#***************************************************************************************
#
# spandapradãpikà
# edited by Mark S. G. Dyczkowski
#
##   Copyright (c) Mark S.G. Dyczkowski                                                                                       
##   THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY.    
#
# Encoded in CSX+  encoding
#
#*************************************************************************************


p. 1] spandapradãpikà: 	
utpalàcàryaviracità

yat paràparabhåspar÷i yatsaïkalpàllayodayau |
	spandasa§j¤a§ j¤aråpa§ tacchaktã÷a§ svabala§ numaþ ||
	natvà vikalpavilasatsatsvabhàvaguru§ gurum |
	bhuktimuktyai yuktiyukta§ ki¤cidvacmyarthito'rthibhiþ ||
	j¤ànàntaràõi santyà÷u nàtyantasukhadàni tu |
	muktàtmaj¤ànamamçta§ suraseùviva mçtyujit ||
	cintàmaõistveka eva saguõeùumaõiùviva |
	tejasviùu yathaiko'rko niþ÷eùadhvàntahà tathà ||
	nàràyaõasthànasa§sthadvijavaryatrivikramàt |
	jàto janànugrahàrtha vyàkhyàti spandamutpalaþ ||
	màyà÷yàmatama÷channa àtmacintàmaõiryataþ |
	na dç÷yate'tastatpràptyai gràhyà spandapradãpikà ||
ayamatra kilàmnàyaþ siddhamukhenàgata§ rahasya§ yat |
tad bhaññakallañendurvasuguptaguroravàpya ÷iùyàõàm ||
avabodhàrthamanuùñuppa¤cà÷ikayà'tra saógraha§ kçtavàn |
yadapi tadartho vyàkhyàjyotsnàprakañãkçto'sti teneùat ||
mohani÷àmadhyagatà mandadç÷astadapi nàrthamãkùante |
såkùma§ dãpikayà'nte svatastaduddãpanàrthamahamadya ||

p. 2] svodyantçtaþ svaråpaspandollàsena codita÷ca yadà |
parava÷a iva pravçttastadà na garvànmayeyamàrabdhà ||
(kalàpako'yam)

atràdau tàvatsambandhàbhidhànàbhidheyaviùayaprayojanaprayojana -
prayojanànãti ùaóucyante | yatastairvinà ÷rotéõৠ÷àstra§ 
pratyanàdara eva syàdaprayatna÷ca | ihaivokta§ hi -

prayatnena parãkùya§ tattvamàdaràditi
	
÷àstramantareõa ca heyopàdeyavicàramàtramapi na bhavet ki§ 
punastattvaparãkùaõam | tathà coktamàgamarahasyastotre -

	sàkùàdbhavàn yadi vidhàya na mårtimàdyà§
tattva§ nija§ tadavadiùyadato'tiguhyam |
	nàj¤àsyata tribhuvanam dhruvamandhamåka -
	kalpa§ samastamasama¤jasatàmayàsyat ||

ùàóguõyaviveke'pi -
	
	sàkùàt tvameva và ÷àstra§ tvadãyaiva hi sà matiþ |
	÷abdadvàreõa saïkramya sa§skarotyadhikàriõaþ ||

pa¤caràtra÷rutàvapi -

	yadvat sopànena pràsàdamàruhet plavena và nad㧠taret 
tadvacchàstreõaiva hi bhagavà¤chàstà'vagantavya iti |
	tatràmãùৠ÷àstràõৠsambandhastàvat pa¤cavidhaþ | paro 
mahàn divyo divyetara itaretara÷ceti | tatreha siddhapuruùayoþ pràyeõa 
divyetaraþ | atha vàcyavàcakalakùaõaþ | vàcyorthaþ | vàcaka§ 
÷àstram | spandàbhidho'rtho'tra vàcyaþ | tadvàcakatvà -
dupacàràcchàstrasyàpyetatsa§j¤à | spanda÷abdasyàrtho 
yadyapyàdya÷loke yuktyaivoktastathàpi dhàtvarthena sahocyate |

			spadi ki¤ciccalane iti |

p. 3]	spandanàt spandaþ | spandana§ nistaraïgasyàsya tàvat 
paramàtmano yugapannirvikalpà yà sarvatraunmukhyavçttità | tasmàt -

	÷àntaùàóguõyaråpasya yaþ sphuran pratibhodayaþ |
	sa cà''tmabala÷aktã÷a÷cidråpaþ spandasa§j¤akaþ ||

ata÷cà'smatpiturmàtàmahàcàryeõa mahàbalena -

		yathàrthanàmnà krodhe

	ityàdinàkto vibhavodayo rahasyastotre | ukta§ 
ce÷varapratyabhij¤àyàm -

	yà caiùà pratibhà tattatpadàrthakramaråùità |
	akramànantacidråpaþ pramàtà sa mahe÷varaþ ||
	vyàpakatvàtsa sàmànyaþ sarvasàdhàraõàdapi |

asya ca -

	spandaþ sàmànyapårva§÷ca ÷uddhàtmà ÷aïkaraþ ÷ivaþ |
	bhàvaþ svabhàvastattva§ ca j¤àtetyàdyabhidhàþ smçtàþ ||

	anyacca, cit sa§vijj¤àna§ bodha÷ceti paryàyàþ | eùa eva 
niràvaraõacitsvaråpatvàd dikkàlàdyanavacchinnaprasaro'dvitãyaþ 
svànubhavaikapramàõaþ ÷akticakre÷vara àtmacintàmaõirupeyatayà' 
-bhidheyaþ | kuto'sya cintàmaõitvamiti cet | ÷àstràt | 
÷rãpauùkaràyৠhyuktam -

	cintàmaõo svaråpeõa na ki¤cidupalabhyate |
	atha càbhimata§ såte brahmaiva§ sarva÷aktikam ||

paramàrthasàre ca -

	sarvàkàro bhagavànupàsyate yena yena bhàvena |
	ta§ ta§ bhàva§ bhåtvà cintàmaõiriva samabhyeti ||

j¤ànasambodhe'pi -

	svabhàvàdekaråpàpi nànàtva§ pratipadyate |
	j¤ànasya ÷aktiþ saïkalpairlakùmã÷cintàmaõeriva ||

p. 4]	asya ca ÷àstrakàreõànvarthasa§j¤ayà''tyantika÷reyaskarat -
vàcchiva÷aïkara÷abdàbhyৠnirde÷aþ kçtaþ | vastuvastu nirnàmaka 
eva | prokta§ ca siddhanàthenàbhedàrthakàrikàsvidam -

	vastuno bhàva÷ånyasya tvagràhyasya niràkçteþ |
	kalpanàmàtramevaitat yacchivavyapade÷anam ||
	nettha§ vibhorvivarto'sti pariõàma÷ca na kvacit |
	athavà dvayamapyastu tathàpyasya na khaõóanà ||

