#*************************************************************************************** # # spandapradIpikA # edited by Mark S. G. Dyczkowski # ## Copyright (c) Mark S.G. Dyczkowski ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. # # Encoded in Harvard-Kyoto encoding # #************************************************************************************* p. 1] spandapradIpikA: utpalAcAryaviracitA yat parAparabhUsparzi yatsaGkalpAllayodayau | spandasaMjJaM jJarUpaM tacchaktIzaM svabalaM numaH || natvA vikalpavilasatsatsvabhAvaguruM gurum | bhuktimuktyai yuktiyuktaM kiJcidvacmyarthito'rthibhiH || jJAnAntarANi santyAzu nAtyantasukhadAni tu | muktAtmajJAnamamRtaM suraseSviva mRtyujit || cintAmaNistveka eva saguNeSumaNiSviva | tejasviSu yathaiko'rko niHzeSadhvAntahA tathA || nArAyaNasthAnasaMsthadvijavaryatrivikramAt | jAto janAnugrahArtha vyAkhyAti spandamutpalaH || mAyAzyAmatamazchanna AtmacintAmaNiryataH | na dRzyate'tastatprAptyai grAhyA spandapradIpikA || ayamatra kilAmnAyaH siddhamukhenAgataM rahasyaM yat | tad bhaTTakallaTendurvasuguptaguroravApya ziSyANAm || avabodhArthamanuSTuppaJcAzikayA'tra saDgrahaM kRtavAn | yadapi tadartho vyAkhyAjyotsnAprakaTIkRto'sti teneSat || mohanizAmadhyagatA mandadRzastadapi nArthamIkSante | sUkSmaM dIpikayA'nte svatastaduddIpanArthamahamadya || p. 2] svodyantRtaH svarUpaspandollAsena coditazca yadA | paravaza iva pravRttastadA na garvAnmayeyamArabdhA || (kalApako'yam) atrAdau tAvatsambandhAbhidhAnAbhidheyaviSayaprayojanaprayojana - prayojanAnIti SaDucyante | yatastairvinA zrotRRNAM zAstraM pratyanAdara eva syAdaprayatnazca | ihaivoktaM hi - prayatnena parIkSyaM tattvamAdarAditi zAstramantareNa ca heyopAdeyavicAramAtramapi na bhavet kiM punastattvaparIkSaNam | tathA coktamAgamarahasyastotre - sAkSAdbhavAn yadi vidhAya na mUrtimAdyAM tattvaM nijaM tadavadiSyadato'tiguhyam | nAjJAsyata tribhuvanam dhruvamandhamUka - kalpaM samastamasamaJjasatAmayAsyat || SADguNyaviveke'pi - sAkSAt tvameva vA zAstraM tvadIyaiva hi sA matiH | zabdadvAreNa saGkramya saMskarotyadhikAriNaH || paJcarAtrazrutAvapi - yadvat sopAnena prAsAdamAruhet plavena vA nadIM taret tadvacchAstreNaiva hi bhagavAJchAstA'vagantavya iti | tatrAmISAM zAstrANAM sambandhastAvat paJcavidhaH | paro mahAn divyo divyetara itaretarazceti | tatreha siddhapuruSayoH prAyeNa divyetaraH | atha vAcyavAcakalakSaNaH | vAcyorthaH | vAcakaM zAstram | spandAbhidho'rtho'tra vAcyaH | tadvAcakatvA - dupacArAcchAstrasyApyetatsaMjJA | spandazabdasyArtho yadyapyAdyazloke yuktyaivoktastathApi dhAtvarthena sahocyate | spadi kiJciccalane iti | p. 3] spandanAt spandaH | spandanaM nistaraGgasyAsya tAvat paramAtmano yugapannirvikalpA yA sarvatraunmukhyavRttitA | tasmAt - zAntaSADguNyarUpasya yaH sphuran pratibhodayaH | sa cA''tmabalazaktIzazcidrUpaH spandasaMjJakaH || atazcA'smatpiturmAtAmahAcAryeNa mahAbalena - yathArthanAmnA krodhe ityAdinAkto vibhavodayo rahasyastotre | uktaM cezvarapratyabhijJAyAm - yA caiSA pratibhA tattatpadArthakramarUSitA | akramAnantacidrUpaH pramAtA sa mahezvaraH || vyApakatvAtsa sAmAnyaH sarvasAdhAraNAdapi | asya ca - spandaH sAmAnyapUrvaMzca zuddhAtmA zaGkaraH zivaH | bhAvaH svabhAvastattvaM ca jJAtetyAdyabhidhAH smRtAH || anyacca, cit saMvijjJAnaM bodhazceti paryAyAH | eSa eva nirAvaraNacitsvarUpatvAd dikkAlAdyanavacchinnaprasaro'dvitIyaH svAnubhavaikapramANaH zakticakrezvara AtmacintAmaNirupeyatayA' -bhidheyaH | kuto'sya cintAmaNitvamiti cet | zAstrAt | zrIpauSkarAyAM hyuktam - cintAmaNo svarUpeNa na kiJcidupalabhyate | atha cAbhimataM sUte brahmaivaM sarvazaktikam || paramArthasAre ca - sarvAkAro bhagavAnupAsyate yena yena bhAvena | taM taM bhAvaM bhUtvA cintAmaNiriva samabhyeti || jJAnasambodhe'pi - svabhAvAdekarUpApi nAnAtvaM pratipadyate | jJAnasya zaktiH saGkalpairlakSmIzcintAmaNeriva || p. 4] asya ca zAstrakAreNAnvarthasaMjJayA''tyantikazreyaskarat - vAcchivazaGkarazabdAbhyAM nirdezaH kRtaH | vastuvastu nirnAmaka eva | proktaM ca siddhanAthenAbhedArthakArikAsvidam - vastuno bhAvazUnyasya tvagrAhyasya nirAkRteH | kalpanAmAtramevaitat yacchivavyapadezanam || netthaM vibhorvivarto'sti pariNAmazca na kvacit | athavA dvayamapyastu tathApyasya na khaNDanA || saMvitprakAze'pi - iti nirmalabodhaikarUpe dehaparigrahaH | vivartapariNAmAbhyAM dvAbhyAmapyupapadyate || vivarte'pyatathArUpastathA bhAsi tvamacyuta | pariNAme sa eva tvaM suvarNamiva kuNDale || nanu kathamasya nirAvaraNatvaM yataH sukhaduHkhamohAtmaka - guNAdispandaniSyandairAvRtameva pazyAmaH | atrocyate | ete hi jJeyatvAt svayaM niHsattAkAH | jJAtRsaMzrayAttu labdhapratiSThA ivAprabuddhabuddhInAM svaM zuddhabuddhasvarUpaM vihAyAham - pratyayena kAmakAmAttAdAtmyaM pratipannAnAM nijadharmairadhi - vAsya saGkocarUpatAmApAdayantyavidyArUpatvAt | na punaH svasvarUpasthitAnAm | uktaM cehAgre - guNAdispanda ityAdi | dhAtusamIkSAyAM ca - avidyAzabalasyAsya sthitaM meyatvamAtmanaH | gRhItaM na nijaM rUpaM zabalena tadAtmanA || sA cA'nRtAtmikA'vidyA nAnRtasya hi vastutA | nAvastu vastuno nAzaM vikAraM vA karotyataH || p. 5] nAcchAditasya tamasA rajjukhaNDasya vikriyA | nAzo vA kriyate yadvat tadvannA'vidyayA''tmanaH || nA'taH svato na parato bandho'sya paramAtmanaH | baddho'thA'vidyayA jIvo muktistasya hi tatkSaye || tatvayuktau ca - yena yena hi baddhyante jantavo raudrakarmaNA | sopAyena tu tenaiva mucyante bhavabandhanAt || kulayuktau ca - prANinAM patanaM yena tenaivotpatanaM smRtam | ajJatvA badhyate yena jJAtvA tenaiva mucyate || tathA mayA'pi - sIdati yenaiva jaDaH prAjJastenaiva santarati duHkhAt | piNDitamayo'psu majjati tadeva pAtrIkRtaM plavate || gItAsu cedRgevA'tra yuktyopAyaH pradarzitaH - ApUryamANamacalapratiSThaM samudramApaH pravizanti yadvat | tadvat kAmA yaM pravizanti sarve sa zAntimApnoti na kAmakAmI || tathA - rAgadveSaviyuktaistu viSayAnindriyaizcaran | AtmavazyairvidheyAtmA prasAdamadhigacchati || anyacca - asaMtyaktAtmabhAvAnAM viSayAnanugRhNatAm | vijJAtaparamArthAnAM jIvatAmeva muktatA || te caivAsyAtmanaH spando naTasyevAnyarUpatA | uktaM ca yoginAthena hyetaccicchaktisaMstutau - p. 6] tadevaM tvatpravRttyA tvannivRttyA codayetare | juSante yena tattvAni tAnyataH spanda eva te || vaisAdRzye'pi kAryasyAsyAtra dRSTAntamAha yat | jvalanAd dhUmodgatiriva vividhAkRtirambare gatA bhAti | tadvadviSNoH sRSTiH svabhAvajA dvaitarUpeyam || prAzyAnazcidrasasyaudhaH sAkAratvamupAgataH | avazyAyaH prabodhArke tUdite svasvabhAvabhAk || ityalamativistareNa, granthagauravabhayAt | iha caitadevA''samA - ptervicAryate | upAyopeyapratipAdanameva zAstrasya prayojanam | yA tadavabodhAdupeyasvarUpApattiH sthirA tadeva prayojanaprayojanamiti | asya cedaM darzanaM svatantram | prAguktopapattyA sarvazAstrasamud - bhUtaM cAdvaitapratipAdakatvaM nirbAdhameva | yato vimarzAtma - spandabhUmyupArohAt pazyantyAdikrameNa vAkprasavalAbhaH | uktaM ca saMvitprakAze - saMvinmUlAd varNaparNAjjJAnastambhAt sarasvatI | prAgaghoSA sanAdA'nu puNyatIrthA pravartate || tvatpravRttA prANayati zaktiH sA vizvamojasA | pratiyAntI punastvAM sA saMkocayati saMbhavam || kAryA'nurUpaM sA rUpaM tathA nAmApi bibhratI | nirvAhayati vizvasmiMzcitrAM yAtrAM carAcarAm || tadvinA ca sarvavAdinAM sattaiva nAstyataste nirastA eva sthitAH | ata evezvarapratyabhijJAyAmAdisiddharityuktam - p. 7] kartari jJAtari svAtmanyAdisiddhe mahezvare | ajaDAtmA niSedhaM vA siddhiM vA vidadhIta kaH || iti | tadapyatra ye mohAdvipratipadyante teSvidamApatitam | yathA kazcinmANDaliko rAjA cakravartinaH sakAzAt kiJciccaturaGgAdi - sAdhanaM prArthyAnantaraM sAmrAjyajigISayA tenaiva saha yuddhaM kartumicchati, tadAtmavinAzAyaiva tasya syAt | evaM teSAmapi tat | itthamapyasyAjayyatvaM siddhameveti | atha saMgrahagranthakRtA samagramagryagranthArtha garbhIkRtya granthaniSpattyarthamabhimatadevatAM stotuM yaH zloka upanyastastas - yArthaH prAk zloke dhvanito'pi vitatyocyate - yasyonmeSanimeSAbhyAM jagataH pralayodayau | taM zakticakravibhavaprabhavaM zaMkaraM stumaH || 1 || taM bhagavantaM zaGkaraM stumo numaH | bhogApavargAkhyaM zaM zreyaH sukhaM vA karotIti zaGkaraH | amalaH svasvabhAvo ya prAgabhidheyatayopAttaH | iha hi jIvanmuktataiva mokSaH | uktaM cehAgre - iti vA yasya saMvittirityAdi | tasyAzcaitad dvayamapyantaHstham | yataH sA jJatvakartRtvabhok - tRtvezvaratArUpA uktaM ceha - tadAsyAkRtrimo dharma ityAdi tathA - yadA tvekatretyAdi | sarvajJabhairave ca - nAnyatra gamanaM sthAnaM mokSo'sti surasundari | ajJAnagranthibhedo yaH sa mokSa iti kathyate || mokSadharmeSu - p. 8] cittameva hi saMsAro rAgAdiklezadUSitam | tadeva tairvinirmuktaM bhavAnta iti kathyate || bauddhe ca - rAgAdimalinaM cittaM saMsArastadvimuktatA | saMkSepAt kathito mokSaH prahINAvaraNairjinaiH || nAradasaMgrahe ca - sarvo vikalpaH saMsAro nAnyo bandho vikalpataH | granthakartuzca svasvabhAvasambodhane - bandhanaM bandhakRd badhyastriSvapyeko na bhidyate | svavikalpakRtairbandhairbaddhyate tvanizaM jagat || Atmasaptatau ca - vastusthityA na bandho'sti tadabhAvAnna muktatA | vikalpaghaTitAvetAvubhAvapi na kiJcina || paJcarAtre'pi - trividho doSaH - svabhAvajastAmaso