàpnoti, 
guruþ ÷iùyàtmanà saha, tathànyamapyadhvànamevameva kçtvà 
÷uddhyatãtyarthaþ || 

upasa§harati ---- 


eùà vai dhàraõàdãkùà.............


vij¤ànadãkùàmityupakramyàpi proktadhàraõàkrameõa kriyamàõatvàd 
dhàraõàdãkùetyupasa§hàre'pi na doùaþ || 

naiùà sarveõa guruõà kàryetyabhidadhadbhàvipañalamapyavatitàrayiùuþ 
pàñalik㧠saïgati§ karoti ---- 


..............kartavyà yoginàtra tu || 5-87 || 

mantrasiddhena và devi..............


yoginà parasamàve÷àbhij¤ena | yadi và atra tantre 
samanantarapañalavakùyamàõasàdhanakrameõa yo mantrasiddhastena kartavyà, 
dvayorapyatra sàmarthyàvi÷eùàt, tadanyasya tvanadhikàràt | 

itthamiyam ---- 


.............kçtà vai sukçtà bhavet || 5-88 || 


samyaïnivçttimàsàdayatyeva || 

tadeva§ caturthapañale kalàdãkùoktà, asmadda÷ãtayuktyà 
ekatattvadãkùà ca | iha tu 
tripa¤canavaùañtri§÷adbhedà÷catasrastattvadãkùàþ, padadãkùà ca 
navatattvadãkùàvat, varõamantrabhuvanadãkùà÷ca tisraþ kalàdãkùàvat, 
da÷ame ca vitatà bhuvanadãkùà bhaviùyatãtyetà ekàda÷a 
adhvavaicitryeõa dãkùàþ | j¤ànadãkùà coddhàtayuktyà dvàda÷ã iti | 
etàþ sabãjanirbãjasadyonirvàõabhedàt putrakaviùaye 
ùañtri§÷adbhavanti | àcàrye tu sabãjaiva dvàda÷abhedà | sàdhake 
÷ivadhamãlokadhamãbhedàd dvividhe pårvavaccatuvã§÷atibhedà | samayini 
tu adhvanyàsasyànuktatvàt j¤ànakriyàbhyৠhçdàdigranthibhedanato 
dvividhà, iti catuþsaptatiriha sa§kùepato dãkùàbhedàþ | tatràpi 
sakalaniùkalàghore÷varyàdyanuùñhànabhedàd lokadhamãsàdhakasya 
càvàntaravaicitryàd bhautikanaiùñhikàcàryabhedàcca
bahuprakàrà bhavanti |  tadatra dãkùàyàmeva pratyavatiùñhante saugatàþ 
---- iha dãkùayà kimàtmanaþ sa§skàraþ kriyate, buddhervà? 
kimàtmagrahàdãnৠmalànàm, ki§ và karmaõàm ? àtmana 
àyàta÷aktipàtasya, taditarasya và ? ÷aktipàto'kùãõamalasya, anyasya 
và ? ka÷càtmanaþ sa§skàraþ ? karmanivçttiþ, 
sukhaduþkhasa§vinnivçttiþ, prakçtyàdivivekadar÷anam, 
svasvaråpaj¤ànamadvaitadçùñirvà ? buddherapi kaþ sa§skàra ? 
kimindriyapreraõàsàmarthyam, ràgàdihànyàdhànam, unmålana§ và ? 
malànàmapi ki§ tadaiva kàryaprasavàsàmarthyam, maraõàpekùa§ và 
sa§skàraþ? eva§ ca karmaõàm? sa ca kimàgamaikapramàõako yuktisiddho'pi 
và ? tatra ÷aktipàtàdàtmagrahàdimalakùayaþ, malakùayàcca ÷aktipàta 
ityanyonyà÷rayaþ | akùãõamalasya ÷aktipàte sarvasyàsau syàt, 
malakùayo'nyataþ kuta÷cid yadi tata eva tarhyàtmanaþ sa§skàro 
bhaviùyatãti ki§ ÷aktipàtahetukena dãkùàvidhànena ? àtmana÷ca 
nityaikasvabhàvasya karmatadbhoganivçttyanivçttyoravi÷iùñasya kaþ 
sa§skàraþ ? vai÷iùñye nityatàhàniþ | karmabhogayoþ vyatiriktayornà÷e 
tasya ki§ vçttam ? tatsamavàyo'sya nivçtta iti cet, so'pi karmàdivat 
svàtmanyevetyàtmano na bhoktçtvakartçtve, nàpi tadupa÷amàtmà muktiþ 
syàt | prakçtyàdivivekasvaråpadar÷anapakùau pràgatatsvabhàvatayàsya 
bhedamànayataþ | àtmadar÷anamàtmãyàdidar÷anasya tanmålànৠ
ràgàdãnৠca heturiti tato'sya bandha eva | advaitadçùñau aparasya 
kasyàpyabhàvàt kriyà (bhogà? bodhà) nupapattau 
kartçtvaj¤àtçtvatattvai÷varyapravilopo muktàtmanৠsyàt | 
buddherakùapreraõàsàmarthyà(dhà)ne dãkùitasya karaõavaikalya§ syàt | 
ràgàdidoùà÷ca savàsanàkà dãkùitasya na nivartante | buddherunmålane 
dãkùànantara§ dehapàtapràptiþ | malànৠtadaivàsàmarthyasàdhane 
pravçttistruñyet | maraõàpekùamasàmarthyàdhànamiti palàyanamàrgaþ | 
mçtyavasare ca dãkùitasyàtmàdigrahaþ pràgvadevopalabhyate | eva§ 
karmasvapi vàcyam, àrabdhakàryakarmasa§÷odhane dãkùàyà na 
sàmarthyamiti cet, anyatràpi ka à÷vàsaþ ? àgamapramàõakametaditi cet, 
àgamasya tadartha§ kaþ pratibandhaþ ? mantrapratibandhàd yathà 
bãjamaïkura§ na såte, tadvat karmabãjànyapi na sa§sàra§ suvate iti | 
bãjàdisa§siddhyuktyà bãjàdivad dãkùitasya tailàbhyaïgadàhàdayo 
'pyasàmarthyàdhànahetavaþ kriyantàm | amårtatvàt 
karmaõàmabhyaïgàdayo na santãti tàni dãkùaiva kùapayati, tathà ca 
ghañadãkùàdãkùitasya làghavamapyupalabhyata iti cet, nàmårtasya 
pàpàdeþ, gurutvàbhàvàt | tasmàt kùaõikatvàdibhàvanàpåvãkà 
nairàtmyadçùñireva mokùa iti |  atrocyate ---- ihàtmasa§skàra eva 
dãkùà | tathàhi ---- ayamàtmà 
saïkocàbhàsatattvàpårõammanyatàtmanehàbhilàùa÷abdoktenàõavena 
malena, ÷ubhà÷ubhavàsanàtmanà vividhajanmàyurbhogadena kàrmeõa, 
tatprabhavena ca ka¤cukapuryaùñakasthålabhåtàtmanàjàtikatrividha-
dehatadà÷rayavicitrabhuvanabhokta-vyàrthasàrthapratãtibhàjà màyàkhyena 
malena ca valitaþ | yataþ sarvasyaiva 
saïkucito'bhiùvaïgàdimayo'ntarullekha÷atàkãrõaþ 
kç÷agauràdiråpo'mutreda§ jànàmãtyàdipratãtisiddha evàyamarthaþ | 
tadãdç÷asyàsyànantajanmasahasràbhyastedçgvàsanasyàpyàkasmikaguru- 
yiyàsàbhaktyàdiva÷onnãta÷aktipàtànusàranirvartyamànayà dãkùayà 
"dãyate j¤ànadbhàvaþ kùãyate pa÷uvàsanà | 

dànakùapaõasa§yuktà dãkùà teneha kãtãtà ||"

ityàmnàyaniråpitasthityà 
àõavàdipà÷apra÷amana÷ivatvàbhivyaktiyogyatàtmà sa§skàraþ kriyate | 
pà÷ànৠca pra÷amanamacintyamantra÷aktiva÷àd bãjànàmiva punaþ 
prarohàdhànàsàmarthyam | 

yattu ---- 

ïàla§ bãjàdisa§siddhau vidhiþ pu§sàmajanmane | 

tailàbhyaïgàgnidàhàdàvapi muktiprasaïgataþ ||"

ityukta§ taiþ, tatteùàmevopahàsyatàmàviùkaroti, yataþ 
sthàvarajaïgamakçtrimàdyàtmano viùasya svakàryakaraõa÷aktipra÷amana§ 
bãjavadyanmantraiþ kriyate, tatràpi etadvaktu§ pràptam | atha 
tailàbhyaïgàderbãja eva ÷aktinirodhakçtva§ na tu vi÷eùakçtva§, 
mantràõৠtu tatràpãtyucyate, tahã acintyaprabhàvatvàt teùৠ
pà÷apra÷amane'pi sàmarthya§ ki§ na sahyate | atha doùàþ 
sabãjasa§tànà dãkùite'pyanivàrità dç÷yanta iti kimasya mantraiþ 
kçtamityucyate | tadatràpyucyate proktapà÷a÷aktipratibandhana§ mantraiþ 
kriyate asya, na tu ràgadveùàdipra÷amanam | 

yathàhi ---- viråpasya vairåpyamanivartyàpi lokottararamaõãva÷ãkaraõa§ 
mantraiþ kriyate, tadvaddehàrambhikarmà÷odhanàd vartamànadehe 
ràgàdyanivçttàvapi bhàviprarohapratirodhana§ pà÷ànৠkurvatৠ
mantràõৠkimàyàtam | tãvratama÷aktipàtapåtànৠca 
dãkùànantara§ ràgadveùàdipra÷amaþ ÷ata÷o'pi dç÷yante | 
sadyonirvàõadãkùàyৠca traikàlikapà÷a÷odhanàt tadaiva 
dehàdivigalana§ ÷ivatvàbhivyakti÷ca bhavatyeva | ÷ivatvàbhivyaktàvatra 
ki§ pramàõamiti cet, 
mantraprabhàvasampàditatàtkàlikadehadar÷anapra÷amanodbhåtamanumàna§ 
yathà ca ÷àntyàpyàyava÷ãkàradàhoccàñana÷oùaõamàraõàdi 
mantrasàmarthyàdbhavatyeva tathà dãkùàphalamapi bhavatyeveti cetasi 
nive÷yatàm | tatkàlameva dãkùàtaþ ÷ivatvàbhivyaktiþ ki§ na bhavatãti 
cet, prakçùñaj¤àna÷àlibhiþ kriyamàõàyৠsahasra÷o bhavantã 
asàvapi dç÷yate eva | athocyate ---- nityasyàtmano dãkùàtaþ 
sa§skàrotpattau sa§skçtatvàsa§skçtattvabhedàd bhedaþ syàditi cet, na | 
tattatpratibhàsabhede'pyasyàkçtakàha§vimar÷aikyena ekatvasiddhiþ, 
dåràsannàdau devakulàderiva tadvimar÷aikyàt | vimar÷anava÷àdeva ca 
sarvavyavastheti pratyabhij¤àyৠnirõãtam | etena 
bhoktçtvakartçtvàdyapyasya samathãtameva, 
tattadviùayabhede'pyàtmàvyatirekeõàsya sphuraõàt | yattu 
uktamàtmadar÷ana§ na muktirapi tu bandha iti 
taccharãrapràõapuryaùñaka÷ånyeùvanàtmasvevameva | yattu satyaråpe 
cidàtmanyaha§vimar÷aparamàrthatayà svãkçtà÷eùaj¤ànakriyàparamàrthe 
tatràtmadar÷ana§ saiva satyato muktiþ | na ca 
kevalamanàtmanyàtmadar÷ana§ mithyàj¤ànaråpo bandhaþ, yàvadàtmanyapi 
pårõaprakà÷àha§vimar÷aparamàrthà÷eùavi÷vamaye vi÷vatràpi ca 
cidàtmaikyaparamàrthe yadanàtmatayà j¤ànam, tadapi bandha eveti sarvathà 
vigalitasaïkocacidekaghanavi÷vaikàtmyamaya÷ivatvàbhivyaktireva muktiþ | 
tatra càbhedasàra§ sarva§ j¤àtvà samàptameveti tatpràptyarthameva 
dãkùàpravçttiþ | tadevamuktanãtyà malànৠbhedena pratipàditatvàt 
pçthag na tatsa§skàrapakùaþ ka÷cit, ityàtmana evoktaråpaþ sa§skàro 
dãkùayà kriyate | advayamevàsya svaråpamiti 
svaråpadar÷anàdvayadar÷anapakùayornàsti bhedaþ | 
sadyonirvàõadãkùàyৠtvasya karmasukhàdisa§vinnivçttirapi kriyata iti 
pratipàditam | asadyonirvàõadãkùàsu 
dehàrambhikarma÷uddhirbhagavadàj¤àto na kriyate, na tvasàmarthyàt | 
ato'tràpi yaduktam ---- 

"gatipratãtyoþ kàraõànyà÷rayastànyadçùñato'dçùñanà÷ànna | 

gatirdãkùitasya ||" iti,

tadapyadåùaõameva | prakçtyàdivivekadçùñibuddhisa§skàrapakùau 
anabhyupagamaparàhatau | tato yaduktam ---- 

"dhàraõapreraõakùobhanirodhàstena (càva÷à1þ?) | 

na syusteùàmasàmarthye ta(sya)2 dãkùàdyanantaram ||"

iti tadadåùaõameva | yadukta§ pàpasya gurutvàbhàvàt pratyayavatã 
tulàdãkùà nopapadyate iti; tadaviditàbhipràyatayà na samyak, 
yatastamomayapàpàvçtihetuka§ dehe gurutva§ tulàdãkùayà ghaña÷uddhivat 
kàraõanivçttidvàreõa nivartyate | tathà ca smçtikàraþ ---- 

"adharmàttamaso dehe gurutva§ yatkùayo'sya tu | 

dharmato laghutotpàdàddhañataþ sampratãyate ||" 

iti | 

tathaivaitat | yatpunaruktamanàyàta÷aktipàtasya dãkùyatvàbhàvàt 
÷aktipàtavata eva dãkùà, ÷aktipàto malakùayàt sa ca 
÷aktipàtàditãtaretarà÷rayaþ, akùãõamalasya ÷aktipàte sarvasyàsau 
syàt, atha malakùayasya ÷aktipàtàdanyo hetuþ ka÷cit sa eva tahã 
÷aktipàte heturastu ki§ malakùayeõeti§ | satyametat, ki§ntu 
nirargalapàrame÷avicitra÷aktipàtavato dãkùyatvamasmàbhiriùyate, na tu 
malaparipàkàdiyuktasyeti na ka÷ciduktacodyàvaskarasa§spar÷a 
ityupapannameva dãkùayàtmasa§skaraõam | api ca, 
sakalavyavahàrapràõitabhåtasarvàbhyupagamàvigãtaprasiddhisiddha-
sarvaj¤amahe÷varapraõãtatvapratãtapramàõye 
prekùàpårvakàryàcàryaparamparànuùñhãyamànànuùñhànaprakañita-
tattatsarvanirvàõàdyàpyàyanàdinànàphalalabdhasa§vàde pàrame÷vare 
÷àstre yadyathàbhidhãyate tattathaiva | tata÷ca yaduktam ---- 