sa§vitprakà÷e'pi -

	iti nirmalabodhaikaråpe dehaparigrahaþ |
	vivartapariõàmàbhyৠdvàbhyàmapyupapadyate ||
	vivarte'pyatathàråpastathà bhàsi tvamacyuta |
	pariõàme sa eva tva§ suvarõamiva kuõóale ||

	nanu kathamasya niràvaraõatva§ yataþ sukhaduþkhamohàtmaka -
guõàdispandaniùyandairàvçtameva pa÷yàmaþ | atrocyate | ete hi 
j¤eyatvàt svaya§ niþsattàkàþ | j¤àtçsa§÷rayàttu labdhapratiùñhà 
ivàprabuddhabuddhãnৠsva§ ÷uddhabuddhasvaråpa§ vihàyàham -
pratyayena kàmakàmàttàdàtmya§ pratipannànৠnijadharmairadhi -
vàsya saïkocaråpatàmàpàdayantyavidyàråpatvàt | na punaþ 
svasvaråpasthitànàm | ukta§ cehàgre -

guõàdispanda ityàdi |

dhàtusamãkùàyৠca -

	avidyà÷abalasyàsya sthita§ meyatvamàtmanaþ |
	gçhãta§ na nija§ råpa§ ÷abalena tadàtmanà ||
	sà cà'nçtàtmikà'vidyà nànçtasya hi vastutà |
	nàvastu vastuno nà÷a§ vikàra§ và karotyataþ ||

p. 5]	nàcchàditasya tamasà rajjukhaõóasya vikriyà |
	nà÷o và kriyate yadvat tadvannà'vidyayà''tmanaþ ||
	nà'taþ svato na parato bandho'sya paramàtmanaþ |
	baddho'thà'vidyayà jãvo muktistasya hi tatkùaye ||

tatvayuktau ca -

	yena yena hi baddhyante jantavo raudrakarmaõà |
	sopàyena tu tenaiva mucyante bhavabandhanàt ||

kulayuktau ca -

	pràõinৠpatana§ yena tenaivotpatana§ smçtam |
	aj¤atvà badhyate yena j¤àtvà tenaiva mucyate ||

tathà mayà'pi -

	sãdati yenaiva jaóaþ pràj¤astenaiva santarati duþkhàt |
	piõóitamayo'psu majjati tadeva pàtrãkçta§ plavate ||

gãtàsu cedçgevà'tra yuktyopàyaþ pradar÷itaþ -

àpåryamàõamacalapratiùñha§ samudramàpaþ pravi÷anti yadvat |
tadvat kàmà ya§ pravi÷anti sarve sa ÷àntimàpnoti na kàmakàmã ||

tathà -

	ràgadveùaviyuktaistu viùayànindriyai÷caran |
	àtmava÷yairvidheyàtmà prasàdamadhigacchati ||

anyacca -

	asa§tyaktàtmabhàvànৠviùayànanugçhõatàm |
	vij¤àtaparamàrthànৠjãvatàmeva muktatà ||
	te caivàsyàtmanaþ spando nañasyevànyaråpatà |

ukta§ ca yoginàthena hyetaccicchaktisa§stutau -

p. 6]	tadeva§ tvatpravçttyà tvannivçttyà codayetare |
	juùante yena tattvàni tànyataþ spanda eva te ||
	vaisàdç÷ye'pi kàryasyàsyàtra dçùñàntamàha yat |
	jvalanàd dhåmodgatiriva vividhàkçtirambare gatà bhàti |
	tadvadviùõoþ sçùñiþ svabhàvajà dvaitaråpeyam ||
	prà÷yàna÷cidrasasyaudhaþ sàkàratvamupàgataþ |
	ava÷yàyaþ prabodhàrke tådite svasvabhàvabhàk ||

	ityalamativistareõa, granthagauravabhayàt | iha caitadevà''samà -
ptervicàryate | upàyopeyapratipàdanameva ÷àstrasya prayojanam | yà 
tadavabodhàdupeyasvaråpàpattiþ sthirà tadeva prayojanaprayojanamiti | 
asya ceda§ dar÷ana§ svatantram | pràguktopapattyà sarva÷àstrasamud -
bhåta§ càdvaitapratipàdakatva§ nirbàdhameva | yato vimar÷àtma -
spandabhåmyupàrohàt pa÷yantyàdikrameõa vàkprasavalàbhaþ | 
ukta§ ca sa§vitprakà÷e -

	sa§vinmålàd varõaparõàjj¤ànastambhàt sarasvatã |
	pràgaghoùà sanàdà'nu puõyatãrthà pravartate ||
	tvatpravçttà pràõayati ÷aktiþ sà vi÷vamojasà |
	pratiyàntã punastvৠsà sa§kocayati sa§bhavam ||
	kàryà'nuråpa§ sà råpa§ tathà nàmàpi bibhratã |
	nirvàhayati vi÷vasmi§÷citrৠyàtrৠcaràcaràm ||

	tadvinà ca sarvavàdinৠsattaiva nàstyataste nirastà eva sthitàþ | 
ata eve÷varapratyabhij¤àyàmàdisiddharityuktam -

p. 7]	kartari j¤àtari svàtmanyàdisiddhe mahe÷vare |
	ajaóàtmà niùedha§ và siddhi§ và vidadhãta kaþ || iti |

	tadapyatra ye mohàdvipratipadyante teùvidamàpatitam | yathà 
ka÷cinmàõóaliko ràjà cakravartinaþ sakà÷àt ki¤ciccaturaïgàdi -
sàdhana§ pràrthyànantara§ sàmràjyajigãùayà tenaiva saha yuddha§ 
kartumicchati, tadàtmavinà÷àyaiva tasya syàt | eva§ teùàmapi tat | 
itthamapyasyàjayyatva§ siddhameveti |
	atha sa§grahagranthakçtà samagramagryagranthàrtha garbhãkçtya 
granthaniùpattyarthamabhimatadevatৠstotu§ yaþ ÷loka upanyastastas -
yàrthaþ pràk ÷loke dhvanito'pi vitatyocyate -

yasyonmeùanimeùàbhyৠjagataþ pralayodayau |
ta§ ÷akticakravibhavaprabhava§ ÷a§kara§ stumaþ || 1 ||

ta§ bhagavanta§ ÷aïkara§ stumo numaþ | bhogàpavargàkhya§ 
÷a§ ÷reyaþ sukha§ và karotãti ÷aïkaraþ | amalaþ svasvabhàvo ya 
pràgabhidheyatayopàttaþ | iha hi jãvanmuktataiva mokùaþ | ukta§ 
cehàgre -

iti và yasya sa§vittirityàdi |

	tasyà÷caitad dvayamapyantaþstham | yataþ sà j¤atvakartçtvabhok -
tçtve÷varatàråpà ukta§ ceha -

tadàsyàkçtrimo dharma ityàdi

tathà -

yadà tvekatretyàdi |

sarvaj¤abhairave ca -

	nànyatra gamana§ sthàna§ mokùo'sti surasundari |
	aj¤ànagranthibhedo yaþ sa mokùa iti kathyate ||

mokùadharmeùu -

p. 8]	cittameva hi sa§sàro ràgàdikle÷adåùitam |
	tadeva tairvinirmukta§ bhavànta iti kathyate ||
	
bauddhe ca -

	ràgàdimalina§ citta§ sa§sàrastadvimuktatà |
	sa§kùepàt kathito mokùaþ prahãõàvaraõairjinaiþ ||

nàradasa§grahe ca -

	sarvo vikalpaþ sa§sàro nànyo bandho vikalpataþ |
	
granthakartu÷ca svasvabhàvasambodhane -

	bandhana§ bandhakçd badhyastriùvapyeko na bhidyate |
	svavikalpakçtairbandhairbaddhyate tvani÷a§ jagat ||

