#***************************************************************************************
#
# spandapradiipikaa
# edited by Mark S. G. Dyczkowski
#
##   Copyright (c) Mark S.G. Dyczkowski                                                                                       
##   THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY.    
#
# Encoded in Velthius encoding
#
#*************************************************************************************


p. 1] spandapradiipikaa: 	
utpalaacaaryaviracitaa

yat paraaparabhuuspar"si yatsa"nkalpaallayodayau |
	spandasa.mj~na.m j~naruupa.m tacchaktii"sa.m svabala.m numa.h ||
	natvaa vikalpavilasatsatsvabhaavaguru.m gurum |
	bhuktimuktyai yuktiyukta.m ki~ncidvacmyarthito.arthibhi.h ||
	j~naanaantaraa.ni santyaa"su naatyantasukhadaani tu |
	muktaatmaj~naanamam.rta.m surase.sviva m.rtyujit ||
	cintaama.nistveka eva sagu.ne.suma.ni.sviva |
	tejasvi.su yathaiko.arko ni.h"se.sadhvaantahaa tathaa ||
	naaraaya.nasthaanasa.msthadvijavaryatrivikramaat |
	jaato janaanugrahaartha vyaakhyaati spandamutpala.h ||
	maayaa"syaamatama"schanna aatmacintaama.niryata.h |
	na d.r"syate.atastatpraaptyai graahyaa spandapradiipikaa ||
ayamatra kilaamnaaya.h siddhamukhenaagata.m rahasya.m yat |
tad bha.t.takalla.tendurvasuguptaguroravaapya "si.syaa.naam ||
avabodhaarthamanu.s.tuppa~ncaa"sikayaa.atra sa.dgraha.m k.rtavaan |
yadapi tadartho vyaakhyaajyotsnaapraka.tiik.rto.asti tene.sat ||
mohani"saamadhyagataa mandad.r"sastadapi naarthamiik.sante |
suuk.sma.m diipikayaa.ante svatastaduddiipanaarthamahamadya ||

p. 2] svodyant.rta.h svaruupaspandollaasena codita"sca yadaa |
parava"sa iva prav.rttastadaa na garvaanmayeyamaarabdhaa ||
(kalaapako.ayam)

atraadau taavatsambandhaabhidhaanaabhidheyavi.sayaprayojanaprayojana -
prayojanaaniiti .sa.ducyante | yatastairvinaa "srot.R.naa.m "saastra.m 
pratyanaadara eva syaadaprayatna"sca | ihaivokta.m hi -

prayatnena pariik.sya.m tattvamaadaraaditi
	
"saastramantare.na ca heyopaadeyavicaaramaatramapi na bhavet ki.m 
punastattvapariik.sa.nam | tathaa coktamaagamarahasyastotre -

	saak.saadbhavaan yadi vidhaaya na muurtimaadyaa.m
tattva.m nija.m tadavadi.syadato.atiguhyam |
	naaj~naasyata tribhuvanam dhruvamandhamuuka -
	kalpa.m samastamasama~njasataamayaasyat ||

.saa.dgu.nyaviveke.api -
	
	saak.saat tvameva vaa "saastra.m tvadiiyaiva hi saa mati.h |
	"sabdadvaare.na sa"nkramya sa.mskarotyadhikaari.na.h ||

pa~ncaraatra"srutaavapi -

	yadvat sopaanena praasaadamaaruhet plavena vaa nadii.m taret 
tadvacchaastre.naiva hi bhagavaa~nchaastaa.avagantavya iti |
	tatraamii.saa.m "saastraa.naa.m sambandhastaavat pa~ncavidha.h | paro 
mahaan divyo divyetara itaretara"sceti | tatreha siddhapuru.sayo.h praaye.na 
divyetara.h | atha vaacyavaacakalak.sa.na.h | vaacyortha.h | vaacaka.m 
"saastram | spandaabhidho.artho.atra vaacya.h | tadvaacakatvaa -
dupacaaraacchaastrasyaapyetatsa.mj~naa | spanda"sabdasyaartho 
yadyapyaadya"sloke yuktyaivoktastathaapi dhaatvarthena sahocyate |

			spadi ki~nciccalane iti |

p. 3]	spandanaat spanda.h | spandana.m nistara"ngasyaasya taavat 
paramaatmano yugapannirvikalpaa yaa sarvatraunmukhyav.rttitaa | tasmaat -

	"saanta.saa.dgu.nyaruupasya ya.h sphuran pratibhodaya.h |
	sa caa.a.atmabala"saktii"sa"scidruupa.h spandasa.mj~naka.h ||

ata"scaa.asmatpiturmaataamahaacaarye.na mahaabalena -

		yathaarthanaamnaa krodhe

	ityaadinaakto vibhavodayo rahasyastotre | ukta.m 
ce"svarapratyabhij~naayaam -

	yaa cai.saa pratibhaa tattatpadaarthakramaruu.sitaa |
	akramaanantacidruupa.h pramaataa sa mahe"svara.h ||
	vyaapakatvaatsa saamaanya.h sarvasaadhaara.naadapi |

asya ca -

	spanda.h saamaanyapuurva.m"sca "suddhaatmaa "sa"nkara.h "siva.h |
	bhaava.h svabhaavastattva.m ca j~naatetyaadyabhidhaa.h sm.rtaa.h ||

	anyacca, cit sa.mvijj~naana.m bodha"sceti paryaayaa.h | e.sa eva 
niraavara.nacitsvaruupatvaad dikkaalaadyanavacchinnaprasaro.advitiiya.h 
svaanubhavaikapramaa.na.h "sakticakre"svara aatmacintaama.nirupeyatayaa.a 
-bhidheya.h | kuto.asya cintaama.nitvamiti cet | "saastraat | 
"sriipau.skaraayaa.m hyuktam -

	cintaama.no svaruupe.na na ki~ncidupalabhyate |
	atha caabhimata.m suute brahmaiva.m sarva"saktikam ||

paramaarthasaare ca -

	sarvaakaaro bhagavaanupaasyate yena yena bhaavena |
	ta.m ta.m bhaava.m bhuutvaa cintaama.niriva samabhyeti ||

j~naanasambodhe.api -

	svabhaavaadekaruupaapi naanaatva.m pratipadyate |
	j~naanasya "sakti.h sa"nkalpairlak.smii"scintaama.neriva ||

p. 4]	asya ca "saastrakaare.naanvarthasa.mj~nayaa.a.atyantika"sreyaskarat -
vaacchiva"sa"nkara"sabdaabhyaa.m nirde"sa.h k.rta.h | vastuvastu nirnaamaka 
eva | prokta.m ca siddhanaathenaabhedaarthakaarikaasvidam -

	vastuno bhaava"suunyasya tvagraahyasya niraak.rte.h |
	kalpanaamaatramevaitat yacchivavyapade"sanam ||
	nettha.m vibhorvivarto.asti pari.naama"sca na kvacit |
	athavaa dvayamapyastu tathaapyasya na kha.n.danaa ||

sa.mvitprakaa"se.api -

	iti nirmalabodhaikaruupe dehaparigraha.h |
	vivartapari.naamaabhyaa.m dvaabhyaamapyupapadyate ||
	vivarte.apyatathaaruupastathaa bhaasi tvamacyuta |
	pari.naame sa eva tva.m suvar.namiva ku.n.dale ||

	nanu kathamasya niraavara.natva.m yata.h sukhadu.hkhamohaatmaka -
gu.naadispandani.syandairaav.rtameva pa"syaama.h | atrocyate | ete hi 
j~neyatvaat svaya.m ni.hsattaakaa.h | j~naat.rsa.m"srayaattu labdhaprati.s.thaa 
ivaaprabuddhabuddhiinaa.m sva.m "suddhabuddhasvaruupa.m vihaayaaham -
pratyayena kaamakaamaattaadaatmya.m pratipannaanaa.m nijadharmairadhi -
vaasya sa"nkocaruupataamaapaadayantyavidyaaruupatvaat | na puna.h 
svasvaruupasthitaanaam | ukta.m cehaagre -

gu.naadispanda ityaadi |

dhaatusamiik.saayaa.m ca -

	avidyaa"sabalasyaasya sthita.m meyatvamaatmana.h |
	g.rhiita.m na nija.m ruupa.m "sabalena tadaatmanaa ||
	saa caa.an.rtaatmikaa.avidyaa naan.rtasya hi vastutaa |
	naavastu vastuno naa"sa.m vikaara.m vaa karotyata.h ||

p. 5]	naacchaaditasya tamasaa rajjukha.n.dasya vikriyaa |
	naa"so vaa kriyate yadvat tadvannaa.avidyayaa.a.atmana.h ||
	naa.ata.h svato na parato bandho.asya paramaatmana.h |
	baddho.athaa.avidyayaa jiivo muktistasya hi tatk.saye ||

tatvayuktau ca -

	yena yena hi baddhyante jantavo raudrakarma.naa |
	sopaayena tu tenaiva mucyante bhavabandhanaat ||

kulayuktau ca -

	praa.ninaa.m patana.m yena tenaivotpatana.m sm.rtam |
	aj~natvaa badhyate yena j~naatvaa tenaiva mucyate ||

tathaa mayaa.api -

	siidati yenaiva ja.da.h praaj~nastenaiva santarati du.hkhaat |
	pi.n.ditamayo.apsu majjati tadeva paatriik.rta.m plavate ||

giitaasu ced.rgevaa.atra yuktyopaaya.h pradar"sita.h -

aapuuryamaa.namacalaprati.s.tha.m samudramaapa.h pravi"santi yadvat |
tadvat kaamaa ya.m pravi"santi sarve sa "saantimaapnoti na kaamakaamii ||

tathaa -

	raagadve.saviyuktaistu vi.sayaanindriyai"scaran |
	aatmava"syairvidheyaatmaa prasaadamadhigacchati ||

anyacca -

	asa.mtyaktaatmabhaavaanaa.m vi.sayaananug.rh.nataam |
	vij~naataparamaarthaanaa.m jiivataameva muktataa ||
	te caivaasyaatmana.h spando na.tasyevaanyaruupataa |

ukta.m ca yoginaathena hyetaccicchaktisa.mstutau -

p. 6]	tadeva.m tvatprav.rttyaa tvanniv.rttyaa codayetare |
	ju.sante yena tattvaani taanyata.h spanda eva te ||
	vaisaad.r"sye.api kaaryasyaasyaatra d.r.s.taantamaaha yat |
	jvalanaad dhuumodgatiriva vividhaak.rtirambare gataa bhaati |
	tadvadvi.s.no.h s.r.s.ti.h svabhaavajaa dvaitaruupeyam ||
	praa"syaana"scidrasasyaudha.h saakaaratvamupaagata.h |
	ava"syaaya.h prabodhaarke tuudite svasvabhaavabhaak ||

	ityalamativistare.na, granthagauravabhayaat | iha caitadevaa.a.asamaa -
ptervicaaryate | upaayopeyapratipaadanameva "saastrasya prayojanam | yaa 
tadavabodhaadupeyasvaruupaapatti.h sthiraa tadeva prayojanaprayojanamiti | 
asya ceda.m dar"sana.m svatantram | praaguktopapattyaa sarva"saastrasamud -
bhuuta.m caadvaitapratipaadakatva.m nirbaadhameva | yato vimar"saatma -
spandabhuumyupaarohaat pa"syantyaadikrame.na vaakprasavalaabha.h | 
ukta.m ca sa.mvitprakaa"se -

	sa.mvinmuulaad var.napar.naajj~naanastambhaat sarasvatii |
	praagagho.saa sanaadaa.anu pu.nyatiirthaa pravartate ||
	tvatprav.rttaa praa.nayati "sakti.h saa vi"svamojasaa |
	pratiyaantii punastvaa.m saa sa.mkocayati sa.mbhavam ||
	kaaryaa.anuruupa.m saa ruupa.m tathaa naamaapi bibhratii |
	nirvaahayati vi"svasmi.m"scitraa.m yaatraa.m caraacaraam ||

	tadvinaa ca sarvavaadinaa.m sattaiva naastyataste nirastaa eva sthitaa.h | 
ata eve"svarapratyabhij~naayaamaadisiddharityuktam -

p. 7]	kartari j~naatari svaatmanyaadisiddhe mahe"svare |
	aja.daatmaa ni.sedha.m vaa siddhi.m vaa vidadhiita ka.h || iti |

	tadapyatra ye mohaadvipratipadyante te.svidamaapatitam | yathaa 
ka"scinmaa.n.daliko raajaa cakravartina.h sakaa"saat ki~nciccatura"ngaadi -
saadhana.m praarthyaanantara.m saamraajyajigii.sayaa tenaiva saha yuddha.m 
kartumicchati, tadaatmavinaa"saayaiva tasya syaat | eva.m te.saamapi tat | 
itthamapyasyaajayyatva.m siddhameveti |
	atha sa.mgrahagranthak.rtaa samagramagryagranthaartha garbhiik.rtya 
granthani.spattyarthamabhimatadevataa.m stotu.m ya.h "sloka upanyastastas -
yaartha.h praak "sloke dhvanito.api vitatyocyate -

yasyonme.sanime.saabhyaa.m jagata.h pralayodayau |
ta.m "sakticakravibhavaprabhava.m "sa.mkara.m stuma.h || 1 ||

ta.m bhagavanta.m "sa"nkara.m stumo numa.h | bhogaapavargaakhya.m 
"sa.m "sreya.h sukha.m vaa karotiiti "sa"nkara.h | amala.h svasvabhaavo ya 
praagabhidheyatayopaatta.h | iha hi jiivanmuktataiva mok.sa.h | ukta.m 
cehaagre -

iti vaa yasya sa.mvittirityaadi |

	tasyaa"scaitad dvayamapyanta.hstham | yata.h saa j~natvakart.rtvabhok -
t.rtve"svarataaruupaa ukta.m ceha -

tadaasyaak.rtrimo dharma ityaadi

tathaa -

yadaa tvekatretyaadi |

sarvaj~nabhairave ca -

	naanyatra gamana.m sthaana.m mok.so.asti surasundari |
	aj~naanagranthibhedo ya.h sa mok.sa iti kathyate ||

mok.sadharme.su -

p. 8]	cittameva hi sa.msaaro raagaadikle"saduu.sitam |
	tadeva tairvinirmukta.m bhavaanta iti kathyate ||
	
bauddhe ca -

	raagaadimalina.m citta.m sa.msaarastadvimuktataa |
	sa.mk.sepaat kathito mok.sa.h prahii.naavara.nairjinai.h ||

naaradasa.mgrahe ca -

	sarvo vikalpa.h sa.msaaro naanyo bandho vikalpata.h |
	
granthakartu"sca svasvabhaavasambodhane -

	bandhana.m bandhak.rd badhyastri.svapyeko na bhidyate |
	svavikalpak.rtairbandhairbaddhyate tvani"sa.m jagat ||

aatmasaptatau ca -
	
	vastusthityaa na bandho.asti tadabhaavaanna muktataa |
	vikalpagha.titaavetaavubhaavapi na ki~ncina ||

pa~ncaraatre.api -

	trividho do.sa.h - svabhaavajastaamaso vikalpajo raajasa ityaadi yaavat -
tenaiva dehena va"siibhavati bhagavadbhuutastadaa sarvaj~no bhavati 
sarvadar"sii sarve"svara.h  sarva"saktirityaadi |