"àgamasya tathàbhàvanibandhanamapa÷yatàm | 

muktiràgamamàrgeõa vadanaparitoùakçt ||" iti,

tadasadeva | yatpunaþ ---- 

"tasmàdanàdisa§tànatulyajàtãyabãjikàm | 

utkhàtamålৠkuruta sattvadçùñi§ mumukùavaþ ||"

ityuktyà àtmadçùñerahantàvikalpavàsanàmålatvamuktam 
tatpratàraõamàtrameva, yataþ ÷ironirde÷a(prakhyà)1 
kçtakàha§vimar÷amayatvamàtmanyaïguli-
nirde÷aprakhyàsàïketikeda§vimç÷yatvamiva viùayeùu svasa§vedanena 
pratãyata eva, anyathà prathamasaïketagrahaõameva na kasyàpi ghañeta |  
nanvaha§pratãtevãkalpavàsanàmålatvamuktam, tat katham, yato yo vikalpo 
j¤ànasa§tànamahantayàbhimanyate, sa ki§ svàtmano bhedena ta§ 
tathàdhyavasyati, svàtmàbhedena và | bhedapakùe idamiti 
j¤ànasa§tànasyàdhyavasàyaþ syànnatvahamiti | abhedapakùe tu vikalpasya 
svàtmàpi vikalpaþ proktaþ, na ca tadyukta§ 
svàtmanyavikalpakatvàdvikalpànàm | atha vikalpaþ svàtmano j¤ànàntaraiþ 
saha bheda§ nàdhyavasyati, na tvabhedamadhyavasyatãtyucyate, tahã 
adhyavasàye pratiùedhaþ patita ityanadhyavasàyavyàpàra eùa syàt | 
athàtmano j¤ànàntaraiþ saha 
bhedamanadhyavasyannavàntaràõyabhedenàdhyavasyati, tahã yenàtmanà saha 
yeùৠj¤ànànৠbhedo nàdhyavasitaþ, teùàmabhedàdhyavasàye 
tasyàtmano'pyabhedàdhyavasàyaþ pràptaþ, àtmavadvà teùàmapyapràptaþ, 
anyathàtmanà saha kasteùৠbhedaþ | na adhyavasàyaþ, bhedàdhyavasàya 
eva hyayamittha§ syàt | ki§ ca, anubhavasa§skàrotthamàtmano 
råpavaicitryamanubhavatàpi vikalpena 
nivçttapårvàõyanubhavàntaràõyavasàtu§ ÷akyante, tatràsya 
nàrikeladvãpanivàsitulyatvàt | na càsya 
prakà÷àtirikto'dhyavasàyasamàropàbhimàna-
ni÷cayàdipadavàcyàbhipràyeõàbhedavàcyaþ ka÷cidanyo vyàpàro 
vyavasthàpakaþ paradar÷ane saïgacchata ityàstàmatigahanametat, 
pratyabhij¤àyৠvitatamastãha tu pratanyamàna§ 
sukumàrahçdayànàyàsayet | tatsthitametat 
tattadàbhàsabhede'pyakçtakàha§ vimar÷asiddhaikyaparamàrtho'yamàtmà 
iti | nanu ca ÷rãmatkheñapàlàcàryeõa malaparipàkahetukaþ 
÷aktipàto'bhyupagataþ svatantra÷aktipàtapakùa÷ca dåùitaþ, tatkatha§ 
svatantra÷aktipàtapakùà÷rayaõenaitat pratisamàhitam ? atrocyate ---- 
atràrthe yadi vividiùàsti tadetadapi nirõãyate | ÷råyatàm ----  

"athànàdirmalaþ pu§sৠpa÷utva§ parikãtãtam | 

tuùakambukavajj¤eya§ màyàjamaïkurasya tu ||"

iti ÷rãsvàya§bhuvasåtre "mala" iti "pu§sàm" iti coktiparyàlocanayà 
eko'pyasau bahu÷aktikaþ anyathà bahvàvàrakatvamasya na ghañate, ekamuktau 
ca sarve mucyeran, karmabhi÷ca saha pariõamati, ami÷rasya pariõàmàyogàt | 
pariõama§÷ca kàlavi÷eùàt ka§citprati katha§cit tãvramadhyàdibhedàd 
yadà paripacyate, tadà pu§sৠkarmaparipàkamivàpekùya ÷aktipàta§ 
karoti mahe÷varaþ, yàvacca malasya paripàko na jàtaþ, tàvat 
tatpu§bandhakatvenaiva ta§ pariõamayati, yadà tu kçtakàryatvàdàtmani 
pakva§ pa÷yati sva÷aktipàtànmala÷akti§ niråõaddhi asau | yathà ca 
svatantra÷aktipàtavàdipakùe pratipuruùa§ ki¤cideva karma kadàcideva 
devaþ paripàcya bhogabhogya§ karoti, na tu sarvàn prati sarva§ yugapat, 
tattvàni ca niyatakàryakàraõabhàvabhà¤ji dar÷ayati, màyàprakçtyàdi 
ca svàpaprabodhayoraucityena pariõamayatãti nàsya sarvatràvi÷eùeõa 
kartçtvam, tathà malaparipàkapakùe'pãti karmaõo malasya ca vicitra§ 
paripàkamapekùya nigrahànugrahau pu§sৠkaroti parame÷varaþ, na 
tvevameva, tasyàprekùàpårvakàritvaprasaïgàditi 
tàvacchrãmatkheñapàlàcàryamatam | yadàha bhogakàrikàsu ---- 

"anàdyanàdisambaddho malaþ sàdhàraõo'kùayaþ | 

pratipu§niyataþ svasvakàlavyàpçta÷aktikaþ ||" (÷lo0 128)

iti | tathà

"muktvà nirodhikàþ ÷aktãrnànyo dharmo'sya vidyate | 

karmà÷ayasametasya hetutva§ ca bhavàrõave ||" (÷lo0 140)

iti | tadatra yadi svàtantryànmalo bandhakaþ, ÷ivamuktàõån pratyapi syàt 
| atha ÷ivecchà (taþ), tacchivasya vãtaràgadveùatvàd muktàõån pratyapi 
mala÷aktiprerakatva§ syàt | teùৠsvasvaråpàbhivyakterna tathà iti cet, 
netareùàmapi svasvaråpasya tathàtvàt | anàdimalanirodhànna 
tathàtvamityayuktam, tannirodhasyaiva vicàrayitu§ prakràntatvàt | yadi 
cànàdinãrodhaþ, kçta§ ÷iva÷aktyadhiùñhànena | tadapyanàdi cet, 
kimubhàbhyàm, mala÷aktikçtanirodhasyànàditvamàtreõaiva sulebhenottareõa 
niyatapu§viùayatvamucyatàm | evamastviti cenna, ÷ivasya 
sarvatràdhiùñhàtçtva§ syàt, tata÷ca ---- 

"malasa§sargàttadvatteùàmakçto hi ÷ivava÷ãkàraþ | 

patyustvete rodhyà.............................. ||" (ta0tra0ni0,kà0 9)

iti kimarthamuktam | ata eva ÷ivasya mala÷aktyadhiùñhàtçtvamapãùyate iti 
cetsatyam, iùyate, na tu siddhyati, dvayoranàditvenànvayavyatirekàbhàvàt, 
prayojanamàtrava÷ena ca bhàvavyavasthànupapatteþ | astu, naiva§ tathàpi 
yàn prati nirodhàya ÷ivo mala§ prayuïkte, te ÷ivatulyatvàd bahutvàcca 
pratyuta ÷ivameva prati ta§ prayu¤jãran, bhåyasàmekàpekùayà 
sàmarthyàti÷ayàt | ki§ ca mala÷aktiryadi sa§nidhimàtreõa nirodhikà 
tacchivamuktàõån pratyapi syàt | atha 
j¤àtçtvakartçtvàtmakasvaråpàvàrakatvena (nirodhikà?), tahã àtmanৠ
vikàrità pràptà, svaråpanà÷o và, teùàm tadatiriktasya dhamãråpasya 
vai÷eùika iva ÷aive'nabhyupagamàt | na ca mårtena 
malenàtmanàmamårtacitsvaråpàõàmàvaraõa§ ghañate | 
cakùusåryàdira÷mãnৠtu bhautikatvàt pañalàdibhistadyujyata eva | 
yadapi madyaviùàderjãva§ pratyàvàrakatvam, tatsiddhasaïkoca§ 
pràõàdimaya§ prati na ÷uddhacidàtmànam | malasaïkoca eva tvaya§ 
pràthamiko vicàryo vartate, iti sa katha§ ÷uddhacidàtmana àvàrakaþ syàt 
| pratyutà (raõà)1 yàyàto malo'sya vedyaþ syàditi sarvaþ sarvaj¤o 
bhavet | mala÷ca yadyavyàpakastasya vyàpakàtmàvàrakatà na syàt | 
vyàpakatve tu ÷ivamuktàõånapyàvçõuyàtteùৠjãvànৠca 
sarvade÷àkràntyàtmano vyàpakatvasyàvi÷eùàttasya ca pratya§÷a§ 
vyàpakena malenàcchàdanàt | àtmamalayo÷ca na sa§yogaþ sambandhastasya 
vyàpyavçttitvàt tayo÷ca vyàpakatvàt, na samavàyo nityadravyayostadayogàt 
| ata eva na kàryakàraõabhàvaþ | nàpi tàdàtmya§, bhinnatvàt | 
àvàryàvàrakatàpi ghañapañàdau na sa§yogàt vyatiriktà bhavitumarhati | 
ki§ ca, malasya nityatva§ vyàpakatvamekatvamaneka÷aktitva§  
÷ivasvabhàvàtmadçkkriyànirodhanenaitannirodhaparipacane ca svàtantryam, 
÷ivasya ca mukta÷ivebhyo'õubhya÷ca bhinnatvamata 
evàtadvyàpakatvamavi÷va÷aktitva§ ca karmamalaparipàkàdimukhaprekùitayà 
ca pàratantryamityàdi bhedavàdikçta§ ÷ivamalayoþ 
viparyastasvaråpapratipàdanamatisubhàùitam | yacca malasya 
pariõàmitvamucyate taistadami÷rasyàsya katha§ syàt | karmabhiþ sahitasya 
bhaviùyatãti cenna, tàni malasyàntavã÷antãti kàsya taiþ saha mi÷ratà 
| yadyapi ---- 

"màyàvikàrayoge karmayutaþ kàraõa§ malo bhavinàm" (ta§0tra0ni0, kà0 
11)

ityukta§ bharvàdbhaþ, tathàpi vij¤ànakevalinৠmalasya 
karmasàhityàbhàvàt pariõàmàyoge muktyabhàvaþ syàt | 
mantramantre÷varàdãnৠca yo'yamadhikàrabandhaþ, nàsau 
sahajamalakçtaþ tasya màyordhve'bhàvàditi tadartha§ 
malàntaramabhyupagantavyam | teùৠmàhe÷yà mahàmàyà÷aktyaiva 
tàvatà§÷ena bandhatvam, na tu vyatiriktenànyena maleneti cet, aõånàmapi 
màyà÷aktyà saïkucitatvàbhàsana§ bandhanamastu, 
kimanupapannavyatiriktamalàbhyupagamena | ananubandhe mantràdãnàmapi 
tàdç÷o vyatirikto malo'bhyupagamyatàm |  ki¤ca, aya§ malo'dhvani na 
kvàpyanupraviùña iti kathamasya ùaóadhvadãkùàyàmantarbhàvya ÷uddhiþ 
kriyate ? karmavat pu§stattvàntarbhàvo'syeti cenna, kartràtmanaþ pu§saþ 
karmàõi sa§skàràtmatayà'ntarbhavantãti yuktam, kartçniùñhatvàt 
kriyàõàm, malasya tu vyatiriktasya katha§ tadantarbhàvaþ | 
ki¤ca, nàvàrakeõa pañàdinà ghañàdeþ svaråpa§ vi÷iùyate, api tu 
tadviùaye j¤àturj¤àna§ vihanyate, tathà ÷ivamuktàõånàmeva sa malaþ 
syàt, teùৠmalena pu§viùayaj¤ànàvaraõàditi malasyàvàrakatva§ 
tàvadayuktam | ya÷ca malasya paripàko'bhidhãyate, sa ki§ tasya 
tacchaktervà vinà÷aþ, uta nirodhapratibandhaþ | àdye pakùe ekatra 
tatparipàke sarve ÷uddhàþ syuþ, tacchakteranekatvàbhyupagame'pi 
sadç÷atvàcchaktimadavyatirekàccaiùa eva prasaïgaþ | 
phalabhedàdàropitabhedo hi padàrthàtmaiva ÷aktiriti sårayaþ | na 
cànàdervastubhåtasya mala÷aktinirodhasya nà÷o yuktaþ, pràgabhàvasya 
tvavastutvàt sa bhavatu nàma | ÷aktinirodhapratibandho'pi 
viùavahni÷aktipratibandhavat sarvàneva prati syàt | tadvadeva ca 
pratibandhakanivçttau tannirodhaþ punarunmajjet | paripàka÷càsya 
yadyahetukaþ prathamameva syàt, vçkùaphalànàmivartau mala÷aktãnৠ
samameva và sàmanantaryeõa và paripàkaþ syàt, 
nàtyantadårakàlavyavadhànena | atha ---- 