àtmasaptatau ca -
	
	vastusthityà na bandho'sti tadabhàvànna muktatà |
	vikalpaghañitàvetàvubhàvapi na ki¤cina ||

pa¤caràtre'pi -

	trividho doùaþ - svabhàvajastàmaso vikalpajo ràjasa ityàdi yàvat -
tenaiva dehena va÷ãbhavati bhagavadbhåtastadà sarvaj¤o bhavati 
sarvadar÷ã sarve÷varaþ  sarva÷aktirityàdi |

ata evà'tra bhagavacchavdaþ prayuktaþ | yataþ -

	ai÷varyasya samagrasya j¤ànasya ya÷asaþ ÷riyaþ |
	vairàgyasya ca mokùasya ùaõõৠbhaga iti smçtaþ ||
	bhagavadvyatirekeõa na ca stutyo'sti màninàm |

	tatsvaråpànuprave÷a eva stutiratra tvabhinnatvamevàbhimatam | 
anyathà kaþ stotà kaþ stutyaþ kà và stutiryasmàt -

p. 9]	viruddhametadadvaitàt svacchàyollaïghana§ yathà |

ukta§ ca -

	vedya§ svaråpatৠnãtvà yadà jànàti vedanam |
	tadàn㧠vedyatà kà syàt kà và vedanatà parà ||

kevala§ tvatra ÷abdakçto bhedaþ | so'pi vikalpamålatvàtteùàm |
ukta§ ca -

	vikalpayonayaþ ÷abdà vikalpàþ ÷abdayonayaþ |
	yathà ràhoþ ÷ira iti dhàrà và sarpiùo yathà ||

anyacca -

	yadabhinna§ svasa§vittau tat parasya yadocyate |
	tadbhinnamivàbhàti ÷àbd㧠bhåmimupàgatam ||

tai÷ca vinà vyavahàro'pi na nirvahati | ukta§ sa§vitprakà÷e -

vàgevàsyàþ kàraõa§ vi÷vavçtter -
nyàyya§ caitannàgamaþ kevalo'yam |
nàsaïkalpa§ ki¤cidastãha kàrya§ 
vàca§ vinà na vikalpo'sti ka÷cit ||

eùà'pi bodhamåleti pràgevoktam | anyacca jayàkhyasa§hitàyàm -

	niùkampabodhasàmànyaråpo bhåtvà purà svayam |
	ye ÷abdajanità bhàvàþ såkùmasåkùmatarà'khilàþ ||	
	sàmànyabodha÷abdasya pa÷yatastvekatৠgatàþ |
	yadà'bhimukhamàyànti saïkalpàdyutthitasya ca ||
	÷abdaråpapadàrthasya ÷abdaþ sa paramaþ smçtaþ |
	saïkalpapadavãråóhaþ sphuratyantaþ sthitaþ sphuñam ||
	padàrthopari yaþ ÷abdo madhyama§ viddhi ta§ mune |
	cidvàyukaraõotthàsu prayatnapadavãùu ca ||

p. 10]	vàcyavàcakabhàvenà'bhivyaktaþ sthåla ucyate |
	dç÷yàdç÷yeùu bhàveùu yo'bhivyakti§ prayàti ca ||
	sa tu sthålatara÷caiva vyavahàre'khile sthitaþ |

anyatràpi -

	÷arãrajo và ÷àbdo và mànaso và samudgataþ |
	vyavahàro'pyasau nàsti yatra tva§ nàtha nàgragaþ ||

	ityupapannametat | ta§ stuma ityuktam | ta§ kam? yadunmeùàdaun -
mukhyàjjagato vi÷vasyodayaþ prabhavaþ santatiriti yàvat | nimeùàd -
vi÷ràmàt pralayo'pyayaþ | na hyetadvyatiriktasya jagato'styudayo'pyayo 
và |

kintvã÷a÷aktiprasaraviràmau prabhavà'pyayau |

siddhokta§ ca -

	samudeti jagada÷eùa§ tavodayavimalasa§vidàkàre |
	asta§ yàti samasta§ punarapi nijaråparåóhàyàþ || iti |

granthakçtàpyukta§ tattvavicàre -

	÷aktiprasarasaïkocanibaddhàvudayavyayau |
	yasyàtmà sa ÷ivo j¤eyaþ sarvabhàvapravartakaþ ||

kakùyàstotre'pi -
	
tvadà÷ayonmeùanimeùamàtramayau jagatsargalayàvitãdçk |
sphuñe sphuña§ tvanmahimà'vabhàti vicitranirmàõanidar÷anena ||
	j¤ànakriyàdigarbhecchà÷aktiryaþ prasaràtmakaþ |
	saïkalpoktaþ sa unmeùaþ prokto hyetat svatantrake ||
	yatra yatra bhavedicchà j¤àna§ tatra pravartate |
	kriyàkaraõasa§yogàt padàrthasyodayo bhavet ||
	
	tadvirati÷ca nimeùaþ | udayapralayàviti vaktavye pralayodayàviti 
yadukta§ tadvçttabhaïgabhayàt | viparyayeõa conmeùa÷abdasya 
maïgalàrthatvàdàdiprayogaþ sçùñe÷càdyatvàt |

p. 11]	yasmàdvastvabhidheya§ nàtaþ ÷abdakrame'tra bhavabandhaþ |
	tatpakùo nãcaþ syàdye tu bruvate yathàsa§khyam ||

	àbhyàmasya jagatsçùñisa§hàrayoþ kàraõabhàvaþ prokto 
bhuktimuktã ca | tatronmeùàdbhogo nànàvidhaþ | nimeùànmokùo 
nistaraïgaråpatà | anyacca | ta§ ki§bhåtam ÷akticakravibhavaprabhava 
-miti |

icchàkhyaikà vibhoþ ÷aktiþ pràgdvidhà j¤akriyàbhidà || iti |
tannànàtva§ cakra÷abdenoktam | tadukta§ màlinãvijaye -

yà sà ÷aktirjagaddhàtuþ kathità samavàyinã |
icchàtva§ tasya sà devã sisçkùoþ pratipadyate ||
saikà'pi satyanekatva§ yathà gacchati tacchçõu |
evametaditi j¤eya§ nànyatheti suni÷citam ||
j¤àpayantã jagatyatra j¤àna÷aktirnigadyate |
eva§ bhavatvida§ sarvamiti kàryonmukhã yadà ||
jàtà tadaiva sà tattadvatkurvatyatra kriyocyate |
evameùà dviråpà'pi punarbhedairanekatàm ||
arthopàdhiva÷àdyàti cintàmaõirive÷varã |
tatra màtçtvamàpannà pa¤cà÷advarõamàlinã || iti |