ata evaa.atra bhagavacchavda.h prayukta.h | yata.h -

	ai"svaryasya samagrasya j~naanasya ya"sasa.h "sriya.h |
	vairaagyasya ca mok.sasya .sa.n.naa.m bhaga iti sm.rta.h ||
	bhagavadvyatireke.na na ca stutyo.asti maaninaam |

	tatsvaruupaanuprave"sa eva stutiratra tvabhinnatvamevaabhimatam | 
anyathaa ka.h stotaa ka.h stutya.h kaa vaa stutiryasmaat -

p. 9]	viruddhametadadvaitaat svacchaayolla"nghana.m yathaa |

ukta.m ca -

	vedya.m svaruupataa.m niitvaa yadaa jaanaati vedanam |
	tadaanii.m vedyataa kaa syaat kaa vaa vedanataa paraa ||

kevala.m tvatra "sabdak.rto bheda.h | so.api vikalpamuulatvaatte.saam |
ukta.m ca -

	vikalpayonaya.h "sabdaa vikalpaa.h "sabdayonaya.h |
	yathaa raaho.h "sira iti dhaaraa vaa sarpi.so yathaa ||

anyacca -

	yadabhinna.m svasa.mvittau tat parasya yadocyate |
	tadbhinnamivaabhaati "saabdii.m bhuumimupaagatam ||

tai"sca vinaa vyavahaaro.api na nirvahati | ukta.m sa.mvitprakaa"se -

vaagevaasyaa.h kaara.na.m vi"svav.rtter -
nyaayya.m caitannaagama.h kevalo.ayam |
naasa"nkalpa.m ki~ncidastiiha kaarya.m 
vaaca.m vinaa na vikalpo.asti ka"scit ||

e.saa.api bodhamuuleti praagevoktam | anyacca jayaakhyasa.mhitaayaam -

	ni.skampabodhasaamaanyaruupo bhuutvaa puraa svayam |
	ye "sabdajanitaa bhaavaa.h suuk.smasuuk.smataraa.akhilaa.h ||	
	saamaanyabodha"sabdasya pa"syatastvekataa.m gataa.h |
	yadaa.abhimukhamaayaanti sa"nkalpaadyutthitasya ca ||
	"sabdaruupapadaarthasya "sabda.h sa parama.h sm.rta.h |
	sa"nkalpapadaviiruu.dha.h sphuratyanta.h sthita.h sphu.tam ||
	padaarthopari ya.h "sabdo madhyama.m viddhi ta.m mune |
	cidvaayukara.notthaasu prayatnapadavii.su ca ||

p. 10]	vaacyavaacakabhaavenaa.abhivyakta.h sthuula ucyate |
	d.r"syaad.r"sye.su bhaave.su yo.abhivyakti.m prayaati ca ||
	sa tu sthuulatara"scaiva vyavahaare.akhile sthita.h |

anyatraapi -

	"sariirajo vaa "saabdo vaa maanaso vaa samudgata.h |
	vyavahaaro.apyasau naasti yatra tva.m naatha naagraga.h ||

	ityupapannametat | ta.m stuma ityuktam | ta.m kam? yadunme.saadaun -
mukhyaajjagato vi"svasyodaya.h prabhava.h santatiriti yaavat | nime.saad -
vi"sraamaat pralayo.apyaya.h | na hyetadvyatiriktasya jagato.astyudayo.apyayo 
vaa |

kintvii"sa"saktiprasaraviraamau prabhavaa.apyayau |

siddhokta.m ca -

	samudeti jagada"se.sa.m tavodayavimalasa.mvidaakaare |
	asta.m yaati samasta.m punarapi nijaruuparuu.dhaayaa.h || iti |

granthak.rtaapyukta.m tattvavicaare -

	"saktiprasarasa"nkocanibaddhaavudayavyayau |
	yasyaatmaa sa "sivo j~neya.h sarvabhaavapravartaka.h ||

kak.syaastotre.api -
	
tvadaa"sayonme.sanime.samaatramayau jagatsargalayaavitiid.rk |
sphu.te sphu.ta.m tvanmahimaa.avabhaati vicitranirmaa.nanidar"sanena ||
	j~naanakriyaadigarbhecchaa"saktirya.h prasaraatmaka.h |
	sa"nkalpokta.h sa unme.sa.h prokto hyetat svatantrake ||
	yatra yatra bhavedicchaa j~naana.m tatra pravartate |
	kriyaakara.nasa.myogaat padaarthasyodayo bhavet ||
	
	tadvirati"sca nime.sa.h | udayapralayaaviti vaktavye pralayodayaaviti 
yadukta.m tadv.rttabha"ngabhayaat | viparyaye.na conme.sa"sabdasya 
ma"ngalaarthatvaadaadiprayoga.h s.r.s.te"scaadyatvaat |

p. 11]	yasmaadvastvabhidheya.m naata.h "sabdakrame.atra bhavabandha.h |
	tatpak.so niica.h syaadye tu bruvate yathaasa.mkhyam ||

	aabhyaamasya jagats.r.s.tisa.mhaarayo.h kaara.nabhaava.h prokto 
bhuktimuktii ca | tatronme.saadbhogo naanaavidha.h | nime.saanmok.so 
nistara"ngaruupataa | anyacca | ta.m ki.mbhuutam "sakticakravibhavaprabhava 
-miti |

icchaakhyaikaa vibho.h "sakti.h praagdvidhaa j~nakriyaabhidaa || iti |
tannaanaatva.m cakra"sabdenoktam | tadukta.m maaliniivijaye -

yaa saa "saktirjagaddhaatu.h kathitaa samavaayinii |
icchaatva.m tasya saa devii sis.rk.so.h pratipadyate ||
saikaa.api satyanekatva.m yathaa gacchati tacch.r.nu |
evametaditi j~neya.m naanyatheti suni"scitam ||
j~naapayantii jagatyatra j~naana"saktirnigadyate |
eva.m bhavatvida.m sarvamiti kaaryonmukhii yadaa ||
jaataa tadaiva saa tattadvatkurvatyatra kriyocyate |
evame.saa dviruupaa.api punarbhedairanekataam ||
arthopaadhiva"saadyaati cintaama.nirive"svarii |
tatra maat.rtvamaapannaa pa~ncaa"sadvar.namaalinii || iti |

"saktiinaa.m cakra.m "sakticakra.m maat.rvargastacca mukhya.m 
caturvidham | ukta.m ca -

	khecarii gocarii caa.atha dikcarii bhuucarii bhidaa |
	paraadibhaaratiisa.mstha.m "sakticakra.m caturvidha.m ||

tathaa -

	aanandecchaa j~na -kriyaakhya.m khecaryaadya.m catu.s.tayam || iti |
	tasya yo vibhavo vibhuutirvistaro vaa tasyaa.api prabhavam | prabhavat -
yasmaaditi prabhava utpattisthaanam | 

p. 12] yata.h sarvaasaa.m "saktiinaa.m sasphaaracicchaktyavagamanaacchakti -
tvam | saa ca tadabhinnaiva | prokta.m hi "sriijayaayaam -

	tattvanirmuktadehasya kevalasya cidaatmana.h |
	ya udeti mahaananda.h saa "saktirvai.s.navii paraa || iti |

vi.s.nuyaamale ca -

	paahi paahiiti vacanaattattraa.naattasvavigrahaa.h |
	paraaparabalaspar"saat svasvaruupasamaa"srayaat ||
	nihataa daanavavaraa.h para.m viirya prakaa"sitam |
	tena taa maatara.h proktaa vi"svasambhavakaara.naat || iti |

	ata eva granthakaare.naasaa.m vij~naanadehaatmakatvamuktam | 
athavaalamatra | kimanenaasaa.m rahasyasvaruupaatiprakaa"sanena yoginii -
naa.m mukhagatena | "saktaya"sca khecaryaadyaa vecchaadyaa vaa paraadyaa 
vaa aghoraadyaa vaa vaamaadyaa vaa braahmyaadyaa vaa anyaa vai.s.nava -
"saiva -saurabauddhaadyuktaa vaa | athavaa "sabdaraa"sisamutthasyetyaadinaa 
| vak.syamaa.naa akaaraadyak.sararuupaa kara.naruupaa vaa bhavantu | etaavat 
prayojanamatraabhiryadaasaa.m sarvaasaa.m spandaruupo bhagavaaneva 
prabhava iti pratipaadanam | tathaa ca maayaa.mvaamanasa.mhitaayaam - 
vi.s.nu -"siva -suurya -buddhaadi ruupatayaa tattacchakticakraparivaarayutastat 
-kaara.na.m bhagavaaneka eva dhyaanabhedenopaasyatvenaabhihita.h | ukta.m 
ca kulayuktau -

	vedaante vai.s.nave "saive saure bauddhe.anyato.api ca |
	eka eva paro hyaatmaa j~naataa j~neya.m mahe"svari ||

anyacca -

	yasyonme.sanime.saabhyaa.m jagata.h pralayodayau | ta.m stuma.h
ityetaavataa sarvamukta.m syaajjagatyantasphura.naacchakticakrasya | ukta.m 
hi rahasya"saastre.su -

	"sakti"sca "saktimaa.m"scaiva padaarthadvayamucyate |

p. 13]	"saktaya"sca jagat sarva.m "saktimaa.mstu mahe"svara.h || iti |

	yattu "sakticakravibhavaprabhavamiti padamupanyasta.m 
tadudde"saartham | saabhipraayatvaanmahaakave.h | ukta.m ca dhvanau -

pratiiyamaana.m punaranyadeva vastvasti vaa.nii.su mahaakaviinaam |
yattat prasiddhaavayavaatiriktamaabhaati laava.nyamivaa"nganaasu ||
	tenaitadeva "saktiinaa.m yato.anta.hprasarodayau |
	tadbalaalambhanaattaasaa.m prabhutva.m praapyate.aciraat ||

ukta.m ceha -

	api tvaatmabalaspar"saat puru.sastatsamo bhavet | iti |
	yadida.m padamagre.asti pariik.sya.m tattvamaadaraat |
	ita.h prabh.rti sarvatrehaanuyojya.m tu tadbudhai.h ||

iti || 1 ||

	nanu sa.msaaryavasthaayaa.m katha.m "sa"nkarataa.a.atmani |
	ityaa"sa"nkotthadurdo.saparihaaraaya tuucyate || -
	
yatra sthitamida.m sarva.m kaarya.m yasmaacca nirgatam |
tasyaanaav.rtaruupatvaanna nirodho.asti kutracit || 2 ||

yatra yasmin spandatattve ida.m sarva.m jagallak.sa.na.m kaarya.m 
j~naanaruupatayaa "saktyaatmanaa sthita.m nime.saavasthaayaa.m satkaarya -
tvaat | yasmaacca nirgatamabhivyakti.m gatamunme.saavasthaayaa.m tasyaa -
naav.rtaruupatvaad bodharuupatayaa.anaacchaaditasvabhaava tvaaddhetorna 
kutracinniro dho.asti | yato bodhyasya svaya.m sattaiva naastyato 
bodh.rruupamanaav.rtamevaavasthaadvaye.api | ukta.m ca -

yathaa hemno ruupake.su vaicitrya.m svaaparicyute.h |

p. 14] atha nityasvaruupasya tathaa te vi"svaruupataa ||
yathaa galitaruupasya hemna.h pi.n.daatmanaa sthiti.h |
tathaa galitavedyasya tava "suddhacidaatmataa ||

j~naanasambodhe.api -

vi"svasyaa"sraya aakaa"sa.m na vi"sva.m nabhaso bhavet |
j~naana.m nabha ivaananta.m j~neya.m vi"svavadalpakam ||
aakaa"sasya yathaanyena pratibandho na kenacit |
vyaapitvaat tadvadasyaa.api j~naanasyaa.apratibandhataa ||

iti || 2 ||

sarvav.rttyupasa.mhaare nirodho maastu tasya tu |
jaagradaadyaasvavasthaasu kuta.h syaadaniruddhataa ||

jaagradaadivibhede.api tadabhinne prasarpati |
nivartate nijaannaiva svabhaavaadupalabdh.rta.h || 3 ||

	jaagradaadivibhede prasarpati prasaratyapi sati tat spandatattva.m 
nijaadaatmiiyaat svabhaavaadupalabdh.rruupaat svasa.mvitsvaruupaannaiva 
nivartate | kuta.h upalabdh.rto hetorvaa | yasmaadupalabdh.rruupatva.m 
tis.r.svapyavasthaasu saadhaara.nam | ukta.m ca -

	avasthaasveva bhedo.aya.m naavasthaatu.h kadaacana |
	yathaa vi.sasyaa"nkuraadau tacchakterna tu bhinnataa || iti |

	jaagratsvapnayostaavatsa.mvedana.m sarve.saa.m prasiddhameva 
su.supte.apyuttarakaala.m sukhamahamasvaapsamityaadyaj~nasyaa.api 
sa.mvedanaat savettaa nirna.s.ta eva | ukta.m ca -

	vellatsu pratibimbe.su jalaspandaanuvarti.su |
	ya.mthendorna kriyaave"sastathaa.atra paramaatmana.h ||

	anyacca, kiid.r"se vibhede vi"se.se.na bhedo vibhedastasmin | 
ki.mbhuute tadabhinne | tasyaiva taadruupye.naavasthaanaat | tathaa ca -

p. 15]	ak.sairyo.arthagraho dra.s.tustajjaagraditi kathyate |
	yattairvinaarthasmara.na.m manasaa svapnasa.mj~nitam ||
	yatraarthasmara.na.m naasti tat sau.suptamudaah.rtam |
	"suddhabodhaikaruupo yo.avasthaataa saiva turyataa ||


|| 3 ||

	avasthaa eva vi"svaantarnaavasthaateti ye jagu.h |
	pratyabhij~naadiyuktyeya.m tanniraasaaya kaarikaa || -
	
aha.m sukhii ca du.hkhii ca rakta"scetyaadisa.mvida.h |
sukhaadyavasthaanusyuute vartante.anyatrataa.h sphu.tam || 4 ||

	aha.m sukhiityaadi yaa.h sa.mvida.h sa.mvedanaanyavasthaa.h | taa.h 
sa.mvidbhyo.anyatra sa.mvettaryavasthaatari sukhaadyupalabdhari uparaaga -
tayaa sphu.ta.m k.rtvaa vartante.avati.s.thante | sa.mvettaara.m vinaa 
sa.mvedanasyaa.abhaavaat |

	nadyo.abdhaaviva taadaatmya.m tatpravi.s.taa.h prayaanti vaa |
	k.sa.nikaj~naanaanaa.m hyeva na tu taa eva kevalaa.h ||

yasmaat -

	kaaryakaara.nabhaavo hi baadhyabaadhakataa.api ca |
	puurvaaparaikamaataaramantare.na na sidhyata.h || iti |

tatra hi -

	pramaa.nya.m k.sa.nikatvena pratyak.se.nopapadyate |
	praagbhaavyuttaraj~naanadaar.dhyaat praamaa.nyasiddhita.h ||
	pratik.sa.namathaanyatvaat saamaanyasyaagrahe sati |
	vilak.sa.naa.h k.sa.naa.h sarve praamaa.nya.m ki.m nibandhanam ||