"pu§balarodha§ kurvan pa÷yati hi sa ÷aktisàphalyam | 

dçùñvà ca tannivçttyai yogya§ yuïkte nçmuktaye karaõam ||" (ta0tra0ni0, 
kà0 21)

ityuktanãtyà malaþ svakàrya§ kçtvà pacyate, tat punnirodhànantarameva 
pacyet | atha yadartha§ punnirodhaþ, tasmin kalàdikùityantatattvodaye bhoge 
bhukte sati pacyate, tadatrabhogo yadi sàmànyena, tadekatra ÷arãre 
kalàdikùityantamaye tatkàryasya bhogasya sampannatvàt tadanantarameva 
malaparipàkaþ syàt | atha vi÷eùeõa, tanna kadàcidapi, bhàvikalàtmano 
vi÷eùasya karmajabhogavaicitryasya tadutthatvàt | athe÷varecchàto malasya 
paripàkaþ, tadãyecchà yadyaniyantrità, hetuþ sarvàõånৠ
syàdityuktameva | atha bhogaparyàyataþ; kadàcidviruddhe samabale karmaõã 
paripakve api virodhàdudàsàte, karmàntaràõi càparipakvatvàdbhogàya 
nonmukhãbhavanti, iti ta§ kàlamapekùya bhagavàn mala§ ruõaddhi, sa ca 
kàlo duþkhasukharahitaþ svayamupalabhyetàpi kai÷ciditi pak,saþ | 
tadatràpi bråmahe ---- karmaõৠkramànuùñhitànৠkramikaphalànৠ
katha§ tàvadyugapatphaladànaunmukhyam, katha§ và tannirodhàvasare 
tato'nyat karma phala§ na dadyàt | tasya svakàla eva phaladànonmukhatva§ 
na tu tatkàla iti cet, tayorapi tahã na tadekakàla§ yuktam | ã÷varecchàta 
eveti cet sà yadi svatantrà, tadyugapat sarvasya sarvakarmaparipàkàt 
tadbhoga§ dattvà mukti§ vitaratu, karmànapekùayà và sarvasya mala§ 
ruõaddhu | athàsvatantrà, tadatràpi tasya hetvantara§ vaktavyam | yasya ca 
tulyabale karmaõã bhogonmukhe ruddhe tasya tatkàla§ dehapàtaþ syàt | atha 
na jàtyàyuùpradayoþ karmaõonãrodho'pi tu bhogapradayoreva | nanu 
jàtyàyuùpradakarmànirodhe'pi yadã÷o mala§ rundhe, tadbhogapradàt kimiti 
bibheti, yattannirodhamava÷yamapekùate | yadi ca 
ruddha÷aktikarmada÷àyàmeva mala§ rundhyàt, tatsa pralayàvasthàyৠ
sarveùৠtathà kuryàt | tatràpi ca teùৠ
tàdçgbhogapradakarmasaïgo'stãti cet, viruddhakarmadvayasaïge 
tàdçgbhogada§ karmàstãti ki§ vaktu§ na ÷akyate | ki¤ca, 
vij¤ànàkalànৠkàrmamala÷ånyànàmã÷varo yugapanmala§ 
rundhyàdityaùñau bodhitavàniti ÷àstreùu sa§khyàniyamànupapattiþ | 
atha satyapi karmasàmye paripakvameva malamã÷ecchà ruõaddhãti 
kairaõavyàkhyàtçmatamà÷rãyate, tahã uktadåùaõàvçttiranupapannà 
vyarthakarmasàmyàbhyupagamadoùa÷càpatati | etena tadapi pratyukta§ 
yadàhuþ kecit ---- 

"vairàgya§ bhogavairasya§ dharmaþ ko'pi vivekità | 

satsaïgaþ parame÷ànapåjàdyabhyàsanityatà || 

àpatpràptistannirãkùà dehe ki¤cicca lakùaõam | 

÷àstrasevà bhogasaïghapårõatà j¤ànamai÷varam || 

ityàdihetuke cecchà mala§ rundhe hañhàditi | "

yata etadudaye'pi yadã÷ecchaiva kàraõa§ tadanyonyà÷rayaþ | 
kàraõàntara§ ca vaktuma÷akyam, tasyàpi niyamàyogàt | na caite sarve 
hetavaþ, ã÷ecchàyà àyàta÷aktipàtànৠtathàråpatvàdçùñeþ, 
nàpyekaikasye÷ecchàhetutvam, vairàgyàdeþ ÷ata÷o vyabhicàradar÷anàt, 
parame÷apåjàj¤ànàde÷ca malaparipàkapårvakatvàt, na 
tvã÷ecchàpracodakatva§ yuktam | yatpunaranyaduktam ---- pu§sৠmukteþ 
kramikatva§ dçùñvà ã÷ecchàyà api malaparipàkahetutva§ 
kramikamanumãyate, yathà bhogasya kramàttaddhetukarmaparipàkahetutva§ 
kramikamiti, tadasat, mukteþ kramo malaparipàkakramàt, so'pi 
ã÷a÷aktikçtaparipacanakramàditi satyam, ã÷a÷aktestu malaparipàcanakrame 
heturna labhyate, svàtantrye tvala§ malaparipàkàpekùayà | tasmànna 
katha¤cidapi bhedavàdibhirmalapçthaktva§ 
tacchaktinirodhatatpariõàmatatparipàka÷aktipàtàdayaþ pratipàdayitu§ 
÷akyante, iti yathoktameva sàdhu | yadyapi caturthapañale ---- 

"abhilàùo malo'tra tu" (4-105)

ityatra malasvaråpavicàrasyàvasaro'bhåt, tathàpãha ekapraghaññakena 
pa÷càttadvicàritam, mà bhåttatra dãkùàtantranibhàlanodyatànৠ
sukumàrahçdayànৠvyàmoha iti | ki¤ca, bhedavàde jãvànàmànantye'pi 
punaranyeùàmudayàbhàvàt ã÷vareõeyattayà paricchedyamànatvàcca 
naiyatya§ sa§sàrasya cànàditvamato yadi pratiyugamekaiko'õurmucyate, 
taduccheda eva sa§sàrasya prasaktaþ | atha jãvànৠtàdçgànantyamasti, 
yadã÷enàpi na paricchidyate tahã ã÷asyàsarvaj¤atà syàt | tadukta§ 
÷àrãrake muninà ---- 

"antavattvamasarvaj¤atà và" (2-2-41) 

iti | 

àstàmetat | yattu taiþ svatantra÷aktipàtavàdipakùe coditamã÷varasya 
ninãmitte nigrahàdikàritve'prekùàpårvakàritva§ 
yugapatsarvatattvasraùñçtà sarva§ prati ca yugapatsarvakarmaphalapradatà 
jãvànৠca muktau svaråpanà÷aþ punarbhavàvirbhàva÷ca syàdàgameùu 
ca malasya vastutvàbhidhànànupapattiriti, 
tadeùàmaparyàlocitatanmatasatattvamabhidhànam, yatastanmate 
pàrame÷acitprakà÷avyatirekeõa na ki¤cidapyupapannamiti sa eva 
svàtantryàt ÷ivàdikùityantànantavi÷vàtmanà 
svaråpamavabibhàsayiùustathà tathà bhàtãti na 
ka÷cidanugrahanigrahàdibhàjana§ jano'÷uddhiparãto và'sti | atha ca 
nigçhãtànugçhãtatattatpramàté§stattatprameyajàta§ ca svabhittau 
darpaõanagaravat sa evoññaïkayan pa¤cakçtyakàritৠnirbhàsayannapi na 
manàgapyatiricyate, atiricyate và darpaõavadeveti sa eva para§ 
prekùàpårvakàrã ya÷citracamatkàramayatvàd yathà ca vi÷vamàbhàsayati 
tathà tanmadhye niyatapaurvàparyakramamapi yatra yatra prathayati tatra tatra 
kàryakàraõabhàvanaiyatyàtmanà karmaphalàdivaicitryeõa 
nimãlitaråpatayà tadupasa§hàreõa conmãlitaråpatayeti tàvatya§÷e 
baddhamuktaråpatayà vastutastu sa eva tàvadvi÷vàtmanà sphuratãti na 
ka÷cidanyo baddho mukto vàsti | na caiva§ svaråpàpattyàtmani mokùe 
svaråpanà÷o'sti | saïkocanà÷astviùña eva | na ca pràpta÷ivàbhedasya 
sarvasarvàtmatayà sarvatra sarvadà sphurataþ punarbhavo'sti | 
parama÷ivasyaiva satattvasya ÷ivàdisakalàntenàpi mahatà svasvaråpeõa 
saratastàvatà§÷ena tattadråpatocyatàm | tattvatastu 
paripårõavi÷vasphàraþ parame÷vara evàsau | ata÷ca punarbhavaprasaïgaþ 
syàditi yadukta§ tadayuktameveti ---- 

"anàdya÷uddhi÷ånyatvàt pràpnoti na bhavàntaram |"

ityàdau àgamoktau na kàcidvimatiþ | na càsyeyadvimar÷àtmatàptau 
pariõatibrahmavàdipakùoktadåùaõàvakà÷aþ ka÷cit, 
vi÷vàtmakasvasvaråpavijçmbhàmayatvena 
vivartapariõàmapakùayoranabhyupagamàt | tadittham ---- 


saïkocavikàsavatà tadubhayayuktena tadvimuktena | 

sarvàtmanà ca satata§ svacchanda÷cidghanaþ sphurati || 1 || 

yadyatsphurati ca tattadvastu dharaõyàdi tadvadeva ca | 

paurvàparyaniyatyà tattvànৠkramikatàpi yuktaiva || 2 || 

saïkucitajãvaråpa§ tattatkarmàbhimànatatphalabhuk | 

bhàsayati krama÷o'sau dãkùàdàvakrameõàpi || 3 || 

ittha§ saïkocàtmàpyabhilàùo lauliketi gadito yaþ | 

so'pi tathàtvasphuraõàdvastveva malo'stu ÷àstreùu || 4 || 

dãkùàyogaj¤ànairdhva§se'pi malasya nàtmanà÷o'sti | 

svacchasvacchandàtmakacidghanatàvyaktireva yanmokùaþ || 5 || 

jalamiva jale vinihita§ payasi payo yadvadapãta§ tadvat | 

yàntyekatva§ dãkùyà dãkùàkrameõa dãkùità iti hi || 6 || 

raurava÷àstre'pyukta§ pràyasta§ vçthaiva vçttikçtà | 

yenàrthavyàkhyàbhistasmin devastathà tathà prathitaþ || 7 || 

tadala§ bhedavikalpairanargale÷àna÷aktipàtotthà | 

svacchanda÷ivaikyamayã muktirdãkùàdito ghañate || 8 || 

ittha§ dãkùopàyo yo yo yairyairyathà yathà vihitaþ | 

so'pãtthameva sarvaþ samarthyatৠ÷aktipàteddhaiþ || 9 || 


yuktyastrairdhàrmakãrta§ dalitamiha mata§ dåùaõodgàri samyag
	vidhvasta§ kheñapàlaiþ kathitamapi mala§ bhedasa§dhànadakùam | 

prokta§ dãkùàsatattva§ pravigalitamalapronmiùaccinmayaikya	
svacchasvacchandadhàmaprathanava÷abhavat sarvasarvàtmaråpam || 10 || 

iti bhadram ||  || 

iti ÷rãsvacchandatantre 
÷rãmahàmàhe÷varàcàryavarya÷rãkùemaràjaviracitoddyotàkhyavyàkhyopete
tattvàdidãkùàprakà÷ana§ nàma pa¤camaþ pañalaþ || 5 || 




ùaùñhaþ pañalaþ

" svacchandodyotaþ "

hrasvàkàraviri¤cijàgaradharitryàdyà hi ye pa¤cakàþ
	÷aktyàdyà÷ca tathaiva ÷aïkaranuteþ pårõàvamar÷àtmanaþ | 

ye pràptapraõavàbhidhàþ ku÷alavalle÷e'pi vi÷vaprathàsta§ 
	pa¤capraõava§ smaràmi satata§ svacchandadhàmàptaye || 

pra÷nagranthe kàlasya sàdhanànৠca svaråpa§ nirõetumava÷iùñam | 
tatra samanantarapañalena kàlo nirõeùyate, sa ca bàhulyena siddhyaïgam, 
siddhayo mantrasàdhanapåvãkà iti sàdhanànৠsvaråpanirõayàya 
pa¤camapañalànte "mantrasiddhena và" iti yadàsåtrita§ tadvibhaktumàha --
-- 


samayàcàrayuktasya sàdhakasya varànane | 

jàyate vividhà siddhiþ.........


samayàþ pårvoktàþ | àcàro vakùyamàõo mantràràdhanaprakàraþ | 

varamutkçùña§

÷àktasphàramayam, ànana§ bhogàpavargapradaparapadaprave÷o yasyàþ || 

àcàra§ krameõa sphuñayati ---- 


...............girigahvaramà÷rite || 6-1 || 

su÷uddhe bhåprade÷e tu sarva÷alyavivajãte | 

pracchanne vijane ramye bhairava§ tatra påjayet || 6-2 || 


sarva÷alyavivajãtatvamahikaõñakaparuùavàtopadravaprasravàdihãnatvam | 
pracchanne'dç÷ye | påjayediti kàmanocitena sa§bhàreõa || 2 || 

atha ---- 


japitvàkùaralakùa§ tu bahuråpasya suvrate | 

pa¤capraõavasa§yogàjjapataþ siddhyati dhruvam || 6-3 || 


bahuråpasya pårvanirõãtaparamàrthasya akùaràõৠdvàtri§÷ataþ 
parimàõena, lakùamiti dvàtri§÷allakùàõi, pårvasevàrtha§ japitvà, 
dhruva§ ni÷citam, siddhyati yatheùñৠsiddhimeti sàdhakaþ | katha§ 
japitvà? ---- ityàha ---- pa¤capraõavasa§yogàjjapataþ | prakarùeõa 
nåyate ståyate, abhedaparamàrthatayà vimç÷yate, a÷eùavi÷vanirbhara§ 
pàrame÷vara§ svaråpa§ yena sa praõavo niùkalanàthaþ, 
tadabhinnivyàptika o§kàro'pi | tasya ca 
mçgamadakulakaikade÷ale÷avadvi÷leùyamàõàkàràdikalàþ, tadvàcyà 
brahmàdidevatàþ, tadadhiùñhàtéõi dharàprakçtimàyàditattvàni, 
varõoccàrakalà hrasvàdiråpàþ, taduccàrayitravasthà÷ca jàgradàdyàþ 
pratyeka§ pa¤casa§khyàþ sthålàþ 
÷aktivyàpinyàdikalàstadvàcyataduccàraõakalàdiråpà÷ca 
såkùmada÷àþ, "prade÷o'pi brahmaõaþ 
sàrvaråpyamanatikrànta÷càvikalpya÷ca" iti sthityà 
paripårõacamatkàrapårõatvàt praõava÷abdavàcyàþ | ata 
evaitanmantra÷arãraniviùñatvàdete'kàràdayo 
brahmaviùõurudra÷akti÷ivapraõavàbhidheyapiõóabãjavi÷eùà 
bhinnasphàrà iti kçtvà, ete pårvoktàþ sarva eva pa¤ca praõavà vidyante 
yatra sa pa¤capraõavo niùkalastadabhinnavyàptiroïkàra÷ca | tasmin 
pa¤capraõave samyagyogàduccàronmãlitaha§sapadànulagnatàtmakatvàt 
pårvanirõãtaniùkalavyàptyabhinnasatattvasakalamantrarahasyàrthabhàvanà-
råpa÷ca yo japastasmàjjapato na tvakùarapàñhamàtràdityarthaþ || 3 || 

na kevalamittha§ japàt siddhyati yàvat ---- 


mucyate na tu sa§deho bhedanàt praõavasya tu | 


pa¤capraõavasa§yogàjjapata iti yadukta§ 
tadvakùyamàõavarõakalàdivi÷leùeõa vyàptiråpa§ bhedana§ vinà na 
bhavati | bhedana§ paratattvàve÷apradamiti muktenãþsa§÷ayatvamuktam || 

tatra mantroccàràïgabhåtakàlakalàj¤ànapårvakàlàtãtapada-
prave÷àrtha§ tàvadbhedanamàdi÷ati devaþ ---- 


hrasva§ dãrgha§ pluta§ såkùmamatisåkùma§ para§ ÷ivam || 6-4 || 

praõava§ pa¤cadhà j¤àtvà bhitvà mokùo na sa§÷ayaþ | 


praõavamakàrokàramakàràbindunàdakaloccàreùu krameõa  
hrasvàdyatisåkùmàntoccàraõakàlakalàprapa¤caråpa§ bhittvà 
tattadda÷ànubhavànuprave÷akrameõàdhyàsya para§ 
bhàvamunmanàpadàsàdanena j¤àtvà mokùamàpnotyevetyarthaþ | atra ca 
hrasvàdinàdàntàþ parasparànuùaktatayoccàryàþ, 
såkùmàtisåkùmayobãndunàdayorupari 
ardhacandràdinàdanàdàntàdida÷àstà ratamyabhàjo'pyanusartavyàþ | 
yathokta§ pràk ---- 