÷aktãnৠcakra§ ÷akticakra§ màtçvargastacca mukhya§ 
caturvidham | ukta§ ca -

	khecarã gocarã cà'tha dikcarã bhåcarã bhidà |
	paràdibhàratãsa§stha§ ÷akticakra§ caturvidha§ ||

tathà -

	ànandecchà j¤a -kriyàkhya§ khecaryàdya§ catuùñayam || iti |
	tasya yo vibhavo vibhåtirvistaro và tasyà'pi prabhavam | prabhavat -
yasmàditi prabhava utpattisthànam | 

p. 12] yataþ sarvàsৠ÷aktãnৠsasphàracicchaktyavagamanàcchakti -
tvam | sà ca tadabhinnaiva | prokta§ hi ÷rãjayàyàm -

	tattvanirmuktadehasya kevalasya cidàtmanaþ |
	ya udeti mahànandaþ sà ÷aktirvaiùõavã parà || iti |

viùõuyàmale ca -

	pàhi pàhãti vacanàttattràõàttasvavigrahàþ |
	paràparabalaspar÷àt svasvaråpasamà÷rayàt ||
	nihatà dànavavaràþ para§ vãrya prakà÷itam |
	tena tà màtaraþ proktà vi÷vasambhavakàraõàt || iti |

	ata eva granthakàreõàsৠvij¤ànadehàtmakatvamuktam | 
athavàlamatra | kimanenàsৠrahasyasvaråpàtiprakà÷anena yoginã -
nৠmukhagatena | ÷aktaya÷ca khecaryàdyà vecchàdyà và paràdyà 
và aghoràdyà và vàmàdyà và bràhmyàdyà và anyà vaiùõava -
÷aiva -saurabauddhàdyuktà và | athavà ÷abdarà÷isamutthasyetyàdinà 
| vakùyamàõà akàràdyakùararåpà karaõaråpà và bhavantu | etàvat 
prayojanamatràbhiryadàsৠsarvàsৠspandaråpo bhagavàneva 
prabhava iti pratipàdanam | tathà ca màyà§vàmanasa§hitàyàm - 
viùõu -÷iva -sårya -buddhàdi råpatayà tattacchakticakraparivàrayutastat 
-kàraõa§ bhagavàneka eva dhyànabhedenopàsyatvenàbhihitaþ | ukta§ 
ca kulayuktau -

	vedànte vaiùõave ÷aive saure bauddhe'nyato'pi ca |
	eka eva paro hyàtmà j¤àtà j¤eya§ mahe÷vari ||

anyacca -

	yasyonmeùanimeùàbhyৠjagataþ pralayodayau | ta§ stumaþ
ityetàvatà sarvamukta§ syàjjagatyantasphuraõàcchakticakrasya | ukta§ 
hi rahasya÷àstreùu -

	÷akti÷ca ÷aktimà§÷caiva padàrthadvayamucyate |

p. 13]	÷aktaya÷ca jagat sarva§ ÷aktimà§stu mahe÷varaþ || iti |

	yattu ÷akticakravibhavaprabhavamiti padamupanyasta§ 
tadudde÷àrtham | sàbhipràyatvànmahàkaveþ | ukta§ ca dhvanau -

pratãyamàna§ punaranyadeva vastvasti vàõãùu mahàkavãnàm |
yattat prasiddhàvayavàtiriktamàbhàti làvaõyamivàïganàsu ||
	tenaitadeva ÷aktãnৠyato'ntaþprasarodayau |
	tadbalàlambhanàttàsৠprabhutva§ pràpyate'ciràt ||

ukta§ ceha -

	api tvàtmabalaspar÷àt puruùastatsamo bhavet | iti |
	yadida§ padamagre'sti parãkùya§ tattvamàdaràt |
	itaþ prabhçti sarvatrehànuyojya§ tu tadbudhaiþ ||

iti || 1 ||

	nanu sa§sàryavasthàyৠkatha§ ÷aïkaratà''tmani |
	ityà÷aïkotthadurdoùaparihàràya tåcyate || -
	
yatra sthitamida§ sarva§ kàrya§ yasmàcca nirgatam |
tasyànàvçtaråpatvànna nirodho'sti kutracit || 2 ||

yatra yasmin spandatattve ida§ sarva§ jagallakùaõa§ kàrya§ 
j¤ànaråpatayà ÷aktyàtmanà sthita§ nimeùàvasthàyৠsatkàrya -
tvàt | yasmàcca nirgatamabhivyakti§ gatamunmeùàvasthàyৠtasyà -
nàvçtaråpatvàd bodharåpatayà'nàcchàditasvabhàva tvàddhetorna 
kutracinniro dho'sti | yato bodhyasya svaya§ sattaiva nàstyato 
bodhçråpamanàvçtamevàvasthàdvaye'pi | ukta§ ca -

yathà hemno råpakeùu vaicitrya§ svàparicyuteþ |

p. 14] atha nityasvaråpasya tathà te vi÷varåpatà ||
yathà galitaråpasya hemnaþ piõóàtmanà sthitiþ |
tathà galitavedyasya tava ÷uddhacidàtmatà ||

j¤ànasambodhe'pi -

vi÷vasyà÷raya àkà÷a§ na vi÷va§ nabhaso bhavet |
j¤àna§ nabha ivànanta§ j¤eya§ vi÷vavadalpakam ||
àkà÷asya yathànyena pratibandho na kenacit |
vyàpitvàt tadvadasyà'pi j¤ànasyà'pratibandhatà ||

iti || 2 ||

sarvavçttyupasa§hàre nirodho màstu tasya tu |
jàgradàdyàsvavasthàsu kutaþ syàdaniruddhatà ||

jàgradàdivibhede'pi tadabhinne prasarpati |
nivartate nijànnaiva svabhàvàdupalabdhçtaþ || 3 ||

	jàgradàdivibhede prasarpati prasaratyapi sati tat spandatattva§ 
nijàdàtmãyàt svabhàvàdupalabdhçråpàt svasa§vitsvaråpànnaiva 
nivartate | kutaþ upalabdhçto hetorvà | yasmàdupalabdhçråpatva§ 
tisçùvapyavasthàsu sàdhàraõam | ukta§ ca -

	avasthàsveva bhedo'ya§ nàvasthàtuþ kadàcana |
	yathà viùasyàïkuràdau tacchakterna tu bhinnatà || iti |