vikalpajo rAjasa ityAdi yAvat - tenaiva dehena vazIbhavati bhagavadbhUtastadA sarvajJo bhavati sarvadarzI sarvezvaraH sarvazaktirityAdi | ata evA'tra bhagavacchavdaH prayuktaH | yataH - aizvaryasya samagrasya jJAnasya yazasaH zriyaH | vairAgyasya ca mokSasya SaNNAM bhaga iti smRtaH || bhagavadvyatirekeNa na ca stutyo'sti mAninAm | tatsvarUpAnupraveza eva stutiratra tvabhinnatvamevAbhimatam | anyathA kaH stotA kaH stutyaH kA vA stutiryasmAt - p. 9] viruddhametadadvaitAt svacchAyollaGghanaM yathA | uktaM ca - vedyaM svarUpatAM nItvA yadA jAnAti vedanam | tadAnIM vedyatA kA syAt kA vA vedanatA parA || kevalaM tvatra zabdakRto bhedaH | so'pi vikalpamUlatvAtteSAm | uktaM ca - vikalpayonayaH zabdA vikalpAH zabdayonayaH | yathA rAhoH zira iti dhArA vA sarpiSo yathA || anyacca - yadabhinnaM svasaMvittau tat parasya yadocyate | tadbhinnamivAbhAti zAbdIM bhUmimupAgatam || taizca vinA vyavahAro'pi na nirvahati | uktaM saMvitprakAze - vAgevAsyAH kAraNaM vizvavRtter - nyAyyaM caitannAgamaH kevalo'yam | nAsaGkalpaM kiJcidastIha kAryaM vAcaM vinA na vikalpo'sti kazcit || eSA'pi bodhamUleti prAgevoktam | anyacca jayAkhyasaMhitAyAm - niSkampabodhasAmAnyarUpo bhUtvA purA svayam | ye zabdajanitA bhAvAH sUkSmasUkSmatarA'khilAH || sAmAnyabodhazabdasya pazyatastvekatAM gatAH | yadA'bhimukhamAyAnti saGkalpAdyutthitasya ca || zabdarUpapadArthasya zabdaH sa paramaH smRtaH | saGkalpapadavIrUDhaH sphuratyantaH sthitaH sphuTam || padArthopari yaH zabdo madhyamaM viddhi taM mune | cidvAyukaraNotthAsu prayatnapadavISu ca || p. 10] vAcyavAcakabhAvenA'bhivyaktaH sthUla ucyate | dRzyAdRzyeSu bhAveSu yo'bhivyaktiM prayAti ca || sa tu sthUlatarazcaiva vyavahAre'khile sthitaH | anyatrApi - zarIrajo vA zAbdo vA mAnaso vA samudgataH | vyavahAro'pyasau nAsti yatra tvaM nAtha nAgragaH || ityupapannametat | taM stuma ityuktam | taM kam? yadunmeSAdaun - mukhyAjjagato vizvasyodayaH prabhavaH santatiriti yAvat | nimeSAd - vizrAmAt pralayo'pyayaH | na hyetadvyatiriktasya jagato'styudayo'pyayo vA | kintvIzazaktiprasaravirAmau prabhavA'pyayau | siddhoktaM ca - samudeti jagadazeSaM tavodayavimalasaMvidAkAre | astaM yAti samastaM punarapi nijarUparUDhAyAH || iti | granthakRtApyuktaM tattvavicAre - zaktiprasarasaGkocanibaddhAvudayavyayau | yasyAtmA sa zivo jJeyaH sarvabhAvapravartakaH || kakSyAstotre'pi - tvadAzayonmeSanimeSamAtramayau jagatsargalayAvitIdRk | sphuTe sphuTaM tvanmahimA'vabhAti vicitranirmANanidarzanena || jJAnakriyAdigarbhecchAzaktiryaH prasarAtmakaH | saGkalpoktaH sa unmeSaH prokto hyetat svatantrake || yatra yatra bhavedicchA jJAnaM tatra pravartate | kriyAkaraNasaMyogAt padArthasyodayo bhavet || tadviratizca nimeSaH | udayapralayAviti vaktavye pralayodayAviti yaduktaM tadvRttabhaGgabhayAt | viparyayeNa conmeSazabdasya maGgalArthatvAdAdiprayogaH sRSTezcAdyatvAt | p. 11] yasmAdvastvabhidheyaM nAtaH zabdakrame'tra bhavabandhaH | tatpakSo nIcaH syAdye tu bruvate yathAsaMkhyam || AbhyAmasya jagatsRSTisaMhArayoH kAraNabhAvaH prokto bhuktimuktI ca | tatronmeSAdbhogo nAnAvidhaH | nimeSAnmokSo nistaraGgarUpatA | anyacca | taM kiMbhUtam zakticakravibhavaprabhava -miti | icchAkhyaikA vibhoH zaktiH prAgdvidhA jJakriyAbhidA || iti | tannAnAtvaM cakrazabdenoktam | taduktaM mAlinIvijaye - yA sA zaktirjagaddhAtuH kathitA samavAyinI | icchAtvaM tasya sA devI sisRkSoH pratipadyate || saikA'pi satyanekatvaM yathA gacchati tacchRNu | evametaditi jJeyaM nAnyatheti sunizcitam || jJApayantI jagatyatra jJAnazaktirnigadyate | evaM bhavatvidaM sarvamiti kAryonmukhI yadA || jAtA tadaiva sA tattadvatkurvatyatra kriyocyate | evameSA dvirUpA'pi punarbhedairanekatAm || arthopAdhivazAdyAti cintAmaNirivezvarI | tatra mAtRtvamApannA paJcAzadvarNamAlinI || iti | zaktInAM cakraM zakticakraM mAtRvargastacca mukhyaM caturvidham | uktaM ca - khecarI gocarI cA'tha dikcarI bhUcarI bhidA | parAdibhAratIsaMsthaM zakticakraM caturvidhaM || tathA - AnandecchA jJa -kriyAkhyaM khecaryAdyaM catuSTayam || iti | tasya yo vibhavo vibhUtirvistaro vA tasyA'pi prabhavam | prabhavat - yasmAditi prabhava utpattisthAnam | p. 12] yataH sarvAsAM zaktInAM sasphAracicchaktyavagamanAcchakti - tvam | sA ca tadabhinnaiva | proktaM hi zrIjayAyAm - tattvanirmuktadehasya kevalasya cidAtmanaH | ya udeti mahAnandaH sA zaktirvaiSNavI parA || iti | viSNuyAmale ca - pAhi pAhIti vacanAttattrANAttasvavigrahAH | parAparabalasparzAt svasvarUpasamAzrayAt || nihatA dAnavavarAH paraM vIrya prakAzitam | tena tA mAtaraH proktA vizvasambhavakAraNAt || iti | ata eva granthakAreNAsAM vijJAnadehAtmakatvamuktam | athavAlamatra | kimanenAsAM rahasyasvarUpAtiprakAzanena yoginI - nAM mukhagatena | zaktayazca khecaryAdyA vecchAdyA vA parAdyA vA aghorAdyA vA vAmAdyA vA brAhmyAdyA vA anyA vaiSNava - zaiva -saurabauddhAdyuktA vA | athavA zabdarAzisamutthasyetyAdinA | vakSyamANA akArAdyakSararUpA karaNarUpA vA bhavantu | etAvat prayojanamatrAbhiryadAsAM sarvAsAM spandarUpo bhagavAneva prabhava iti pratipAdanam | tathA ca mAyAMvAmanasaMhitAyAm - viSNu -ziva -sUrya -buddhAdi rUpatayA tattacchakticakraparivArayutastat -kAraNaM bhagavAneka eva dhyAnabhedenopAsyatvenAbhihitaH | uktaM ca kulayuktau - vedAnte vaiSNave zaive saure bauddhe'nyato'pi ca | eka eva paro hyAtmA jJAtA jJeyaM mahezvari || anyacca - yasyonmeSanimeSAbhyAM jagataH pralayodayau | taM stumaH ityetAvatA sarvamuktaM syAjjagatyantasphuraNAcchakticakrasya | uktaM hi rahasyazAstreSu - zaktizca zaktimAMzcaiva padArthadvayamucyate | p. 13] zaktayazca jagat sarvaM zaktimAMstu mahezvaraH || iti | yattu zakticakravibhavaprabhavamiti padamupanyastaM taduddezArtham | sAbhiprAyatvAnmahAkaveH | uktaM ca dhvanau - pratIyamAnaM punaranyadeva vastvasti vANISu mahAkavInAm | yattat prasiddhAvayavAtiriktamAbhAti lAvaNyamivAGganAsu || tenaitadeva zaktInAM yato'ntaHprasarodayau | tadbalAlambhanAttAsAM prabhutvaM prApyate'cirAt || uktaM ceha - api tvAtmabalasparzAt puruSastatsamo bhavet | iti | yadidaM padamagre'sti parIkSyaM tattvamAdarAt | itaH prabhRti sarvatrehAnuyojyaM tu tadbudhaiH || iti || 1 || nanu saMsAryavasthAyAM kathaM zaGkaratA''tmani | ityAzaGkotthadurdoSaparihArAya tUcyate || - yatra sthitamidaM sarvaM kAryaM yasmAcca nirgatam | tasyAnAvRtarUpatvAnna nirodho'sti kutracit || 2 || yatra yasmin spandatattve idaM sarvaM jagallakSaNaM kAryaM jJAnarUpatayA zaktyAtmanA sthitaM nimeSAvasthAyAM satkArya - tvAt | yasmAcca nirgatamabhivyaktiM gatamunmeSAvasthAyAM tasyA - nAvRtarUpatvAd bodharUpatayA'nAcchAditasvabhAva tvAddhetorna kutracinniro dho'sti | yato bodhyasya svayaM sattaiva nAstyato bodhRrUpamanAvRtamevAvasthAdvaye'pi | uktaM ca - yathA hemno rUpakeSu vaicitryaM svAparicyuteH | p. 14] atha nityasvarUpasya tathA te vizvarUpatA || yathA galitarUpasya hemnaH piNDAtmanA sthitiH | tathA galitavedyasya tava zuddhacidAtmatA || jJAnasambodhe'pi - vizvasyAzraya AkAzaM na vizvaM nabhaso bhavet | jJAnaM nabha ivAnantaM jJeyaM vizvavadalpakam || AkAzasya yathAnyena pratibandho na kenacit | vyApitvAt tadvadasyA'pi jJAnasyA'pratibandhatA || iti || 2 || sarvavRttyupasaMhAre nirodho mAstu tasya tu | jAgradAdyAsvavasthAsu kutaH syAdaniruddhatA || jAgradAdivibhede'pi tadabhinne prasarpati | nivartate nijAnnaiva svabhAvAdupalabdhRtaH || 3 || jAgradAdivibhede prasarpati prasaratyapi sati tat spandatattvaM nijAdAtmIyAt svabhAvAdupalabdhRrUpAt svasaMvitsvarUpAnnaiva nivartate | kutaH upalabdhRto hetorvA | yasmAdupalabdhRrUpatvaM tisRSvapyavasthAsu sAdhAraNam | uktaM ca - avasthAsveva bhedo'yaM nAvasthAtuH kadAcana | yathA viSasyAGkurAdau tacchakterna tu bhinnatA || iti | jAgratsvapnayostAvatsaMvedanaM sarveSAM prasiddhameva suSupte'pyuttarakAlaM sukhamahamasvApsamityAdyajJasyA'pi saMvedanAt savettA nirnaSTa eva | uktaM ca - vellatsu pratibimbeSu jalaspandAnuvartiSu | yaMthendorna kriyAvezastathA'tra paramAtmanaH || anyacca, kIdRze vibhede vizeSeNa bhedo vibhedastasmin | kiMbhUte tadabhinne | tasyaiva tAdrUpyeNAvasthAnAt | tathA ca - p. 15] akSairyo'rthagraho draSTustajjAgraditi kathyate | yattairvinArthasmaraNaM manasA svapnasaMjJitam || yatrArthasmaraNaM nAsti tat sauSuptamudAhRtam | zuddhabodhaikarUpo yo'vasthAtA saiva turyatA || || 3 || avasthA eva vizvAntarnAvasthAteti ye jaguH | pratyabhijJAdiyuktyeyaM tannirAsAya kArikA || - ahaM sukhI ca duHkhI ca raktazcetyAdisaMvidaH | sukhAdyavasthAnusyUte vartante'nyatratAH sphuTam || 4 || ahaM sukhItyAdi yAH saMvidaH saMvedanAnyavasthAH | tAH saMvidbhyo'nyatra saMvettaryavasthAtari sukhAdyupalabdhari uparAga - tayA sphuTaM kRtvA vartante'vatiSThante | saMvettAraM vinA saMvedanasyA'bhAvAt | nadyo'bdhAviva tAdAtmyaM tatpraviSTAH prayAnti vA | kSaNikajJAnAnAM hyeva na tu tA eva kevalAH || yasmAt - kAryakAraNabhAvo hi bAdhyabAdhakatA'pi ca | pUrvAparaikamAtAramantareNa na sidhyataH || iti | tatra hi - pramANyaM kSaNikatvena pratyakSeNopapadyate | prAgbhAvyuttarajJAnadArDhyAt prAmANyasiddhitaH || pratikSaNamathAnyatvAt sAmAnyasyAgrahe sati | vilakSaNAH kSaNAH sarve prAmANyaM kiM nibandhanam || p. 16] sambandhasyAgrahazcApi tena mAnasya kA gatiH | mithyAjJAnasya mithyAtvaM brUhi vA