p. 16]	sambandhasyaagraha"scaapi tena maanasya kaa gati.h |
	mithyaaj~naanasya mithyaatva.m bruuhi vaa ki.m nibandhanam ||
	k.sa.naantare "suktikaayaa.m rajata.m kena vaaryate |
	bhinnaj~naanasya kart.rtve sarva praamaa.nyamaapnuyaat ||
	anyasvaruupasa.msiddhaavanyasiddhirbhavedyadi |
	gha.tasvaruupasa.msiddhau pa.tasyaavagamo bhavet ||
	yo.aya.m sa evaayamiti pratyaya.h sthirakaalaja.h |
	kartu.m "sakyo na tadbaadhapraamaa.nyaat k.sa.nikaistata.h ||
	praagvij~naanasm.rti.m pratyabhij~naa nitya.m prati.s.thitaa |
	ato nityasvabhaavasyaivaatmana.h kart.rtoditaa || iti |

ki.m vaa bahuuktyaa -

	ekapramaatrabhaavaat syaat k.sa.nikatvaadani"scayaat |
	pramaa.namapyapramaa.na.m bauddhaanaa.m hi niraa"srayam || iti |

ukta.m ca bauddhaayanasa.mhitaayaam -

	kaaryakaara.nabhaavastu naasti j~naane k.sa.nak.saya.h |
	k.sa.na.m dvitiiya.m naasticet sm.rtibiija.m katha.m bhavet ||
	janaka.m tat katha.m na.s.tamana.s.ta.m vaardhana.s.takam |
	na.s.tasya janakatva.m cedabhaavaadbhaavasantati.h ||
	janakatve tvana.s.tasya k.sa.nabha"nga.h prahiiyate |
	dvitiiya.m yatk.sa.na.m ti.s.thettadaaste "satamapyatha ||
	janakatve.ardhana.s.tasyaardhe naa.abhaavameti tat |
	tasmaadbhaavaa.h sthiraa.h sarve na cyavante svaruupata.h ||
	aatmaavabodhavi.saye susthiraa.h k.sa.nikaa na te |

p. 17]	baadhyabaadhakabhaavo.api na syaanni"scaayaka.m vinaa ||
	"suktau hi rajataj~naanabhraantibha"ngo.asti naanyathaa |
	tasmaajj~naana.m nityameka.m k.sa.nikaani bahuuni no || iti |

satkaaryasiddhau ca -

	na hi svani.s.thairvij~naanairitaretaravedanam |
	tasmaat puurvaaparaavasthaa parigraha.napa.n.dita.h ||
	eka.h pramaataa citraabhirv.rttibhirvyavahaarabhaak |

pratyabhij~naayaa.m ca -

	evamanyonyabhinnaanaama parasparavedinaam |
	j~naanaanaamanusandhaanajanmaa na"syejjanasthiti.h ||
	na cedanta.hk.rtaanantavi"svaruupo mahe"svara.h |
	syaadeka"scidvapurj~naanasm.rtyapohana"saktimaan ||

giitaasvapi -

matta.h sm.rtirj~naanamapohana.m ca

	ityala.m kutarkaa"smanaa.m carva.nena | anyacca, ki.mbhuute 
sa.mvettari ? sukhaadyavasthaasu boddh.rruupatayaa.anusyuute.a.anuviddhe | 
ma.ni.su suutramiva sadaanusyuute eva sarvaasvavasthaasu | yasmaadya 
evaaha.m praaksukhii sa evaadya du.hkhii | aadigraha.naadrakto.aha.m 
virakto.aha.m muu.dho.aha.m prabuddho.aha.m dhanaadimaanahamiti 
sm.rtipratyabhij~naanusandhaanaat | nanvevamasau saavara.na.h | naitatsatyam 
| vikalparuupatayaa taasaamanityatvaat | tadvyatiriktatvaacca sa.mvettu.h 
taastvavidyaava"saaduparaagamaatramasya | ukta.m ca bhart.rhari.naa -

	naacchaaditasya tamasaa rajjukha.n.dasya vikriyaa |
	naa"so vaa kriyate yadvattadvannaavidyayaa.a.atmana.h ||

sa.mvitprakaa"se ca -

	atyantaacchasvabhaavatvaat spha.tikasya yathaa svakam |
	ruupa.m paroparaktasya nityamevopalabhyate ||

p. 18]	tathaa bhaavasamaasakta.m bhagava/staavaka.m vapu.h |
	atyantanirmalatayaa p.rthak tairnopalabhyate ||
	naitaavataa.asau spha.tika.h p.rtha"nnaastyeva ra~njakaat |
	bhaavaruupaparityaktaa tava vaa nirmalaa tanu.h || iti |

tathaa -

	uparaage.api "suddhatva.m na tyaktamanayaa prabho |
	parityajya nija.m ruupa.m sa.mvidaakhyaa kuta.h "srayet ||
	athaa.apraapyaiva tadruupa.m bhavedruupaantaraanugaa |
	tadruupaapi hi d.r"syeta kaara.nasyaa.api sambhavaat ||

tathaa.atraiva -

	sadaiva "suddho.anubhavo.aya.m pratyaakaarakarbura.h |
	aakaaraantarasa~ncaarakaale tasyaapi nirmala.h ||
	yathaa jaatyaa sita.m vastra.m rakta.m raage.na kenacit |
	tatpada.m praapta"suklatva.m punaa raagaantara.m "srayet ||
	eva.m "suddhaa citirjaatyaa yadaakaaroparaagi.nii |
	tattyaagaaparasa~ncaaramadhye "suddhaiva ti.s.thati ||

tathaa -

	niile piite sukhe du.hkhe citsvaruupamakha.n.ditam |
	vi"sina.s.ti vikalpastaccitrayopaadhisampadaa ||
	
|| 4 ||

	tadvyatiriktasya ca ruupamaaha -

na du.hkha.m na sukha.m yatra na graahyo graahako na ca |
na caasti muu.dhabhaavo.api tadasti paramaarthata.h || 5 ||


p. 19] tat spandatattva.m paramaarthato.asti nityatvaattasya | yatra na 
du.hkha -maadhyaatmikaadi | na sukha.m vai.sayikam | na graahya.m 
gha.tapa.taadi na graahakamahamida.m g.rh.naamiiti praak.rta.m 
savikalpaaha"nkaararuupatva -mavidyaatmakatvaadaha"nkaarasya | na 
tvanenaadhi.s.thaat.rruupasya graahakasyaabhaava ukta.h | upeyatvaattasya | 
ukta.m ca tattvagarbha -

	paramaarthena na graahya.m graahaka.m vaa na ki~ncana |
	yasmaad.rte tat svaabhaasamasvaabhaasamivek.syate || iti |

	eva.m tarhi tat paa.saa.naprakhya.m muu.dhatvameva "suunya.m vaa | 
atrocyate - na caasti mu.dhabhaavo.apiiti | kuta"scidruupatvaat | ukta.m ca 
muninaa -
	
	yathaa "siito.s.nayormadhye kaale no.s.no na "siitala.h |
	eva.m hi sukhadu.hkhaabhyaa.m hiinamasti pada.m vibho.h ||

stutau ca -

	samudeti yathaa bhaavaan vinaa bhaanurnabhastale |
	vedya.m vinaiva bhagavaan bhavaarke.na svatodaya.h ||

tathaa -

	yathoddh.rtavi"se.sasya saamaanyasya nijaa sthiti.h |
	p.rtha"n na "sakyaa nirde.s.tu.m na ca tatraasti taavataa ||
	yathoddh.rtaa ku.n.dalaade.h kena kasya nijaa sthiti.h |
	p.rtha"n na "sakyaa nirde.s.tu.m na ca tatraasti taavataa ||
	eva.m nityaa nijaa "suddhaa sukhadu.hkhaavi"se.sitaa |
	svasa.mvedanasa.mvedyaa tava sa.mvinmayii sthiti.h ||

naagaarjunenaa.apyuktam -

	sarvaalambanadharmai"sca sarvatattvaira"se.sata.h |
	sarvakle"saa"sayai.h "suunya.m na "suunya.m paramaarthata.h || iti |

p. 20] aalokamaalaayaa.m ca -

	viruddhatvaattamov.rtternaavakaa"sa.m dadaati yaa |
	saa.avasthaa kaa.apyavij~neyaa maada"saa.m "suunyatocyate ||
	na punarlokaruu.dhyaiva naastikyaarthaanupaatinii |
	
	iti || 5 ||

atraasyaa.amuu.dhatvaa.astitvayo.h sandaanitakenopapattimaaha -

yata.h kara.navargo.aya.m vimuu.dho.amuu.dhavat svayam |
sahaantare.na cakre.na prav.rttisthitisa.mh.rtii.h || 6 ||
labhate, tat prayatnena pariik.sya.m tattvamaadaraat |
yata.h svatantrataa tasya sarvatreyamak.rtrimaa || 7 ||


	yato yasmaat spandatattvaadaya.m baahya.h kara.navargo 
buddhikarmendriyaakhyo.anta - kara.nacakre.na saha vi"se.se.na muu.dha -
cetano.avicetanavat svaya.m prav.rttisthitisa.mh.rtiirlabhate |

	e.sopapattihetustu d.r.s.taanto bhraamako ma.ni.h |
	yathaa vaataagnisa.mparkaadaya.h pi.n.do.agnivadbhavet ||
	daahapaakaprakaa"saadau "saktastadvadaya.m ga.na.h | iti |

	eva.m yo.anye.saa.m caitanyaapaadane samartha.h sa katha.m 
ni.hsvabhaava.h | ukta.m .saa.dgu.nyaviveke -

	svadehasaak.sika.m caitat sarvasya j~naanace.s.titam |
	j~naanaanadhi.s.thita.h kaayo lu.thatyeva yato.adh.rta.h ||
	ata eva ja.daanaamapyadhi.s.thaat.rk.rtaa dh.rti.h |
	gamyate gagane graavaa na dhaaryetaa.anyathaa katham || iti |

	tasmaattat tattva.m prayatnenaadaraatpariik.syam | prayatna 
udyogaruupa utsaaha.h | aadara.h "sraddhaa | atra ca pariik.sa.namudyoga -
balaanuprave"sena sviikara.nam | ukta.m ceha -

ata.h satatamudyukta ityaadi |

p. 21] siddhokta.m ca -

	ad.r"sya.m netravad brahma dra.s.t.rtva.m caasti netravat |
	svaatmanyevopalambho.asya dar"sana.m gha.tavanna tu || iti |

	yato yasmaattasyeyamak.rtrimaa nijaiva svatantrataa sarvatra | 
tenaitaduktam - yathaasya kara.naadi.su caitanyaapaadane svaatantrya.m tathaa 
parapuraadi.svapi sambhaavyate.abhyaasaat || 7 ||

	tadicchayaastu saamarthya.m kara.naanaa.m svatantrataa |
	sarvatroktaa.asya yaa saa tu bhuktiyuktiratastviyam ||

na hiicchaanodanasyaaya.m prerakatvena vartate |
api tvaatmabalaspar"saatpuru.sastatsamo bhavet || 8 ||

	aya.m puru.so jiivaatmaa necchaanodanasya necchaapre.sa.nasya 
kara.nacakracodakasyaiva kevala.m prerakabhaavena vartate | hi"sabda 
eva"sabdaarthe.atra kevala"sabdaarthe vaa | apitviti nipaata.h 
prati.sedhaniv.rttau svaruupadyotaka.h | aatmano balamaatmabala.m 
niraavara.nacidruupa.m  j~natvakart.rtvalak.sa.nam | tatspar"saattadava.s.tam -
bhaat tatsamo bhavet | sarvaj~na.h sarvakartaa syaadityartha.h || 8 ||

	anena sarvasvaatantryamuktamasya ca tadbhavet |
	abhimaanaatmakak.sobhak.sayena tvanyadaaha ca || -

nijaa"suddhyaasamarthasya kartavye.svabhilaa.si.na.h |
yadaa k.sobha.h praliiyeta tadaa syaatparama.m padam || 9 ||

	nijaa sahajaanaadiryaa.a"suddhiravidyaa.avivekamuulaa bhogaabhi -
laa.samalaruupatayaa.asamarthasya sa"nkucita"sakte.h | ata eva ca kartavye.su 
kaarye.svabhilaa.si.na.h saabhilaa.sasya sato na kaaryamicchato.api bhavati | 
tathaa ca "sriisaatvataa -

	aj~naanavyaapakatva.m ca sukhadu.hkhaadivedanam |
	sarvaj~nasyaatmatattvasya karmacakraavalambanaat ||

p. 22]	giitaasve.saa prak.rtyaakhyaa"suddhi.h praakkarmavaasanaa |
	maayaa.avidyaa bhramo moho.aj~naana.m malamiti kvacit ||

giita.m ca -

	prak.rti.m puru.sa.m caiva viddhyanaadii ubhaavapi |
	vikaaraa.m"sca gu.naa.m"scaiva viddhi prak.rtisambhavaan || iti |
	anaaditve samaane.asyaa vi"se.so.aya.m vicaarata.h |

layo yanmaayaaruupatvaat | tadukta.m sa.mvitprakaa"se -

	maayaatvametadevaasyaa yannaa"sastattvadar"sanaat |
	nahi vij~naatarajjvaatmaa sarpaadiinmanyate puna.h || iti |

anyatra ca -

tvatto dvitiiyamiha vastu yadasti ki~ncittattadvicaarapadaviimavataarita.m cet | 
gandharvapattanamivopalaya.m prayaati tva.m "si.syase dhruvamatastava 
"se.sasa.mj~naa || iti |

vidyaadhipate"sca -

bhak.sa.naprak.rtinaa samaadhinaa yuktito vi.sayadhaamni bhak.site |
sarvabhak.sapadaviimupeyupa.h "si.syate paramabhak.sito bhavaan ||
	saa cendrajaalino maayevaa.a sthitaa baadhakaatmani |
	yathaa.agnerdhuumabimba malavaddarpa.nasya vaa ||
	budbudaa.h  salilasyeva tacchaantau nirvikaaritaa |

	yadaa tu k.sobho vikaaro.a"suddhijanito dehaahampratyayaruupo 
vivekenaatmabalaspar"saat praliiyate pralaya.m yaati tadaa syaat parama.m 
pada.m svasvaruupe sthitirbhavedityartha.h | 
ukta.m .sa.dadhaatusamiik.saayaam -

	karmaa.ni mohamuulaani sa.ms.rte.h kaara.na.m yata.h |
	tatk.sayaat karmanirmukta.h svastha.h "saantatamastata.h ||

p. 23] naaradasa.mgrahe.api -

	yathaa subharjita.m biija.m neha bhuuya.h prarohati |
	vikalpak.sii.nacittasya tathaa bhuuyo na sa.ms.rti.h ||

sa ca k.sobhak.saya.h "sanai.h "sanairabhyaasaadbhavet | ukta.m 
hyaatmasa.mbodhe -

yathaagnipotra.m jvalanoddh.rta.m 
sacchaitya.m prayaayaacchanakairna sadya.h |
aj~naanapa"nke.api tathaa niraste 
kaalena kaivalyamupaiti dehii ||