	jàgratsvapnayostàvatsa§vedana§ sarveùৠprasiddhameva 
suùupte'pyuttarakàla§ sukhamahamasvàpsamityàdyaj¤asyà'pi 
sa§vedanàt savettà nirnaùña eva | ukta§ ca -

	vellatsu pratibimbeùu jalaspandànuvartiùu |
	ya§thendorna kriyàve÷astathà'tra paramàtmanaþ ||

	anyacca, kãdç÷e vibhede vi÷eùeõa bhedo vibhedastasmin | 
ki§bhåte tadabhinne | tasyaiva tàdråpyeõàvasthànàt | tathà ca -

p. 15]	akùairyo'rthagraho draùñustajjàgraditi kathyate |
	yattairvinàrthasmaraõa§ manasà svapnasa§j¤itam ||
	yatràrthasmaraõa§ nàsti tat sauùuptamudàhçtam |
	÷uddhabodhaikaråpo yo'vasthàtà saiva turyatà ||


|| 3 ||

	avasthà eva vi÷vàntarnàvasthàteti ye jaguþ |
	pratyabhij¤àdiyuktyeya§ tanniràsàya kàrikà || -
	
aha§ sukhã ca duþkhã ca rakta÷cetyàdisa§vidaþ |
sukhàdyavasthànusyåte vartante'nyatratàþ sphuñam || 4 ||

	aha§ sukhãtyàdi yàþ sa§vidaþ sa§vedanànyavasthàþ | tàþ 
sa§vidbhyo'nyatra sa§vettaryavasthàtari sukhàdyupalabdhari uparàga -
tayà sphuña§ kçtvà vartante'vatiùñhante | sa§vettàra§ vinà 
sa§vedanasyà'bhàvàt |

	nadyo'bdhàviva tàdàtmya§ tatpraviùñàþ prayànti và |
	kùaõikaj¤ànànৠhyeva na tu tà eva kevalàþ ||

yasmàt -

	kàryakàraõabhàvo hi bàdhyabàdhakatà'pi ca |
	pårvàparaikamàtàramantareõa na sidhyataþ || iti |

tatra hi -

	pramàõya§ kùaõikatvena pratyakùeõopapadyate |
	pràgbhàvyuttaraj¤ànadàróhyàt pràmàõyasiddhitaþ ||
	pratikùaõamathànyatvàt sàmànyasyàgrahe sati |
	vilakùaõàþ kùaõàþ sarve pràmàõya§ ki§ nibandhanam ||

p. 16]	sambandhasyàgraha÷càpi tena mànasya kà gatiþ |
	mithyàj¤ànasya mithyàtva§ bråhi và ki§ nibandhanam ||
	kùaõàntare ÷uktikàyৠrajata§ kena vàryate |
	bhinnaj¤ànasya kartçtve sarva pràmàõyamàpnuyàt ||
	anyasvaråpasa§siddhàvanyasiddhirbhavedyadi |
	ghañasvaråpasa§siddhau pañasyàvagamo bhavet ||
	yo'ya§ sa evàyamiti pratyayaþ sthirakàlajaþ |
	kartu§ ÷akyo na tadbàdhapràmàõyàt kùaõikaistataþ ||
	pràgvij¤ànasmçti§ pratyabhij¤à nitya§ pratiùñhità |
	ato nityasvabhàvasyaivàtmanaþ kartçtodità || iti |

ki§ và bahåktyà -

	ekapramàtrabhàvàt syàt kùaõikatvàdani÷cayàt |
	pramàõamapyapramàõa§ bauddhànৠhi nirà÷rayam || iti |

ukta§ ca bauddhàyanasa§hitàyàm -

	kàryakàraõabhàvastu nàsti j¤àne kùaõakùayaþ |
	kùaõa§ dvitãya§ nàsticet smçtibãja§ katha§ bhavet ||
	janaka§ tat katha§ naùñamanaùña§ vàrdhanaùñakam |
	naùñasya janakatva§ cedabhàvàdbhàvasantatiþ ||
	janakatve tvanaùñasya kùaõabhaïgaþ prahãyate |
	dvitãya§ yatkùaõa§ tiùñhettadàste ÷atamapyatha ||
	janakatve'rdhanaùñasyàrdhe nà'bhàvameti tat |
	tasmàdbhàvàþ sthiràþ sarve na cyavante svaråpataþ ||
	àtmàvabodhaviùaye susthiràþ kùaõikà na te |

p. 17]	bàdhyabàdhakabhàvo'pi na syànni÷càyaka§ vinà ||
	÷uktau hi rajataj¤ànabhràntibhaïgo'sti nànyathà |
	tasmàjj¤àna§ nityameka§ kùaõikàni bahåni no || iti |

satkàryasiddhau ca -

	na hi svaniùñhairvij¤ànairitaretaravedanam |
	tasmàt pårvàparàvasthà parigrahaõapaõóitaþ ||
	ekaþ pramàtà citràbhirvçttibhirvyavahàrabhàk |

pratyabhij¤àyৠca -

	evamanyonyabhinnànàma parasparavedinàm |
	j¤ànànàmanusandhànajanmà na÷yejjanasthitiþ ||
	na cedantaþkçtànantavi÷varåpo mahe÷varaþ |
	syàdeka÷cidvapurj¤ànasmçtyapohana÷aktimàn ||

gãtàsvapi -

mattaþ smçtirj¤ànamapohana§ ca

	ityala§ kutarkà÷manৠcarvaõena | anyacca, ki§bhåte 
sa§vettari ? sukhàdyavasthàsu boddhçråpatayà'nusyåte''nuviddhe | 
maõiùu såtramiva sadànusyåte eva sarvàsvavasthàsu | yasmàdya 
evàha§ pràksukhã sa evàdya duþkhã | àdigrahaõàdrakto'ha§ 
virakto'ha§ måóho'ha§ prabuddho'ha§ dhanàdimànahamiti 
smçtipratyabhij¤ànusandhànàt | nanvevamasau sàvaraõaþ | naitatsatyam 
| vikalparåpatayà tàsàmanityatvàt | tadvyatiriktatvàcca sa§vettuþ 
tàstvavidyàva÷àduparàgamàtramasya | ukta§ ca bhartçhariõà -

	nàcchàditasya tamasà rajjukhaõóasya vikriyà |
	nà÷o và kriyate yadvattadvannàvidyayà''tmanaþ ||

sa§vitprakà÷e ca -

	atyantàcchasvabhàvatvàt sphañikasya yathà svakam |
	råpa§ paroparaktasya nityamevopalabhyate ||

p. 18]	tathà bhàvasamàsakta§ bhagava/stàvaka§ vapuþ |
	atyantanirmalatayà pçthak tairnopalabhyate ||
	naitàvatà'sau sphañikaþ pçthaïnàstyeva ra¤jakàt |
	bhàvaråpaparityaktà tava và nirmalà tanuþ || iti |