÷åkùmasåkùmatarairbhàvairevameva§ tyajet priye | " (4-267)

iti | hrasvàdãnৠyathà praõavatva§ tathà nirõãtam, iti 
sàmànàdhikaraõya§ yuktameva | na sa§÷aya ityuktyà 
svànubhavasiddhatàmasya dar÷ayati || 4 || 

tadittha§ hrasvàdikàlakalàkrameõa vakùyamàõavàcakàdikrameõa 
caiko'pyaya§ mahàmantràtmà ---- 


praõavaþ pa¤cadhàvasthaþ................


pårvam ---- 

"prade÷o'pi brahmaõaþ sàrvaråpyamanatikràntaþ"

iti sthityà hrasvàdayaþ pa¤ca praõavà ityabhihitamadhunà tveka eva 
mahàvimar÷àtmà mantra ittha§ pa¤cadhà'vatiùñhata ityevamabhihitam 
ityuktibhedamàtrametat, nirõãtadç÷à vastutattvaikyàt || 

kimittha§ pa¤cadhàvasthitimàtràtmaivàyam ? netyàha ---- 


..............þa§sena saha sa§yuktaþ || 6-5 || 


pårva§

"ha§soccàrastvathocyate | 

hakàrastu smçtaþ pràõaþ supravçtto halàkçtiþ ||" (4-257)

iti granthena ha§so'nàhatadhvaniriti nirõãtam | atastena 
svapravçttatvàdevàkçtakamadhyamapràõasphurattàråpeõa 
samanantaravakùyamàõanãtyà÷eùavi÷vavàïmayasphàramayena saha 
sa§yutastadvimar÷avi÷ràntiparamàrtho'yamatratyo mahàmantraråpaþ 
praõavaþ || 5 || 


yatki¤cidvàïmaya§ loke ÷ivaj¤àne pratiùñhitam | 

÷ivaj¤àna§ ca tatrastha§.............


yatki¤cit ùaóadhvano madhyàlloke'sti, tatsarva§ ÷ivaj¤àna§ ca ÷ivo 
j¤àyate'neneti ÷ivaj¤àna§ ÷ivaj¤àne j¤ànasphàramaye 
pàrame÷oktavyàptisàre praõave proktavakùyamàõadç÷à 
pratiùñhitamabhedenàntaþsthitam, yatastadvàïmaya§ paràvàkprasararåpam 
| yathokta§ ÷rãsàrasvate stotre ---- 

"tray㧠tisro vçttãstribhuvanamatho trãnapi svarà
	nakàràdyairvarõaistribhirabhidadhattãrõavikçti | 

turãya§ te dhàma dhvanibhiranurundhànamaõubhiþ
	samastavyasta§ tvৠ÷araõada gçõàtyomiti padam ||" (ma0sto0 27)

iti | "praõave" iti vaktavye "÷ivaj¤àne" ityukteraya§ bhàvaþ yad 
vedagàruóavaiùõavàdiùu råpasàmye'pi praõavasya pàrame÷vare 
proktavakùyamàõaj¤ànavyàptisàratàkçta utkarùaþ | ata eva 
etadvyàptij¤ànànusàreõa sarvatràpyasau pårõasphàramayatvena 
parasiddhipradaþ | yathoktam ---- 

"yataþ ÷ivodbhava§ sarva§ ÷ivadhàmaphalapradam" (sva0 5-45)

iti | tattatparimitavyàptyanusàreõa tu sa eva mitasiddhipradaþ | 
yadabhipràyeõa vakùyati ---- 

"bhramayatyeva tàn màyà hyamokùe mokùalipsayà" (10-1141)

iti, àstৠtàvadetadiha | yaccaitadeva§vidhapraõavàtmaka§ ÷ivaj¤àna§ 
tadapi tatreti niråpitasatattve ha§se, tiùñhati ||  

taditthamasminniùkalanàthe pa¤capraõave nityoccarannàdàvamar÷aråpaþ ---
- 


...........þa§saþ praõavasa§yutaþ || 6-6 || 


praõave proktasatattve samyagyutaþ pràõaråpatayà sthitaþ, ata 
evà÷eùavi÷vakroóãkàriha§sasambandhàdeva 
÷àstràntaroktabrahmaviùõurudra÷akti÷ivapraõavà bhedavyàptiraya§ 
mahàmantra ityuktameva | ata÷ca yaduktam ---- 

"pa¤capraõavasa§yogàjjapataþ siddhyati dhruvam" (6-3)

iti, tatrànàhatavi÷ràntisatattvo 
niùkaloccàrapraguõãkçtamadhyadhàmasa§lãnatayà japaþ kàryaþ, iti 
paramàrthaþ paryavasitaþ || 6 || 

atha praõavasa§yoga§ vinà kãdçgayam ? ityà÷aïkyàha ---- 


vinà praõavasa§yogàjjãva eko vyavasthitaþ | 


jãvo vi÷vasya pràõabhåto halàkçtireva | yathoktam ---- 

"hakàrastu smçtaþ pràõaþ supravçtto halàkçtiþ" (4-257)

iti | atra pràõa ityakàràdikalàtmakapraõavasa§yoga§ vinà, eka 
ityadvitãyaþ | sarvamantravãryàntarvyavasthita 
ityavicaladråpatayànuccàryaþ, atha càvyavasthito na kenacit pratiniyatena 
råpeõa sthito'niyantritasphàra ityarthaþ | jãva÷abdena vyavaharannayameva 
mahàsphurattàråpa àtmà mantavya ---- iti dhvanati | ka÷cittu 
mantrasvaråpaniråpaõapare granthe'smin mukhya§ ca ÷abdàrthamutsçjya 
ha§sa÷abdena ha§sapathaþ, pràõa÷abdena ca sa eva, yadi và 
praõavapràõayoraikyàt pràõayoga§ vinà jãvaþ puruùaþ, eka 
ityanabhivyaktaj¤ànakriyàsvabhàvaþ ---- iti vyàcaùñe | tadyuktamayukta§ 
veti sacetaso jànanti || 

yato'ya§ praõavasa§yoga§ vinà svaråpamàtràvasthito jãvastataþ ---- 


yathàprakçti sa§yukto na ca tiùñhati caikataþ || 7 || 

tathà ùaùñhena sa§bhinno dehe jãvaþ pravartate | 


jãvo ha§saþ prakçtyanatikrameõa svabhàvànullaïghanena sa§yuktaþ, 
svabhàvànullaïghanena càsya ---- 

"vibhaktirnànayorasti" (4-350)

ityuktanãtyà'kàrasaïgata eva bhavatãtyakàreõa sa§yukto'sau | ekata 
ityekasminnadvitãye sàmànyaspandàtmani råpe na tiùñhati, api tu ki¤cit 
spandàdhikyamiva bhajate yathà, tathà ùaùñhena åkàreõa sa§bhinno 
mi÷rito dehe pravartate, sarveõa svàbhàvikena pràõavàhena vahaÁllakùyate 
eva | tathà÷abdàpekùayà yathà ÷abdo'pyatràdhyàhàryaþ || 

pårvoktakaraõabandhànusàriõà ---- 


coditastu yadà tena tadà cordhva§ pravartate || 6-8 || 


teneti ùaùñhena åkàreõàrthàd bindvàdiyuktena | tadà ceti 
tadaivetyarthaþ | årdhvamiti tàlvàdisthànam | etaccodanৠvinà 
tvasyàkàrayuktasyàpi nordhvapravçttirbhavatãtyarthaþ || 8 || 

tadittham ---- 


pratyakùamapi tattattva§ mahàmàyàvimohitàþ | 

kathita§ nàbhijànanti vinà ÷àstreõa codanàm || 6-9 || 


tadetannàdàvamar÷asàra§ mantratattva§ sarvasya pramàtçråpa§ 
sadoccaradråpatvàt svaprakà÷amapi, tathà ÷àstreõetyàgamavàkyaiþ 
kathitamapi, mahàmàyayà sadà÷ive÷àdãnapi 
mohayantyà'pårõatàkhyàtiparamàrthayà vi÷eùeõa 
cidråpatvàdàtmasvaråpe vi÷vatrànantyàtmatàvabhàsanapuraþsaramanàtmani 
dehàdàvàtmatàmavabhàsayantyà mohitàþ saïkucattৠgràhitàþ | 
codanàmiti mahàmàyàtiraskàriparame÷ànugrahakàri÷aktyudbodhana§ vinà 
na abhãtyàbhimukhyenà÷vàsaråóhyà jànanti | ataþ 
sarvathaitattattvaparij¤ànameva paramopàdeyamiti tàtparyam | ukta§ ca 
j¤ànagarbhe ---- 

"tavàmba paramàkùarã bhavati råpametad bahi	
	vã÷atpraõavaråpatৠsamupayàti hçtkoñare | 

avedyamakçtàtmabhirjanani bindunàdàtmaya	dvidanti 
	tadahelayà tvadanusa§smçteryoginaþ ||" iti || 9 || 

tajj¤aptyarthamàha ---- 


ùaùñha÷cordhvavaho j¤eyaþ svabhàvamukhasa§sthitaþ | 


ùaùñha åkàraþ, "coditastu yadà tena" (6-8) ityatra ya årdhvavaha 
årdhvapravartaka uktaþ, svabhàvo vi÷vànupràõako madhyamàrgaþ, sa eva 
mukha§ ÷ivapadapràptyupàyastatra samyakpårvoktakaraõabandhakrameõoccaran 
j¤àtavyaþ || 

ata÷ca ---- 


aprakà÷aþ svadehastho guõabhåtaþ pravartate || 6-10 || 


yo'ya§ svapravçttatvàt prakà÷ayituma÷akyo 
rahasyaråpa÷cànàhatanàthaþ, sve àtmãye upacitaråpe madhyadhàmàtmani 
dehe tiùñhati, nityàvasthitaþ sa guõaprakàra§ bhåtaþ pràptastena 
yuktaþ san pravartate årdhvamàrohatãtyarthaþ || 10 || 

anyathà ---- 


nirguõastu yadà deva ekàkã kàlavajãtaþ | 

vij¤àtavya§ na ki¤cit syàt kevalo niùkalastu saþ || 6-11 || 


svatantracitsphàramayatvàd devaþ, tadatiriktasyàbhàvàdekàkã, nityatvàt 
kàlavajãtaþ, ãdçgyo'nàhatanàthaþ | na ca tadvij¤àtavya§ ki¤cit, 
nàsau kenàpi prakàreõa j¤eyo bhavati, j¤àtrekaråpatvàt, ata eva kevala 
ityadvitãyaþ | kalàbhyo'kàràdivarõebhyo hrasvàdikàlakalàbhyo 
meyatvaråpaparicchedebhya÷ca niùkràntaþ, tà÷ca kalà 
yasmànniùkràntàþ sa eva cidghanaparamàrtha iti yàvat | etatsàratvàdeva 
ca catuùkalanàtho'pi niùkala ityucyate || 11 || 

ata÷ca ---- 


tasya råpa§ ÷arãra§ ca nàsti varõaþ kriyà tathà | 


råpa§ ÷uddhasphañikàbhatvàdi | ÷arãra§ pa¤cavaktràdi vàcyagatam | 
varõaþ akàràdirvàcakaråpaþ | kriyà uccàràdiråpà | ka÷cittu varõo 
bràhmaõàdiþ, kriyà taducità ceùñeti || 

tadittha§ j¤eyapakùàduttãrõaþ ---- 


sa katha§ gçhyate såkùma agràhyo nityamavyayaþ || 6-12 || 


såkùmo vi÷vakàraõam | agràhya indriyàgocaraþ | avyayo'pariõatidharmà 
|| 12 || 

yato'yamãdçk ---- 


etasmàt kàraõàd devi ùaùñha§ bãja§ niyojitam | 


asya parame÷ena mantraràjaråpatà pràptà1 | pu§sàmanugrahàyeti ÷eùaþ 
|| 

tanniyojanàcca ---- 


pa¤capa¤cakasa§yukto dehe sakalaniùkalaþ || 6-13 || 


hrasvàdiråpamuccàraõakàlakalànৠpa¤cakamekam,  
akàrokàramakàrabindunàdàkhyavàcakakalànৠdvitãyam, 
tadvàcyabrahmaviùõurudre÷asadà÷ivànৠtçtãyam, 
tadadhiùñheyadharàprakçtimàye÷varasadà÷ivatattvàdãnৠcaturtham, 
varõoccàrayitravasthànৠjàgarasvapnasuùuptaturyaturyàtãtànৠ
pa¤camamiti pa¤cabhiruktavakùyamàõaiþ pa¤cakaiþ paràpararåpatayà 
sthitairyadà dehe hçtkaõñhàdikùetre sa§yuktastadànà'hatabhaññàrako 
niùkalo'pi vicitredçkkalàyogàt sakalaniùkala ucyate ityarthaþ || 13 ||  

tenaitaduccàraõe'pi niùkalatattvavi÷ràntàvevàvadhàtavyamityàha ---- 


grahaõa§ tu yadà tasya yogã yogavicintakaþ | 

yogenàvàhitasyàpi bhàvamàtra§ tu bhàvayet || 6-14 || 


atra ÷loke "icchati" ityadhyàhàryam | 
tenoktaråpapa¤capa¤cakavyàptiråpa§ yoga§ yo 
vikalpapårvakàvikalpavimar÷àtmaka§ cintayati, sa yogã yadà tasya 
grahaõamuccàraõamicchati, tadà yogena 
pårvoktadivyakaraõabandhàdyàtmanà, à samantàdvàhitasya 
madhyadhàmnà'bhãùña§ pada§ pràpitasyàpi, bhàvamàtramiti ---- 