.saa"ngu.nyaviveke.apyaatmaparamaatmanoretaavaan bhedo.abhihita.h -

	avidyaak.rtasa"nkocag.rhiitaaha.myutaasya yaa |
	tayaa bhinno.apyabhinno.aya.m tattvata.h svapnabhiitavat ||
	abhiita eva ya.h svapne bibhyadabhyeti sambhramam |
	tasya svapnaadabhinnasya ko bheda.h paaramaarthika.h ||
	tathaa hi mithyaiva bhaya.m mameti yadi buddhyate |
	svapnatattva.m paraam.r"sya bhiitibhinnaina baadhyate ||
	eva.m tvanmaya evaa.ahamiti bhaavanayaa tvayi |
	praliinaa.aha"nk.rtigranthi.h pa"syatyeva tvadaatmataam || iti |

sa.mvitprakaa"se ca -

	karmeda.m tvatk.rtamapi tvanmaya.m  yena maadhava |
	vihiinaa.aha"nk.rtistatastvameva pari"si.syase ||
	etaavataiva bhedo.asya yadahammaanitaa.a.atmani |
	saa cedviliinaa tvadbhaktyaa nap.to bheda.h sthitaikataa ||

|| 9 ||

svaruupasthasya gu.naanaaha -

tadaasyaak.rtrimo dharmo j~natvakart.rtvalak.sa.na.h |
yatastadiipsita.m sarva.m jaanaati ca karoti ca || 10 ||


	tadaa tasmin praliinak.sobhaatmake kaale.asyaatmana.h svaruupasthat -
vaadak.rtrima.h sahajo dharma.h svabhaavo bhavatiiti vaakya"se.sa.h | 

p. 24] ki.mbhuuta.h jaanaatiiti j~na.h | tasya bhaavo j~natva.m | karotiiti kartaa 
| karturbhaava.h kart.rtva.m | aabhyaa.m yo lak.syate, ete vaa lak.sa.naruupa.m 
cihna yasya dharmasya sa j~natvakart.rtvalak.sa.na.h | yato yasmaaddharmaad 
-dhetorvaa yajj~naatumiipsitamabhimata.m tajjaanaati yat kartumi.s.ta.m tat 
karoti svaatmano vaa parasya vaa | pa~ncaraatre cai.sa eva dharmo 
vivekajaj~naana"sabdenokta.h -
	tasya ca praadurbhavata.h ki.m puurvaruupa.m yat sarvaj~no bhavati 
sa.mvadar"sii sarve"svara.h sarva"saktiriti |
	sa caa.asya kara.nairvinaa.api syaat | tatraivokta.m hi - tadyathaa 
agnirnaama kasmi.m"sciddahye naanyatki~ncidupaadatte tena ghak.syaamiiti 
svayameva dahati | evamayamaatmaa.anupaadaaya j~naataa.anupaadaayakaarii 
svaatmanaiva sarvakara.h |
kuto bodharuupatvaat | .saa"ngu.nyaviveke uktam -

	nahi bodho vicitraarthanirmaa.ne.anyamapek.sate |
	sa"nkalpaadeva yo ruupasahasraa.ni s.rjatyaja.h ||

	ye tvasya j~natvakart.rtvaadiinyanyato vadanti te.saamanii"sataiva syaat 
| ukta.m hyaagamarahasye -

ye.apii"svara.m vyapadi"santi nimittahetu.m 
tairarpitastila jalaa~njaliro"sitaayai |
anyaa"nganopagamanena va"siik.rtasya
kaamii"svarasthitimamii bata sa"ngirante || iti ||

tasmaadyuktamuktam || 10 ||
asyaa.ak.rtrimadharmasya sthairyaayopaaya ucyate -

tamadhi.s.thaat.rbhaavena svabhaavamavalokayan |
smayamaana ivaaste yastasyeya.m kus.rti.h kuta.h || 11 ||

	ta.m "suddhamaatmasvabhaavamadhi.s.thaat.rbhaavena cidruupatayaa 
sarvavyaapakatvenaavalokayan pa"syan pratijaanan smayamaana iva 
vismayaavi.s.ta iva vikasannivaaste yasti.s.thati tasyaavidyaavilayaadiya.m 
kuta.h kus.rti.h kutsitasa.msara.na.m na kuta"scid bhavatiiti vaakya"se.sa.h | 

p. 25] ukta.m ca "sivasuutre.su -

vismayo yogabhuumikaa |

asya caitadavalokana.m yad dra.s.t.rruupatayaa.anubhavanam | ukta.m 
hii.s.topade"se -

	yadida.m d.r"syate d.r.s.tyaa g.rha.m putraa.atra santyaja |
	yena pa"syasi ta.m pa"sya ya.m d.r.s.tvaa pa"syase.akhilam ||

kartraa coktam -

	yo jagu pa"sci e.su kinu viik.somaa -ittha karo |
	vi.sayaalaviluddi ese pattaapatta raaviik.so apala -iyada astyubuddi ||

	tathaa.asyaanyata.h kuta.h saabhilaa.satayaa vikalpa"silpaadikumaargaa 
-nusara.namapi tveva.m sadaiva svasvaruupe sthitirbhavet | tatsthatvaacce"sva 
-ravat satyasa"nkalpa.h syaadityato.asminnevaasati | yato.abhyaasa vinaa 
j~naatamapi svokartu.m na "sakyate | tadantare.na ca kuta.h siddhi.h ? | ukta.m 
muninaa -

	yadi vaacanikaajj~naanaanmukti.h syaadbhaavanaa.m vinaa |
	"saariiramaanasairdu.hkhairmucyeran sarvajantava.h ||

tathaa ca yuktau -

	rasaayana.m vinaasvaadaat suucita.m hyapyasiddhidam | iti |

anyaccoktam -

aagopabaalavanita.m bhagava.mstvamittha.m 
j~naato.apyupaayavirahaanna tu mok.sado.asi |
naanta.h sthita.m bhavati dhenu.su t.r.dvihart.r 
k.siira.m tadeva punarabhyavahaarata.h syaat ||

|| 11 ||

	taan dhva.msayitumaaheda.m ye tvaahu.h "suunyavaadina.h |
	abhaava.m bhaavayettaavadyaavattanmayataa.m vrajet || iti |

naabhaavo bhaavyataameti na ca tatraastyamuu.dhataa |
yato.abhiyogasa.mspar"saattadaasiiditi ni"scaya.h || 12 ||
	atastatk.rtrima.m j~neya.m sau.suptapadavatsadaa |
na tveva.m smaryamaa.natva.m tattattva.m pratipadyate || 13 ||

p. 26]	naa.abhaava.h "sa"savi.saa.nasad.r"so bhaavyataamanubhavavi.sayataa -
meti praapnotyavastutvaat | na ca tatraa.abhaave.amuu.dhataastyapi tu 
muu.dhaavasthaiva saa | yato.abhiyogasa.mspar"saadabhilaa.sasa.myogaat -
tadabhaavabhaavanamaasiidabhuudatiitamiti ni"scaya.h | yasmaat sa mama 
"suunyaavasthaatiiteti smaryate | taduktam -

	abhaavo yena bhaavena bodhyate.asti na naasti sa.h |
	tasya bhaavasya sadbhaavo vada kena nivaaryate ||
	so.astyata"scinmayo bhaavo yena sarva vibhaavyate | iti |

	ato hetostadabhaavabhaavana.m k.rtrimamanitya.m sadaa j~neyam | 
kimitra sau.suptapadavat su.suptaavastheva | na tveva.m muu.dhaavasthaavat 
tadaatmatattva.m smaryamaa.natva.m smartavyataa.m pratipadyate gacchati, 
smart.rtvaaccidruupasya, nityoditatvaacca | tasmaattattattva.m guruupade"se -
naadaraat pariik.syamiti || 12 -13 ||

	evam -

	avasthaadvayamatraa.asti smart.rsmartavyabhedata.h |
	yattasya nityaanityatvavicaaraayedamucyate || -

avasthaayugala.m caatra kaaryakart.rtva"sabditam |
kaaryataak.sayi.nii tatra kart.rtva.m punarak.sayam || 14 ||

	atraasmin puurvokte spandatattve.avasthaayugala.m da"saadvaya.m 
yadasti kaaryakart.rtva"sabdita.m kaaryakaara.nasa.mj~nita.m bhogyabhok -
t.rbhedabhinnad.r"syadra.s.t.rbhidaa vedyavedakaruupam | tatra 
tayormadhyaadyaa kaaryataa saa k.sayi.nii utpattivinaa"sayuktaa | yatpuna.h 
kart.rtva.m tadak.sayinirbaadha.m citsvaruupatvaat 

|| 14 ||

ata eva -

kaaryonmukha.h prayatno ya.h kevala.m so.atra lupyate |
tasmi.mllupte vilupto.asmiityabudha.h pratipadyate  || 15 ||


p. 27]	atraasmin kaarye baahye.arthe k.sayi.ni sati kaaryonmukha.h 
kaaryasa.mpaadanaabhimukho ya.h prayatno baahyakara.navyaapaararuupa.h 
sa kevala.m lupyate na lak.syate nyagbhuuyaiva svaatmanyaaste, sthagitendri -
yasya vaa vyaapaaraasaamarthyaat | tasmin prayatne lupte sati asmi aha.m 
vilupto na.s.ta ityabudho.aj~na.h pratipadyate jaanaati | na tu cidruupasya 
vinaa"so.asti | ukta.m ca -

	vij~napterna vinaa"so.asti vina.s.te.api "sariirake |
	abhaave suuryakaantasya naivaasti savitu.h k.sati.h ||


iti || 15 ||

kasmaaccetyaaha -

na tu yo.antarmukho bhaava.h sarvaj~natvagu.naaspadam |
tasya lopa.h kadaacitsyaadanyasyaanupalambhanaat || 16 ||

	de"sakaalaadivicchinnasya kaaryasyaiva lopo niv.rttirna tu yo.antarmu -
kho bhaavo bahiraprasute.h svasvaruupastha.h svasvabhaava.h sarvaj~nataadii 
-naa.m gu.naanaamaaspadamaa"srayastasya bhaavasya lopa.h kadaacitsyaad -
bhaved upapadyate | kuto na syaat | cidruupa.m muktvaa.anyasya dvitiiya -
syaanupalambhanaadanupalabdhe.h | tasyaiva hi sarvatra sarvadopalabdhi.h | 
etaduktam -

	de"sakaalakriyaakaarairavacchinne.su vastu.su |
	anavacchinnaruupastva.m bhaasi tasya bahi.h sthite.h || iti |

atra ca -

	bheda.h sarvaj~nataadiinaa.m j~naanaadiinaa.m ca naastyamii |
	j~naanasyaiva dharmatayaa cidruupasya sthitiryata.h || iti |

ukta.m ca .saa.dgu.nyaviveke -

	gu.ne.su j~naanamaadyante tena tattve.avadhaarite |
	dharmatvene"sitaa"saktibalaviiryaujasaa.m sthite.h || iti |

kak.syaastotre ca -

	j~naana.m pra"saanta.m tava bodhav.rtti - 
rai"svaryamudyatprasaraa pare.saam |
prakaa"sana.m pratyapi yogyaruupaa
"saktirbahi.hsthairyavatii bala.m saa ||

p. 28]	utpannabaahyaprasaraa tu viirya
teja"sca baahyaanavabhaasayantii |
.so.dhetthamekaiva tava sva"saktir -
baahyaavamar"saattu bhavedavidyaa ||
tatra sarvaj~nataa j~naana.m sarva hi jaayate tata.h |
balasya t.rptimuulatvaat k.samyasya tadabhaavata.h |
anaadibodhastejo.atra bodhamuula.m hi tatsadaa ||

taduktam -

	prabhaavalak.sa.na.m yacca teja.h prahvayate paraan |
	bodhatvaadeva tadvedya.m bodha.h prahvayate jagat ||
	svatantrataa.atra cais?varya.m svaatantryaadii"svarasya tu | iti |

taduktam -

	svatantra.h sarvak.rtye.su na niyojyo na vighnavaan |
	prav.rtto.apyaprav.rtto vaa yatastena tvamii"svara.h ||
	viirya.m sadaa.alupta"saktirnaa"saabhaava"sca tadvata.h |

taduktam -

	aatmasattvaaparibhra.m"salak.sa.naadvairyamaasate |
	viiryaadetacca te kaarye.apyanvaya.h svar.navacca ya.h |
	ananta"sakti.h "sakti.h saa saamarthyaat sarvata.h sadaa ||


|| 16 ||

tasya tu kva kasyopalabdhirityaaha -

tasyopalabdhi.h satata.m tripadaavyabhicaari.nii |
nitya.m syaatsuprabuddhasya tadaadyante.aparasya tu || 17 ||

	tasya cidruupasyaatmano yogina.h satatamupalabdhiranubhavo bhavet | 
kiid.r"sasya yogina.h nitya.m sadaiva suprabuddhasya | kiid.r"syupalabdhi.h | 
tripadaavyabhicaari.nii tri.svapi jaagradaadi.su pade.svavasthaasu yaa na 
vyabhicarati na nivartate saa tathoktaa | turye tu nirbhraantaiva | 

p. 29] ukta.m ca -

	kaapyavasthaa na te saa.asti yasyaa.m sa.mvinna vartate |
	tena ciddhanameva tvaa.m yogina.h paryupaasate ||

	aparasya punarii.satprabuddhasya prabuddhasya ca | tadaadyante taditi 
padatrayasya paraamar"sa.h | etaduktam -

	tadaadau praagavasthaayaa.m (tadante.api) ca tanmayam |
	pada.m pratyayasyaadyante jaagratturyaava vaagamaat || iti |

	athavaa tadaadau tadante ca tanmadhye jaagratsvapnayorityartha.h | 
yata.h prabuddhasyaitayoreva sphu.topalabdhi.h sa.mvedanam || 17 ||

	sa ca tasya kva kathamiti sphu.tiikartumaaha -

	j~naanaj~neyasvaruupi.nyaa "saktyaa paramayaa yuta.h |
padadvaye vibhurbhaati tadanyatra tu cinmaya.h || 18 ||

	vibhurvyaapaka.h cinmaya"scidruupa.h paramaatmaa paramayaa 
"saktyaa.atyutk.r.s.tena saamarthyena yukta.h | padadvaye jaagratsvapnaat -
make *?ti diipyate prakaa"sate | kiid.r"syaa "saktyaa ? j~naanaj~neyabhedena 
dviruupayaa | dvairuupyaattvasyaa.h paaramyam | ata evaasminnavasthaadvaye 
dvividhopalabdhi.h | tadanyatra punastasmaatpadadvayaadanyasmin 
padadvaye su.suptaturyaakhye cinmaya"scinmaatra eva | j~neyaabhaavaaj -
j~naanasvaruupa evetyartha.h || 18 ||

	tasyopalabdhiryoktaa saa gu.naspandaadibhi.h sthitai.h |
	kutastyaa ceti saa "sa"nkaa ye taan pratyucyate tvidam || -


gu.naadispandani.h.spandaa.h saamaanyaspandasa.m"srayaat |
labdhaatmalaabhaa.h satatam syurj~nasyaaparipanthina.h || 19 ||


	gu.naa.h sattvarajastamaa.msi | aadigraha.naanmahadaha"nkaaratanmaa 
-trendriyabhuutaani ca | gu.daadi"scaasau spanda.h gu.naadispanda.h | tasya ye 
ni.syandaa.h pravaahaa.h sukhadu.hkhamohormij~naanavi"se.saaste 
praaguktalak.sa.nasya saamaanyaspandasyaantarliinaa.anantavi"se.sasya 
sa.m"srayaadaalambanaaddhetorlabdhaatmalaabhaa.h praaptasattaakaa.h | ata 
eva j~nasya viditavedyasya yogina.h svaruupaavyavadhaanaadasamparkaat 
satata.m nityamaparipanthina.h syu.h | 

p. 30] svabhaavaacchaadakaa na bhavantiityartha.h | siddhokta.m ca -

	yadvatprakaa"sakasya prakaa"syavi.saye na d.r"syate maana.h |
	samparkaattava tadvat sa.mvidvedye na bhaavyate jaatu ||

te caasyaiva spanda iti praagevoktam | mata"ngapaarame"svare.api -

	"sivaadyavaniparyanto yo.ayamadhvaa.ativistara.h |
	sa samasta"scitau j~neyastayaa sa.mvedyate yata.h ||