kiM nibandhanam || kSaNAntare zuktikAyAM rajataM kena vAryate | bhinnajJAnasya kartRtve sarva prAmANyamApnuyAt || anyasvarUpasaMsiddhAvanyasiddhirbhavedyadi | ghaTasvarUpasaMsiddhau paTasyAvagamo bhavet || yo'yaM sa evAyamiti pratyayaH sthirakAlajaH | kartuM zakyo na tadbAdhaprAmANyAt kSaNikaistataH || prAgvijJAnasmRtiM pratyabhijJA nityaM pratiSThitA | ato nityasvabhAvasyaivAtmanaH kartRtoditA || iti | kiM vA bahUktyA - ekapramAtrabhAvAt syAt kSaNikatvAdanizcayAt | pramANamapyapramANaM bauddhAnAM hi nirAzrayam || iti | uktaM ca bauddhAyanasaMhitAyAm - kAryakAraNabhAvastu nAsti jJAne kSaNakSayaH | kSaNaM dvitIyaM nAsticet smRtibIjaM kathaM bhavet || janakaM tat kathaM naSTamanaSTaM vArdhanaSTakam | naSTasya janakatvaM cedabhAvAdbhAvasantatiH || janakatve tvanaSTasya kSaNabhaGgaH prahIyate | dvitIyaM yatkSaNaM tiSThettadAste zatamapyatha || janakatve'rdhanaSTasyArdhe nA'bhAvameti tat | tasmAdbhAvAH sthirAH sarve na cyavante svarUpataH || AtmAvabodhaviSaye susthirAH kSaNikA na te | p. 17] bAdhyabAdhakabhAvo'pi na syAnnizcAyakaM vinA || zuktau hi rajatajJAnabhrAntibhaGgo'sti nAnyathA | tasmAjjJAnaM nityamekaM kSaNikAni bahUni no || iti | satkAryasiddhau ca - na hi svaniSThairvijJAnairitaretaravedanam | tasmAt pUrvAparAvasthA parigrahaNapaNDitaH || ekaH pramAtA citrAbhirvRttibhirvyavahArabhAk | pratyabhijJAyAM ca - evamanyonyabhinnAnAma parasparavedinAm | jJAnAnAmanusandhAnajanmA nazyejjanasthitiH || na cedantaHkRtAnantavizvarUpo mahezvaraH | syAdekazcidvapurjJAnasmRtyapohanazaktimAn || gItAsvapi - mattaH smRtirjJAnamapohanaM ca ityalaM kutarkAzmanAM carvaNena | anyacca, kiMbhUte saMvettari ? sukhAdyavasthAsu boddhRrUpatayA'nusyUte''nuviddhe | maNiSu sUtramiva sadAnusyUte eva sarvAsvavasthAsu | yasmAdya evAhaM prAksukhI sa evAdya duHkhI | AdigrahaNAdrakto'haM virakto'haM mUDho'haM prabuddho'haM dhanAdimAnahamiti smRtipratyabhijJAnusandhAnAt | nanvevamasau sAvaraNaH | naitatsatyam | vikalparUpatayA tAsAmanityatvAt | tadvyatiriktatvAcca saMvettuH tAstvavidyAvazAduparAgamAtramasya | uktaM ca bhartRhariNA - nAcchAditasya tamasA rajjukhaNDasya vikriyA | nAzo vA kriyate yadvattadvannAvidyayA''tmanaH || saMvitprakAze ca - atyantAcchasvabhAvatvAt sphaTikasya yathA svakam | rUpaM paroparaktasya nityamevopalabhyate || p. 18] tathA bhAvasamAsaktaM bhagava/stAvakaM vapuH | atyantanirmalatayA pRthak tairnopalabhyate || naitAvatA'sau sphaTikaH pRthaGnAstyeva raJjakAt | bhAvarUpaparityaktA tava vA nirmalA tanuH || iti | tathA - uparAge'pi zuddhatvaM na tyaktamanayA prabho | parityajya nijaM rUpaM saMvidAkhyA kutaH zrayet || athA'prApyaiva tadrUpaM bhavedrUpAntarAnugA | tadrUpApi hi dRzyeta kAraNasyA'pi sambhavAt || tathA'traiva - sadaiva zuddho'nubhavo'yaM pratyAkArakarburaH | AkArAntarasaJcArakAle tasyApi nirmalaH || yathA jAtyA sitaM vastraM raktaM rAgeNa kenacit | tatpadaM prAptazuklatvaM punA rAgAntaraM zrayet || evaM zuddhA citirjAtyA yadAkAroparAgiNI | tattyAgAparasaJcAramadhye zuddhaiva tiSThati || tathA - nIle pIte sukhe duHkhe citsvarUpamakhaNDitam | vizinaSTi vikalpastaccitrayopAdhisampadA || || 4 || tadvyatiriktasya ca rUpamAha - na duHkhaM na sukhaM yatra na grAhyo grAhako na ca | na cAsti mUDhabhAvo'pi tadasti paramArthataH || 5 || p. 19] tat spandatattvaM paramArthato'sti nityatvAttasya | yatra na duHkha -mAdhyAtmikAdi | na sukhaM vaiSayikam | na grAhyaM ghaTapaTAdi na grAhakamahamidaM gRhNAmIti prAkRtaM savikalpAhaGkArarUpatva -mavidyAtmakatvAdahaGkArasya | na tvanenAdhiSThAtRrUpasya grAhakasyAbhAva uktaH | upeyatvAttasya | uktaM ca tattvagarbha - paramArthena na grAhyaM grAhakaM vA na kiJcana | yasmAdRte tat svAbhAsamasvAbhAsamivekSyate || iti | evaM tarhi tat pASANaprakhyaM mUDhatvameva zUnyaM vA | atrocyate - na cAsti muDhabhAvo'pIti | kutazcidrUpatvAt | uktaM ca muninA - yathA zItoSNayormadhye kAle noSNo na zItalaH | evaM hi sukhaduHkhAbhyAM hInamasti padaM vibhoH || stutau ca - samudeti yathA bhAvAn vinA bhAnurnabhastale | vedyaM vinaiva bhagavAn bhavArkeNa svatodayaH || tathA - yathoddhRtavizeSasya sAmAnyasya nijA sthitiH | pRthaG na zakyA nirdeSTuM na ca tatrAsti tAvatA || yathoddhRtA kuNDalAdeH kena kasya nijA sthitiH | pRthaG na zakyA nirdeSTuM na ca tatrAsti tAvatA || evaM nityA nijA zuddhA sukhaduHkhAvizeSitA | svasaMvedanasaMvedyA tava saMvinmayI sthitiH || nAgArjunenA'pyuktam - sarvAlambanadharmaizca sarvatattvairazeSataH | sarvaklezAzayaiH zUnyaM na zUnyaM paramArthataH || iti | p. 20] AlokamAlAyAM ca - viruddhatvAttamovRtternAvakAzaM dadAti yA | sA'vasthA kA'pyavijJeyA mAdazAM zUnyatocyate || na punarlokarUDhyaiva nAstikyArthAnupAtinI | iti || 5 || atrAsyA'mUDhatvA'stitvayoH sandAnitakenopapattimAha - yataH karaNavargo'yaM vimUDho'mUDhavat svayam | sahAntareNa cakreNa pravRttisthitisaMhRtIH || 6 || labhate, tat prayatnena parIkSyaM tattvamAdarAt | yataH svatantratA tasya sarvatreyamakRtrimA || 7 || yato yasmAt spandatattvAdayaM bAhyaH karaNavargo buddhikarmendriyAkhyo'nta - karaNacakreNa saha vizeSeNa mUDha - cetano'vicetanavat svayaM pravRttisthitisaMhRtIrlabhate | eSopapattihetustu dRSTAnto bhrAmako maNiH | yathA vAtAgnisaMparkAdayaH piNDo'gnivadbhavet || dAhapAkaprakAzAdau zaktastadvadayaM gaNaH | iti | evaM yo'nyeSAM caitanyApAdane samarthaH sa kathaM niHsvabhAvaH | uktaM SADguNyaviveke - svadehasAkSikaM caitat sarvasya jJAnaceSTitam | jJAnAnadhiSThitaH kAyo luThatyeva yato'dhRtaH || ata eva jaDAnAmapyadhiSThAtRkRtA dhRtiH | gamyate gagane grAvA na dhAryetA'nyathA katham || iti | tasmAttat tattvaM prayatnenAdarAtparIkSyam | prayatna udyogarUpa utsAhaH | AdaraH zraddhA | atra ca parIkSaNamudyoga - balAnupravezena svIkaraNam | uktaM ceha - ataH satatamudyukta ityAdi | p. 21] siddhoktaM ca - adRzyaM netravad brahma draSTRtvaM cAsti netravat | svAtmanyevopalambho'sya darzanaM ghaTavanna tu || iti | yato yasmAttasyeyamakRtrimA nijaiva svatantratA sarvatra | tenaitaduktam - yathAsya karaNAdiSu caitanyApAdane svAtantryaM tathA parapurAdiSvapi sambhAvyate'bhyAsAt || 7 || tadicchayAstu sAmarthyaM karaNAnAM svatantratA | sarvatroktA'sya yA sA tu bhuktiyuktiratastviyam || na hIcchAnodanasyAyaM prerakatvena vartate | api tvAtmabalasparzAtpuruSastatsamo bhavet || 8 || ayaM puruSo jIvAtmA necchAnodanasya necchApreSaNasya karaNacakracodakasyaiva kevalaM prerakabhAvena vartate | hizabda evazabdArthe'tra kevalazabdArthe vA | apitviti nipAtaH pratiSedhanivRttau svarUpadyotakaH | Atmano balamAtmabalaM nirAvaraNacidrUpaM jJatvakartRtvalakSaNam | tatsparzAttadavaSTam - bhAt tatsamo bhavet | sarvajJaH sarvakartA syAdityarthaH || 8 || anena sarvasvAtantryamuktamasya ca tadbhavet | abhimAnAtmakakSobhakSayena tvanyadAha ca || - nijAzuddhyAsamarthasya kartavyeSvabhilASiNaH | yadA kSobhaH pralIyeta tadA syAtparamaM padam || 9 || nijA sahajAnAdiryA'zuddhiravidyA'vivekamUlA bhogAbhi - lASamalarUpatayA'samarthasya saGkucitazakteH | ata eva ca kartavyeSu kAryeSvabhilASiNaH sAbhilASasya sato na kAryamicchato'pi bhavati | tathA ca zrIsAtvatA - ajJAnavyApakatvaM ca sukhaduHkhAdivedanam | sarvajJasyAtmatattvasya karmacakrAvalambanAt || p. 22] gItAsveSA prakRtyAkhyAzuddhiH prAkkarmavAsanA | mAyA'vidyA bhramo moho'jJAnaM malamiti kvacit || gItaM ca - prakRtiM puruSaM caiva viddhyanAdI ubhAvapi | vikArAMzca guNAMzcaiva viddhi prakRtisambhavAn || iti | anAditve samAne'syA vizeSo'yaM vicArataH | layo yanmAyArUpatvAt | taduktaM saMvitprakAze - mAyAtvametadevAsyA yannAzastattvadarzanAt | nahi vijJAtarajjvAtmA sarpAdInmanyate punaH || iti | anyatra ca - tvatto dvitIyamiha vastu yadasti kiJcittattadvicArapadavImavatAritaM cet | gandharvapattanamivopalayaM prayAti tvaM ziSyase dhruvamatastava zeSasaMjJA || iti | vidyAdhipatezca - bhakSaNaprakRtinA samAdhinA yuktito viSayadhAmni bhakSite | sarvabhakSapadavImupeyupaH ziSyate paramabhakSito bhavAn || sA cendrajAlino mAyevA' sthitA bAdhakAtmani | yathA'gnerdhUmabimba malavaddarpaNasya vA || budbudAH salilasyeva tacchAntau nirvikAritA | yadA tu kSobho vikAro'zuddhijanito dehAhampratyayarUpo vivekenAtmabalasparzAt pralIyate pralayaM yAti tadA syAt paramaM padaM svasvarUpe sthitirbhavedityarthaH | uktaM SaDadhAtusamIkSAyAm - karmANi mohamUlAni saMsRteH kAraNaM yataH | tatkSayAt karmanirmuktaH svasthaH zAntatamastataH || p. 23] nAradasaMgrahe'pi - yathA subharjitaM bIjaM neha bhUyaH prarohati | vikalpakSINacittasya tathA bhUyo na saMsRtiH || sa ca kSobhakSayaH zanaiH zanairabhyAsAdbhavet | uktaM hyAtmasaMbodhe - yathAgnipotraM jvalanoddhRtaM sacchaityaM prayAyAcchanakairna sadyaH | ajJAnapaGke'pi tathA niraste kAlena kaivalyamupaiti dehI || SAGguNyaviveke'pyAtmaparamAtmanoretAvAn bhedo'bhihitaH - avidyAkRtasaGkocagRhItAhaMyutAsya yA | tayA bhinno'pyabhinno'yaM tattvataH svapnabhItavat || abhIta eva yaH svapne bibhyadabhyeti sambhramam | tasya svapnAdabhinnasya ko bhedaH pAramArthikaH || tathA hi mithyaiva bhayaM mameti yadi buddhyate | svapnatattvaM parAmRzya bhItibhinnaina bAdhyate || evaM tvanmaya evA'hamiti bhAvanayA tvayi | pralInA'haGkRtigranthiH pazyatyeva tvadAtmatAm || iti | saMvitprakAze ca - karmedaM tvatkRtamapi