÷attàmàtra§ para§ ÷àntam" (4-293)

iti yojanikàgranthanirõãtamanàhatadhvaniparamàrthapårõasphurattৠ
bhàvayeduktavyàptikamantroccicàrayiùàvimar÷apuraþsara§ tadgrahaõenaiva 
mantrabhåmimàruhya tadaparakoñau vi÷ràmyan 
mantravãryamanu÷ãlayedityarthaþ | tadukta§ ÷ivasåtreùu ---- 

"vidyà÷arãrasattà mantrarahasyam" (2-3)

iti, tathà ---- 

"mahàhradànusandhànànmantravãryànuprave÷aþ" (1-22)

iti | mahàhradasya vidyà÷arãrasya parasa§vitsphàrasya sattà sphurattà 
mantràõৠrahasya§ vãryam, tatra cànuprave÷o mahàhradasya 
madhyamàrgasyànugatatayà 
mantravyàptyanusaraõapårvakataduccicàrayiùàvimar÷ànuprave÷àtmanaþ 
sandhànànmantravi÷ràntyàrohàdityarthaþ || 14 ||  

eva§ mantravãryànuprave÷ayuktimuktvà sàdhakocita§ 
tadanuprave÷akramamàha ---- 


yadà karoti sçùñi§ ca årdhve binduþ pravartate | 


àràdhako yadà siddhikàmo bhavati, tadàsyoktayuktyaiva 
kçtordhvapadavi÷rànteràràdhakasa§vidanusàreõonmiùita÷àktabalo 
mantraþ, årdhve sarvàdhvamårdhani 
samastabhàvàbhàvaråpa÷ivàdikàlàgnyantajagadàsåtraõàtmakàvibhàga- 
prakà÷aråpaþ pravartate, tataþ prabhçti sçùñikrameõa 
hçdantamasyàpårayati, abhilaùitapadàpåraõenetyarthaþ || 

mumukùostu na proktasatattvabindvavaùñambhapràdhànyena mantroccàraõam, 
api tu ---- 


bindåpari ca yacchàntaþ ÷ivaþ paramakàraõam || 6-15 || 

tatra bindurlaya§ yàti..............


paramakàraõatvena parama÷ivàdvai÷iùñyamukta§ syàditi || 15 || 

yasmàdevam, tasmàt


............ñatsthàna§ durlabha§ suraiþ | 


surairdevaiþ sarvendriyai÷ca, mananamàtrapradhànasåkùmamanovyàpàra§ 
viùayasàmarasyapadàtikràntatvàt | sthànamiti tiùñhatyasminnabhedena 
vi÷vamiti vyutpattyà || 

eva§vidhamapyetat ---- 


ùaùñhasvarasamàyogàdabhyàsàdaciràllabhet || 6-16 || 


samavadhànodyata ityanuùaïgaþ | ùaùñhaþ svaro bindvàdyupalakùaõapara 
ityuktameva || 16 || 

ata eva ---- 


ùaùñha÷ca pa¤cama÷caiva tasya devi guõàþ smçtàþ | 

tasyeti mahàvimar÷àtmanaþ paratattvasya, ùaùñha åkàraþ, pa¤camastu 
tadantarbhåta eva ukàraþ, tàvevàdha årdhva§ bahiþ÷aktyàtmakàvasyeti 
pårvoktameyàrtha§ ca÷abdàdevakàràcca proktaråpà niyatà 
makàrabindvàdiprameyaparipàñã, guõà årdhvàdhaþ prasaraõahetavo 
dharmàþ ÷aktiråpà ityarthaþ | smçtà ityavicchinnena 
÷ivàdi÷rãkaõñhàntena gurupàramparyeõetyarthaþ | ka÷cittu 
cakàrameva÷abda§ ca acetitvà guõà iti bahuvacana§ japàvçttyapekùayeti 
vyàkhyàtavàn || 

yasmàdeva§ tataþ ---- 


saguõaþ sakalo j¤eyo nirguõo niùkalaþ ÷ivaþ || 6-17 || 


itthamuktanãtyà niùkalanàtho'pi sakalaþ sampannaþ | yastu pårvam ---- 

"hakàrastu smçtaþ pràõaþ svapravçttaþ" (4-257)

ityanàhatanàtho nidãùñaþ, sa eva nirguõatvàttattvato niùkalaþ || 17 || 

ata eva ---- 


sakalo grahasa§yukto niùkalo bhàvamà÷ritaþ | 


graha uccàraþ | bhàvaþ supravçttà mahàsphurattàtmà sphurattà || 

yata÷ca pårvoktadç÷à tàttvikaniùkalàmar÷asàra evàya§ 
sakalaniùkala÷abdena pårva§ vyavahçta÷catuùkalanàthaþ, tato'smin 
sakale japyamàne tu japto bhavati niùkalaþ || 18 || 

yadyevam, ayameva catuùkalabhaññàrakaråpaþ såkùmaþ 
sakalapàramàthãkaniùkalatattvavi÷ràntyartha§ 
japàdyupàsàbhirà÷rãyatàm, kimiti dvàtri§÷adakùaràtmà sthålaþ 
sakalaþ ---- 

"japitvàkùaralakùa§ tu bahuråpasya" (6-3)

ityàdyuktyopàsya uktaþ ? ---- ityà÷aïkyàha ---- 


suràsuràõৠdevena yajanopàyahetunà | 

råpa§ tu sakala§ tasya dvidhàvastha§ prakà÷itam || 6-19 || 


àdivàkyanirõãtasvaråpeõa devena cidànandaparamàrthena 
svacchandabhaññàrakeõa | suràõàmiti j¤ànamàrgà÷vastahçdayànàm, 
asuràõৠca j¤ànàyogyatvenàj¤ànamàrgà÷vastànৠmokùàdyartha§ 
yàgopàyatvena | tasyeti svasvaråpasyànàhatàtmano råpa§ dvidhàvastham | 
sakalamiti catuùkalabahuråpàtmaka§ tattadanugràhyànugrahocita§ 
prakà÷itam | etadukta§ bhavati ---- ekameveda§ pàrame÷vara§ tattva§ 
sthitamanugràhyànugrahànusàra§ sphuritam, na tvatra vàstavaþ ko'pi bheda 
iti | yathoktam ---- 

"pu§sàmanugrahàrthàya paro'pyaparatৠgataþ"

iti | ata eva yogyajanàbhipràyeõa 
kevalacatuùkalanàthabhaññàrakà÷rayaþ sàdhanavidhiragre bhaviùyati | 
yastu tàttviko niùkalanàtho nàsau jàtuciddhyeyajapyàdiråpo bhavati, 
tasyà÷eùavi÷vàtmaparamàtçsphurattaikaghanatvàdityuktam |  yattu 
dvidhàvastha§ sakalamiti sakalaniùkala§ devànৠdaityànৠca 
prakà÷itamiti vyàkhyàya daityànৠtàmasatvàdanucitametatprakà÷anam, 
àyàta÷aktitvenàsuràõàmiti pårvajàtyudãraõa§ viruddhamiti 
kenacicchaïkitvà pårvàvasthàmàtrakathanametaditi parihçtam, 
tadyuktamayukta§ veti sacetasaþ pramàõamityala§ pårvaiþ saha pade pade 
nirbandhanena || 19 || 

tadetasya målamantrasya ---- 


prathama§ pràkçta§ råpa§ vikçta§ ca dvitãyakam | 


prathamamiti vi÷voccàrabhittibhåtatvàt pradhàna§ prakçteþ 
svabhàvàdàyàta§ svayamuccaradråpam | vikçta§ tu 
tatprathamaprasararåpamakàràtmakam, na tu viparyayeõa vyàkhyeyam,

÷vayamuccarate ha§saþ" (7 | 59)

iti,

".......................ñasmàdvarõàstu pràõataþ | 

utpadyante laya§ yànti........................ ||" (4-248)

iti,

"÷àstra§ ÷abdàtmaka§ sarva§ ÷abdo ha§saþ prakãtãtaþ" (4-341)

ityàdivàkyavyàghàtàpatteþ || 

taditthamekatràpi mantre yugapat ---- 


prakçtivãkçti÷caiva ubhe ùaùñhena sa§yute || 6-20 || 


da÷ãtamevaitadyathà mantre halàkçteþ prakçtibhåtasya ÷irorekhàråpà 
vikçti÷abdavàcyà'kàrakalàstãti yugapadeva prakçtivikçtã 
ùaùñhakalàyukte || 20 || 

ata eva ---- 


ye padàrthàþ purà proktàstatràsàvucchvasan muhuþ | 

pravartate ca etena punastena nivartate || 6-21 || 


yaþ samanantarameva

ïirguõastu yadà devaþ" (6-11)

ityuktyà niùkalanàtha ukto'sau 
ucchvasannityàkàrokàrakalàsambhedenordhva§ prasaran, tatreti 
pårvokteùånmanànteùu padàrtheùu, tenaiva pårvoktena krameõa pravartate 
dvàda÷àntamàrohati | puna÷ca teneti pràtilomyena nivartate hçdayànte 
varõavyaktimeti, anàhatadhvanimevàvi÷ati | muhuriti japàvasare bhåyo 
bhåya ityarthaþ || 21 || 

taditthamaya§ padàrtheùvàrohàvarohau kurvan ---- 


praõavaþ pa¤cadhàvasthaþ...............


pa¤cadhàtvamasya vàcakakalàkrameõa vàcyakrameõa ca prathayati ---- 


.............ñrivarõa÷ca tridaivataþ | 

bindunàdasamàyuktaþ praõavaþ paripañhyate || 6-22 || 


bindunàdasa§bheda§ vinà varõasaïghaññanàmàtraråpatà bhavati, na tu 
prakarùeõa nåyate'nena para§ tattvamityedçkpraõavatvamityarthaþ | eva§ 
càkàrokàramakàrabindunàdabhedàt pràgvadvàcakaråpàþ pa¤ca 
praõavàþ, brahmaviùõurudrà vakùyamàõe÷varasadà÷ivasahità 
vàcyaråpàþ pa¤ca ca || 22 || 

tadàha ---- 


akàra÷ca ukàra÷ca makàra÷ca tçtãyakaþ | 

varõatrayamida§ prokta§ brahmàdyà devatàstrayaþ || 6-23 || 

bindunàdasamàyogàdã÷vara÷ca sadà÷ivaþ | 

ete vai praõavàþ pa¤ca...............


brahmàdyà ye trayo devatà iti sambandhaþ | vàcyavàcakaråpà ityarthàt || 

te caite ---- 


........þa§saþ pràõayutaþ sadà || 6-24 || 


"hakàrastu smçtaþ pràõaþ" (4-257)

iti yaþ pårva§ ha§sapràõo'nàhatadhvaniruktastena sadà 
yutastadanulagnastà§

mahàvimar÷abhitti§ vinà kasyàpyasphuraõàdityarthaþ || 24 || 

ata evàtra ---- 


paramàtmà ÷ivo ha§sastvapareõa samanvitaþ | 


yo ha§saþ svayamuccaradråpo vàcakavçttyà, vàcyavçttyà tu paramàtmà 
sarveùৠbrahmàdãnàmanupràõakaþ, 
paranirvàõàtmaka÷reyaþpradatvàcchivaþ vàcyavàcakayoratràvibhàgena 
prakà÷ànandaghanatvena sphuraõàt so'yamãdç÷o ha§saþ, apareõeti 
proktaråpavàcyavàcakaråpeõa praõavapa¤cakena samanvitaþ sa§baddhaþ | 
atra càkàràdiråpeùu praõaveùu hrasvàdyuccàrakalà 
jàgradàdayo'vasthàbhedàþ, pçthivãprakçtimàye÷varasadà÷ivàntàni ca 
brahmàdyadhiùñhitàni tattvàni, iti pa¤cakàntaràõyetànyantarbhåtàni 
nirõãtadç÷à praõavaråpàõyanusartavyàni || 

na kevalamitthamapararåpàþ pa¤ca praõavà mantre'smin sthità iti, yàvat 
---- 


parataþ praõavàn pa¤ca punareva vadàmyaham || 6-25 || 


anyatantrasiddhàntavailakùaõyenetyarthaþ || 25 || 

tànàha ---- 


÷akti÷ca vyàpinã caiva samanàtmà ca niùkalaþ | 

unmanà ca tathà devi praõavàþ pa¤ca kãtãtàþ || 6-26 || 


atràpi vàcakakalànৠvàcyànৠ
tadgarbhãkçtasusåkùmatamoccàrakaloccàrayitravasthà÷aktitattvàdyà-
varaõànৠca pårvoktayuktyà praõavatvam || 26 || 

tadetàvato vi÷vasya bhittibhåtaþ ---- 


parataþ paramo ha§saþ sarva§ vyàpya vyavasthitaþ | 


yo nirõãtacaraþ paramo ha§saþ, sa parataþ prakçùñatayà 
paràparabhedabhinna§ praõavapa¤cakam, taddvàreõa ca vi÷va§ vyàpya 
sthita iti sa eva paramopàdeyaþ | tadabhedavimar÷amayatvena 
niùkalabhaññàrako'pi || 

tadatra ---- 


ete vai praõavàþ pa¤ca paràparavibhàga÷aþ || 6-27 || 

paràpareõa ha§sena nityameva praõàmitàþ | 


ha§so halàkçtiþ sva÷aktyàdyakàràdiparàparapraõavayogàccatuùkalatৠ
pràptaþ paràpara ucyate | tenobhayaråpeõa praõàmitàþ 
prahvãbhàvamàpàditàþ svapratyavamar÷apravaõàþ kçtàþ | praõàmità 
ityai÷aþ pàñhaþ | ata eva prakarùeõa nåyate para§ tattva§ yaiste 
praõavà iti pràrambha evoktamasmàbhiþ || 27 || 

ata÷caite ---- 


pravartante hi sarvatra bhuktimuktiphalapradàþ || 6-28 || 


sarvatreti sàdhakaputrakàdiviùaye || 28 || 

tasmàdaya§ målamantraþ ---- 


pa¤cabhistu yutastvebhiþ sa pa¤capraõavàtmakaþ | 


yo niþsvabhàvaþ paràparapraõavabhedaprathanadvàreõaiva vi÷vatra 
kàraõa§ catuùkalanàtha iti nirõãtamevaitat || 

ki§ ca ---- 


tatrastha ekaråpastu niùkalastattvataþ smçtaþ || 6-29 || 


tatreti pårvoktapraõavavi÷ràntidhàmni catuùkalanàthe yastiùñhati | 
ekaråpa iti proktaprakçtiråpo'nàhatabhaññàrakaþ | sa eva tattvato 
niùkala ityarthaþ || 29 || 

na kevalamasau, yàvat ---- 


tadyogàdapi tadbãja§................