tathà -

	uparàge'pi ÷uddhatva§ na tyaktamanayà prabho |
	parityajya nija§ råpa§ sa§vidàkhyà kutaþ ÷rayet ||
	athà'pràpyaiva tadråpa§ bhavedråpàntarànugà |
	tadråpàpi hi dç÷yeta kàraõasyà'pi sambhavàt ||

tathà'traiva -

	sadaiva ÷uddho'nubhavo'ya§ pratyàkàrakarburaþ |
	àkàràntarasa¤càrakàle tasyàpi nirmalaþ ||
	yathà jàtyà sita§ vastra§ rakta§ ràgeõa kenacit |
	tatpada§ pràpta÷uklatva§ punà ràgàntara§ ÷rayet ||
	eva§ ÷uddhà citirjàtyà yadàkàroparàgiõã |
	tattyàgàparasa¤càramadhye ÷uddhaiva tiùñhati ||

tathà -

	nãle pãte sukhe duþkhe citsvaråpamakhaõóitam |
	vi÷inaùñi vikalpastaccitrayopàdhisampadà ||
	
|| 4 ||

	tadvyatiriktasya ca råpamàha -

na duþkha§ na sukha§ yatra na gràhyo gràhako na ca |
na càsti måóhabhàvo'pi tadasti paramàrthataþ || 5 ||


p. 19] tat spandatattva§ paramàrthato'sti nityatvàttasya | yatra na 
duþkha -màdhyàtmikàdi | na sukha§ vaiùayikam | na gràhya§ 
ghañapañàdi na gràhakamahamida§ gçhõàmãti pràkçta§ 
savikalpàhaïkàraråpatva -mavidyàtmakatvàdahaïkàrasya | na 
tvanenàdhiùñhàtçråpasya gràhakasyàbhàva uktaþ | upeyatvàttasya | 
ukta§ ca tattvagarbha -

	paramàrthena na gràhya§ gràhaka§ và na ki¤cana |
	yasmàdçte tat svàbhàsamasvàbhàsamivekùyate || iti |

	eva§ tarhi tat pàùàõaprakhya§ måóhatvameva ÷ånya§ và | 
atrocyate - na càsti muóhabhàvo'pãti | kuta÷cidråpatvàt | ukta§ ca 
muninà -
	
	yathà ÷ãtoùõayormadhye kàle noùõo na ÷ãtalaþ |
	eva§ hi sukhaduþkhàbhyৠhãnamasti pada§ vibhoþ ||

stutau ca -

	samudeti yathà bhàvàn vinà bhànurnabhastale |
	vedya§ vinaiva bhagavàn bhavàrkeõa svatodayaþ ||

tathà -

	yathoddhçtavi÷eùasya sàmànyasya nijà sthitiþ |
	pçthaï na ÷akyà nirdeùñu§ na ca tatràsti tàvatà ||
	yathoddhçtà kuõóalàdeþ kena kasya nijà sthitiþ |
	pçthaï na ÷akyà nirdeùñu§ na ca tatràsti tàvatà ||
	eva§ nityà nijà ÷uddhà sukhaduþkhàvi÷eùità |
	svasa§vedanasa§vedyà tava sa§vinmayã sthitiþ ||

nàgàrjunenà'pyuktam -

	sarvàlambanadharmai÷ca sarvatattvaira÷eùataþ |
	sarvakle÷à÷ayaiþ ÷ånya§ na ÷ånya§ paramàrthataþ || iti |

p. 20] àlokamàlàyৠca -

	viruddhatvàttamovçtternàvakà÷a§ dadàti yà |
	sà'vasthà kà'pyavij¤eyà màda÷ৠ÷ånyatocyate ||
	na punarlokaråóhyaiva nàstikyàrthànupàtinã |
	
	iti || 5 ||

atràsyà'måóhatvà'stitvayoþ sandànitakenopapattimàha -

yataþ karaõavargo'ya§ vimåóho'måóhavat svayam |
sahàntareõa cakreõa pravçttisthitisa§hçtãþ || 6 ||
labhate, tat prayatnena parãkùya§ tattvamàdaràt |
yataþ svatantratà tasya sarvatreyamakçtrimà || 7 ||


	yato yasmàt spandatattvàdaya§ bàhyaþ karaõavargo 
buddhikarmendriyàkhyo'nta - karaõacakreõa saha vi÷eùeõa måóha -
cetano'vicetanavat svaya§ pravçttisthitisa§hçtãrlabhate |

	eùopapattihetustu dçùñànto bhràmako maõiþ |
	yathà vàtàgnisa§parkàdayaþ piõóo'gnivadbhavet ||
	dàhapàkaprakà÷àdau ÷aktastadvadaya§ gaõaþ | iti |

	eva§ yo'nyeùৠcaitanyàpàdane samarthaþ sa katha§ 
niþsvabhàvaþ | ukta§ ùàóguõyaviveke -

	svadehasàkùika§ caitat sarvasya j¤ànaceùñitam |
	j¤ànànadhiùñhitaþ kàyo luñhatyeva yato'dhçtaþ ||
	ata eva jaóànàmapyadhiùñhàtçkçtà dhçtiþ |
	gamyate gagane gràvà na dhàryetà'nyathà katham || iti |

	tasmàttat tattva§ prayatnenàdaràtparãkùyam | prayatna 
udyogaråpa utsàhaþ | àdaraþ ÷raddhà | atra ca parãkùaõamudyoga -
balànuprave÷ena svãkaraõam | ukta§ ceha -

ataþ satatamudyukta ityàdi |

p. 21] siddhokta§ ca -

	adç÷ya§ netravad brahma draùñçtva§ càsti netravat |
	svàtmanyevopalambho'sya dar÷ana§ ghañavanna tu || iti |

	yato yasmàttasyeyamakçtrimà nijaiva svatantratà sarvatra | 
tenaitaduktam - yathàsya karaõàdiùu caitanyàpàdane svàtantrya§ tathà 
parapuràdiùvapi sambhàvyate'bhyàsàt || 7 ||

	tadicchayàstu sàmarthya§ karaõànৠsvatantratà |
	sarvatroktà'sya yà sà tu bhuktiyuktiratastviyam ||

na hãcchànodanasyàya§ prerakatvena vartate |
api tvàtmabalaspar÷àtpuruùastatsamo bhavet || 8 ||

	aya§ puruùo jãvàtmà necchànodanasya necchàpreùaõasya 
karaõacakracodakasyaiva kevala§ prerakabhàvena vartate | hi÷abda 
eva÷abdàrthe'tra kevala÷abdàrthe và | apitviti nipàtaþ 
pratiùedhanivçttau svaråpadyotakaþ | àtmano balamàtmabala§ 
niràvaraõacidråpa§  j¤atvakartçtvalakùaõam | tatspar÷àttadavaùñam -
bhàt tatsamo bhavet | sarvaj¤aþ sarvakartà syàdityarthaþ || 8 ||

	anena sarvasvàtantryamuktamasya ca tadbhavet |
	abhimànàtmakakùobhakùayena tvanyadàha ca || -