tvanmayaM yena mAdhava | vihInA'haGkRtistatastvameva pariziSyase || etAvataiva bhedo'sya yadahammAnitA''tmani | sA cedvilInA tvadbhaktyA napTo bhedaH sthitaikatA || || 9 || svarUpasthasya guNAnAha - tadAsyAkRtrimo dharmo jJatvakartRtvalakSaNaH | yatastadIpsitaM sarvaM jAnAti ca karoti ca || 10 || tadA tasmin pralInakSobhAtmake kAle'syAtmanaH svarUpasthat - vAdakRtrimaH sahajo dharmaH svabhAvo bhavatIti vAkyazeSaH | p. 24] kiMbhUtaH jAnAtIti jJaH | tasya bhAvo jJatvaM | karotIti kartA | karturbhAvaH kartRtvaM | AbhyAM yo lakSyate, ete vA lakSaNarUpaM cihna yasya dharmasya sa jJatvakartRtvalakSaNaH | yato yasmAddharmAd -dhetorvA yajjJAtumIpsitamabhimataM tajjAnAti yat kartumiSTaM tat karoti svAtmano vA parasya vA | paJcarAtre caiSa eva dharmo vivekajajJAnazabdenoktaH - tasya ca prAdurbhavataH kiM pUrvarUpaM yat sarvajJo bhavati saMvadarzI sarvezvaraH sarvazaktiriti | sa cA'sya karaNairvinA'pi syAt | tatraivoktaM hi - tadyathA agnirnAma kasmiMzciddahye nAnyatkiJcidupAdatte tena ghakSyAmIti svayameva dahati | evamayamAtmA'nupAdAya jJAtA'nupAdAyakArI svAtmanaiva sarvakaraH | kuto bodharUpatvAt | SAGguNyaviveke uktam - nahi bodho vicitrArthanirmANe'nyamapekSate | saGkalpAdeva yo rUpasahasrANi sRjatyajaH || ye tvasya jJatvakartRtvAdInyanyato vadanti teSAmanIzataiva syAt | uktaM hyAgamarahasye - ye'pIzvaraM vyapadizanti nimittahetuM tairarpitastila jalAJjalirozitAyai | anyAGganopagamanena vazIkRtasya kAmIzvarasthitimamI bata saGgirante || iti || tasmAdyuktamuktam || 10 || asyA'kRtrimadharmasya sthairyAyopAya ucyate - tamadhiSThAtRbhAvena svabhAvamavalokayan | smayamAna ivAste yastasyeyaM kusRtiH kutaH || 11 || taM zuddhamAtmasvabhAvamadhiSThAtRbhAvena cidrUpatayA sarvavyApakatvenAvalokayan pazyan pratijAnan smayamAna iva vismayAviSTa iva vikasannivAste yastiSThati tasyAvidyAvilayAdiyaM kutaH kusRtiH kutsitasaMsaraNaM na kutazcid bhavatIti vAkyazeSaH | p. 25] uktaM ca zivasUtreSu - vismayo yogabhUmikA | asya caitadavalokanaM yad draSTRrUpatayA'nubhavanam | uktaM hISTopadeze - yadidaM dRzyate dRSTyA gRhaM putrA'tra santyaja | yena pazyasi taM pazya yaM dRSTvA pazyase'khilam || kartrA coktam - yo jagu pazci eSu kinu vIkSomA -ittha karo | viSayAlaviluddi ese pattApatta rAvIkSo apala -iyada astyubuddi || tathA'syAnyataH kutaH sAbhilASatayA vikalpazilpAdikumArgA -nusaraNamapi tvevaM sadaiva svasvarUpe sthitirbhavet | tatsthatvAccezva -ravat satyasaGkalpaH syAdityato'sminnevAsati | yato'bhyAsa vinA jJAtamapi svokartuM na zakyate | tadantareNa ca kutaH siddhiH ? | uktaM muninA - yadi vAcanikAjjJAnAnmuktiH syAdbhAvanAM vinA | zArIramAnasairduHkhairmucyeran sarvajantavaH || tathA ca yuktau - rasAyanaM vinAsvAdAt sUcitaM hyapyasiddhidam | iti | anyaccoktam - AgopabAlavanitaM bhagavaMstvamitthaM jJAto'pyupAyavirahAnna tu mokSado'si | nAntaH sthitaM bhavati dhenuSu tRDvihartR kSIraM tadeva punarabhyavahArataH syAt || || 11 || tAn dhvaMsayitumAhedaM ye tvAhuH zUnyavAdinaH | abhAvaM bhAvayettAvadyAvattanmayatAM vrajet || iti | nAbhAvo bhAvyatAmeti na ca tatrAstyamUDhatA | yato'bhiyogasaMsparzAttadAsIditi nizcayaH || 12 || atastatkRtrimaM jJeyaM sauSuptapadavatsadA | na tvevaM smaryamANatvaM tattattvaM pratipadyate || 13 || p. 26] nA'bhAvaH zazaviSANasadRzo bhAvyatAmanubhavaviSayatA - meti prApnotyavastutvAt | na ca tatrA'bhAve'mUDhatAstyapi tu mUDhAvasthaiva sA | yato'bhiyogasaMsparzAdabhilASasaMyogAt - tadabhAvabhAvanamAsIdabhUdatItamiti nizcayaH | yasmAt sa mama zUnyAvasthAtIteti smaryate | taduktam - abhAvo yena bhAvena bodhyate'sti na nAsti saH | tasya bhAvasya sadbhAvo vada kena nivAryate || so'styatazcinmayo bhAvo yena sarva vibhAvyate | iti | ato hetostadabhAvabhAvanaM kRtrimamanityaM sadA jJeyam | kimitra sauSuptapadavat suSuptAvastheva | na tvevaM mUDhAvasthAvat tadAtmatattvaM smaryamANatvaM smartavyatAM pratipadyate gacchati, smartRtvAccidrUpasya, nityoditatvAcca | tasmAttattattvaM gurUpadeze - nAdarAt parIkSyamiti || 12 -13 || evam - avasthAdvayamatrA'sti smartRsmartavyabhedataH | yattasya nityAnityatvavicArAyedamucyate || - avasthAyugalaM cAtra kAryakartRtvazabditam | kAryatAkSayiNI tatra kartRtvaM punarakSayam || 14 || atrAsmin pUrvokte spandatattve'vasthAyugalaM dazAdvayaM yadasti kAryakartRtvazabditaM kAryakAraNasaMjJitaM bhogyabhok - tRbhedabhinnadRzyadraSTRbhidA vedyavedakarUpam | tatra tayormadhyAdyA kAryatA sA kSayiNI utpattivinAzayuktA | yatpunaH kartRtvaM tadakSayinirbAdhaM citsvarUpatvAt || 14 || ata eva - kAryonmukhaH prayatno yaH kevalaM so'tra lupyate | tasmiMllupte vilupto'smItyabudhaH pratipadyate || 15 || p. 27] atrAsmin kArye bAhye'rthe kSayiNi sati kAryonmukhaH kAryasaMpAdanAbhimukho yaH prayatno bAhyakaraNavyApArarUpaH sa kevalaM lupyate na lakSyate nyagbhUyaiva svAtmanyAste, sthagitendri - yasya vA vyApArAsAmarthyAt | tasmin prayatne lupte sati asmi ahaM vilupto naSTa ityabudho'jJaH pratipadyate jAnAti | na tu cidrUpasya vinAzo'sti | uktaM ca - vijJapterna vinAzo'sti vinaSTe'pi zarIrake | abhAve sUryakAntasya naivAsti savituH kSatiH || iti || 15 || kasmAccetyAha - na tu yo'ntarmukho bhAvaH sarvajJatvaguNAspadam | tasya lopaH kadAcitsyAdanyasyAnupalambhanAt || 16 || dezakAlAdivicchinnasya kAryasyaiva lopo nivRttirna tu yo'ntarmu - kho bhAvo bahiraprasuteH svasvarUpasthaH svasvabhAvaH sarvajJatAdI -nAM guNAnAmAspadamAzrayastasya bhAvasya lopaH kadAcitsyAd - bhaved upapadyate | kuto na syAt | cidrUpaM muktvA'nyasya dvitIya - syAnupalambhanAdanupalabdheH | tasyaiva hi sarvatra sarvadopalabdhiH | etaduktam - dezakAlakriyAkArairavacchinneSu vastuSu | anavacchinnarUpastvaM bhAsi tasya bahiH sthiteH || iti | atra ca - bhedaH sarvajJatAdInAM jJAnAdInAM ca nAstyamI | jJAnasyaiva dharmatayA cidrUpasya sthitiryataH || iti | uktaM ca SADguNyaviveke - guNeSu jJAnamAdyante tena tattve'vadhArite | dharmatvenezitAzaktibalavIryaujasAM sthiteH || iti | kakSyAstotre ca - jJAnaM prazAntaM tava bodhavRtti - raizvaryamudyatprasarA pareSAm | prakAzanaM pratyapi yogyarUpA zaktirbahiHsthairyavatI balaM sA || p. 28] utpannabAhyaprasarA tu vIrya tejazca bAhyAnavabhAsayantI | SoDhetthamekaiva tava svazaktir - bAhyAvamarzAttu bhavedavidyA || tatra sarvajJatA jJAnaM sarva hi jAyate tataH | balasya tRptimUlatvAt kSamyasya tadabhAvataH | anAdibodhastejo'tra bodhamUlaM hi tatsadA || taduktam - prabhAvalakSaNaM yacca tejaH prahvayate parAn | bodhatvAdeva tadvedyaM bodhaH prahvayate jagat || svatantratA'tra cais?varyaM svAtantryAdIzvarasya tu | iti | taduktam - svatantraH sarvakRtyeSu na niyojyo na vighnavAn | pravRtto'pyapravRtto vA yatastena tvamIzvaraH || vIryaM sadA'luptazaktirnAzAbhAvazca tadvataH | taduktam - AtmasattvAparibhraMzalakSaNAdvairyamAsate | vIryAdetacca te kArye'pyanvayaH svarNavacca yaH | anantazaktiH zaktiH sA sAmarthyAt sarvataH sadA || || 16 || tasya tu kva kasyopalabdhirityAha - tasyopalabdhiH satataM tripadAvyabhicAriNI | nityaM syAtsuprabuddhasya tadAdyante'parasya tu || 17 || tasya cidrUpasyAtmano yoginaH satatamupalabdhiranubhavo bhavet | kIdRzasya yoginaH nityaM sadaiva suprabuddhasya | kIdRzyupalabdhiH | tripadAvyabhicAriNI triSvapi jAgradAdiSu padeSvavasthAsu yA na vyabhicarati na nivartate sA tathoktA | turye tu nirbhrAntaiva | p. 29] uktaM ca - kApyavasthA na te sA'sti yasyAM saMvinna vartate | tena ciddhanameva tvAM yoginaH paryupAsate || aparasya punarISatprabuddhasya prabuddhasya ca | tadAdyante taditi padatrayasya parAmarzaH | etaduktam - tadAdau prAgavasthAyAM (tadante'pi) ca tanmayam | padaM pratyayasyAdyante jAgratturyAva vAgamAt || iti | athavA tadAdau tadante ca tanmadhye jAgratsvapnayorityarthaH | yataH prabuddhasyaitayoreva sphuTopalabdhiH saMvedanam || 17 || sa ca tasya kva kathamiti sphuTIkartumAha - jJAnajJeyasvarUpiNyA zaktyA paramayA yutaH | padadvaye vibhurbhAti tadanyatra tu cinmayaH || 18 || vibhurvyApakaH cinmayazcidrUpaH paramAtmA paramayA zaktyA'tyutkRSTena sAmarthyena yuktaH | padadvaye jAgratsvapnAt - make *?ti dIpyate prakAzate | kIdRzyA zaktyA ? jJAnajJeyabhedena dvirUpayA | dvairUpyAttvasyAH pAramyam | ata evAsminnavasthAdvaye dvividhopalabdhiH | tadanyatra punastasmAtpadadvayAdanyasmin padadvaye suSuptaturyAkhye cinmayazcinmAtra eva | jJeyAbhAvAj - jJAnasvarUpa evetyarthaH || 18 || tasyopalabdhiryoktA sA guNaspandAdibhiH sthitaiH | kutastyA ceti sA zaGkA ye tAn pratyucyate tvidam || - guNAdispandaniHSpandAH sAmAnyaspandasaMzrayAt | labdhAtmalAbhAH satatam syurjJasyAparipanthinaH || 19 || guNAH sattvarajastamAMsi | AdigrahaNAnmahadahaGkAratanmA -trendriyabhUtAni ca | guDAdizcAsau spandaH guNAdispandaH | tasya ye niSyandAH pravAhAH sukhaduHkhamohormijJAnavizeSAste prAguktalakSaNasya sAmAnyaspandasyAntarlInA'nantavizeSasya saMzrayAdAlambanAddhetorlabdhAtmalAbhAH prAptasattAkAH | ata eva jJasya viditavedyasya yoginaH svarUpAvyavadhAnAdasamparkAt satataM nityamaparipanthinaH syuH | p. 30] svabhAvAcchAdakA na bhavantItyarthaH | siddhoktaM ca - yadvatprakAzakasya prakAzyaviSaye na dRzyate mAnaH | samparkAttava tadvat saMvidvedye na bhAvyate jAtu || te cAsyaiva spanda iti prAgevoktam | mataGgapAramezvare'pi - zivAdyavaniparyanto yo'yamadhvA'tivistaraH | sa samastazcitau jJeyastayA saMvedyate yataH || gItAsu ca - daivI hyeSA guNamayI mama mAyA duratyayA | mAmeva ye prapadyante mAyAmatitaranti te || || 19 || ajJasya tu - aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatAH | pAtayanti duruttAre ghore saMsAravartmani || 20 || aprabuddhA sammUDhA dhIrbuddhiryasya puMsastasya punarete guNAdispandaniSyandAH svasthitezcidrUpAyA avasthAyAH sthagane'vacchAdane prodyatAH | yato'sau tadAtmakameva nityamAtmAnaM pazyati, na zuddhabuddharUpatayA | uktaM ca - yathAdarza zizuH svacchaM niHzvAsaiH svairmalImasam | karoti tadvadvijJAnaM svavikalpairjaDAzayaH || iti | ata eva saMsAravartmani pAtayanti jananamaraNapravAhamArge prerayanti | kIdRze ? duruttAre duHkhenottaraNaM nistAro yatrAta eva ghore klezaprade | taduktaM jJAnasambodhe - yadyapi svAtmazaktyaiva gatiH sAkSAndhayordvayoH | tathApyekaH svayaM yAti dvitIyo'nyena nIyate || sAkSavat sphItabodhAnAM svAtantryaM viSameSvapi | andhavanmandabuddhInAM pAratantryaM sameSvapi || iti || 20 || p. 31] athAtrA'jJasyApyuttaraNopAyamAha - ataH satatamudyuktaH spandatattvaviviktaye | jAgradeva nijaM bhAvaM na cireNAdhigacchati || 21 || yataste pAtanazIlAH | ato'smAt kAraNAdyaH satataM sarvakAla - mudyukto vikasvarasvabhAvatayA kRtodyogaH | kimartham spandatattvasya viviktaye vivecanAya svarUpAbhivyaktyartham | yadudyoktRrUpaM tat | uktaJca zivasUtreSu - udyogaH ziva iti | ataH prajAgradeva jAgradavasthAyAmeva vyutthAne'pi nijamAt - mIyaM svabhAvamacireNa zIghramadhigacchati prApnoti | asya caitad - vivecanam | yadahaM zuddhabodhaikarUpo jagaccedaM matsphAra eva | uktaM ca - sarvo mamAyaM vibhava ityevaM parijAnataH | vizvAtmano vikalpAnAM prasare'pi mahezatA || paJcarAtre'pi yadAtmani sarvabhUtAni pazyatyAtmAnaM ca teSu pRthakca tebhyastadA mRtyormucyate janmanazca | anyatra ca - nirmalA nantabodhaikarUpastvaM bhavyabuddhibhiH | vedyAdvA vedakAdvApi labhyase'vahitAtmabhiH || tattvArthacintAmaNau ca - itthaM tattadanalpamohadalanaprAptasvarUpodayo yogo nityamanAtmabhAvavirahAt svAtmasthito nirvRtaH | dRzyadraSTRvivekavidbhavapadavyApI vimuktAmayo vyutthAne'pi samAdhibhAgbhavati sanmokSazriyaH kAraNam || iti || 21 || p. 32] jAgradeva svabhAvoktiryoktA sA'jJairna lakSyate | ataH spandodayapadAnyucyante yeSu lakSyate || atikruddhaH prahRSTo vA kiM karomIti vA mRzan | dhAvan vA yatpadaM gacchet tatra spandaH pratiSThitaH || 22 || dviSoddIpitAmarSo'tikruddhaH san prAg yatpadaM gacchet yaM sphAramAlambate yAmaunmukhyavRtiM spRzet | athavA sucirAgata - priyadarzanAdinA prahRSTaH praharSito yatpadaM gacchet parAnanda - rUpaM gRhNIyAt | tathA anekakAryakallolAkulatayA kiM karomi ? idaM karomi, athavedaM karomIti mRzan parAmRzaMzcintAviSTo yatpadaM gacchennizcayakAriNIM dazAmAzrayet, tathA kAntAhRtacittatayA sambhramAdvA dhAvan dhAvamAno yatpadaM gacchedyAmavasthA - mArohati, tatra tasmin pade spandaH prAgukta AtmasvabhAvaH pratiSThitaH sphuTopalabhyatayA sthitaH | etaduktaM bhavati - yatra yatra yadA yena sarvazaktilayo bhavet | sphuTaH syAt spandatattvasya tatra tatra tadodayaH || iti | yataH - krodhAd duHkhabhuvaH sarvA harSAt sukhabhuvaH smRtAH | kiM karomIti mohotthA dhAvantIndriyavRttayaH || iti | uktaM ca vijJAnabhairave - krodhAdyante bhaye zoke gahvare vAraNe raNe | kutUhale kSudhAdyante brahmasattA samIpagA || iti | rahasyastotre ca - krodhaharSavivazaH parAM daMzAmAzrito'tha vimRzazca yaH kriyAm | yatspRzatyaniyatakriyAspadaM spandamAtmabaladaM vadanti te || eSo'nyatra tuTeH pAtaH proktaH sarvajJatAdibhAk || iti | tuTipAte sarvajJatvasarvakartRtvasarvezitAdayaH | eSa ca gurupadezenAdarAt parIkSyaH || 22 || p. 33] asyaivodayAyopAyAntaraM vizeSakeNAha - yAmavasthAM samAlambya yadayaM mama vakSyati | tadavazyaM kariSye'hamiti saMkalpya tiSThati || 23 || tAmAzrityordhvamArgeNa somasUryAvubhAvapi | sauSumne'dhvanyastamito hitvA brahmANDagocaram || 24 || tadA tasminmahAvyomni pralInazazibhAskare | sauSuptapadavanmUDhaH prabuddhaH syAdanAvRtaH || 25 || ayameSa devadatto jJAtA adbhutasadvastvabhidhAyyanullaG - dhyAjJo yatkiJcinmama vakSyati vadiSyati tadavazyamahaM kariSye - 'nuSThASyAmi kariSyAmIti saGkalpya yAmavasthAmaunmukhya - rUpAM vRttiM samAlambya gRhItvA yastiSThati tasya puMsastAma - vasthAmAMzrityordhvamArgeNa viSuvatpravAheNa somasUryAvu - bhAvapi dvAvapyapAnaprANau manaHprANau vA | sauSumNe'dhvani madhyamanADyAM parazaktimArge svayamastamito layaM gacchataH | kimasya hRdgataM syAditi kutUhalAt | ki kRtvA bhavataH ? brahmANDa - gocaraM hitvA zarIraviSayaM vihAya, dehAhaMbhAvaM tyaktvetyarthaH | uktaM ca - jAte dehapratyayadvIpabhaGge prAptaikatve nirmale bodhasindhau | avyAvartyaivendriyagrAmamantar - vizvAtmA tvaM nityameko'vabhAsi || iti | tadA tasmin kAle tasmin mahAvyomni ca paracidAkAze pratyasta - mitazazibhAskare prazAntajJAnakriye mUDho'nabhivyaktasvasva - bhAvaH svapnAdinA muhyamAno'prabuddho niruddhaH syAt sauSuptapadavat | yathA suSuptapade tathA prabuddhastvanAvRta eva bhavet | uktaM ca rahasyastotre - svAtmani stimitasomabhAskaraM vyomamArgamativRtya tasthuSaH | bhAvanAJjitadRzo'pi khecarAH kecideva tava dhAmadarzinaH || iti | prANApAnaprazAntireva cAnyatra niraJjanatattvodaye yuktiH proktA | mAyApyuktaM bhogamokSapradIpikAyAm - p. 34] kAmAkhye viSatattve niraJjanAhve kramAcca siddhiH syAt | sUrye some hRdayAttayoH zamAcceti zAstrasarvasvam || iti | evaM spandatattvasyodayaH proktaH | tadA'smAdeva ca sahajo mantrodayaH | uktaM ca bauddhAyanasaMhitAyAm - zAnte candre tvamAntAkhye yAvannoccarate raviH | udayaH sarvamantrANAM vilayazca divaukasAm || iti | mAlinIvijaye'pi - yatrAdhAravinirmukto jIvo layamavApsyati | tat sthAnaM sarvamantrANAmutpattikSetramiSyate || tathA - dharmAdharmAntare cittaM ruddhaM yasya tadA tu saH | yadvakti sa bhavenmantraH kiM punarmAtRkotthitaH || iti || 23 - 24 - 25 || ata eva tadAkramya balaM mantrAH sarvajJabalazAlinaH | pravartante'dhikArAya karaNAnIva dehinAm || 26 || tadbalaM nirAvaraNacidullAsarUpaM parazaktyAkhyamAkramyA -dhiSThAya mantrAH bIja - piNDa - pada - nAmarUpA mananatrANadhar -miNaH sahajanAdazaktyudbodhadIptatvAt sarvajJatvAdinA balena zlAdhAyuktA mantriprayuktA adhikArAyAnugrahAdau pravartante | kimiva yathA zarIriNaH karacaraNAdIni karaNAni | anena mantriNaH paratattvAvabodhAnmantreSvicchAmAtreNa yatheSTaviniyojyatvamuktam | taduktaM trikasAre - vidite tu pare tattve varNAtIte hyavigrahe | kiGkaratvaM tu gacchanti mantrA mantrAdhipaiH saha || anyathA tu prayatnaprayuktA api ye pUrvoktasaGkalpatvAdyAspa - dacicchaktibalAsparzAt kevalavarNarUpatvAnmantrAH putrikAkaraNa - vanniSphalaceSTA bhavanti | p. 35] uktaM ca haMsapAramezvare - pazubhAve sthitA mantrAH kevalA varNarUpiNaH | sauSumNe'dhvanyuccaritAH patitvaM prApnuvanti te || yata eSa zAkto mArgo'tra ca mantrANAM sAphalyam | taduktaM tattvarakSAvidhAne - azaktatvAnniSkriyatvAnna puMsi na pare pade | zaktau niyojayenmantraM japastu saphalo bhavet || iti | zrIvaihAyasyAM ca - viSuvatsthaM japaM kuryAnnAdordhvadhvanibodhitam | mantrAkSarANi maNivacchaktau protAni bhAvayet || tAmeva ca pare vyomni paramAmRtabRMhitAm | darzayatyAtmasadbhAvamevaM mantro huti vinA || iti | zrIkAlaparAyAm - zabdo nAdAtmakastasmAt pratyayenopabRMhitaH | mantrabodhasvarUpasthamabhinno bodhayatyapi || iti | anyacca saGkarSaNasUtreSu - svAtmaikaniSThaM cidrUpaM bhAvAbhAvapariSkRtam | svasaMvedanasaMvedyaM prakRtyAtItagocaram || iyaM yoniH smRtA vipra mantrANAM pratyayAtmikA | te mantrA varNarUpeNa sabAhyAbhyantaroditAH || naiSkAlikapadAvasthAH karaNAnIva dehinAm | prayuktAH sarvakAleSu siddhyante vIryayogataH || evaM zuddhabodhAtmakatvenAntarbAhyodayAdeko'pi japo lakSasaGkhyAkaH | taduktaM jayAyAm - ekasya mantranAthasyApyantarbAhyoditasya ca | yadaikyaM taM japaM viddhi lakSasaMkhyAbhidhaM mune || iti | || 26 || p. 36] anayA yuktyA mantravIryamuktam, prAkcodayo'dhunAstamaya - mAha - tatraiva saMpralIyante zAntarUpA niraJjanAH | sahArAdhakacittena tena te zivadharmiNaH || 27 || tatraiva svasvabhAve zaktimatyete mantrAH sAdhakacittena tat - pravRttinimittena tadAdhArabhUtayecchayA saha samyak pralIyante astaM gacchanti | yataste tadanugAstacchaktirUpAzca | uktaM ca kAlaparAyAm - parAkSaratarordhAturnAnAzaktervivartagAH | zaktayo varNadeheSu vaktrAdvarNatvamAgatAH || iti | kiMbhUtAH kRtakRtyatvAcchAntarUpAH | ata eva niraJjanAH mahAkAluSyarahitAH | niraJjanatattvAnuprANanAdvA | anenaiva ca hetunA zivadharmiNaH zivasyeva dharmA guNA yeSAm | sarvajJAH sarvakartAra ityarthaH | evameSa eva mantrAtmA | teSAM cAta eva zivadharmitvaM siddhamiti || 27 || saha sAdhakacittena lIyante tatra yat smRtam | zivatAtmani sarvAtmyAccAhaitatsopapattikam || yasmAtsarvamayo jIvaH sarvabhAvasamudbhavAt | tatsaMvedanarUpeNa tAdAtmyapratipattitaH || 28 || tena zabdArthacintAsu na sAvasthA na yaH zivaH | bhoktaiva bhogyabhAvena sadA sarvatra saMsthitaH || 29 || yasmAjjIva Atmaiva sarvamayaH sarvAtmako vizvarUpo boddhRrUpatvAt | uktaM ca - yadaiva viditaM vizvaM tadAnImeva cinmayam | yannAsti bhAgo vedyo'sau nAtha yo vedakAdbahiH || p. 37] vedyo