giitaasu ca -

	daivii hye.saa gu.namayii mama maayaa duratyayaa |
	maameva ye prapadyante maayaamatitaranti te ||
|| 19 ||

aj~nasya tu -

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyataa.h |
paatayanti duruttaare ghore sa.msaaravartmani || 20 ||

	aprabuddhaa sammuu.dhaa dhiirbuddhiryasya pu.msastasya punarete 
gu.naadispandani.syandaa.h svasthite"scidruupaayaa avasthaayaa.h 
sthagane.avacchaadane prodyataa.h | yato.asau tadaatmakameva 
nityamaatmaana.m pa"syati, na "suddhabuddharuupatayaa | ukta.m ca -

	yathaadar"sa "si"su.h svaccha.m ni.h"svaasai.h svairmaliimasam |
	karoti tadvadvij~naana.m svavikalpairja.daa"saya.h || iti |

	ata eva sa.msaaravartmani paatayanti jananamara.napravaahamaarge 
prerayanti | kiid.r"se ? duruttaare du.hkhenottara.na.m nistaaro yatraata eva 
ghore kle"saprade | tadukta.m j~naanasambodhe -

	yadyapi svaatma"saktyaiva gati.h saak.saandhayordvayo.h |
	tathaapyeka.h svaya.m yaati dvitiiyo.anyena niiyate ||
	saak.savat sphiitabodhaanaa.m svaatantrya.m vi.same.svapi |
	andhavanmandabuddhiinaa.m paaratantrya.m same.svapi ||

iti || 20 ||

p. 31] athaatraa.aj~nasyaapyuttara.nopaayamaaha -


ata.h satatamudyukta.h spandatattvaviviktaye |
jaagradeva nija.m bhaava.m na cire.naadhigacchati || 21 ||

	yataste paatana"siilaa.h | ato.asmaat kaara.naadya.h satata.m sarvakaala -
mudyukto vikasvarasvabhaavatayaa k.rtodyoga.h | kimartham spandatattvasya 
viviktaye vivecanaaya svaruupaabhivyaktyartham | yadudyokt.rruupa.m tat | 
ukta~nca "sivasuutre.su -

udyoga.h "siva iti |

	ata.h prajaagradeva jaagradavasthaayaameva vyutthaane.api nijamaat -
miiya.m svabhaavamacire.na "siighramadhigacchati praapnoti | asya caitad -
vivecanam | yadaha.m "suddhabodhaikaruupo jagacceda.m matsphaara eva | 
ukta.m ca -

	sarvo mamaaya.m vibhava ityeva.m parijaanata.h |
	vi"svaatmano vikalpaanaa.m prasare.api mahe"sataa ||

pa~ncaraatre.api

	yadaatmani sarvabhuutaani pa"syatyaatmaana.m ca te.su p.rthakca 
tebhyastadaa m.rtyormucyate janmana"sca |

anyatra ca -

	nirmalaa nantabodhaikaruupastva.m bhavyabuddhibhi.h |
	vedyaadvaa vedakaadvaapi labhyase.avahitaatmabhi.h ||

tattvaarthacintaama.nau ca -

	ittha.m tattadanalpamohadalanapraaptasvaruupodayo
	yogo nityamanaatmabhaavavirahaat svaatmasthito nirv.rta.h |
	d.r"syadra.s.t.rvivekavidbhavapadavyaapii vimuktaamayo
	vyutthaane.api samaadhibhaagbhavati sanmok.sa"sriya.h kaara.nam ||


iti || 21 ||

p. 32]	jaagradeva svabhaavoktiryoktaa saa.aj~nairna lak.syate |
	ata.h spandodayapadaanyucyante ye.su lak.syate ||


atikruddha.h prah.r.s.to vaa ki.m karomiiti vaa m.r"san |
dhaavan vaa yatpada.m gacchet tatra spanda.h prati.s.thita.h || 22 ||

	dvi.soddiipitaamar.so.atikruddha.h san praag yatpada.m gacchet ya.m 
sphaaramaalambate yaamaunmukhyav.rti.m sp.r"set | athavaa suciraagata -
priyadar"sanaadinaa prah.r.s.ta.h prahar.sito yatpada.m gacchet paraananda -
ruupa.m g.rh.niiyaat | tathaa anekakaaryakallolaakulatayaa ki.m karomi ? ida.m 
karomi, athaveda.m karomiiti m.r"san paraam.r"sa.m"scintaavi.s.to yatpada.m 
gacchenni"scayakaari.nii.m da"saamaa"srayet, tathaa kaantaah.rtacittatayaa 
sambhramaadvaa dhaavan dhaavamaano yatpada.m gacchedyaamavasthaa -
maarohati, tatra tasmin pade spanda.h praagukta aatmasvabhaava.h 
prati.s.thita.h sphu.topalabhyatayaa sthita.h | etadukta.m bhavati -

	yatra yatra yadaa yena sarva"saktilayo bhavet |
	sphu.ta.h syaat spandatattvasya tatra tatra tadodaya.h || iti |

yata.h -

	krodhaad du.hkhabhuva.h sarvaa har.saat sukhabhuva.h sm.rtaa.h |
	ki.m karomiiti mohotthaa dhaavantiindriyav.rttaya.h || iti |

ukta.m ca vij~naanabhairave -

	krodhaadyante bhaye "soke gahvare vaara.ne ra.ne |
	kutuuhale k.sudhaadyante brahmasattaa samiipagaa || iti |

rahasyastotre ca -

krodhahar.saviva"sa.h paraa.m da.m"saamaa"srito.atha vim.r"sa"sca ya.h 
kriyaam |
yatsp.r"satyaniyatakriyaaspada.m spandamaatmabalada.m vadanti te ||
e.so.anyatra tu.te.h paata.h prokta.h sarvaj~nataadibhaak || iti |

	tu.tipaate sarvaj~natvasarvakart.rtvasarve"sitaadaya.h | e.sa ca 
gurupade"senaadaraat pariik.sya.h || 22 ||

p. 33] asyaivodayaayopaayaantara.m vi"se.sake.naaha -

yaamavasthaa.m samaalambya yadaya.m mama vak.syati |
tadava"sya.m kari.sye.ahamiti sa.mkalpya ti.s.thati || 23 ||
taamaa"srityordhvamaarge.na somasuuryaavubhaavapi |
sau.sumne.adhvanyastamito hitvaa brahmaa.n.dagocaram || 24 ||
tadaa tasminmahaavyomni praliina"sa"sibhaaskare |
sau.suptapadavanmuu.dha.h prabuddha.h syaadanaav.rta.h || 25 ||

	ayame.sa devadatto j~naataa adbhutasadvastvabhidhaayyanulla"n -
dhyaaj~no yatki~ncinmama vak.syati vadi.syati tadava"syamaha.m kari.sye -
.anu.s.thaa.syaami kari.syaamiiti sa"nkalpya yaamavasthaamaunmukhya -
ruupaa.m v.rtti.m samaalambya g.rhiitvaa yasti.s.thati tasya pu.msastaama -
vasthaamaa.m"srityordhvamaarge.na vi.suvatpravaahe.na somasuuryaavu -
bhaavapi dvaavapyapaanapraa.nau mana.hpraa.nau vaa | sau.sum.ne.adhvani 
madhyamanaa.dyaa.m para"saktimaarge svayamastamito laya.m gacchata.h | 
kimasya h.rdgata.m syaaditi kutuuhalaat | ki k.rtvaa bhavata.h ? brahmaa.n.da -
gocara.m hitvaa "sariiravi.saya.m vihaaya, dehaaha.mbhaava.m 
tyaktvetyartha.h | ukta.m ca -

jaate dehapratyayadviipabha"nge 
praaptaikatve nirmale bodhasindhau |
avyaavartyaivendriyagraamamantar -
vi"svaatmaa tva.m nityameko.avabhaasi || iti |

	tadaa tasmin kaale tasmin mahaavyomni ca paracidaakaa"se pratyasta -
mita"sa"sibhaaskare pra"saantaj~naanakriye muu.dho.anabhivyaktasvasva -
bhaava.h svapnaadinaa muhyamaano.aprabuddho niruddha.h syaat 
sau.suptapadavat | yathaa su.suptapade tathaa prabuddhastvanaav.rta eva 
bhavet | ukta.m ca rahasyastotre -

	svaatmani stimitasomabhaaskara.m 
	vyomamaargamativ.rtya tasthu.sa.h |
	bhaavanaa~njitad.r"so.api khecaraa.h
	kecideva tava dhaamadar"sina.h || iti |

praa.naapaanapra"saantireva caanyatra nira~njanatattvodaye yukti.h 
proktaa | maayaapyukta.m bhogamok.sapradiipikaayaam -

p. 34]	kaamaakhye vi.satattve nira~njanaahve kramaacca siddhi.h syaat |
	suurye some h.rdayaattayo.h "samaacceti "saastrasarvasvam || iti |

	eva.m spandatattvasyodaya.h prokta.h | tadaa.asmaadeva ca sahajo 
mantrodaya.h | ukta.m ca bauddhaayanasa.mhitaayaam -

	"saante candre tvamaantaakhye yaavannoccarate ravi.h |
	udaya.h sarvamantraa.naa.m vilaya"sca divaukasaam || iti |

maaliniivijaye.api -

	yatraadhaaravinirmukto jiivo layamavaapsyati |
	tat sthaana.m sarvamantraa.naamutpattik.setrami.syate ||

tathaa -

	dharmaadharmaantare citta.m ruddha.m yasya tadaa tu sa.h |
	yadvakti sa bhavenmantra.h ki.m punarmaat.rkotthita.h ||


iti || 23 - 24 - 25 ||

ata eva

tadaakramya bala.m mantraa.h sarvaj~nabala"saalina.h |
pravartante.adhikaaraaya kara.naaniiva dehinaam || 26 ||

	tadbala.m niraavara.nacidullaasaruupa.m para"saktyaakhyamaakramyaa 
-dhi.s.thaaya mantraa.h biija - pi.n.da - pada - naamaruupaa mananatraa.nadhar 
-mi.na.h sahajanaada"saktyudbodhadiiptatvaat sarvaj~natvaadinaa balena 
"slaadhaayuktaa mantriprayuktaa adhikaaraayaanugrahaadau pravartante | 
kimiva yathaa "sariiri.na.h karacara.naadiini kara.naani | anena mantri.na.h 
paratattvaavabodhaanmantre.svicchaamaatre.na yathe.s.taviniyojyatvamuktam 
| tadukta.m trikasaare -

	vidite tu pare tattve var.naatiite hyavigrahe |
	ki"nkaratva.m tu gacchanti mantraa mantraadhipai.h saha ||

	anyathaa tu prayatnaprayuktaa api ye puurvoktasa"nkalpatvaadyaaspa -
dacicchaktibalaaspar"saat kevalavar.naruupatvaanmantraa.h putrikaakara.na -
vanni.sphalace.s.taa bhavanti |

p. 35] ukta.m ca ha.msapaarame"svare -

	pa"subhaave sthitaa mantraa.h kevalaa var.naruupi.na.h |
	sau.sum.ne.adhvanyuccaritaa.h patitva.m praapnuvanti te ||

	yata e.sa "saakto maargo.atra ca mantraa.naa.m saaphalyam | tadukta.m 
tattvarak.saavidhaane -

	a"saktatvaanni.skriyatvaanna pu.msi na pare pade |
	"saktau niyojayenmantra.m japastu saphalo bhavet || iti |

"sriivaihaayasyaa.m ca -

	vi.suvatstha.m japa.m kuryaannaadordhvadhvanibodhitam |
	mantraak.saraa.ni ma.nivacchaktau protaani bhaavayet ||
	taameva ca pare vyomni paramaam.rtab.r.mhitaam |
	dar"sayatyaatmasadbhaavameva.m mantro huti vinaa || iti |

"sriikaalaparaayaam -

	"sabdo naadaatmakastasmaat pratyayenopab.r.mhita.h |
	mantrabodhasvaruupasthamabhinno bodhayatyapi || iti |

anyacca sa"nkar.sa.nasuutre.su -

	svaatmaikani.s.tha.m cidruupa.m bhaavaabhaavapari.sk.rtam |
	svasa.mvedanasa.mvedya.m prak.rtyaatiitagocaram ||
	iya.m yoni.h sm.rtaa vipra mantraa.naa.m pratyayaatmikaa |
	te mantraa var.naruupe.na sabaahyaabhyantaroditaa.h ||
	nai.skaalikapadaavasthaa.h kara.naaniiva dehinaam |
	prayuktaa.h sarvakaale.su siddhyante viiryayogata.h ||

	eva.m "suddhabodhaatmakatvenaantarbaahyodayaadeko.api japo 
lak.sasa"nkhyaaka.h | tadukta.m jayaayaam -

	ekasya mantranaathasyaapyantarbaahyoditasya ca |
	yadaikya.m ta.m japa.m viddhi lak.sasa.mkhyaabhidha.m mune || iti | 
|| 26 ||

p. 36] anayaa yuktyaa mantraviiryamuktam, praakcodayo.adhunaastamaya -
maaha -

tatraiva sa.mpraliiyante "saantaruupaa nira~njanaa.h |
sahaaraadhakacittena tena te "sivadharmi.na.h || 27 ||

	tatraiva svasvabhaave "saktimatyete mantraa.h saadhakacittena tat -
prav.rttinimittena tadaadhaarabhuutayecchayaa saha samyak praliiyante asta.m 
gacchanti | yataste tadanugaastacchaktiruupaa"sca | ukta.m ca kaalaparaayaam 
-

	paraak.saratarordhaaturnaanaa"saktervivartagaa.h |
	"saktayo var.nadehe.su vaktraadvar.natvamaagataa.h || iti |

	ki.mbhuutaa.h k.rtak.rtyatvaacchaantaruupaa.h | ata eva nira~njanaa.h 
mahaakaalu.syarahitaa.h | nira~njanatattvaanupraa.nanaadvaa | anenaiva ca 
hetunaa "sivadharmi.na.h "sivasyeva dharmaa gu.naa ye.saam | sarvaj~naa.h 
sarvakartaara ityartha.h | evame.sa eva mantraatmaa | te.saa.m caata eva 
"sivadharmitva.m siddhamiti || 27 ||

	saha saadhakacittena liiyante tatra yat sm.rtam |
	"sivataatmani sarvaatmyaaccaahaitatsopapattikam ||

yasmaatsarvamayo jiiva.h sarvabhaavasamudbhavaat |
tatsa.mvedanaruupe.na taadaatmyapratipattita.h || 28 ||
tena "sabdaarthacintaasu na saavasthaa na ya.h "siva.h |
bhoktaiva bhogyabhaavena sadaa sarvatra sa.msthita.h || 29 ||

	yasmaajjiiva aatmaiva sarvamaya.h sarvaatmako vi"svaruupo 
boddh.rruupatvaat |

ukta.m ca -

	yadaiva vidita.m vi"sva.m tadaaniimeva cinmayam |
	yannaasti bhaago vedyo.asau naatha yo vedakaadbahi.h ||

p. 37]	vedyo vedakataamaapto vedaka.h sa.mvidaatmataam |
	sa.mvit tvadaatmaa cet satya.m tadida.m tvanmaya.m jagat || iti |