proktaniùkalasa§bandhàd bãjamapãti catuùkalanàtho'pi niùkala ucyata 
ityarthaþ || 

ki§ ca ---- 


..........ùarvabãjaprarohakam | 


sarveùৠbãjànৠbrahmàdikàraõànàmaïgabrahmàdimantràõৠca 
prarohaka§ sàmarthyaprada§ tadyogàdeva || 

atra hetuþ ---- 


pravartate'yato yasmàd devàsuraniketanam || 6-30 || 


ayete gacchati svayamuccarati citprakà÷àbhedena sphuratãtyayo 
halàkçtistato yasmàd devàsuràõৠpràïniråpitanãtyà niketana§ 
upàsàsthàna§ catuùkalabahuråpàtma mantradvaya§ pravartate'nugrahàdau 
prasarati, tato yuktamuktam ---- 

"tadyogàdapi tadbãja§ sarvabãjaprarohakam | " (6-30)

iti | devàsurà indriyàõi, tanniketana§ pràõa iti kecit || 30 || 

ata÷ca prathamapañalanirõãtavyàptyanusàra§ catuùkalabahuråpàbhyৠ
vi÷vasya svãkàràttayo÷ca parasphurattàsàrànàhatadhvanivi÷ràntatvàt -
--- 

tatra mantrà÷ca varõà÷ca pratiùñhৠyànti nànyathà | 

mantràþ piõóabãjàni | varõà màlàmantrasambandhino màtçkàvatãna÷ca 
sarve'nàhata eva pratiùñhitàþ | nahi parৠsphurattৠvinà kasyàpi 
sphuraõa§ ghañate | ukta§ ca ÷rãspande ---- 

"tadàkramya bala§ mantràþ |" (2-10) 

ityàdi || 

ata÷ca ---- 


tasya bodhàdvimucyante ahika¤cukavat priye || 6-31 || 


dãkùità iti ÷eùaþ || 31 || 

etat sphuñayati ---- 


tàvad bhramati sa§sàre yàvattattva§ na vindati | 

vidite tu pare tattve na bhåyo jàyate kvacit || 6-32 || 


yathàhistyaktena ka¤cukena na punaþ ÷liùyati, tathà samanàntena bandhena 
tyaktena tattvaj¤o na bhåyaþ spç÷yate || 32 || 

tattva§ ha§saråpameveti dar÷ayannetadeva bhåyaþ sphuñayati ---- 

akçtàrtho narastàvadyàvaddha§sa§ na vindati | 


vindati labhate svatvena pratyabhijànàti || 

etatsopàya§ vaidharmyadar÷anena prakçte yojayati ---- 


praõavena samàyukta§ kçtàrtha iti nidã÷et || 6-33 || 


praõavena catuùkalena samyagàyuktamiti 
nirõãtavakùyamàõataduccàraj¤ànataduccàraõaupayikameva 
paraniùkalasvaråpavi÷ràntatvànnaraþ kçtàrtho bhavatãtyarthaþ || 33 || 

ata÷ca ---- 


uccàra§ ca tato j¤àtvà uccaretta§ varànane | 


uccareduccàrayet | tamiti paravi÷ràntyupàyabhåta§ catuùkalam || 

tatra ---- 


uccàrastrividho devi ha§sasya samudàhçtaþ || 6-34 || 


uktaråpaparàparapraõavàdhiùñhànàddha§sasyàpi paràparaþ 
svaråpaniùñhatvena tu paràtpara iti trividho ya uccàraþ sa, udàhçtaþ --
-- 

"ete vai praõavàþ pa¤ca paràparavibhàga÷aþ paràpareõa ha§sena" (6-27)

iti, tathà

"parataþ paramo ha§saþ sarva§ vyàpya vyavasthitaþ" (6-27)

ityàdyuktyà samanantaramevoktaþ || 34 || 

tamevoccàra§ sphuñayati ---- 


hakàrokàrasa§yuktabindvante tu tçtãyakaþ | 

(sçùñe)1rnyàsena tåccàraþ sa§hàrayoga ucyate || 6-35 || 


h iti luptavibhaktiko'nàhatasvaråpadar÷anàya | tena h iti yaþ 
svayamuccaradråpo ha§saþ sa akàreõa ukàreõa ca varõena 
sa§yuktastadåpari ca bindorante samãpe tçtãyaka ityanusvàraråpo 
makàro'sya sambaddha evametadanto ya uccàraþ | sçùñeriti  
jàgaràdyavasthàtrayàdhiùñhàtçsçùñisthitisa§hàrakàribhedamayabrahma
viùõurudrasargasya yo nyàsaþ pçthakpçthagvàcakatvena vimar÷astena, na 
tvabhedenetyarthaþ | eteùৠtu trayàõàmapi bhedamayànৠsa§hàrayoga 
iti  turyada÷àprathamakoñisa§spar÷àtmakabindupadaikyayojanàråpa
ucyate, na tvatra varõoccàravyàptirasti || 35 || 

yathà vibhaktaþ pràk tena ---- 


evamàdikrameõaiva mantramuccàrayed budhaþ | 


budho j¤ànã, evamityuktaråpeõa, àdãtyakàràdikrameõa, 
mantramityetatsambandhàdeva mantraråpatৠpràpta§ ha§samuccàrayet || 

etadanuvadannata årdhva§ mantroccàre itikartavyatàntaramàha ---- 


bindustha§ tritaya§ kçtvà vaktramudghàñayettataþ || 6-36 || 


tritaya§ makàràntam, bindustha§ kçtveti tadabhedavyàptisàra§ sampàdya, 
nàdoccàraõàrtha§ vaktramàsyamudghàñayedityetaduccàràvasare divya§ 
karaõa§ badhnãyàdityarthaþ || 36 || 

tata÷ca ---- 


ãùadudghàñite vaktre tadà nàda§ vijànata | 


anayetikartavyatayà mantroccàràvahitasya 
nàdanàdàntàbhivyaktirbhavatãtyarthaþ || 

ki§ ca ---- 


nàdastha§ pa¤cadhà caiva ÷aktistha§ pa¤cadhà punaþ || 6-37 || 

vyàpinyৠpa¤cadhà caiva.............


mantraråpa§ vijànateti sambandhaþ | pa¤cadhàtva§ ca ---- 

"brahmàdipa¤caka§ yacca" (6-41)

ityupakramya

"paràparavibhàgena te sarvatra vyavasthitàþ" (6-41)

iti samanantaravakùyamàõasthityà mantavyam | tena yojanikàgranthe nàdasya 
yadaùñakalatvamuktam tadvàcakasvaråpavimar÷ayuktyà | ida§ tu 
pa¤cadhàtva§ tatpadàdhiråóhavàcyaråpakàraõavimar÷ayuktyeti na 
pårvàparavaiùamya§ ki¤cit || 37 || 

ki§ ca ---- 


.............ùamanàniùkalàtmanoþ | 


årdhvordhvamavasthitayoþ | pårvanirõãta§ råpa§ vijànatetyanuùaïgaþ 
|| 

athaitadupari ---- 


unmanà ca para§ tattva§ sarva§ vyàpya vyavasthitam || 6-38 || 


pårvanirõãta§ råpa§ jànãtetyarthaþ || 38 || 

upasa§harati ---- 


eva§ j¤àtvà vimucyante ÷ivatattvavido janàþ | 


evamuktakrameõa, j¤àtvà unmanàntàni padànyanubhåya, ye ÷ivatattvamiti 
parama÷ivamàtmànam, vidanti pratijànanti, te vi÷eùeõa 
siddhàntavailakùaõyena mucyante | tatra hi ---- 

"avarõovarõamakàrabindunàdà÷ca tasya sanmantràþ | "

ityeva§ mantravyàptistadgurubhirda÷ãtà || 

atra vaidharmyamàha ---- 


anyathà naiva mucyante bindvante ye vyavasthitàþ || 6-39 || 


bindau tadante ca nàdàdipade ye vyavasthità vi÷ràntàste naiva mucyante'pi 
tu tattatpadocitavibhåtimeva bhajante || 39 || 

yataþ ---- 


jyotãråpa§ tu bindustha§ nàdastha§ ÷abdaråpakam | 

÷aktistha§ spar÷aga§ caiva tadårdhva§ ÷ånyaråpakam || 6-40 || 


yadetad bindustha§ tritayamiti nàdastha§ pa¤cakamityàdyukta§ tad 
bindustha§ jyotãråpamiti vedyàvibhàgaprakà÷aråpam | nàdastha§ tu 
÷aktiråpamiti visarga÷aktimayam | ÷aktipadàvasthita§ tu 
spar÷agamànandaspar÷asatattvam, tadårdhva§ vyàpinyৠtu 
÷ånyatàbhàsaråpam || 40 || 

yato vyàpinãdhàma ---- 


brahmàdipa¤caka§ yacca teùৠ÷ånya§ ca tatpadam | 


cakàràd brahmàdyadhiùñheyànৠtattvànàmapi | taiþ ÷ånyamiti 
vaktavye teùৠ÷ånyamiti ùaùñhyà te sarve tatra 
taducitaprakçùñasa§vidråpatayà sthitàþ, na tu kvàpi gatàþ, iti 
dar÷ayati | ata eva pårvama÷ånya§ ÷ånyamityàdyuktam || 

nanu brahmàdayo hçdayàdilalàñàntapadàvasthitàste kathamiyat㧠
bhåmimàyàtà ityàha ---- 


paràparavibhàgena te sarvatra vyavasthitàþ || 6-41 || 


parame÷varasya hi cidànandecchàj¤ànakriyàkhyàþ 
÷aktayastatpadocitaprapa¤cavyàptibhàjo brahmàdiparyantamàbhàsitavatya iti 
tadvyàptisàrà brahmàdyàþ sthålasåkùmàdivyàptyà sarvatra sthitàþ | 
etacca ekàda÷e vyaktãbhaviùyati | athavaite tattatpadaucityena tàstàþ 
siddhãrdadati || 41 || 

atha ---- 


÷ånyàtãtà tu samanà ÷uddhàtmà tånmanà tathà | 


krameõa svocitasa§vidråpetyarthaþ || 

atha ---- 


sarvàtãta§ para§ tattva§ sarva§ vyàpya vyavasthitam || 6-42 || 


sarvàtãtatve'pi sarvavyàpakatvamasya svacchasvacchandacidànandasundaratvàt 
|| 42 || 

yata÷ca para§ tattva§ sarva§ vyàpya vyavasthitamata 
evàkàrokàramakàravàcyà atisthålà api ---- 


mantraråpà÷ca vij¤eyà bindudharmàttu devatàþ | 


cakàra evàrthaþ | mantraråpà eva tadabhedavyàptisàreõàvi÷leùeõa 
j¤àtavyàþ || 

eva§ hi ---- 


tatrasthà sarvakarmàõi sàdhayanti na sa§÷ayaþ || 6-43 || 


tatreti vyàkhyàtavyàptisatattve mantre sthità upàråóhàþ || 43 || 

evamullàsakrameõa hçdayàd dvàda÷ànta§ muktyaïgamantroccàramuktvà 
siddhyaïga§ ta§ pràtilomyenàdi÷ati ---- 


tattva§ ca unmanàtmà tu samanà ÷ånyameva ca | 

spar÷a÷caiva tathà ÷abdo råpa§ ca tadanantaram || 6-44 || 

mantràtmani sthitàþ sarve j¤àtavyà dai÷ikena tu | 


råpamiti bindutejaþ | tadanantaramiti makàrokà(ràkà)ràtmavarõasvaråpam 
| ta ete sarva eva prameyà mantràtmaniùkalasvaråpe'vasthità 
ullàsaprave÷akramamavimç÷ya mantràvasara eva 
muktisiddhyaïgaråpeõopalabhyanta ityarthaþ | dai÷ikeneti pràdhànyàt, 
tadupade÷àttvanyenàpi || 44 || 

na kevalamete mantrasthàþ sarvakarmàõi sàdhayanti, yàvat ---- 


tatrasthà j¤ànayoga§ ca prayacchanti varànane || 6-45 || 


j¤àna§ tattajj¤eyatattvànubhavam, yoga§ tadaikàtmyapràptim || 

sarvakarmàõi sàdhayantãti yaduktam, tatra karmànuråpa§ mantradevatànৠ
dhyànamàha ---- 


karmakàle tu sakalàn ÷iraþpàõyàdibhiryutàn | 


karma arcàhomàdi || 

krameõa ---- 


japettu sakalàn devi niùkalena samanvitàn || 6-46 || 


dhyàyedityanantarasthamanuùajyate | niùkalena cidghanatàparamàrthena, 
samyaganvità§stadvi÷ràntisàràn || 46 || 

yadà tu sarvaj¤atvàdiråpৠsiddhimicchati, tadà binduvi÷ràntisatattvàn 
---- 


dhyàyejjyotirmayàn sarvàn..............


ukta§ hi ---- 

"jyotãråpa§ tu bindustha§" (6-40)

iti | iha tvetphalaniråpaõaparatvenoktamiti prakaraõato j¤àyata iti na 
punaruktam || 

atha binduvi÷ràntyårdhvanàdapade ---- 


.................÷abdasiddhipradàyakàn | 


nàdavi÷ràntimayatvena dhyàtàstatsiddhimeva vitarantãtyarthaþ | 
evamuttaratràpi taducitaråpadhyànàttattatsiddhipradattvameùàm || 
yadàha ---- 


÷aktisthàþ ÷aktidàþ proktàþ ÷ånyasthà vyàpakàþ smçtàþ || 6-47 
|| 

kramàjj¤ànapradàste vai samanàsthà varànane | 

kaivalyadàstata÷cordhve sarvaj¤à÷conmane pade || 6-48 || 


÷aktiþ sarvakaraõasàmarthyam | ÷ånya§ vyàpinã | vyàpakà 
ityàràdhakasya vyàptipradàþ | kramàjj¤àna§ 
÷ivàdikùityantà÷eùaviùayam | kaivalya§ ÷uddhavij¤ànakevalitvam, 
yadbhedavàdi÷aivànৠpara§ pràpyam | årdhva iti ÷uddhàtmapade | 
sarvaj¤à ityakramà÷eùavi÷vàbhedaprathàpradàþ | yathoktam pràk ---- 