vedakatAmApto vedakaH saMvidAtmatAm | saMvit tvadAtmA cet satyaM tadidaM tvanmayaM jagat || iti | zrutizca - AtmaivedaM jagat sarva neha nAnAsti kiJcana | anyacca | sarvabhAvasamudbhava iti vizeSaNaM hetugarbham | heturvA'yaM samudbhavAditi sarveSAM bhAvAnAM samudbhavo yasmAt | parAdivAgrUpatayA saMvidyupAroheNa hi teSAmudayaH sattA ca | taduktam - tvatkAraNatvaM sarvasminnapi jJAtaM tvadanvayAt | saMvitsamanvite vizve nA'saMvit kAraNaM bhavet || saMvidAyatanaM jJAtaM tat sadAkhyAM prapadyate | tAvataiva na labhyA syAdanupAsitasaMvidA || iti | anyacca - tvadAtmakatvaM bhAvAnAM vivadante na kecana | yatprakAzyadazAM yAto nA'prakAzaH prakAzate || iti | tathA - sRjan vadan jJApayaMzca tridhaikastvaM prakAzakaH | vyatiriktaH prakAzebhyo na yathA'nyaprakAzakAH || na prakAzAH prakAzante tvatprakAzodayaM vinA | iti | paJcarAtre'pi - na tatrAdityo bhAtItyAdi | yAvat - tasya bhAsA sarvamidaM vibhAtIti | sarvamayatve'sya hetvantaramAha - tatsaMvedana ityAdi | taditi bhAvAnAM saMvedyAnAM parAmarzaH teSAM saMvedanarUpe - NAnubhavadvAreNa yatastAdAtmyapratipattirbhAvarUpatAsamprApti - stadabhedasaMvittistato hetoH | uktaM hi svAtmasaptatau - p. 38] yadvad vastu svabhAvena jJAnena viSayIkRtam | tadvattAdAtmyamAyAti jIvaH sarvamayo hyataH || iti | anyat saMvitprakaraNe - yathA'gninA samAviSTaM sarva tadrUpamIkSyate | tathA jJAnasamAviSTaM sarva tadrUpamIkSyatAm || iti | tathA''gamarahasye - AkAravarga upari pratibhAsate'sya jJAnasya sApi tava vizvamayI vibhUtiH | vizvAtmakastvamiti nA''gamasiddhametat kintu svasaMviditarUpatayApi siddham || iti | evaM saMvideva prANadvAreNa vAgrUpatAM dhatte | taduktam - sthAneSu vivRte vAyau kRtavarNaparigrahA | vaikharI vAk prAyoktRRNAM prANavRttinibandhanA || kevalaM buddhyupAdAnAt kramarUpAnupAtinI | prANavRttimatikramya madhyamA vAk pravartate || avibhAgA tu pazyantI sarvataH saMhRtakramA | svarUpajyotirevAntaH sUkSmA vAganapAyinI || iti | tathA - svayaM rauti ya eSo'ntarnirvizeSaravAtmakaH | sa paraH paramaH sthAyI nityoditanijAkRtiH || cidicchAzaktisambuddhaH spanda AtmabaleritaH | saviteva sa tejAMsi vicinvan hRdi rAjate || iti | pratyabhijJAyAM ca - citiH pratyavamarzAtmA parAvAk svarasoditA | svAtantryametanmukhyaM tadaizvarya paramAtmanaH || sA sphurattA mahAsattA dezakAlAvizeSiNI | saiSA sAratayA proktA hRdayaM parameSThinaH || iti | p. 39] tasyAM cAntaHsaMjalparUpAyAM dvAvapi zabdArthau samaM sphurataH | ata eva tayorabheda eva vikhyAtaH | uktaM ceha - yataH zabdAnuvedhena na vinA pratyayodbhavaH | vAk ca saMvinmUleti prAgevoktam - saMvinmUlAdityAdi | tathAjAtIyaiH zlokairanyaccoktam - yathA tvayA jagadviddhaM sarvameva nijAtmanA | tathA tvayA'nuviddheyaM sarvato bhAti bhAratI || yoginAthena coktam - tasmAt sarvasya siddhyarthaM bhAratI kAraNaM pare | pareSTavyA tadAropArUSaNenArthanizcayAt || tasyA aunmukhyavRttyaiva sadbhAvaparikalpanA | nahi tAmantareNaiSA labhetA''tmAnamambike || sA ca tasyAmavasthAyAM svarUpajyotiriSyate | nirvibhAgakramApekSA yogigamyAnurUpiNI || tata aunmukhyatazcintAmayI bhavati vAk zive | viziSTazabdaviSayavivakSAsphuraNAtmikA || tataH zabdAtmakatvena vivRttArthamayI bhavet | tadAtmatAmantareNa yasmAnnArthAvadhAraNam || evaM saMvitsvarUpasya sarvaprakAzakasya prabhaiva prakAzana - zaktiryA vAgantaHsaJjalparUpA varNa -pada -vAkya -jIvitabhUtA saiva padArtharUpatayA bahirbhavatIti svAnubhavaprasiddhameva prabuddhAnAm | uktaM ca - cidAtmaiva hi devo'ntaHsthitamicchAvazAd bahiH | yogIva nirUpAdAnamarthajAtaM prakAzayet || svaminazcAtmasaMsthasya bhAvajAtasya bhAsanam | astyeva na vinA tasmAdicchAmarzaH pravartate || p. 40] anyaccoktam - yatkiJcidAbhAti bahistadIza nUnaM tavAstyeva samastamantaH | nimIlitAkSA hRdi lakSayeyustathaiva sarva kathamanyathA tat || itthaM svabhAva eva yataH sarvAtmasthena tathAvidhena sarvAtma - kena svabhAvena hatunA zabdArthayozcintAsu madhyAdviSaye vA na sA kAcidavasyAsti yA na zivasvabAvamabhivyaJjayati, yA na citsvarUpetyarthaH | saMvitsvIkaraNaikyAt yataH sarvasyAstitvam | taduktam - yena yena vibhidyante hetunA bhAvanimnagAH | tena tenaikyamAyAnti bodhodadhisamAgatAH || prAguktaM ca - zarIrajo vA zAbdo vA mAnaso vA samudgataH | vyavahAro'pyasau nAsti yatra tvaM nAtha nAgragaH || iti | atazca bhoktaivAnubhavitaiva bhogyabhAvenAnubhAvyatayA sadA sarvatra saMsthito na tvanyadbhogyamasti | tathA ca zrutiH - ahamannamahamannamahamannam | ahamannAdo'hamannAdo'hamannAdaH || granthakRtA tattvavicAre'pyuktam - svasvabhAvasthitA bhAvAH saMbadhyante parasparam | bhogyabhoktRtvabhAvena na kadAcit svabhAvataH || draSTA'nubhavitA smartA grAhako bhoktRvedakaH | kartopalabdhA saMvettA jJAteti jJAnasaMjJakAH || iti | tena jJAnameva jJeyarUpatayA prathate ityarthaH | uktaM ca - bhokturvibhorye bhavato vibhinnaH sa dRzyate mugdhatayA sva AtmA | te bhogyabhUtAH pazuvat pareSAM bhogAya bhUyo'tra bhave bhramanti || bhavaM bhavadvai bhavabhUtameva vibhAvayanto bhagavan bhaveyuH | bhavadvadeva prabhubhAvabhAjo vizvaM vaze vartayituM samarthAH || iti | jJAnasambodhe'pi - jJAtA jJeyaM jJAnamiti jJAnasyaiva tridhA sthitiH | p. 41] brahmArpaNaM brahmahavirityatroktaM tadeva yat || mayaiva coktaM kvA'pi - draSTaivA'sti na dRzyametadbudhairadhyAtmanA jJAyate AdarzapratibimbavajjagadidaM bhinnaM dvidhA bhAti yat | sattAM yAnti ghaTAdayo bahiramI bodhAnuvedhAt sadA jJAnAdvaitamataH svato'sti na punarjJeyasya sattA kvacit || iti | tathAtmasaptatau - yadidaM dRzyate kiJciddarzanAttanna bhidyate | darzanaM draSTRto nAnyad draSTaiva hi tato jagat || iti | saGkarSaNasUtreSvapi - yenedaM dRzyate vizvaM draSTA sarvasya yaH sadA | dRzyazcarAcaratve yaH sa viSNuriti gIyate || iti | jAbAlisUtreSvapi - draSTA spraSTA zrotA ghrAtA rasayitA mantA boddhA'pari - luptacaitanyasvabhAvo jagadutpatti -sthiti -layaikaheturbhagavAn vAsudeva Atmeti | paJcarAtropaniSadi ca - jJAtA ca jJeyaM ca vaktA ca vAcyaM ca bhoktA ca bhogyaM ca | ityAdi | tathA'traiva - 'sarvAntaraM sarvabAhya svayaMjyotiH svayaMsam - bodhyaM svayaMbhUriti ca' iti | zrutirapi - sa eva jJAtA tajjJAnamiti | 28 -29 || atraiva prazaMsAdvAreNa svIkaraNopAyaM prAha - iti vA yasya saMvittiH kriDAtvenAkhilaM jagat | sa pazyansatataM yukto jIvanmukto na saMzayaH || 30 || p. 42] vAzabdaH svArthe'tra | kiM bahunA, ityevaM coktaprakArarUpA yasya saMvittiH saMvedanaM jJAnaM yathA manmayameva sarva so'khilaM samagraM jagat krIDArAmatayA pazyan vibhAvayannitya - yuktatvAcca bandhakAraNasyAjJAnasya kSayAt prabodhAptau jIvanne - vezvaravanmukto nA'tra saMzayaH | upapattyupalabdhibhyAM siddhatvAd bhrAntiratra no | uktaM ca - samyak svabodhavizrAntau yo'luptAnubhavaH sthitaH | viSayAnapi so'znan syAjjIvanmuktastu tattvavit || iti | ye tvAhuH - vinotkrAntiM kuto mokSaH | tannirAsAyAha - vinA svabhAvAnubhavena puMsaH kaivalyamutkrAntibalAdyadi syAt | atrA'pi pakSe nanu mokSabhAgudbandhanaM yaH kurute pramUDhaH || tathA - videhA api baddhyante pralaye guNavAsitAH | zarIriNo'pi mucyante vizuddhajJAnasaMzrayAt || iti || jJAnagarbhe'pi - mayi sthitamidaM jagat sakalameva sarvatra vA sthito'hamiti dhAraNAdvitayabhAvanAvezataH | jagattritayanAtha tairnAticireNa samprApyate nRbhistava saparyayA dalitakilbiSopaplavaiH || gItAsvapi - yo mAM pazyati sarvatra sarva ca mayi pazyati | tasyA'haM na praNazyAmi sa ca me na praNazyati || paJcarAtre'pi - p. 43] prajJAprAsAdamAruhya azocyo'zocato janAn | bhUmiSThAniva zailasthaH sarvAn prAjJo'nupazyati || atra ca nityodyuktarUpatvamevopAyo yuktyA dhvanitaH | prAk coktaM hi - ataH satatamudyukta ityAdi || 30 || atha prAguktasya mantrAtmano yuktyantarodayavarNanadvAreNa nigamanaM karoti - ayamevodayastasya dhyeyasya dhyAyicetasi | tadAtmatAsamApattiricchataH sAdhakasya yA || 31 || ayameva tasya pUrvoktasya dhyeyasya mantrAtmano dhyAyicetas - yudayaH samApattimekIbhAvaM mantrAtmatApattimicchato gRhNataH sAdhakasya dhyAyino yA tadAtmatA dhyeyasvarUpApattirityarthaH | uktaM hi vizvasaMhitAyAm - dhyeye cittaM yadA lInaM tadA dhyAnamudAhRtam | dhyeyaH pratyakSatAM yAti dhyAtA tanmayatAM vrajet || Rcchatastviti pAThAdvA dhyeyaM cintayato'tra yA | tadAtmatAsamApattiraikyaM tasyodayaH sa tu || granthakRtastu dvayamapyAzayaH sahate | yato mantroccAraNeccha - yA mantradevatayA saha yattAdAtmyaM yo'ntaHsaMvedanadvAreNa tadatmagraho mantranyAsAtmakaH sa evAsyo daya AvirbhAva iti || 31 || asyaiva vyAptiphalamAha - iyamevAmRtaprAptirayamevAtmano grahaH | iyaM nirvANadikSA ca zivasadbhAvadAyinI || 32 || yeyaM svarUpasaMvittiH sA'mRtAptirihAtmanaH | jarAmaraNavicchedAd punarbhavatA na tu || p. 44] dugdhAbdhyudgatasyAyameva cAtmano'nugrahaH svataH | nirvANadIkSA tacceyaM paramAtmaniyojikA || iti | uktaM ca mokSadharmeSu - hitvA tu sarvasaGkalpAn sattve cittaM nivezayet | sattve cittaM yadA lInaM tataH kAlaJjayo bhavet || iti | Atmasambodhe ca - bhavedbhavAnAmabhavAya nUnaM svabhAvasaMvidviditaiva puMsAm | AmartyatAM martyajane karoti sakRtsudhAprAzanamAtrameva || iti | dIkSArtho'yam - dadAti jJAnasadbhAvaM kSapayatyakhilaM malam | bodhAnuvedhAddIkSoktA dAnakSapaNadharmiNI || iti || 32 || spandatattvodayaM procyAkRtrimaM tatra eva ca | mantrodayaM ca tadvIrya tadvibhUtIrathA''ha tu || yathoktasya jAgratyeva nijabhAvAptyA svAtantryaM tathA svapne'pyastIti vaktumAha - yathecchAbhyarthito dhAtA jAgrato'rthAnhRdisthitAn | somasUryodayaM kRtvA saMpAdayati dehinaH || 33 || tathA svapne'pyabhISTArthAnpraNayasyAnatikramAt | nityaM sphuTataraM madhye sthito'vaMzyaM prakAzayet || 34 || yathA jAgrati jAgradavasthAyAM dhAtA sraSTA''tmasvabhAva icchayA didRkSAtmikayA 'bhyarthito yAcitaH san dehinaH puMso hRdi sthitAnabhinatAnarthAn padArthAn sampAdayati prakAzayati | svabalA - vaSTambhAt | kiM kRtvA somasUryayorapAnaprANayozcakSuSozco - dayaM kRtvA cakSurAdiSva vadhAnenetyarthaH | p. 45] etaduktaM bhavati - anekArthasannidhAne'pi gaNikAnaTamalla - prekSakAdiSu madhyAdyadeva vastvabhimataM tadeva yathA pazyati | svarUpAnupravezAt | tathA svapne'pyabhISTAnevArthAn madhye hRdi svasvabhAve sthitaH san sphuTataraM kRtvA nityaM sadaiva prakAzayed darzayati | kutaH praNayasyecchAbhyarthanAyA anatikramAt tyAgAt | muktvA dRDhAmabhISTecchAM nA'nyavRttiryadA bhavediti | etaduktam - yadIcchA tadanugaiva bhavenna svAtantryeNa prabhavati tadaitatsyAt tAM cAsau nApyatikrAmati | uktaM ca rahasyastotre - vismRtArthamabhiyujyadhIryathA tvAmazeSavidamAzu zaMsati | yadyaditthamanayA'rthyate rasAt svapnago'pi na vilaGghayiSyasi || iti | siddhoktaM ca - cidvyomnistho'nusandhatte yattatpazyatyakhaNDitamiti | jyotiHzAstre'pi - yena yenendriyArthena viddhaH svapiti mAnavaH | tasya tasyendriyArthasya suptaH karmANi pazyati || iti || 33 - 34 || evaM svapnasvAtantryavarNanadvAreNa yuktyA sauSuptatamova - raNanirbheda uktaH | itthaM svarUpasthasyaiva jAgratsvapnAdau svAtatryaM na tvanyathetyabhidhAtumAha - anyathA tu svatantrA syAtsRSTistaddharmakatvataH | satataM laukikasyeva jAgratsvapnapadadvaye || 35 || anyathA punaH svarUpasthityAbhAve cittasya caJcalatvAt svapnA -dau sRSTiricchArUpA svatantrA syAt | svapnAdiprasaro'samaJjasarUpo bhavedityarthaH | kutastaddharmakatvAt sRSTisvabhAvatvAt | yatastattattva -micchAkhyaprasavadharmi nityam | kasyeva | yathA laukikasyAprabuddha -materjAgratsvapnapadadvaye satataM sarvakAlaM sRSTiricchaiva svatantrA | p. 46] na tvasau hyaprabuddhatayA | sA'sya sahasrazaH sambaddhA'sam -baddhavikalparUpaiva bhavedavasthAdvitaye'pIti yAvat || 35 || evamAtmano vibhUtiSu svAtantryAkhyAM yuktimuktvAthedA - nIM jJatvakAryasAmarthyAkhyA yA tAM tatra kathayati | sUkSmavya -vahitAdau jJatvopAyaM tAvatkArikAdvayena prAha - yathA hyartho'sphuTo dRSTaH sAvadhAne'pi cetasi | bhUyaH sphuTataro bhAti svabalodyogabhAvitaH || 36 || yathA dUrasthitaH kazcidartha padArtho ghaTapaTAdivastu vizeSo -'sphuTaH saMdigdho dRSTaH sAvadhAne'pyanyavyAvRtte'pyekAgre' -pi cetasi sati hi yasmAt sa evArtho bhUyaH punaH svabalodyogenAtmaba - prayatnavizeSeNa bhAvito vicAritA sansphuTataro bhAti niHsandigdhaH prakAzate'vabhAsate | tasmAttathA yadvastu yena rUpeNa yatra yasmin kAle sthitaM tadvastu tathA tenaiva prakAreNa prayatnavizeSeNa svabalaM svasvarU - paM vikasvaramAkramyA''zrityA'vaSTabhyAbhyAsAnnacirAt tvaritaM samprartate samyaka pratibhAti nirAvaraNasvarUpatvAt | prAguktaM hi - api tvAtmabalasparzAt puruSastatsamo bhavet | tattvayuktau ca - viSayAdhipatiryo hi yena jAnAti pArvati | tasya yo vetti tattvena tena jJAtaM carAcaram || tenA'tItA'nAgatajJAnaM parimitaviSayaM na kiJcidAzcaryam || 36 - 37 || evaM jJatvamuktvA'dhunA kAryakartRtvasAmarthye kSujjayAya copAyAntaramAha - durbalo'pi tadAkramya yataH kArye pravartate | AcchAdayedbubhukSAM ca tathA yo'tibubhukSitaH || 38 || p. 47] durbalaH kSINadhAturazaktaH kRzo'pi tad balamutsAhalakSaNa - mudyogarUpamAkramyA'dhiSThAya svIkRtya yataH kArye pravartate yasmAd vyApAraM sampAdayati | atikRzasyApyudyogabalAvalambanAt samarAdau zaktidarzanAt | etaduktaM bhavati - yathA kazcidasamartho'pi vyAyAmAbhyAsAnmahatIM zaktiM prApnotyudyogabalena tathA yo'tibubhukSitaH kSudhArtaH so'pi tenaiva svasvabhAvAnuzIlanena bubhukSAM bhoktumicchAmapyAcchAdayet kSudhaM zamayati | proktaM ca pataMJjalinA - kaNThakUpe kSutpipAsAnivRttiH | tathA - baleSu hastibalAdIni | bubhukSAzabdo'tropalakSaNArtham | tena kSuttRSau zokamohau jarAmRtyU ceti SaDUrmayo'pi nazyantItyarthaH || 38 || evaM na kevalamasminneva zarIre tasya sarvajJatAdayaH santi, yAvatsarvatrApItyupAyadvAreNA''ha - anenAdhiSThite dehe yathA sarvajJatAdayaH | tathA svAtmanyadhiSThAnAtsarvatraivaM bhaviSyati || 39 || anena prAguktenAtmasvabhAvenA'smin dehe'dhiSThite vyApte - 'nvIkSite sati yathA sarvajJatAdayo guNA vidyante | yasmAdatra svalpayUkAdibhakSaNAdyapi kSiprameva jAnAti | uktaM ca jJAnasambodhe - sarvaH sa eva vyApitvAd jJaH sa eva svabhAvataH | sarvajJazceti sarvajJaH pumAneva nirucyate || anyacca - sarvajJaH sarvadaiva tvaM sarvasya hRdaye na cet | kenA'nyathA'sya sambhAvyA naSTArthaviSayA smRtiH || p. 48] tadaharjAtabAlaizca stanapAnaM kva zikSitam | prANibhirvApsu taraNametat sarvajJaceSTitam || anyacca - bhakSyaM syAtkimabhakSyaM vA svAdvasvAdviti nizcaye | makSikANAM kutaH saMvit kSaudrasaMcitikarmaNi || sarvajJasyApyadhiSThAtustadvijRmbhitamanyathA | kRmimAtrAlpakAyAnAM sambhRtirvismayAspadam || katakasya phalaM vAriprasAdanavidhitsayA | dvipaH kSipati tasyaiSA prajJA hyajJasya kiM pazoH || gItAkarNanavaidagdhyaM mugdhabuddhermRgasya kim | sambhAvyate hi yenA'sya romanthaviratA sthitiH || bhakSayiSyati mAmitthamAkhorvivaravartinaH | mArjAraM prati kA zaGkA sarvajJajJApanaM vinA || bhayAt kUrmaH sa vAryantaH sarvANyaGgAni gUhate | durbhedabuddhistatrAsya vivekavikalasya kim | vIkSyAnyakSINapakSANAM vailakSaNyamacetanaH || nRttamArabhate barhI sphuritaM tajjagadguroH || agAdhajalamadhyasthamatsyabhakSaNalakSaNam | kenopadaSTiM tanmadgoranumAnaM vinA kRtam || azakyazaktiH kasyeyaM salilAt pibataH payaH | haMsasya na punastasya hRdayAntaravartinaH || pratibhAtaprabhAtasya mandirAntaravartinaH | kRkravAkorgiraH kasmAt kSetrajJapyApinaM vinA || yAsAmAkalanodyuktA kAlavitkalanA tataH | pravartate dinArambhe nirbhrAntakRtasaMvidhiH || zRGgadantanakhAdIni prANinAmAyudhAni yat | parapraharaNodreke kenA''khyAtAnyasaMvidAm || p. 49] balaM tejaH karo siMho jAnAti nijamUrjitam | ko heturyAvadantasthapratipattirna sasphurA || ativRSTeranAvRSTervyaJjakaM cihnamiGgitaiH | sUcayanti na taccitraM pazavaH pakSiNo'pi yat || kRtAntakalpaiH siMhAdyaiH prItiH prANabhRtAM kutaH | vinaikasya hRdisthasya saMvitsaMvAdasusthitim || iti | teSAM ca prAguktayuktyA vizeSAbhivyaktiH | tathA svAtmanya - dhiSThAnAt svarUpAcyavanAdevaM sarvatra sarvajJatAdayo bhaviSyantyabhivyaktiM yAntItyarthaH | uktaM ca - eko bhAvaH sarvabhAvasvabhAvaH sarve bhAvA hyekabhAvasvabhAvAH | eko bhAvastattvato yena dRSTaH sarve bhAvAstattvatastena dRSTAH || rahasyayuktiratreyaM zarIre yatra yatra ca | saMvido dArDhyalAbhaH syAttatra tatra guNodayaH || iti || 39 || athaiSAM guNAnAmAcchAdakamUlavicchedArthamAha - glAnirharSakSatiranutsAharUpA dehe kila vilumpikA vinAzinI | tasyAzca glAnerajJAnataH sRtiH saraNamutpattiH | taccA'jJAnamun - meSeNa vakSyamANalakSaNenA''tmasvabhAvena yadA viluptaM nirNoditaM nAzitaM tadA kutaH sA glAnireva kA syAtkAraNa rahitA bhavedityarthaH | ata eva ca yoginAM jarArogAdyabhAvaH zarIradAr - DhyaM ca bhavet || 40 || athonmeSasya svarUpamAha - ekacintAprasaktasya yataH syAdaparodayaH | unmeSaH sa tu vijJeyaH svayaM tamupalakSayet || 41 || p. 50] ekasyAM cintAyAM prasaktasyaikatra viSaye kvacid vyApRtacit - tasya sato yato yasmAt svasvabhAvAdaparasyAzcintAyA udayo'bhivya - ktirbhavet | jhaTiti yato'nyA cintotpadyate vismRtasmaraNAdikA sa cintAyAH kAraNamunmeSo vijJeyaH | taM ca punarunmeSaM svayamAtmanopalakSayedvijAnIyAt | cintAdvayamadhye vyApakatvenA - 'nubhUyamAnatayA svasaMvedyatvAd bRhatkumArIsukhavadanupade - zya ityarthaH || 41 || asya cAnuzIlyamAnasya pratyayAnAha - ato bindurato nAdo rUpamasmAdato rasaH | pravartante'cireNaiva kSobhakatvena dehinaH || 42 || ato'smAdunmeSAdanuzIlyamAnAdacireNaiva kAlena dehinaH puMsi bindvAdayaH pravartante utpadyante | bindustejorUpo bhrUmadh - yAdau | nAdo'kRtrimo'nAhatAtmakaH zabdabrahmAkhyo dUrAcchra - vaNaM ca | rUpamandhakAre darzanaM devatAnAM ca sUkSmAdipra - darzanaM ca | raso mukhe'mRtA''svAdaH SaDrasAnAM ca | kathamete pravartante kSobhakatvena utkRSTasiddhivighnakAritvena | tathA ca pataJjaliH - tataH prAtibhazrAvaNavedanA'darzanA''svAdavArtA jAyante | te samAdhAvupasargA vyutthAne siddhayaH iti | anyacca anena yuktyA sRSTyAdikramo dhvanitaH | yataH prAgunme - SAt sRSTiruktA | sA ca katham ? ato'smadAdau vinduricchAdRgzaktipra - sararUpaH | tato nAdaH zabdAtmako vAgAkhyaH kriyAzaktirUpaH | tato rUpaM padArthadarzanavicArasvarUpam | tatastatraiva raso'bhilASa upabhogarUpazceti | eSa evAtirahasyakramArthavidAmudyogAvabhAsa - carvaNavilApanarUpaH kramacatuSkakramo'traiva yuktyaivoktaH - na bAdhate vizeSo hi prakRtaM paribhASayA iti | tadyaduktaM svayaM tamupalakSayediti || 42 || tatkathamityatropAyamAha - didRkSayeva sarvArthAn yadA vyApyAvatiSThate | tadA kiM bahunoktena svayamevAvabhotsyate || 43 || p. 51] draSTumicchA didRkSA tadavasthAstha iva sarvArthAn sarvabhA - vAn