"sruti"sca -

	aatmaiveda.m jagat sarva neha naanaasti ki~ncana |

	anyacca | sarvabhaavasamudbhava iti vi"se.sa.na.m hetugarbham | 
heturvaa.aya.m samudbhavaaditi sarve.saa.m bhaavaanaa.m samudbhavo 
yasmaat | paraadivaagruupatayaa sa.mvidyupaarohe.na hi te.saamudaya.h  
sattaa ca | taduktam -

	tvatkaara.natva.m sarvasminnapi j~naata.m tvadanvayaat |
	sa.mvitsamanvite vi"sve naa.asa.mvit kaara.na.m bhavet ||
	sa.mvidaayatana.m j~naata.m tat sadaakhyaa.m prapadyate |
	taavataiva na labhyaa syaadanupaasitasa.mvidaa || iti |

anyacca -

	tvadaatmakatva.m bhaavaanaa.m vivadante na kecana |
	yatprakaa"syada"saa.m yaato naa.aprakaa"sa.h prakaa"sate || iti |

tathaa -

	s.rjan vadan j~naapaya.m"sca tridhaikastva.m prakaa"saka.h |
	vyatirikta.h prakaa"sebhyo na yathaa.anyaprakaa"sakaa.h ||
	na prakaa"saa.h prakaa"sante tvatprakaa"sodaya.m vinaa | iti |

pa~ncaraatre.api -

	na tatraadityo bhaatiityaadi |

yaavat -

	tasya bhaasaa sarvamida.m vibhaatiiti |

	sarvamayatve.asya hetvantaramaaha - tatsa.mvedana ityaadi | taditi 
bhaavaanaa.m sa.mvedyaanaa.m paraamar"sa.h te.saa.m sa.mvedanaruupe -
.naanubhavadvaare.na yatastaadaatmyapratipattirbhaavaruupataasampraapti -
stadabhedasa.mvittistato heto.h | ukta.m hi svaatmasaptatau -

p. 38]	yadvad vastu svabhaavena j~naanena vi.sayiik.rtam |
	tadvattaadaatmyamaayaati jiiva.h sarvamayo hyata.h || iti |

anyat sa.mvitprakara.ne -

	yathaa.agninaa samaavi.s.ta.m sarva tadruupamiik.syate |
	tathaa j~naanasamaavi.s.ta.m sarva tadruupamiik.syataam || iti |

tathaa.a.agamarahasye -

	aakaaravarga upari pratibhaasate.asya
	j~naanasya saapi tava vi"svamayii vibhuuti.h |
	vi"svaatmakastvamiti naa.a.agamasiddhametat
	kintu svasa.mviditaruupatayaapi siddham || iti |

eva.m sa.mvideva praa.nadvaare.na vaagruupataa.m dhatte | taduktam -

	sthaane.su viv.rte vaayau k.rtavar.naparigrahaa |
	vaikharii vaak praayokt.R.naa.m praa.nav.rttinibandhanaa ||
	kevala.m buddhyupaadaanaat kramaruupaanupaatinii |
	praa.nav.rttimatikramya madhyamaa vaak pravartate ||
	avibhaagaa tu pa"syantii sarvata.h sa.mh.rtakramaa |
	svaruupajyotirevaanta.h suuk.smaa vaaganapaayinii || iti |

tathaa -

	svaya.m rauti ya e.so.antarnirvi"se.saravaatmaka.h |
	sa para.h parama.h sthaayii nityoditanijaak.rti.h ||
	cidicchaa"saktisambuddha.h spanda aatmabalerita.h |
	saviteva sa tejaa.msi vicinvan h.rdi raajate || iti |

pratyabhij~naayaa.m ca -

	citi.h pratyavamar"saatmaa paraavaak svarasoditaa |
	svaatantryametanmukhya.m tadai"svarya paramaatmana.h ||
	saa sphurattaa mahaasattaa de"sakaalaavi"se.si.nii |
	sai.saa saaratayaa proktaa h.rdaya.m parame.s.thina.h || iti |

p. 39]	tasyaa.m caanta.hsa.mjalparuupaayaa.m dvaavapi "sabdaarthau sama.m 
sphurata.h | ata eva tayorabheda eva vikhyaata.h | ukta.m ceha -

	yata.h "sabdaanuvedhena na vinaa pratyayodbhava.h |

	vaak ca sa.mvinmuuleti praagevoktam - sa.mvinmuulaadityaadi | 
tathaajaatiiyai.h "slokairanyaccoktam -

	yathaa tvayaa jagadviddha.m sarvameva nijaatmanaa |
	tathaa tvayaa.anuviddheya.m sarvato bhaati bhaaratii ||

yoginaathena coktam -

	tasmaat sarvasya siddhyartha.m bhaaratii kaara.na.m pare |
	pare.s.tavyaa tadaaropaaruu.sa.nenaarthani"scayaat ||
	tasyaa aunmukhyav.rttyaiva sadbhaavaparikalpanaa |
	nahi taamantare.nai.saa labhetaa.a.atmaanamambike ||
	saa ca tasyaamavasthaayaa.m svaruupajyotiri.syate |
	nirvibhaagakramaapek.saa yogigamyaanuruupi.nii ||
	tata aunmukhyata"scintaamayii bhavati vaak "sive |
	vi"si.s.ta"sabdavi.sayavivak.saasphura.naatmikaa ||
	tata.h "sabdaatmakatvena viv.rttaarthamayii bhavet |
	tadaatmataamantare.na yasmaannaarthaavadhaara.nam ||

	eva.m sa.mvitsvaruupasya sarvaprakaa"sakasya prabhaiva prakaa"sana -
"saktiryaa vaaganta.hsa~njalparuupaa var.na -pada -vaakya -jiivitabhuutaa 
saiva padaartharuupatayaa bahirbhavatiiti svaanubhavaprasiddhameva 
prabuddhaanaam | ukta.m ca -

	cidaatmaiva hi devo.anta.hsthitamicchaava"saad bahi.h |
	yogiiva niruupaadaanamarthajaata.m prakaa"sayet ||
	svamina"scaatmasa.msthasya bhaavajaatasya bhaasanam |
	astyeva na vinaa tasmaadicchaamar"sa.h pravartate ||

p. 40] anyaccoktam -

yatki~ncidaabhaati bahistadii"sa nuuna.m tavaastyeva samastamanta.h |
nimiilitaak.saa h.rdi lak.sayeyustathaiva sarva kathamanyathaa tat ||

	ittha.m svabhaava eva yata.h sarvaatmasthena tathaavidhena sarvaatma -
kena svabhaavena hatunaa "sabdaarthayo"scintaasu madhyaadvi.saye vaa na 
saa kaacidavasyaasti yaa na "sivasvabaavamabhivya~njayati, yaa na 
citsvaruupetyartha.h | sa.mvitsviikara.naikyaat yata.h sarvasyaastitvam | 
taduktam -

	yena yena vibhidyante hetunaa bhaavanimnagaa.h |
	tena tenaikyamaayaanti bodhodadhisamaagataa.h ||

praagukta.m ca -

	"sariirajo vaa "saabdo vaa maanaso vaa samudgata.h |
	vyavahaaro.apyasau naasti yatra tva.m naatha naagraga.h || iti |

	ata"sca bhoktaivaanubhavitaiva bhogyabhaavenaanubhaavyatayaa sadaa 
sarvatra sa.msthito na tvanyadbhogyamasti | tathaa ca "sruti.h -

	ahamannamahamannamahamannam |
	ahamannaado.ahamannaado.ahamannaada.h ||

granthak.rtaa tattvavicaare.apyuktam -

	svasvabhaavasthitaa bhaavaa.h sa.mbadhyante parasparam |
	bhogyabhokt.rtvabhaavena na kadaacit svabhaavata.h ||
	dra.s.taa.anubhavitaa smartaa graahako bhokt.rvedaka.h |
	kartopalabdhaa sa.mvettaa j~naateti j~naanasa.mj~nakaa.h || iti |

tena j~naanameva j~neyaruupatayaa prathate ityartha.h | ukta.m ca -

bhokturvibhorye bhavato vibhinna.h sa 
d.r"syate mugdhatayaa sva aatmaa |
te bhogyabhuutaa.h pa"suvat pare.saa.m 
bhogaaya bhuuyo.atra bhave bhramanti ||
bhava.m bhavadvai bhavabhuutameva 
vibhaavayanto bhagavan bhaveyu.h |
bhavadvadeva prabhubhaavabhaajo 
vi"sva.m va"se vartayitu.m samarthaa.h || iti |

j~naanasambodhe.api -

	j~naataa j~neya.m j~naanamiti j~naanasyaiva tridhaa sthiti.h |

p. 41]	brahmaarpa.na.m brahmahavirityatrokta.m tadeva yat ||

mayaiva cokta.m kvaa.api -

	dra.s.taivaa.asti na d.r"syametadbudhairadhyaatmanaa j~naayate
	aadar"sapratibimbavajjagadida.m bhinna.m dvidhaa bhaati yat |
	sattaa.m yaanti gha.taadayo bahiramii bodhaanuvedhaat sadaa
	j~naanaadvaitamata.h svato.asti na punarj~neyasya sattaa kvacit || iti |

tathaatmasaptatau -

	yadida.m d.r"syate ki~nciddar"sanaattanna bhidyate |
	dar"sana.m dra.s.t.rto naanyad dra.s.taiva hi tato jagat || iti |

sa"nkar.sa.nasuutre.svapi -

	yeneda.m d.r"syate vi"sva.m dra.s.taa sarvasya ya.h sadaa |
	d.r"sya"scaraacaratve ya.h sa vi.s.nuriti giiyate || iti |

jaabaalisuutre.svapi -

	dra.s.taa spra.s.taa "srotaa ghraataa rasayitaa mantaa boddhaa.apari -
luptacaitanyasvabhaavo jagadutpatti -sthiti -layaikaheturbhagavaan vaasudeva 
aatmeti |
pa~ncaraatropani.sadi ca -

j~naataa ca j~neya.m ca vaktaa ca vaacya.m ca bhoktaa ca bhogya.m ca | 
ityaadi |

	tathaa.atraiva - 'sarvaantara.m sarvabaahya svaya.mjyoti.h svaya.msam -
bodhya.m svaya.mbhuuriti ca' iti |

"srutirapi -

sa eva j~naataa tajj~naanamiti |

28 -29 ||

atraiva pra"sa.msaadvaare.na sviikara.nopaaya.m praaha -

iti vaa yasya sa.mvitti.h kri.daatvenaakhila.m jagat | 
sa pa"syansatata.m yukto jiivanmukto na sa.m"saya.h || 30 ||

p. 42]	vaa"sabda.h svaarthe.atra | ki.m bahunaa, ityeva.m coktaprakaararuupaa 
yasya sa.mvitti.h sa.mvedana.m j~naana.m yathaa manmayameva sarva 
so.akhila.m samagra.m jagat krii.daaraamatayaa pa"syan vibhaavayannitya -
yuktatvaacca bandhakaara.nasyaaj~naanasya k.sayaat prabodhaaptau jiivanne -
ve"svaravanmukto naa.atra sa.m"saya.h |

	upapattyupalabdhibhyaa.m siddhatvaad bhraantiratra no |

ukta.m ca -

	samyak svabodhavi"sraantau yo.aluptaanubhava.h sthita.h |
	vi.sayaanapi so.a"snan syaajjiivanmuktastu tattvavit || iti |

ye tvaahu.h - vinotkraanti.m kuto mok.sa.h | tanniraasaayaaha -

vinaa svabhaavaanubhavena pu.msa.h 
kaivalyamutkraantibalaadyadi syaat |
atraa.api pak.se nanu mok.sabhaagudbandhana.m 
ya.h kurute pramuu.dha.h ||

tathaa -

	videhaa api baddhyante pralaye gu.navaasitaa.h |
	"sariiri.no.api mucyante vi"suddhaj~naanasa.m"srayaat || iti ||

j~naanagarbhe.api -

	mayi sthitamida.m jagat sakalameva sarvatra vaa
	sthito.ahamiti dhaara.naadvitayabhaavanaave"sata.h |
	jagattritayanaatha tairnaaticire.na sampraapyate
	n.rbhistava saparyayaa dalitakilbi.sopaplavai.h ||

giitaasvapi -

	yo maa.m pa"syati sarvatra sarva ca mayi pa"syati |
	tasyaa.aha.m na pra.na"syaami sa ca me na pra.na"syati ||

pa~ncaraatre.api -

p. 43]	praj~naapraasaadamaaruhya a"socyo.a"socato janaan |
	bhuumi.s.thaaniva "sailastha.h sarvaan praaj~no.anupa"syati ||

	atra ca nityodyuktaruupatvamevopaayo yuktyaa dhvanita.h | praak 
cokta.m hi - ata.h satatamudyukta ityaadi || 30 ||

	atha praaguktasya mantraatmano yuktyantarodayavar.nanadvaare.na 
nigamana.m karoti -

ayamevodayastasya dhyeyasya dhyaayicetasi |
tadaatmataasamaapattiricchata.h saadhakasya yaa || 31 ||

	ayameva tasya puurvoktasya dhyeyasya mantraatmano dhyaayicetas -
yudaya.h samaapattimekiibhaava.m mantraatmataapattimicchato g.rh.nata.h 
saadhakasya dhyaayino yaa tadaatmataa dhyeyasvaruupaapattirityartha.h | 
ukta.m hi vi"svasa.mhitaayaam -

	dhyeye citta.m yadaa liina.m tadaa dhyaanamudaah.rtam |
	dhyeya.h pratyak.sataa.m yaati dhyaataa tanmayataa.m vrajet ||
	.rcchatastviti paa.thaadvaa dhyeya.m cintayato.atra yaa |
	tadaatmataasamaapattiraikya.m tasyodaya.h sa tu ||

	granthak.rtastu dvayamapyaa"saya.h sahate | yato mantroccaara.neccha -
yaa mantradevatayaa saha yattaadaatmya.m yo.anta.hsa.mvedanadvaare.na 
tadatmagraho mantranyaasaatmaka.h sa evaasyo daya aavirbhaava iti 
|| 31 ||

	asyaiva vyaaptiphalamaaha -

iyamevaam.rtapraaptirayamevaatmano graha.h |
iya.m nirvaa.nadik.saa ca "sivasadbhaavadaayinii || 32 ||

	yeya.m svaruupasa.mvitti.h saa.am.rtaaptirihaatmana.h |
	jaraamara.navicchedaad punarbhavataa na tu ||

p. 44]	dugdhaabdhyudgatasyaayameva caatmano.anugraha.h svata.h |
	nirvaa.nadiik.saa tacceya.m paramaatmaniyojikaa || iti |

ukta.m ca mok.sadharme.su -

	hitvaa tu sarvasa"nkalpaan sattve citta.m nive"sayet |
	sattve citta.m yadaa liina.m tata.h kaala~njayo bhavet || iti |

aatmasambodhe ca -

bhavedbhavaanaamabhavaaya nuuna.m 
svabhaavasa.mvidviditaiva pu.msaam |
aamartyataa.m martyajane karoti 
sak.rtsudhaapraa"sanamaatrameva || iti |

diik.saartho.ayam -

	dadaati j~naanasadbhaava.m k.sapayatyakhila.m malam |
	bodhaanuvedhaaddiik.soktaa daanak.sapa.nadharmi.nii ||

iti || 32 ||

	spandatattvodaya.m procyaak.rtrima.m tatra eva ca |
	mantrodaya.m ca tadviirya tadvibhuutiirathaa.a.aha tu ||

	yathoktasya jaagratyeva nijabhaavaaptyaa svaatantrya.m tathaa 
svapne.apyastiiti vaktumaaha -