÷amanà kramavij¤ànamunmanà tvakramam" (4-394) iti || 

ete ca mantràvayavànubhavàþ ---- 


tattvena vedhitàþ sarve ye mayà parikãtãtàþ | 


tattvena para÷ivena vedhitàþ sarvàtmanà vyàptàþ | vedhità ityai÷aþ 
pàñhaþ, "vidha vidhàne" ityasyaivàya§ prayogaþ || 

ata eva ---- 


tajj¤àtvà siddhidàþ sarve muktidà÷ca na sa§÷ayaþ || 6-49 || 


taditi tattvam, sàdhakànàmapi hyetanmantrakrameõa 
siddhimuktiparyavasànenaiveti yojanikàgranthe nirõãtam | bhinnakartçtve'pi 
(tatre1-)÷varapràmàõyàt || 49 || 

upasa§harati ---- 


pa¤capraõavasa§yukta§ tattva§ te kathita§ mayà | 


pa¤capraõavoccàropàyapràpta§ tattva§ 
parama÷ivàtmakaparamaha§sasvaråpam, te tavaiva yogyàyàþ ÷aktermayà 
kathitam, nànyasya kasyacit || 

tadetajj¤àtvà ---- 


pa¤capraõavapårveõa o§kàràdyayutena tu || 6-50 || 

namaskàràvasànena bahuråpeõa suvrate | 

japataþ siddhimàpnoti lakùeõàkùarasa§khyayà || 6-51 || 


sàdhaka iti ÷eùaþ | pa¤capraõavaþ catuùkala pårvo yasya tena |  
vyàkhyàtabhinnatadvyàptyatadvyàptyanusandhànapårva§ 
taduccàrodghàñitamadhyamàrgà÷rayatvàttallãnena bahuråpeõa yo 
japastataþ siddhimàpnotãti sambandhaþ |  o§kàràdyayutenetyàdinedamàha -
--- yadyapi praõavasamanàvyàpti÷catuùkalanàtho bahuråpasyàghora÷abdàde 
råpebhya ityantasyàdau prayuktastathàpi sarvamantràõৠpåjàjapaviùaye
praõavanamaskàràbhyàmàdyantasambandho dãpakaþ kàrya iti ÷àstrasamayaþ 
| tena dvàtri§÷adakùarasya pårva§ yau namaskàrapraõavau uktau, tàveva
catuùkalapårvasya deyau | yataþ ---- 

"tatrasthà sarvakarmàõi sàdhayanti" (6-43)

ityuktam | akùarasa§khyayà lakùeõeti dvàtri§÷atà lakùairityarthaþ || 
51 || 

etadevàdhikàvàpena pårayati ---- 


praõavàdyena sa§yukta§ mantrameva§ japet sadà | 


praõava àdyo yasya catuùkalanàthasya tena samyagyukta§ mantra§ japet sadà 
iti yàvat | pårvameva tàvadasyaikàgratàyà avicchedena japaþ kàrya 
ityarthaþ | sadeti atràdhikàvàpaþ || 

atha ---- 


japànte tu punarhoma§ da÷amà§÷ena kàrayet || 6-52 || 


"japitvàkùaralakùa§ tu bahuråpasya" (6-3)

ityàdyupakramya pa¤capraõavasvaråpa§ nirõãya, "praõavàdyena sa§yukta§ 
mantrameva§ japetsadà" (6-52)

ityupasa§hçtya

"japànte tu punarhoma§" (6-52)

ityuktam | ato japopakrameõàïgahomastàvatkçtaþ | jape tu 
mantradevatàsa§mukhãkaraõàtmani niùpanne, tattarpaõàya svàhàntena 
mantreõa japasa§khyàto da÷à§÷eneti lakùatrayeõa sahasravi§÷atyà ca 
homaþ kàrya iti "punaþ" ÷abdasyàrthaþ || 52 || 

atra home samucita§ dravyamàha ---- 


nçmà§sa§ purasa§yukta§ ghçtena ca pariplutam | 

tataþ siddhimavàpnoti adhamৠmadhyamottamàm || 6-53 || 


pura§ gugguluþ | etattraya§ yugapaddhutvà 
tattve÷varatvàkà÷otpatanapàtàlasiddhãruttamàdiråpàþ sarvàþ 
pràpnoti, na tu yathàsa§khyama÷abdàrthatvàdàgamàntaravirodhàcca || 53 
|| 

yadà tu ---- 


triguõena tu japyena svacchandasadç÷o bhavet | 

brahmaviùõvindradevànৠsiddhadaityorage÷inàm || 6-54 || 

bhayadàtà ca hartà ca ÷àpànugrahakçd bhavet | 

darpa§ harati kàlasya pàtayed bhådharànapi || 6-55 || 

sphoñayed bilvayantràõi diggajànapi càlayet | 

brahmaràkùasavetàlàn kråragrahavinàyakàn || 6-56 || 

smaraõànnà÷ayed devi avadhyastrida÷airapi | 


÷àpànugrahakçttvàdbhayasya dàtà hartà ca, smaraõàditi smçtamàtraþ 
sannà÷ayatyevetyarthaþ || 56 || 

asya ca mantrasya ---- 


pràkçtànyapi karmàõi siddhyanti japalakùataþ || 6-57 || 


prakçtisa§bhåtadravyayogasa§pàdyàni va÷yàdãni pràkçtàni | 
japalakùataþ iti pårvasevàrtha§ da÷à§÷ahomasahitànnirvatãtàt | 
prayogakàle karmocitohajàtyantamantràbhimantraõa§ 
vakùyamàõaprayoganidãùñànৠdravyàõৠ
tattadanyakalpaprayogaviùayàõৠca sthitameva | yadupasa§hariùyati ---- 

"eva§ ÷atasahasràõi anyakalpotthitàni ca | 

prayogànৠkarotyeùa mantraràje÷vare÷varaþ ||" (6-94)

iti || 57 || 

eva§ pårvàràdhitamantrasya yàni mukhyasiddhyaïgabhàvena kadàcidavasare 
prayojyàni ---- 


tàni samyak pravakùyàmi yathàvadanupårva÷aþ | 


samyagiti yathà visa§vàdãni na bhaviùyanti | yathàvaditi 
yathetikartavyatayà yuktàni | atràmuko me va÷o bhavatvityåhànto mantrasya 
lakùajapaþ kàryaþ iti vyàkhyànamasat

"o§kàràdyayutena tu | namaskàràvasànena" (6-51)

iti pårvamevàsàdhàraõyena mantrasvaråpasya pratipàditatvàt | etàvatà 
yathàpratipàdanamasya sàmànyena kùudrasiddhyabhisandhimatà 
pårvasevàrtha§ japahomau kçtvà viniyogakàle karmocitohajàtyantasya 
prayogaþ kàryaþ || 

tatra va÷yaprayogà§stàvadàha ---- 


mohanà sahadevà ca bhådhàtrã cakralà¤chanà || 6-58 || 

ràmavallyà sahaikatra àtmabãjena peùayet | 

bhakùye pàne ca dàtavya§ va÷ãkaraõamuttamam || 6-59 || 


mohanà balàmoñà | bhådhàtrã bhåmyàmalakã | cakralà¤chanà 
cakràïkà | ràmavallã ràmataraõiriti prasiddhauùadhiþ | àtmabãja§ 
sva÷ukram | pradàtavyamiti mantràbhimantritam | eva§ hyavisa§vàdi bhavati 
|| 59 || 


uttavàraõimåla§ tu puùyarkùeõa tu gràhayet | 

àtmendriyeõa sa§yukta§ va÷ãkaraõamuttamam || 6-60 || 


uttavàraõã vi÷àlà | puùyarkùeõa tviti puùyanakùatreõa 
saumyagrahayuktena | ÷uklapakùe ràtrau oùadhigrahaõa§ 
kàryamityoùadhikalpeùvasti | àtmendriya§ sva÷ukram | yathoktam ---- 

ïçbãjamindradaivatya§ tasmàdindriyamucyate |" 

iti | 

uttamatvamasyaikauùadhiyogàt | bhakùye pàne ceti sthitameva || 60 || 


÷ravaõàkùimala§ làlà rudhirendriyasa§yutam | 

bhåkadambasamopeta§ dàtavya§ payasà ni÷i || 6-61 || 


÷ravaõàbhyàmakùibhyৠmale làlà ceti pa¤ca, rudhira§ 
vàmànàmikàsa§bandhi, indriya§ ÷ukramityàtmãya§ saptakam, bhåkadamba§ 
bhåtãkamaùñamam | etadekãkçtya ràtrau mantràbhimantritajalapànamadhye 
deya§ va÷ãkàràya || 61 || 

etacca ---- 


apravàse pradàtavya§...............


dattvà na proùitavyam || 

anyathà ---- 


............§irayate viraheõa sà | 


iyànasya prayogasya mahimetyarthaþ || 


ùaùñi§ kanakabãjàni ùoóa÷a maõicandrikàþ || 6-62 || 

naragodantasa§yuktàþ pradadyàsya bhàmini | 

eùa kàpàliko yogo gacchantamanugacchati || 6-63 || 


sà tamiti ÷eùaþ | kanaka§ dhattårakam | maõicandrikà raktikà | 
naragodantayornàtra sa§khyàniyamaþ | etaccårõa§ bhakùye pàne và 
deyamiti pràgvat | kapàlairasthibhinãrvçttaþ kàpàlikaþ || 63 || 


÷vetàrkamåla§ ma¤jiùñhà cañakasya ÷irastathà | 

gçhodbhavasya kuùñha§ ca svaraktendrisa§yutam || 6-64 || 

bhakùye pàne pradàtavya§ va÷ãkaraõamuttamam | 


arkataroþ ÷vetatva§ ÷vetapuùpatvàt | gçhodbhava÷cañako måùakaþ | 
svaraktendriya§ pràgvat || 64 || 


mohanà caiva kàntàrã mayåra÷ikhayà yutà || 6-65 || 

àtmalàlendriyairyukta§ va÷ãkaraõamuttamam | 


kàntàrã priyaïguþ | mayåra÷ikhà tadàkàraivauùadhiþ |  
àtmalàlendriyairiti bahuvacanàdindriyadravye ubhayodbhåte | 
uttamamavisa§vàdi || 65 || 


lajjàlukà ca gorambhà caõóàlãkarmaka§ tathà || 6-66 || 

nàgendrapadami÷ra§ tadàtmabãjasamanvitam | 

eùa yogavaro divyo dãyate yasya suvrate || 6-67 || 

madhureõa samàyukto yàvadàyurva÷ã sa tu | 


lajjàlukà laïguóà | gorambhà chatrà | caõóàlyàkhyàyà oùadheþ 
karmaka§ pradhànamålam | madhureõa viùeõa, tasya ca 
dravyàntarasa§yogànmàraõa÷aktinirodhaþ || 67 || 


caõakà màùamudgà÷ca apànena vinirgatàþ || 6-68 || 

vànta§ ghçta§ tathà retaþ strãrajo hçnmala§ tathà | 

måtra§ rakta§ tathà ke÷o làlà caiva varànane || 6-69 || 

putrajàniþ kçtàhvà ca nàgendrapadasa§yutà | 

mohanà viùõukràntà ca dhàtrã caivaikataþ sthità || 6-70 || 

puùyarkùeõa niyu¤jãta gavãtànৠvarànane | 

bhakùye pàne pradàtavyo yogastrida÷apåjitaþ || 6-71 || 


apànena nirgatàþ ÷akçdbhàvamàgatàþ | vànta§ ghçtàdi | àtmãya§ 
hçnmala§ nàbhimalam | putrajàniroùadhivi÷eùaþ | kçtàhvà 
kçtà¤jaliþ | viùõukràntà prasiddhà | dhàtrã àmalakam | 
trida÷apåjita ityavisa§vàdã | evamaùñau va÷ãkàre prayogà uktàþ || 
71 || 

atha ---- 


uccàñana§ pravakùyàmi ÷atråõৠgavãtàtmanàm | 


tatra ---- 


kàkolåkasya pakùà§÷ca kharoùñramåtramçttikà || 6-72 || 


ebhirdravyaiþ ---- 


kçtvà pratikçti§ pràj¤aþ kàkaraktena lepayet | 


athànyat ---- 


kàkàlåkasya pakùà§÷ca gude tasyà vinikùipet || 6-73 || 


atha ---- 


tৠcatuùpathe nikhanet.................


tatra khanitvà sthagitasthàpitàyàstasyàþ ---- 


................÷ma÷ànàgnimathopari | 

prajvàlya homayettatra kàkapakùà§÷ca suvrate || 6-74 || 

udbhràntapatrasahitàn kharamåtreõa bhàvitàn | 

yasya nàma samudda÷ya yakàràdyantarodhitam || 6-75 || 

mantràvasàne vinyasta§ visargànta§ pracàñayet | 


tamiti ÷eùaþ | udbhràntapatràõi arjunavàtadhålidaõóamadhyagatàni 
patràõi | mantràvasàna iti àràdhitabahuråpànte | visargànta§ 
yakàreõàdyantaprayuktena rodhita§ sampuñita§ yasya ÷atronàmeti yaþ 
devadatto ya uccàñito bhavatviti sakrodhamuccàrya yaþ krodhasamàviùña eva 
vakùyamàõanãtyà ÷atamaùñottara§ kàkapakùàn juhuyàt sàdhakaþ, sa 
tamuccàñayediti sa§bandhaþ || 75 || 

sa itthamuccàñitaþ ---- 


bhramate kàkavat pçthkà ÷atrurvyàdhinipãóitaþ || 6-76 || 


vidveùe prayogamàha ---- 


piõyàka§ nimbapatràõi mçtkiõva§ tu tuùàõi ca | 

÷atroþ pratikçti§ kçtvà akùapuùpaistu veùñitàm || 6-77 || 

÷ma÷àne nikhanettৠtu vahni§ prajvàlya copari | 

puùpaivãbhãtatarujairyasya nàmnà tu homayet || 6-78 || 

vidviùño vai bhavecchatruþ kàmadevasamo'pi yaþ | 


piõyàko guggulubãjakalkaþ | kiõva§ suràsa§dhànadravyam 
akùapuùpaivãbhãtapuùpaiþ | veùñitàmiti tanmàlàvalitàm | nàmneti 
vidviùño bhavatu ityantena vidveùaõajàtiyuktena bahuråpeõetyarthàt | 
homo'ùñottara÷atasaïkhyaþ || 78 || 

athàsya vidviùñasyànyasya và subhagãkaraõamàha ---- 


priyaïgulatikàmi÷ra§ guggula§ ghçtavedhitam || 6-79 || 

hutvà tvaùña÷ata§ devi subhagaþ sa§prajàyate | 


priyaïgulatikà gandhapriyaïguþ | atràpyàràdhita§ 
bahuråpamevoccàryàmukaþ subhago bhavatvityante saumyajàtiþ prayojyeti || 
79 || 


jàtikuñmalakaimã÷raistrimadhvaktaistilairhutaiþ || 6-80 || 

subhagatvamavàpnoti råpahãno'pi yo naraþ | 


trimadhu kùãra÷arkaràghçtam | atràpi 
pårvavanmantro'ùñottara÷atasaïkhya÷ca homaþ | evamuttaratràpi 
karmocitohajàtyanto homo'ùñottara÷atasaïkhya eva || 80 || 


tilairlavaõasa§mi÷raistrimadhvaktairhutaiþ priyaiþ || 6-81 || 

saptàhàdva÷amàyàti yà strã råpeõa gavãtà | 


àkarùaõamàha ---- 


ràjikà lavaõa§ caiva madhukùãraghçtaplutam || 6-82 || 

homayennàmasa§mi÷ra§ yasyàkarùettu ta§ drutam | 


ràjikà àsurikà || 82 || 

pårva§ bhakùyapànakrameõàùñau va÷ãkàrà uktàþ, homena tvekaþ,
adhunà snànàdiprayojyadravyakrameõàpyàha ---- 


narasya rocanৠgçhya dviradasya madena tu || 6-83 || 

bhàvayitvàbhimantryaitanmantreõàùña÷ata§ japet | 

snàne vilepane madye gandhe và yasya dãyate || 6-84 || 

sa va÷yo bhavati kùipra§ dhanadaþ pràõadastathà | 


nararocanৠgorocanàvad gçhãtvà, hastimadena liptvà, mantreõeti 
bahuråpeõa 
pràgvadåhaprayogajàtyantenaitaddravyamaùñottara÷atajapàdabhimantrya yasya 
snànàdau dãyate sa va÷yo bhavatãti sa§bandhaþ || 84 || 

màraõamàha ---- 


athavà màrayet kùipra§ ÷atru§ ni÷citamàtmanaþ || 6-85 || 

apakàra÷atairyukta§ kçtaghna§ duùñacetasam | 


na tu svalpàparàdham || 85 || 

tatra ---- 


kapàladvayamàdàya nàma ÷atroþ samàlikhet || 6-86 || 

kapàlasa§puñastha§ tadviùàïgàreõa bhàvitam | 

rudhireõa samàyukta§ hu§phañkàravidabhãtam || 6-87 || 

mahàpretavana§ gatvà................


viùàïgàreõa ÷ma÷ànàïgàreõa rudhiravimi÷reõa maù㧠kçtvà 
÷ma÷àna eva kapàlayoþ ÷atrornàma dvitãyàntam, vidabhãtamiti ---- 

"abhidheya§ bhavetpårva§ tato mantraþ sakçdbhavet | 

vidabhãto bhavatyeùa ............ ||"

ityàmnàtatvàdantanyastahu§phañkàra§ màrayàmi hu§phaóityanta§ samyak 
sa§ruddhabhairavaråpasvàtmàbhimànànusandhànena likhet || 87 || 

atha ---- 


............ùvacchanda§ påjayettataþ | 

kçùõamàlyopahàrai÷ca................