vyApyAdhiSThAya yadA'vatiSThate vartate tadA kiM bahu - noktenAdhikakathanena | svayamevAtmanaiva tattatsvabhAvamavabhot - syate'vagamyate jJAsyatItyarthaH | ayamatropadezAzayaH - yathA kutUhaladidRkSurvikAsavRttyAste evaM yaH sarvabhAvaunmukhya - rUpodyantRtAsvarUpe tiSThati sa svabhAvaM sarvajJatAdiguNAs - padaM svayamApnoti | yataH prAguktam - ataH satatamudyukta ityAdi | yA caiSA sthitiH saiva tattvArthacintAmaNau rahasyamudretyuktA | mayoktaM bhogamokSapradIpikAyAm - udyantRtAbalena tu vikAsavRttyA svarUpagastiSThet | svayamupasRtendriyArthAnaznannAnandabhUmigo yogI || eSocchRGkhalarUpA vikasvaratarA prabuddhabuddhInAm | siddhAH sthitA sadA'syAM hyAnandaratAH parA ca mudraiSA || anyatroktaM ca - sarvAH zaktIzcetasA darzanAdyAH sve sve vedye yaugapadyena viSvak | kSiptvA madhye hATakastambhabhUta - stiSThanvizvAdhAra eko'vabhAsi || tathA - svacchandaM vA yatra tatra vrajantIrvezyA - strIvaccaJcalA yA dRgAdyAH | zaktIH pazyan kevalaM nAnugacchedvizvaM bibhradbhAsi tasya tvamantaH || iti || 43 || asyAmeva sthitau yuktimAha - prabuddhaH sarvadA tiSThejjJAnenAlocya gocaram | ekatrAropayetsarvaM tato'nyena na pIDyate || 44 || p. 52] prabuddho'saMkucitazaktinirvikalpa udyoktRrUpatayA sarvakAlaM tiSThed varteta | jJAnagocaraM viSayamAlokya paricchidya saMviddIptyA jJeyaM vilApyA'vibhAgaM nItvetyarthaH | mayaiva coktaM bhogamokSapradIpikAyAm - athavAvibhAgabodhajvalanena vilApya vedyapIyUSam | pItvA tRpto vicarannIrogo yo'cirAt sadaikAkI || etatkramArthasAraM paradhArAbhUmikA ca zaktInAm | tadanujJayA'tra kathitaM sacchiSyavibodhanAya mayA || ataH sA nirvibhAgA cit | uktaM hi - dezakAlakriyAkArAH prasiddhA bhAgahetavaH | tena santi punaryasya vibhAgastasya kiMkRtaH || anyacca - manaH saviSayaM dAhyaM jJAnAgnirdarzanairdahet | antarbahirmukhazcaivaM samAdhirUpapadyate || tathA - vijJAnavADavo dIptaH svazaktyA jJeyatoyadhIn | ajasraM grasate nAnyastadgrAse zaktimAn bhavet || nA'prAptyA payasAM tRSNA prAptyA vA bhUyasAmapi | yasyAsti kRtakRtyatvaM ko'pyasau vaDavAmukham || iti | prAkcaitatsopapattikaM vitatyoktam | yasmAt sarvamayo jIva ityAdi | evamekatra tattvasvabhAve vidyAtmake jJAnarUpe sarvamAropayedai - kyaM nayet | ata eva tato'nyena vakSyamANena kalAsamUhena zaktyAtmakena vikalparUpeNa na pIDyate na bAdhyate na svarUpAt pracyAvyata ityarthaH | uktaM ca - ekaM vyApi vyoma kuDyAdiyogAt tasmin bAhyA'bhyantaratvaM tathA tvAm | pazyatyekaM grAhakagrAhyarUpaM vyAkSiptAkSepyakSatastvat samAdhiH || iti || 44 || evaM yaH prabuddhaH patiH so'nyena na pIDyate | arthAdyo'pra - buddhaH pazuH sa hanyate | p. 53] sa ca kathaM kiMlakSaNazcetyucyate - zabdarAzisamutthasya zaktivargasya bhogyatAm | kalAviluptavibhavo gataH sansa pazuH smRtaH || 45 || zabdAnAM rAziH zabdarAziH varNasamUho mAtRkA akArAdikSakArAntA zabdajananI | varNAtmakatvAcchabdAnAm | tatsamutthasya kAdivargAtmakasya brAhmyAdizakticakrasya kalAbhiH kakArAdyakSarairviluptavibhavo hRtamahAvyAptiH svabhAvAt pracyAvito'ta evAsya bhogyatAM gataH san puruSaH pazurucyate ajJatvAt | uktaM cezvarapratyabhijJAyAm - svAGgarUpeSu bhAveSu pramAtA kathyate patiH | mAyAto bhediSu klezaM karmAdikaluSaH pazuH || kvApi ca - bhedagranthivibhaGge hi karmAtmaikyaM prapadyate | so'vijJAtaH pazuH prokto vijJAtaH patireva saH || iti || 45 || atazca - parAmRtarasApAyastasya yaH pratyayodbhavaH | tenAsvatantratAmeti sa ca tanmAtragocaraH || 46 || tasya ca pazoryaH pratyayodbhavaH zrotrAdidvAreNa viSayadar - zanena smaraNAdijJAnotpattiH sa eva parAmRtarasAt svarUpodayAda - pAyaH pracyutiH | yatastena sa pumAnasvatantratAM pAratantryamasarva - gatatvAdyameti prApnoti | sa ca pratyayodbhavastanmAtragocaraH zabdAdiviSayaviSayastadabhilASAtmaka ityarthaH || 46 || ata eva ca - svarUpAvaraNe cAsya zaktayaH satatotthitAH | yataH zabdAnuvedhena na vinA pratyayodbhavaH || 47 || p. 54] asya ca puMsaH svarUpAvaraNe svasvabhAvAcchAdane zaktayaH pUrvoktAbrAhmyAdyA zabdarUpAH kriyAzaktidvAreNa satatamudya -tAH sadA sannihitAH puMrUpaglapanAya | yataH zabdAnuvedhena varNAnugamena vinA na pratyayodbhavo jJAnasaMvedanamasti | zabdAyattatvAtpadArthasya vAcyavAcakayoranyonyadyotakatvAcca | tathA coktaM vAkyapadIye - na so'sti pratyayo loke yaH zabdAnugamAdRte | anuviddhamiva jJAnaM sarvaM zabdena dRzyate || iti || prAkcoktaM hi - vAgevAsyAH kAraNaM vizvavRtterityAdi | anyacca - vAgrUpatA cedutkrAmedavabodhasya zAzvatI | na prakAzaH prakAzeta sA hi pratyavamarzinI || iti || 47 || athAsyA eva kriyAzakterbandhamokSahetutAmAha - seyaM kriyAtmikA zaktiH zivasya pazuvartinI | bandhayitrI svamArgasthA jJAtA siddhyupadAdikA || 48 || yaiSA ajJAnAM bandhayitrIbandhajananIbhagavat kriyAtmikA kriyAsvabhAvA'zaktiH saiveyaM zivasya suprabuddhasya pazuvartinI pazuvadyatheSTaviniyojyatayA yA vartate sA yathoktA | sA ca svamArga -sthA madIyeti jJAtA siddhyupapAdikA parAparasiddhipradA bhogamo - kSAvahetyarthaH | arthAcca bhinnA jJAtA bandhadA bhavati | athaveyaM vyAkhyA - seyamityAdyanyastulyArthaH | svamArgasthA svatantrA ajJAtA bandhayitrI | jJAtA tu siddhyupapAdiketi | uktaM caitatprAk - prANinAM patanaM yena ityAdinA || 48 || kathaM tveSA bandhahetutAmApadyata iti sphuTIkartumAha - tanmAtrodayarUpeNa mano'haMbuddhivartinA | puryaSTakena saMruddhastadutthaM pratyayodbhavam || 49 || p. 55] puryaSTakasya kila dve rUpe staH - ekaM sUkSmamAtivAhikA - khyaM tanmAtramabhilApAtmakam dvitIyaM sthUlaM bhautikaM bhogAkhyam | tatra sUkSmeNa puryaSTakena saMruddho baddha AvRto'taH eva paravazaH san tadutthapratyayodbhavaM sukhaduHkha - saMvedanarUpaM bhogaM bhuGkte aznAti | kIdRzam | tanmAtrA - NAM zabdAdInAmanubhavadvAreNa ya udayo'bhivyaktiH sa eva rUpaM yasya tena tathA manohaGkArabuddhivartinA cAntaHkaraNasaM - yuktena | tasya ca puryaSTakasya bhAvAttadvazAccharIrI saMsaret saMsAraM yAti | ata evAsya saMsRtipralayasya jananamaraNapravAhas - yaitadeva kAraNaM hetuM saMpracakSmahe kathayAmaH || 49 - 50 || evaM bandhanimittamupavarNyAsyocchedo pAyamAha - yadA tvekatra saMrUDhastadA tasya layodayau | niyacchanbhoktRtAmeti tatazcakrezvaro bhavet || 51 || evam - bandhamokSavicAreNa prabodhAkhyA yadA puna iti | puryaSTakadvayamadhyAdekatraikasmin puryaSTake sthUle sUkSme vA patitvena saMrUDho lInacittastadA tasya tadutthapratyayodbhavasya zabdArthorlayodbhavau pradhvaMsaprAdurbhAvau niyacchan svecchayA kurvan bhoktRtAmeti | prabhutvaM prApnoti | bhogyarUpAt pazutvAnmucyate ityarthaH | taduktam - p. 56] pazunAM tu patirbhUtvA pazUnAM tu patirbhavet | pazutvAnmucyate sadyo bhUtvA pazupateH patiH || iti | svabodhodayamaJjaryAM ca - yadyanmanoharaM kiJcidakSigocaramAgatam | ekAgraM bhAvayettAvadyAvallInaM nirodhakRt || iti | evaM sati svAtantryAptestatazcakrezvaraH zakticakrasvAmI sarvajJatAdiyutaH sarvAdhipatirbhavedityarthaH || 51 || evamasyAdyazloke zakticakraizvaryaM yaduktaM tadihApi - athetthaM granthaniSpattergranthakartA gurorgiram | praharSavazataH stauti nItiM ziSyA/zca zikSayan || agAdhasaMzayAmbhodhisamuttaraNatAriNIm | vande vicitrArthapadAM citrAM tAM gurubhAratIm || 52 || tamahaM gurubhAratIM vande | kIdRzIm | duravagAhasandehAr - NavapArottAriNIm | anyacca vicitro'rtho'bhidheyo vicitrANi padAni zabdA yasyAH sA yathoktA | ata eva citrAmAzcaryabhUtAmAcArya - sarasvatIM staumi | nahi gurorgarIyAnanyo'sti | taduktaM jayAyAm - yasmAddevo jagannAthaH kRtvA martyamayIM tanum | magnAnuddharate lokAn kAruNyAcchAstrapANinA || iti | nAradasaMgrahe ca - gurave dakSiNAM dadyAt sarvasvaM svArdhameva vA | sarvasvamathavA'tyalpaM saMsArocchedahetave || iti | mayoktaM kvApi - bhagavatprAptikAmo yastenAnveSyo gururyataH | bhagavAn jJAyate zAstrAcchAstraM ca jJAyate guroH || p. 57] tadbodhAd jJAnavilayAjjJAnAptau prApta eva saH | tasmAcchAstrAdIzvarAcca garIyAn gururucyate || iti | paJcarAtre'pi - yathA bhagavatyeva vaktari vRttiriti || 52 || athAmnAyakramavarNanadvAreNa saMgrahakRtsvakIrtyartha zlokena svanAmopabadhnAti - vasuguptAdavApyedaM gurostattvArthadarzinaH | rahasyaM zlokayAmAsa samyak zrIbhaTTakallaTaH || 53 || asyArthaH prArambha evokta iti punarnocyate | idaM ca brahmavid - yAbIjaM nA'parIkSyA'sthAne vapet | uktaM hyanenaivA'nyatra - guNairUpetA'pi tu siddhavidyA kanyeva dattA guNavarjitAya | sambhogahInA vidadhAtyakIrtiM dAturyatastatpraguNAya dadyAt || iti || 53 || ityavidyAtamaHsthAnAM darzanAya prakAzitA | satAM supUrNAdezeva zuddhAmalaguNojjvalA || vAgluNThanArthamanyeSAM vidvanmanyatayA'pi tu | zuddhabolollAsavazAt kRtvA spandapradIpikA || tasmAt protsArya mAtsaryamarthamartha vicArya ca | AryairAzcaryabhUtAyA na kAryo'syA anAdaraH || nArAyaNasthAnaja utpalAkhyastrivikramAkhyasya suto'gryajanmA | yastena sacchiSyahitAya dRbdhA vyAkhyA mayaiSA ca tamonude syAt || p. 58] gatiH skhalantI na kvacidyathA nizi syAddopahastasya tathA sa na kvacit | skhalatyamArge'pi kare'sti yasya hi pradIpikeyaM praguNaprakAzikA || kiM vA bahUktibhirimAM tu sarasvatIM me bodhadrumottamasRtAM paratIrthayuktAm | svacchAM vigAhya vibudhatvamupaiti martyo - 'pyatyaktadeha iha citramataH paraM kim || ityAcAryabhagavadutpalaviracitA spandapradIpikA samAptA || || zubhaM bhUyAt ||