nijà÷uddhyàsamarthasya kartavyeùvabhilàùiõaþ |
yadà kùobhaþ pralãyeta tadà syàtparama§ padam || 9 ||

	nijà sahajànàdiryà'÷uddhiravidyà'vivekamålà bhogàbhi -
làùamalaråpatayà'samarthasya saïkucita÷akteþ | ata eva ca kartavyeùu 
kàryeùvabhilàùiõaþ sàbhilàùasya sato na kàryamicchato'pi bhavati | 
tathà ca ÷rãsàtvatà -

	aj¤ànavyàpakatva§ ca sukhaduþkhàdivedanam |
	sarvaj¤asyàtmatattvasya karmacakràvalambanàt ||

p. 22]	gãtàsveùà prakçtyàkhyà÷uddhiþ pràkkarmavàsanà |
	màyà'vidyà bhramo moho'j¤àna§ malamiti kvacit ||

gãta§ ca -

	prakçti§ puruùa§ caiva viddhyanàdã ubhàvapi |
	vikàrà§÷ca guõà§÷caiva viddhi prakçtisambhavàn || iti |
	anàditve samàne'syà vi÷eùo'ya§ vicàrataþ |

layo yanmàyàråpatvàt | tadukta§ sa§vitprakà÷e -

	màyàtvametadevàsyà yannà÷astattvadar÷anàt |
	nahi vij¤àtarajjvàtmà sarpàdãnmanyate punaþ || iti |

anyatra ca -

tvatto dvitãyamiha vastu yadasti ki¤cittattadvicàrapadavãmavatàrita§ cet | 
gandharvapattanamivopalaya§ prayàti tva§ ÷iùyase dhruvamatastava 
÷eùasa§j¤à || iti |

vidyàdhipate÷ca -

bhakùaõaprakçtinà samàdhinà yuktito viùayadhàmni bhakùite |
sarvabhakùapadavãmupeyupaþ ÷iùyate paramabhakùito bhavàn ||
	sà cendrajàlino màyevà' sthità bàdhakàtmani |
	yathà'gnerdhåmabimba malavaddarpaõasya và ||
	budbudàþ  salilasyeva tacchàntau nirvikàrità |

	yadà tu kùobho vikàro'÷uddhijanito dehàhampratyayaråpo 
vivekenàtmabalaspar÷àt pralãyate pralaya§ yàti tadà syàt parama§ 
pada§ svasvaråpe sthitirbhavedityarthaþ | 
ukta§ ùaóadhàtusamãkùàyàm -

	karmàõi mohamålàni sa§sçteþ kàraõa§ yataþ |
	tatkùayàt karmanirmuktaþ svasthaþ ÷àntatamastataþ ||

p. 23] nàradasa§grahe'pi -

	yathà subharjita§ bãja§ neha bhåyaþ prarohati |
	vikalpakùãõacittasya tathà bhåyo na sa§sçtiþ ||

sa ca kùobhakùayaþ ÷anaiþ ÷anairabhyàsàdbhavet | ukta§ 
hyàtmasa§bodhe -

yathàgnipotra§ jvalanoddhçta§ 
sacchaitya§ prayàyàcchanakairna sadyaþ |
aj¤ànapaïke'pi tathà niraste 
kàlena kaivalyamupaiti dehã ||

ùàïguõyaviveke'pyàtmaparamàtmanoretàvàn bhedo'bhihitaþ -

	avidyàkçtasaïkocagçhãtàha§yutàsya yà |
	tayà bhinno'pyabhinno'ya§ tattvataþ svapnabhãtavat ||
	abhãta eva yaþ svapne bibhyadabhyeti sambhramam |
	tasya svapnàdabhinnasya ko bhedaþ pàramàrthikaþ ||
	tathà hi mithyaiva bhaya§ mameti yadi buddhyate |
	svapnatattva§ paràmç÷ya bhãtibhinnaina bàdhyate ||
	eva§ tvanmaya evà'hamiti bhàvanayà tvayi |
	pralãnà'haïkçtigranthiþ pa÷yatyeva tvadàtmatàm || iti |

sa§vitprakà÷e ca -

	karmeda§ tvatkçtamapi tvanmaya§  yena màdhava |
	vihãnà'haïkçtistatastvameva pari÷iùyase ||
	etàvataiva bhedo'sya yadahammànità''tmani |
	sà cedvilãnà tvadbhaktyà napño bhedaþ sthitaikatà ||

|| 9 ||

svaråpasthasya guõànàha -

tadàsyàkçtrimo dharmo j¤atvakartçtvalakùaõaþ |
yatastadãpsita§ sarva§ jànàti ca karoti ca || 10 ||


	tadà tasmin pralãnakùobhàtmake kàle'syàtmanaþ svaråpasthat -
vàdakçtrimaþ sahajo dharmaþ svabhàvo bhavatãti vàkya÷eùaþ | 

p. 24] ki§bhåtaþ jànàtãti j¤aþ | tasya bhàvo j¤atva§ | karotãti kartà 
| karturbhàvaþ kartçtva§ | àbhyৠyo lakùyate, ete và lakùaõaråpa§ 
cihna yasya dharmasya sa j¤atvakartçtvalakùaõaþ | yato yasmàddharmàd 
-dhetorvà yajj¤àtumãpsitamabhimata§ tajjànàti yat kartumiùña§ tat 
karoti svàtmano và parasya và | pa¤caràtre caiùa eva dharmo 
vivekajaj¤àna÷abdenoktaþ -
	tasya ca pràdurbhavataþ ki§ pårvaråpa§ yat sarvaj¤o bhavati 
sa§vadar÷ã sarve÷varaþ sarva÷aktiriti |
	sa cà'sya karaõairvinà'pi syàt | tatraivokta§ hi - tadyathà 
agnirnàma kasmi§÷ciddahye nànyatki¤cidupàdatte tena ghakùyàmãti 
svayameva dahati | evamayamàtmà'nupàdàya j¤àtà'nupàdàyakàrã 
svàtmanaiva sarvakaraþ |
kuto bodharåpatvàt | ùàïguõyaviveke uktam -

	nahi bodho vicitràrthanirmàõe'nyamapekùate |
	saïkalpàdeva yo råpasahasràõi sçjatyajaþ ||

	ye tvasya j¤atvakartçtvàdãnyanyato vadanti teùàmanã÷ataiva syàt 
| ukta§ hyàgamarahasye -

ye'pã÷vara§ vyapadi÷anti nimittahetu§ 
tairarpitastila jalà¤jaliro÷itàyai |
anyàïganopagamanena va÷ãkçtasya
kàmã÷varasthitimamã bata saïgirante || iti ||

tasmàdyuktamuktam || 10 ||
asyà'kçtrimadharmasya sthairyàyopàya ucyate -

tamadhiùñhàtçbhàvena svabhàvamavalokayan |
smayamàna ivàste yastasyeya§ kusçtiþ kutaþ || 11 ||