yathecchaabhyarthito dhaataa jaagrato.arthaanh.rdisthitaan |
somasuuryodaya.m k.rtvaa sa.mpaadayati dehina.h || 33 ||
tathaa svapne.apyabhii.s.taarthaanpra.nayasyaanatikramaat |
nitya.m sphu.tatara.m madhye sthito.ava.m"sya.m prakaa"sayet || 34 ||

	yathaa jaagrati jaagradavasthaayaa.m dhaataa sra.s.taa.a.atmasvabhaava 
icchayaa did.rk.saatmikayaa .abhyarthito yaacita.h san dehina.h pu.mso h.rdi 
sthitaanabhinataanarthaan padaarthaan sampaadayati prakaa"sayati | svabalaa -
va.s.tambhaat | ki.m k.rtvaa somasuuryayorapaanapraa.nayo"scak.su.so"sco -
daya.m k.rtvaa cak.suraadi.sva vadhaanenetyartha.h | 

p. 45] etadukta.m bhavati - anekaarthasannidhaane.api ga.nikaana.tamalla -
prek.sakaadi.su madhyaadyadeva vastvabhimata.m tadeva yathaa pa"syati | 
svaruupaanuprave"saat | tathaa svapne.apyabhii.s.taanevaarthaan madhye h.rdi 
svasvabhaave sthita.h san sphu.tatara.m k.rtvaa nitya.m sadaiva prakaa"sayed 
dar"sayati | kuta.h pra.nayasyecchaabhyarthanaayaa anatikramaat tyaagaat |

muktvaa d.r.dhaamabhii.s.tecchaa.m naa.anyav.rttiryadaa bhavediti |

	etaduktam - yadiicchaa tadanugaiva bhavenna svaatantrye.na prabhavati 
tadaitatsyaat taa.m caasau naapyatikraamati | ukta.m ca rahasyastotre -

vism.rtaarthamabhiyujyadhiiryathaa tvaama"se.savidamaa"su "sa.msati |
yadyaditthamanayaa.arthyate rasaat svapnago.api na vila"nghayi.syasi || iti |

siddhokta.m ca -

	cidvyomnistho.anusandhatte yattatpa"syatyakha.n.ditamiti |

jyoti.h"saastre.api -

	yena yenendriyaarthena viddha.h svapiti maanava.h |
	tasya tasyendriyaarthasya supta.h karmaa.ni pa"syati ||


iti || 33 - 34 || 


	eva.m svapnasvaatantryavar.nanadvaare.na yuktyaa sau.suptatamova -
ra.nanirbheda ukta.h | ittha.m svaruupasthasyaiva jaagratsvapnaadau 
svaatatrya.m na tvanyathetyabhidhaatumaaha -

anyathaa tu svatantraa syaats.r.s.tistaddharmakatvata.h |
satata.m laukikasyeva jaagratsvapnapadadvaye || 35 ||

	anyathaa puna.h svaruupasthityaabhaave cittasya ca~ncalatvaat svapnaa 
-dau s.r.s.tiricchaaruupaa svatantraa syaat | 
svapnaadiprasaro.asama~njasaruupo bhavedityartha.h | kutastaddharmakatvaat 
s.r.s.tisvabhaavatvaat | yatastattattva -micchaakhyaprasavadharmi nityam | 
kasyeva | yathaa laukikasyaaprabuddha -materjaagratsvapnapadadvaye 
satata.m sarvakaala.m s.r.s.tiricchaiva svatantraa | 

p. 46] na tvasau hyaprabuddhatayaa | saa.asya sahasra"sa.h  sambaddhaa.asam 
-baddhavikalparuupaiva bhavedavasthaadvitaye.apiiti yaavat || 35 ||

	evamaatmano vibhuuti.su svaatantryaakhyaa.m yuktimuktvaathedaa -
nii.m j~natvakaaryasaamarthyaakhyaa yaa taa.m tatra kathayati | suuk.smavya 
-vahitaadau j~natvopaaya.m taavatkaarikaadvayena praaha -

yathaa hyartho.asphu.to d.r.s.ta.h saavadhaane.api cetasi |
bhuuya.h sphu.tataro bhaati svabalodyogabhaavita.h || 36 ||

	yathaa duurasthita.h ka"scidartha padaartho gha.tapa.taadivastu vi"se.so 
-.asphu.ta.h sa.mdigdho d.r.s.ta.h saavadhaane.apyanyavyaav.rtte.apyekaagre.a 
-pi cetasi sati hi yasmaat sa evaartho bhuuya.h puna.h svabalodyogenaatmaba -
prayatnavi"se.se.na bhaavito vicaaritaa sansphu.tataro bhaati ni.hsandigdha.h 
prakaa"sate.avabhaasate |

	tasmaattathaa yadvastu yena ruupe.na yatra yasmin kaale sthita.m 
tadvastu tathaa tenaiva prakaare.na prayatnavi"se.se.na svabala.m svasvaruu -
pa.m vikasvaramaakramyaa.a.a"srityaa.ava.s.tabhyaabhyaasaannaciraat 
tvarita.m samprartate samyaka pratibhaati niraavara.nasvaruupatvaat |

praagukta.m hi -

	api tvaatmabalaspar"saat puru.sastatsamo bhavet |

tattvayuktau ca -

	vi.sayaadhipatiryo hi yena jaanaati paarvati |
	tasya yo vetti tattvena tena j~naata.m caraacaram ||

tenaa.atiitaa.anaagataj~naana.m parimitavi.saya.m na ki~ncidaa"scaryam 
|| 36 - 37 ||

eva.m j~natvamuktvaa.adhunaa kaaryakart.rtvasaamarthye k.sujjayaaya 
copaayaantaramaaha -

durbalo.api tadaakramya yata.h kaarye pravartate |
aacchaadayedbubhuk.saa.m ca tathaa yo.atibubhuk.sita.h || 38 ||

p. 47] durbala.h k.sii.nadhaatura"sakta.h k.r"so.api tad balamutsaahalak.sa.na -
mudyogaruupamaakramyaa.adhi.s.thaaya sviik.rtya yata.h kaarye pravartate 
yasmaad vyaapaara.m sampaadayati | atik.r"sasyaapyudyogabalaavalambanaat 
samaraadau "saktidar"sanaat | etadukta.m bhavati - yathaa 
ka"scidasamartho.api vyaayaamaabhyaasaanmahatii.m "sakti.m 
praapnotyudyogabalena tathaa yo.atibubhuk.sita.h k.sudhaarta.h so.api tenaiva 
svasvabhaavaanu"siilanena bubhuk.saa.m bhoktumicchaamapyaacchaadayet 
k.sudha.m "samayati | prokta.m ca pata.m~njalinaa -

ka.n.thakuupe k.sutpipaasaaniv.rtti.h | tathaa -
bale.su hastibalaadiini |

	bubhuk.saa"sabdo.atropalak.sa.naartham | tena k.sutt.r.sau "sokamohau 
jaraam.rtyuu ceti .sa.duurmayo.api na"syantiityartha.h || 38 ||
	eva.m na kevalamasminneva "sariire tasya sarvaj~nataadaya.h santi, 
yaavatsarvatraapiityupaayadvaare.naa.a.aha -

anenaadhi.s.thite dehe yathaa sarvaj~nataadaya.h |
tathaa svaatmanyadhi.s.thaanaatsarvatraiva.m bhavi.syati || 39 ||

	anena praaguktenaatmasvabhaavenaa.asmin dehe.adhi.s.thite vyaapte -
.anviik.site sati yathaa sarvaj~nataadayo gu.naa vidyante | yasmaadatra 
svalpayuukaadibhak.sa.naadyapi k.siprameva jaanaati | ukta.m ca 
j~naanasambodhe -

	sarva.h sa eva vyaapitvaad j~na.h sa eva svabhaavata.h |
	sarvaj~na"sceti sarvaj~na.h pumaaneva nirucyate ||

anyacca -

	sarvaj~na.h sarvadaiva tva.m sarvasya h.rdaye na cet |
	kenaa.anyathaa.asya sambhaavyaa na.s.taarthavi.sayaa sm.rti.h ||

p. 48]	tadaharjaatabaalai"sca stanapaana.m kva "sik.sitam |
	praa.nibhirvaapsu tara.nametat sarvaj~nace.s.titam ||

anyacca -

	bhak.sya.m syaatkimabhak.sya.m vaa svaadvasvaadviti ni"scaye |
	mak.sikaa.naa.m kuta.h sa.mvit k.saudrasa.mcitikarma.ni ||
	sarvaj~nasyaapyadhi.s.thaatustadvij.rmbhitamanyathaa |
	k.rmimaatraalpakaayaanaa.m sambh.rtirvismayaaspadam ||
	katakasya phala.m vaariprasaadanavidhitsayaa |
	dvipa.h k.sipati tasyai.saa praj~naa hyaj~nasya ki.m pa"so.h ||
	giitaakar.nanavaidagdhya.m mugdhabuddherm.rgasya kim |
	sambhaavyate hi yenaa.asya romanthavirataa sthiti.h ||
	bhak.sayi.syati maamitthamaakhorvivaravartina.h |
	maarjaara.m prati kaa "sa"nkaa sarvaj~naj~naapana.m vinaa ||
	bhayaat kuurma.h sa vaaryanta.h sarvaa.nya"ngaani guuhate |
	durbhedabuddhistatraasya vivekavikalasya kim |
	viik.syaanyak.sii.napak.saa.naa.m vailak.sa.nyamacetana.h ||
	n.rttamaarabhate barhii sphurita.m tajjagadguro.h ||
	agaadhajalamadhyasthamatsyabhak.sa.nalak.sa.nam |
	kenopada.s.ti.m tanmadgoranumaana.m vinaa k.rtam ||
	a"sakya"sakti.h kasyeya.m salilaat pibata.h paya.h |
	ha.msasya na punastasya h.rdayaantaravartina.h ||
	pratibhaataprabhaatasya mandiraantaravartina.h |
	k.rkravaakorgira.h kasmaat k.setraj~napyaapina.m vinaa ||
	yaasaamaakalanodyuktaa kaalavitkalanaa tata.h |
	pravartate dinaarambhe nirbhraantak.rtasa.mvidhi.h ||
	"s.r"ngadantanakhaadiini praa.ninaamaayudhaani yat |
	paraprahara.nodreke kenaa.a.akhyaataanyasa.mvidaam ||

p. 49]	bala.m teja.h karo si.mho jaanaati nijamuurjitam |
	ko heturyaavadantasthapratipattirna sasphuraa ||
	ativ.r.s.teranaav.r.s.tervya~njaka.m cihnami"ngitai.h |
	suucayanti na taccitra.m pa"sava.h pak.si.no.api yat ||
	k.rtaantakalpai.h si.mhaadyai.h priiti.h praa.nabh.rtaa.m kuta.h |
	vinaikasya h.rdisthasya sa.mvitsa.mvaadasusthitim || iti |

	te.saa.m ca praaguktayuktyaa vi"se.saabhivyakti.h | tathaa svaatmanya -
dhi.s.thaanaat svaruupaacyavanaadeva.m sarvatra sarvaj~nataadayo 
bhavi.syantyabhivyakti.m yaantiityartha.h | ukta.m ca -

eko bhaava.h sarvabhaavasvabhaava.h 
sarve bhaavaa hyekabhaavasvabhaavaa.h |
eko bhaavastattvato yena d.r.s.ta.h sarve
bhaavaastattvatastena d.r.s.taa.h ||
rahasyayuktiratreya.m "sariire yatra yatra ca |
sa.mvido daar.dhyalaabha.h syaattatra tatra gu.nodaya.h || iti || 39 ||

athai.saa.m gu.naanaamaacchaadakamuulavicchedaarthamaaha -

	glaanirhar.sak.satiranutsaaharuupaa dehe kila vilumpikaa vinaa"sinii | 
tasyaa"sca glaaneraj~naanata.h s.rti.h sara.namutpatti.h | taccaa.aj~naanamun -
me.se.na vak.syamaa.nalak.sa.nenaa.a.atmasvabhaavena yadaa vilupta.m 
nir.nodita.m naa"sita.m tadaa kuta.h saa glaanireva kaa syaatkaara.na rahitaa 
bhavedityartha.h | ata eva ca yoginaa.m jaraarogaadyabhaava.h "sariiradaar -
.dhya.m ca bhavet || 40 ||

	athonme.sasya svaruupamaaha -

ekacintaaprasaktasya yata.h syaadaparodaya.h |
unme.sa.h sa tu vij~neya.h svaya.m tamupalak.sayet || 41 ||

p. 50] ekasyaa.m cintaayaa.m prasaktasyaikatra vi.saye kvacid vyaap.rtacit -
tasya sato yato yasmaat svasvabhaavaadaparasyaa"scintaayaa udayo.abhivya -
ktirbhavet | jha.titi yato.anyaa cintotpadyate vism.rtasmara.naadikaa sa 
cintaayaa.h kaara.namunme.so vij~neya.h | ta.m ca punarunme.sa.m 
svayamaatmanopalak.sayedvijaaniiyaat | cintaadvayamadhye vyaapakatvenaa -
.anubhuuyamaanatayaa svasa.mvedyatvaad b.rhatkumaariisukhavadanupade -
"sya ityartha.h || 41 ||

	asya caanu"siilyamaanasya pratyayaanaaha -

ato bindurato naado ruupamasmaadato rasa.h |
pravartante.acire.naiva k.sobhakatvena dehina.h || 42 ||

	ato.asmaadunme.saadanu"siilyamaanaadacire.naiva kaalena dehina.h 
pu.msi bindvaadaya.h pravartante utpadyante | bindustejoruupo bhruumadh -
yaadau | naado.ak.rtrimo.anaahataatmaka.h "sabdabrahmaakhyo duuraacchra -
va.na.m ca | ruupamandhakaare dar"sana.m devataanaa.m ca suuk.smaadipra -
dar"sana.m ca | raso mukhe.am.rtaa.a.asvaada.h .sa.drasaanaa.m ca | kathamete 
pravartante k.sobhakatvena utk.r.s.tasiddhivighnakaaritvena | tathaa ca 
pata~njali.h -
	tata.h praatibha"sraava.navedanaa.adar"sanaa.a.asvaadavaartaa jaayante | 
te samaadhaavupasargaa vyutthaane siddhaya.h iti |
	anyacca anena yuktyaa s.r.s.tyaadikramo dhvanita.h | yata.h praagunme -
.saat s.r.s.tiruktaa | saa ca katham ? ato.asmadaadau vinduricchaad.rg"saktipra -
sararuupa.h | tato naada.h "sabdaatmako vaagaakhya.h kriyaa"saktiruupa.h | 
tato ruupa.m padaarthadar"sanavicaarasvaruupam | tatastatraiva raso.abhilaa.sa 
upabhogaruupa"sceti | e.sa evaatirahasyakramaarthavidaamudyogaavabhaasa -
carva.navilaapanaruupa.h kramacatu.skakramo.atraiva yuktyaivokta.h -

	na baadhate vi"se.so hi prak.rta.m paribhaa.sayaa iti |
	
tadyadukta.m svaya.m tamupalak.sayediti || 42 ||

	tatkathamityatropaayamaaha -

did.rk.sayeva sarvaarthaan yadaa vyaapyaavati.s.thate |
tadaa ki.m bahunoktena svayamevaavabhotsyate || 43 ||