÷ma÷àna eva, kçùõaràtrau, ÷ma÷ànàvaraõayuktamityarthàt || 


..........ñataþ karma samàrabhet || 6-88 || 

vij¤àpya bhairava§ deva§ ÷atru§ me vinipàtaya | 


atha ---- 


anuj¤àtastu devena gçhãtvà tacchirodvayam || 6-89 || 

tatra gatvà mahàdevi kapàlàsanasa§sthitaþ | 

tatrastho roùasa§pårõo dakùiõàbhimukhaþ sthitaþ || 6-90 || 

àtmano bhairava§ råpa§ j¤àtvà ghora§ subhãùaõam | 

kruddhaþ samuccarenmantrã dvàtri§÷àkùarasa§mitam || 6-91 || 

vilomena mahàbhàge ÷atrunàma tato'ntagam | 

hu§phañdvaya§ samuccàrya kàdye càsphàlayed bhç÷am || 6-92 || 

khaõóa÷a÷cåõãte yàvattàvacchatruvãna÷yati | 

saptaràtreõa deve÷i prayogastvanivartakaþ || 6-93 || 


anuj¤àta iti bhàvanayà | ÷irodvaya§ kapàlayugmam | kapàlàsana§ 
muõóàsanam | roùastãvràpakàrasmaraõàt | tata iti 
vilomamantroccàrànantaram | anivartako na nivartate, nànyathà 
bhavatãtyarthaþ || 93 || 

upasa§harati ---- 


eva§ ÷atasahasràõi anyakalpotthitàni ca | 

prayogàõৠkarotyeùa mantraràje÷vare÷varaþ || 6-94 || 


eva§ karotyavisa§vàdãni sampàdayati || 94 || 

evamãdçkppayogakramamudritasya yadyasyànukampayà sa evànyo'pi vànyasya 
và ÷àntimicchet, tadà ---- 


anulomagata§ deva§ vauùañkàràntasa§sthitam | 


amukasyeti åhayuktamuccàrya || 


kùãra§ tu homayed devi ÷àntyarthe hitakàrakam || 6-95 || 


athoktànuktakarmasu ucitajàtiprayogànàha ---- 


vaùaóàpyàyane ÷asta§ svàhànta§ va÷akarmaõi | 

mantràõৠtarpaõàrtha§ ca..............


anta ityubhayatra sa§baddhyate || 

ki¤ca màntra§ svaråpam ---- 


...........õatyanta§ càrcane smçtam || 6-96 || 


natirnamaþ÷abdaþ | cakàràjjape'pi || 96 || 

etadupasa§haran bhàvipañalasya saïgati§ karoti ---- 


etaddhi kathita§ devi sàdhakasya sumedhasaþ | 

kriyàkàlà§÷ayuktasya akle÷àttu sukhàvaham || 6-97 || 


sumedhaso yamaniyamàdiva÷ãkçtadhiùaõasya, ata eva yathàkatha¤cit 
kùudrakarmàõyanàrabhamàõasya, api tu mukhyasiddhyaïgatayà 
svãkàrayogyasya va÷ãkaraõàdisiddhisàdhanaparipanthina÷coccàñanàdi 
avasare kurvataþ kriyayà snànàrcanasamayapàlanàtmatayà, 
bhàvipañalanirõeùyamàõakàlena, a§÷akena 
càùñamapañalanirõeùyamàõena yuktasya, tajj¤àtvà 
prayogamanurundhànasyàkle÷àdityàràdhitaitanmantràbhimantraõa-
pårvakamanuùñhãyamàna§ sukhàvahamityabhãùñaphalaprada§ bhavatyeveti 
÷ivam || 

smàra§ smàra§ guruvarapadadvandvavisphåjãtànà§
	màntra§ vãrya§ kimapi parama§ da÷ãta§ yanmayàtra | 

tasminnantarnamata guravo mantracakraikasàre
	sa§sàràbdhi§ tarata tarasà bhairavãbhàvameta || || 

iti ÷rãsvacchandatantre 
÷rãmahàmàhe÷varàcàryavarya÷rãkùemaràjaviracitoddyotàkhyavyàkhyopete 
pa¤capraõavàdhikàraþ nàma ùaùñhaþ pañalaþ || 6 || 




saptamaþ pañalaþ


" svacchandodyotaþ "

sa§kucaccitsphurattàtmapràõàntaryena bhàsyate | 

kàlàdhvà vi÷vabhçd bhuktimuktyartha§ sa jayatyajaþ || 

"kriyàkàlà§÷ayuktasya" (6 | 97) iti yadupasa§hçta§ tato vidita§ 
kriyàsvaråpamanådya, kàlà§÷aka§ j¤àtu§ ÷rãdevyuvàca ---- 


kriyà j¤àtà mayà deva tvatprasàdànmahe÷vara | 

kàlà§÷aka§ ca deve÷a kathayasva prasàrataþ || 7-1 || 


kriyà påjanàdisàdhanàntà | kàla§ ca tattatsiddhisàdhanocitamavasaram | 
a§÷aka§ ca brahmà§÷akaviùõva§÷akàdiråpam | prasàrataþ iti 
sabàhyàbhyantaravyàptyà abhidhatsva | ata eva pårva§ ---- 

"kàla§ caiva samàsataþ" (1-9)

ityuktyoddiùñamapi kàlasvaråpa§ tattvato'j¤àtvà punaþ pra÷nitam || 1 
|| 

÷rãbhairava uvàca ---- 


kàlo dvidhà'tra vij¤eyaþ saura÷càdhyàtmikaþ priye | 


kalayati janmasthityàdivikàraùañkena paricchinatti jagadyaþ 
pàrame÷akriyà÷aktispandàtmà kàlaþ | dvidhà ityekaråpo'pi 
bàhyàbhyantaratayà sa§sthitaþ, atra iti nityanaimittikakàmyeùu sarveùu 
karmasu aïgatayàràdhakairj¤àtavyaþ | såre bhavaþ sauraþ 
sthålo'horàtràdyàtmà, sa eva tvàtmanãti tadadhiùñhite pràõe, 
adhyàtme bhava àdhyàtmikaþ såkùmaråpaþ | tatra ÷ubha§ karma 
suvàrasudinàdau kartavyam | tatra caihikàmutrikaphalasiddhyartha§ 
dakùiõàyanottaràyaõàdisvaråpamava÷ya§ j¤àtavyam ||  

tadetatsarva§ bàhyakàlata eva j¤àyata ityàha ---- 


suvàrakaraõe lagne suyoge sudine priye || 7-2 || 

tejo'pacayarà÷au tu..........


÷obhano vàra÷candratithyàdigrahanakùayogaþ, karaõa§ ca vava-vàlava-
kaulavataitilàdika§ viùñivajãta§ yatra, sudine ariktatithau, suyoge 
ityànandàdiyogavati yo lagnaþ svarkùàderanukålaþ såryasa¤càràpekùaþ 
pratidina§ ghañikàniyamena mãnàdi rà÷yudayastatra, tejaso'pacayarà÷au 
makarasa§kràntau tadupalakùite ca tadupacayarà÷au karkañe 
àmutrikaihikakarmàrambhaviùaye'va÷yaj¤àtavyo yaþ kàlaþ sa eùa saura 
iti dåreõa sambandhaþ | suvàrakaraõamityàdiprathamàpàñhastu spaùñaþ 
|| 2 || 

ki§ ca ---- 

.............óakùiõàyanamuttaram | 

grahaõa§ candrasåryàbhyৠkàla÷ca çtavastathà || 7-3 || 

pakùo màsa÷ca velà viùuvadrà÷yantara§ tathà | 

puõyàpuõyodayo devi...........

candrasåryàbhyàmupalakùita§ grahaõam | 


dakùiõàyanottaràyaõavadaihikapàralaukikaphalakarmaviùayam | kàlaþ 
càturmàsyasa§j¤aþ | çtavo vasantàdyà | pakùaþ ÷uklaþ kçùõa÷ca | 
màsaþ caitràdiþ | velà tattadgrahàdisa¤càrà÷rayaþ 
pravibhakto'horàtravibhàgaþ | viùuvat dinamahanã÷àsàmyàtma 
meùatulayoþ såryasa§kràntikàlaþ | rà÷yantaram itaràþ sa§kràntayaþ 
| puõyakàlo vai÷àkha÷uklatçtãyàdiþ | apuõyakàlo malamàsàdiþ || 3 
|| 

tadevamàdika§ sarva§ tattatkarmàïgatayà upayujyamàna§ yat, sa kàlaþ --
-- 


..............ùaura eùa prakãtãtaþ || 7-4 || 


bàhya iti ÷eùaþ || 4 || 


àdhyàtmika§ punardevi kathayàmi nibodha me | 


puna iti vi÷eùeõa | ïibodha me" ityuktyà paramopàdeyatva§ dhvanati || 

tatra ---- 


ùàñko÷ikastu yo deho bhåtatanmàtrasa§yutaþ || 7-5 || 

sa manobuddhyahaïkàrabuddhikarmendriyairguõaiþ | 

sarvatattvaistathà devaiþ samadhiùñhitavigrahaþ || 7-6 || 

tatràtmà prabhu÷akti÷ca vàyurvai nàóibhi÷caran | 


sthita iti ÷eùaþ | ùañko÷àni tvakmà§saraktamajjàsthi÷ukràõi | yo 
dehaþ, sa kàryakaraõatrayovi§÷atyà sattvàdibhirguõaiþ sarvatattvai÷ca 
taduparisthitainãyatyàdibhiþ ÷ivatattvàntaiþ, tathà devairbrahmàdibhiþ 
kàraõaiþ, samyag vyàpyavyàpakabhàvena, adhiùñhitaþ kçtàvasthitiþ, 
vigrahaþ svaråpa§ yasya | àtmà 
sa§kucitasa§vidråpastattatkarmànuùñhàtà tatphalabhoktà ca, prabhoþ 
svacchandabhairavasya, ÷aktiþ svàtantryàtmà manaþprasàdà.vasareùu 
bhàntã, vàyu÷ca nàsikàpathavàhã pràõo 
nàóibhirvakùyamàõàbhi÷caran sthitaþ | ayamatrà÷ayaþ ---- iha 
vi÷vottãrõavi÷vamayacidànandasundaraþ svatantrabhaññàrakaþ 
svasvàtantrya÷aktyà ---- 

÷thålasåkùmasvaråpeõa sa ekaþ sa§vyavasthitaþ" (4-295)

ityuktanyàyena sadà÷ivàdikùityanta vi÷vamunmãlayet prathama§ 
tadullàsanabhitti§ ÷ånyàti÷ånyabhåmi§ svàtmadarpaõe | tatra ca 
citprakà÷apràdhànyena ÷ånyasya guõãbhàvàt ÷ånyàti÷ånyabhåþ  
sadà÷ivàdimantrànta÷uddhapramàtçsaïkocaprapa¤cotthàpikà 
mahàmàyà÷abdavàcyà ucyate | yadà tu citprakà÷aguõãbhàvàt 
÷ånyameva pràdhànyena dar÷ayati, tadaiùà 
màyà÷aktira÷eùavij¤ànàkalapralayàkalasakalatatprameyasaïkoca-
prapa¤caprada÷ãkà'bhidhãyate | ya÷ca saïkocastayà pradar÷yate, sa eva 
÷ånyapramàtà nimagnavimar÷a÷aktiþ | yadà càsau 
vyatiriktameyagrahaõàyonmukhãbhavati, tadà pràõaråpatayà sphurati, 
tathà sphurannapi kastårikàkaõavat tatràpi tàvatya§÷e 
sa§kucità÷eùavi÷vàtmatayà bhàti tadabhipràyeõaiva ca 
vitatavitatamåtãvaicitryàtmà pårva§ ùaóvidhàdhvavibhàgaþ 
pràõasthita ityuktam | iha caikatraiva pràõoccàre nàlikàtaþ prabhçti 
ùaùñyabdodayàntam, ekàda÷apañale ca mànuùàyuùkàlàt prabhçti 
anà÷ritàntasya vi÷vasya ca 
àyuùparimàõamativitatavitatakriyà÷aktivaicitryàtmakamasti, iti 
pratipàdayiùyate | yadyapi ca 
pràõabhåmikàyàmivàtyantasa§kucita÷arãràdyàtmatàyàmapi 
parame÷varaþ pårõaùañtri§÷attattvasphàraråpa eva yathà pratipàditam, 
tathàpi "pràk sa§vitpràõe pariõatà" iti nãtyà pràõaråpaþ parasyàþ 
÷akterantaraïgamadhiùñhànam, tadavarohakrameõa 
bhåtabhàva÷arãràvataraõàditi 
samagrapràõaprasarabhittibhåtamadhyamapràõabhåmikàdhyàroh