p. 51]	dra.s.tumicchaa did.rk.saa tadavasthaastha iva sarvaarthaan sarvabhaa -
vaan vyaapyaadhi.s.thaaya yadaa.avati.s.thate vartate tadaa ki.m bahu -
noktenaadhikakathanena | svayamevaatmanaiva tattatsvabhaavamavabhot -
syate.avagamyate j~naasyatiityartha.h | ayamatropade"saa"saya.h - yathaa 
kutuuhaladid.rk.survikaasav.rttyaaste eva.m ya.h sarvabhaavaunmukhya -
ruupodyant.rtaasvaruupe ti.s.thati sa svabhaava.m sarvaj~nataadigu.naas -
pada.m svayamaapnoti | yata.h praaguktam - ata.h satatamudyukta ityaadi | yaa 
cai.saa sthiti.h saiva tattvaarthacintaama.nau rahasyamudretyuktaa | mayokta.m 
bhogamok.sapradiipikaayaam -

udyant.rtaabalena tu vikaasav.rttyaa svaruupagasti.s.thet |
svayamupas.rtendriyaarthaana"snannaanandabhuumigo yogii ||
e.socch.r"nkhalaruupaa vikasvarataraa prabuddhabuddhiinaam |
siddhaa.h sthitaa sadaa.asyaa.m hyaanandarataa.h paraa ca mudrai.saa ||

anyatrokta.m ca -

sarvaa.h "saktii"scetasaa dar"sanaadyaa.h 
sve sve vedye yaugapadyena vi.svak |
k.siptvaa madhye haa.takastambhabhuuta -
sti.s.thanvi"svaadhaara eko.avabhaasi ||

tathaa -

svacchanda.m vaa yatra tatra vrajantiirve"syaa - 
striivacca~ncalaa yaa d.rgaadyaa.h |
"saktii.h pa"syan kevala.m naanugacchedvi"sva.m
bibhradbhaasi tasya tvamanta.h || 

iti || 43 ||

asyaameva sthitau yuktimaaha -


prabuddha.h sarvadaa ti.s.thejj~naanenaalocya gocaram |
ekatraaropayetsarva.m tato.anyena na pii.dyate || 44 ||

p. 52]	prabuddho.asa.mkucita"saktinirvikalpa udyokt.rruupatayaa sarvakaala.m 
ti.s.thed varteta | j~naanagocara.m vi.sayamaalokya paricchidya 
sa.mviddiiptyaa j~neya.m vilaapyaa.avibhaaga.m niitvetyartha.h | mayaiva 
cokta.m bhogamok.sapradiipikaayaam -

athavaavibhaagabodhajvalanena vilaapya vedyapiiyuu.sam |
piitvaa t.rpto vicaranniirogo yo.aciraat sadaikaakii ||
etatkramaarthasaara.m paradhaaraabhuumikaa ca "saktiinaam |
tadanuj~nayaa.atra kathita.m sacchi.syavibodhanaaya mayaa ||

ata.h saa nirvibhaagaa cit | ukta.m hi -

	de"sakaalakriyaakaaraa.h prasiddhaa bhaagahetava.h |
	tena santi punaryasya vibhaagastasya ki.mk.rta.h ||

anyacca -

	mana.h savi.saya.m daahya.m j~naanaagnirdar"sanairdahet |
	antarbahirmukha"scaiva.m samaadhiruupapadyate ||

tathaa -

	vij~naanavaa.davo diipta.h sva"saktyaa j~neyatoyadhiin |
	ajasra.m grasate naanyastadgraase "saktimaan bhavet ||
	naa.apraaptyaa payasaa.m t.r.s.naa praaptyaa vaa bhuuyasaamapi |
	yasyaasti k.rtak.rtyatva.m ko.apyasau va.davaamukham || iti |

	praakcaitatsopapattika.m vitatyoktam | yasmaat sarvamayo jiiva ityaadi | 
evamekatra tattvasvabhaave vidyaatmake j~naanaruupe sarvamaaropayedai -
kya.m nayet | ata eva tato.anyena vak.syamaa.nena kalaasamuuhena 
"saktyaatmakena vikalparuupe.na na pii.dyate na baadhyate na svaruupaat 
pracyaavyata ityartha.h | ukta.m ca -
	
	eka.m vyaapi vyoma ku.dyaadiyogaat tasmin 
baahyaa.abhyantaratva.m tathaa tvaam |
pa"syatyeka.m graahakagraahyaruupa.m 
vyaak.siptaak.sepyak.satastvat samaadhi.h ||

iti || 44 || 
	
	eva.m ya.h prabuddha.h pati.h so.anyena na pii.dyate | arthaadyo.apra -
buddha.h pa"su.h sa hanyate |

p. 53] sa ca katha.m ki.mlak.sa.na"scetyucyate -

"sabdaraa"sisamutthasya "saktivargasya bhogyataam |
kalaaviluptavibhavo gata.h sansa pa"su.h sm.rta.h || 45 ||

	"sabdaanaa.m raa"si.h "sabdaraa"si.h var.nasamuuho maat.rkaa 
akaaraadik.sakaaraantaa "sabdajananii | var.naatmakatvaacchabdaanaam | 
tatsamutthasya kaadivargaatmakasya braahmyaadi"sakticakrasya kalaabhi.h 
kakaaraadyak.sarairviluptavibhavo h.rtamahaavyaapti.h svabhaavaat 
pracyaavito.ata evaasya bhogyataa.m gata.h san puru.sa.h pa"surucyate 
aj~natvaat | ukta.m ce"svarapratyabhij~naayaam -

	svaa"ngaruupe.su bhaave.su pramaataa kathyate pati.h |
	maayaato bhedi.su kle"sa.m karmaadikalu.sa.h pa"su.h ||

kvaapi ca -

	bhedagranthivibha"nge hi karmaatmaikya.m prapadyate |
	so.avij~naata.h pa"su.h prokto vij~naata.h patireva sa.h ||

iti || 45 ||

ata"sca -

paraam.rtarasaapaayastasya ya.h pratyayodbhava.h |
tenaasvatantrataameti sa ca tanmaatragocara.h || 46 ||

	tasya ca pa"sorya.h pratyayodbhava.h "srotraadidvaare.na vi.sayadar -
"sanena smara.naadij~naanotpatti.h sa eva paraam.rtarasaat svaruupodayaada -
paaya.h pracyuti.h | yatastena sa pumaanasvatantrataa.m paaratantryamasarva -
gatatvaadyameti praapnoti | sa ca pratyayodbhavastanmaatragocara.h 
"sabdaadivi.sayavi.sayastadabhilaa.saatmaka ityartha.h || 46 ||

	ata eva ca -

svaruupaavara.ne caasya "saktaya.h satatotthitaa.h |
yata.h "sabdaanuvedhena na vinaa pratyayodbhava.h || 47 ||

p. 54]	asya ca pu.msa.h svaruupaavara.ne svasvabhaavaacchaadane "saktaya.h 
puurvoktaabraahmyaadyaa "sabdaruupaa.h kriyaa"saktidvaare.na satatamudya 
-taa.h sadaa sannihitaa.h pu.mruupaglapanaaya | yata.h "sabdaanuvedhena 
var.naanugamena vinaa na pratyayodbhavo j~naanasa.mvedanamasti | 
"sabdaayattatvaatpadaarthasya vaacyavaacakayoranyonyadyotakatvaacca | 
tathaa cokta.m vaakyapadiiye -

	na so.asti pratyayo loke ya.h "sabdaanugamaad.rte |
	anuviddhamiva j~naana.m sarva.m "sabdena d.r"syate || iti ||

praakcokta.m hi -

	vaagevaasyaa.h kaara.na.m vi"svav.rtterityaadi |

anyacca -

	vaagruupataa cedutkraamedavabodhasya "saa"svatii |
	na prakaa"sa.h prakaa"seta saa hi pratyavamar"sinii || iti || 47 ||

athaasyaa eva kriyaa"sakterbandhamok.sahetutaamaaha -


seya.m kriyaatmikaa "sakti.h "sivasya pa"suvartinii |
bandhayitrii svamaargasthaa j~naataa siddhyupadaadikaa || 48 ||

	yai.saa aj~naanaa.m bandhayitriibandhajananiibhagavat kriyaatmikaa 
kriyaasvabhaavaa.a"sakti.h saiveya.m "sivasya suprabuddhasya pa"suvartinii 
pa"suvadyathe.s.taviniyojyatayaa yaa vartate saa yathoktaa | saa ca svamaarga 
-sthaa madiiyeti j~naataa siddhyupapaadikaa paraaparasiddhipradaa bhogamo -
k.saavahetyartha.h | arthaacca bhinnaa j~naataa bandhadaa bhavati | 
athaveya.m vyaakhyaa - seyamityaadyanyastulyaartha.h | svamaargasthaa 
svatantraa aj~naataa bandhayitrii | j~naataa tu siddhyupapaadiketi | ukta.m 
caitatpraak - praa.ninaa.m patana.m yena ityaadinaa || 48 ||

	katha.m tve.saa bandhahetutaamaapadyata iti sphu.tiikartumaaha -


tanmaatrodayaruupe.na mano.aha.mbuddhivartinaa |
purya.s.takena sa.mruddhastaduttha.m pratyayodbhavam || 49 ||

p. 55]	purya.s.takasya kila dve ruupe sta.h - eka.m suuk.smamaativaahikaa -
khya.m tanmaatramabhilaapaatmakam dvitiiya.m sthuula.m bhautika.m 
bhogaakhyam | tatra suuk.sme.na purya.s.takena sa.mruddho baddha 
aav.rto.ata.h eva parava"sa.h san tadutthapratyayodbhava.m sukhadu.hkha -
sa.mvedanaruupa.m bhoga.m bhu"nkte a"snaati | kiid.r"sam | tanmaatraa -
.naa.m "sabdaadiinaamanubhavadvaare.na ya udayo.abhivyakti.h sa eva 
ruupa.m yasya tena tathaa manoha"nkaarabuddhivartinaa caanta.hkara.nasa.m -
yuktena | tasya ca purya.s.takasya bhaavaattadva"saacchariirii sa.msaret 
sa.msaara.m yaati | ata evaasya sa.ms.rtipralayasya jananamara.napravaahas -
yaitadeva kaara.na.m hetu.m sa.mpracak.smahe kathayaama.h || 49 - 50 ||

	eva.m bandhanimittamupavar.nyaasyocchedo paayamaaha -

yadaa tvekatra sa.mruu.dhastadaa tasya layodayau |
niyacchanbhokt.rtaameti tata"scakre"svaro bhavet || 51 ||

	evam -

	bandhamok.savicaare.na prabodhaakhyaa yadaa puna iti |

	purya.s.takadvayamadhyaadekatraikasmin purya.s.take sthuule suuk.sme 
vaa patitvena sa.mruu.dho liinacittastadaa tasya tadutthapratyayodbhavasya 
"sabdaarthorlayodbhavau pradhva.msapraadurbhaavau niyacchan svecchayaa 
kurvan bhokt.rtaameti | prabhutva.m praapnoti | bhogyaruupaat 
pa"sutvaanmucyate ityartha.h | taduktam -

p. 56]	pa"sunaa.m tu patirbhuutvaa pa"suunaa.m tu patirbhavet |
	pa"sutvaanmucyate sadyo bhuutvaa pa"supate.h pati.h || iti |

svabodhodayama~njaryaa.m ca -

	yadyanmanohara.m ki~ncidak.sigocaramaagatam |
	ekaagra.m bhaavayettaavadyaavalliina.m nirodhak.rt || iti |

	eva.m sati svaatantryaaptestata"scakre"svara.h "sakticakrasvaamii 
sarvaj~nataadiyuta.h sarvaadhipatirbhavedityartha.h || 51 ||

	evamasyaadya"sloke "sakticakrai"svarya.m yadukta.m tadihaapi -

	athettha.m granthani.spattergranthakartaa gurorgiram |
	prahar.sava"sata.h stauti niiti.m "si.syaa/"sca "sik.sayan ||

agaadhasa.m"sayaambhodhisamuttara.nataari.niim |
vande vicitraarthapadaa.m citraa.m taa.m gurubhaaratiim || 52 ||

	tamaha.m gurubhaaratii.m vande | kiid.r"siim | duravagaahasandehaar -
.navapaarottaari.niim | anyacca vicitro.artho.abhidheyo vicitraa.ni padaani 
"sabdaa yasyaa.h saa yathoktaa | ata eva citraamaa"scaryabhuutaamaacaarya -
sarasvatii.m staumi | nahi gurorgariiyaananyo.asti | tadukta.m jayaayaam -

	yasmaaddevo jagannaatha.h k.rtvaa martyamayii.m tanum |
	magnaanuddharate lokaan kaaru.nyaacchaastrapaa.ninaa || iti |

naaradasa.mgrahe ca -

	gurave dak.si.naa.m dadyaat sarvasva.m svaardhameva vaa |
	sarvasvamathavaa.atyalpa.m sa.msaarocchedahetave || iti |

mayokta.m kvaapi -

	bhagavatpraaptikaamo yastenaanve.syo gururyata.h |
	bhagavaan j~naayate "saastraacchaastra.m ca j~naayate guro.h ||

p. 57]	tadbodhaad j~naanavilayaajj~naanaaptau praapta eva sa.h |
	tasmaacchaastraadii"svaraacca gariiyaan gururucyate || iti |

pa~ncaraatre.api -

	yathaa bhagavatyeva vaktari v.rttiriti || 52 ||

	athaamnaayakramavar.nanadvaare.na sa.mgrahak.rtsvakiirtyartha 
"slokena svanaamopabadhnaati -

	vasuguptaadavaapyeda.m gurostattvaarthadar"sina.h |
	rahasya.m "slokayaamaasa samyak "sriibha.t.takalla.ta.h || 53 ||

	asyaartha.h praarambha evokta iti punarnocyate | ida.m ca brahmavid -
yaabiija.m naa.apariik.syaa.asthaane vapet | ukta.m hyanenaivaa.anyatra -

gu.nairuupetaa.api tu siddhavidyaa kanyeva dattaa gu.navarjitaaya |
sambhogahiinaa vidadhaatyakiirti.m daaturyatastatpragu.naaya dadyaat || iti || 
53 ||

	ityavidyaatama.hsthaanaa.m dar"sanaaya prakaa"sitaa |
	sataa.m supuur.naade"seva "suddhaamalagu.nojjvalaa ||
	vaaglu.n.thanaarthamanye.saa.m vidvanmanyatayaa.api tu |
	"suddhabolollaasava"saat k.rtvaa spandapradiipikaa ||
	tasmaat protsaarya maatsaryamarthamartha vicaarya ca |
	aaryairaa"scaryabhuutaayaa na kaaryo.asyaa anaadara.h ||


naaraaya.nasthaanaja utpalaakhyastrivikramaakhyasya suto.agryajanmaa |
yastena sacchi.syahitaaya d.rbdhaa vyaakhyaa mayai.saa ca tamonude syaat ||

p. 58]	gati.h skhalantii na kvacidyathaa ni"si 
syaaddopahastasya tathaa sa na kvacit |
skhalatyamaarge.api kare.asti yasya hi 
pradiipikeya.m pragu.naprakaa"sikaa ||

ki.m vaa bahuuktibhirimaa.m tu sarasvatii.m me
bodhadrumottamas.rtaa.m paratiirthayuktaam |
svacchaa.m vigaahya vibudhatvamupaiti martyo -
.apyatyaktadeha iha citramata.h para.m kim ||

ityaacaaryabhagavadutpalaviracitaa spandapradiipikaa samaaptaa ||

|| "subha.m bhuuyaat ||