	ta§ ÷uddhamàtmasvabhàvamadhiùñhàtçbhàvena cidråpatayà 
sarvavyàpakatvenàvalokayan pa÷yan pratijànan smayamàna iva 
vismayàviùña iva vikasannivàste yastiùñhati tasyàvidyàvilayàdiya§ 
kutaþ kusçtiþ kutsitasa§saraõa§ na kuta÷cid bhavatãti vàkya÷eùaþ | 

p. 25] ukta§ ca ÷ivasåtreùu -

vismayo yogabhåmikà |

asya caitadavalokana§ yad draùñçråpatayà'nubhavanam | ukta§ 
hãùñopade÷e -

	yadida§ dç÷yate dçùñyà gçha§ putrà'tra santyaja |
	yena pa÷yasi ta§ pa÷ya ya§ dçùñvà pa÷yase'khilam ||

kartrà coktam -

	yo jagu pa÷ci eùu kinu vãkùomà -ittha karo |
	viùayàlaviluddi ese pattàpatta ràvãkùo apala -iyada astyubuddi ||

	tathà'syànyataþ kutaþ sàbhilàùatayà vikalpa÷ilpàdikumàrgà 
-nusaraõamapi tveva§ sadaiva svasvaråpe sthitirbhavet | tatsthatvàcce÷va 
-ravat satyasaïkalpaþ syàdityato'sminnevàsati | yato'bhyàsa vinà 
j¤àtamapi svokartu§ na ÷akyate | tadantareõa ca kutaþ siddhiþ ? | ukta§ 
muninà -

	yadi vàcanikàjj¤ànànmuktiþ syàdbhàvanৠvinà |
	÷àrãramànasairduþkhairmucyeran sarvajantavaþ ||

tathà ca yuktau -

	rasàyana§ vinàsvàdàt såcita§ hyapyasiddhidam | iti |

anyaccoktam -

àgopabàlavanita§ bhagava§stvamittha§ 
j¤àto'pyupàyavirahànna tu mokùado'si |
nàntaþ sthita§ bhavati dhenuùu tçóvihartç 
kùãra§ tadeva punarabhyavahàrataþ syàt ||

|| 11 ||

	tàn dhva§sayitumàheda§ ye tvàhuþ ÷ånyavàdinaþ |
	abhàva§ bhàvayettàvadyàvattanmayatৠvrajet || iti |

nàbhàvo bhàvyatàmeti na ca tatràstyamåóhatà |
yato'bhiyogasa§spar÷àttadàsãditi ni÷cayaþ || 12 ||
	atastatkçtrima§ j¤eya§ sauùuptapadavatsadà |
na tveva§ smaryamàõatva§ tattattva§ pratipadyate || 13 ||

p. 26]	nà'bhàvaþ ÷a÷aviùàõasadç÷o bhàvyatàmanubhavaviùayatà -
meti pràpnotyavastutvàt | na ca tatrà'bhàve'måóhatàstyapi tu 
måóhàvasthaiva sà | yato'bhiyogasa§spar÷àdabhilàùasa§yogàt -
tadabhàvabhàvanamàsãdabhådatãtamiti ni÷cayaþ | yasmàt sa mama 
÷ånyàvasthàtãteti smaryate | taduktam -

	abhàvo yena bhàvena bodhyate'sti na nàsti saþ |
	tasya bhàvasya sadbhàvo vada kena nivàryate ||
	so'styata÷cinmayo bhàvo yena sarva vibhàvyate | iti |

	ato hetostadabhàvabhàvana§ kçtrimamanitya§ sadà j¤eyam | 
kimitra sauùuptapadavat suùuptàvastheva | na tveva§ måóhàvasthàvat 
tadàtmatattva§ smaryamàõatva§ smartavyatৠpratipadyate gacchati, 
smartçtvàccidråpasya, nityoditatvàcca | tasmàttattattva§ guråpade÷e -
nàdaràt parãkùyamiti || 12 -13 ||

	evam -

	avasthàdvayamatrà'sti smartçsmartavyabhedataþ |
	yattasya nityànityatvavicàràyedamucyate || -

avasthàyugala§ càtra kàryakartçtva÷abditam |
kàryatàkùayiõã tatra kartçtva§ punarakùayam || 14 ||

	atràsmin pårvokte spandatattve'vasthàyugala§ da÷àdvaya§ 
yadasti kàryakartçtva÷abdita§ kàryakàraõasa§j¤ita§ bhogyabhok -
tçbhedabhinnadç÷yadraùñçbhidà vedyavedakaråpam | tatra 
tayormadhyàdyà kàryatà sà kùayiõã utpattivinà÷ayuktà | yatpunaþ 
kartçtva§ tadakùayinirbàdha§ citsvaråpatvàt 

|| 14 ||

ata eva -

kàryonmukhaþ prayatno yaþ kevala§ so'tra lupyate |
tasmi§llupte vilupto'smãtyabudhaþ pratipadyate  || 15 ||


p. 27]	atràsmin kàrye bàhye'rthe kùayiõi sati kàryonmukhaþ 
kàryasa§pàdanàbhimukho yaþ prayatno bàhyakaraõavyàpàraråpaþ 
sa kevala§ lupyate na lakùyate nyagbhåyaiva svàtmanyàste, sthagitendri -
yasya và vyàpàràsàmarthyàt | tasmin prayatne lupte sati asmi aha§ 
vilupto naùña ityabudho'j¤aþ pratipadyate jànàti | na tu cidråpasya 
vinà÷o'sti | ukta§ ca -

	vij¤apterna vinà÷o'sti vinaùñe'pi ÷arãrake |
	abhàve såryakàntasya naivàsti savituþ kùatiþ ||


iti || 15 ||

kasmàccetyàha -

na tu yo'ntarmukho bhàvaþ sarvaj¤atvaguõàspadam |
tasya lopaþ kadàcitsyàdanyasyànupalambhanàt || 16 ||

	de÷akàlàdivicchinnasya kàryasyaiva lopo nivçttirna tu yo'ntarmu -
kho bhàvo bahiraprasuteþ svasvaråpasthaþ svasvabhàvaþ sarvaj¤atàdã 
-nৠguõànàmàspadamà÷rayastasya bhàvasya lopaþ kadàcitsyàd -
bhaved upapadyate | kuto na syàt | cidråpa§ muktvà'nyasya dvitãya -
syànupalambhanàdanupalabdheþ | tasyaiva hi sarvatra sarvadopalabdhiþ | 
etaduktam -

	de÷akàlakriyàkàrairavacchinneùu vastuùu |
	anavacchinnaråpastva§ bhàsi tasya bahiþ sthiteþ || iti |

atra ca -

	bhedaþ sarvaj¤atàdãnৠj¤ànàdãnৠca nàstyamã |
	j¤ànasyaiva dharmatayà cidråpasya sthitiryataþ || iti |

ukta§ ca ùàóguõyaviveke -

	guõeùu j¤ànamàdyante tena tattve'vadhàrite |
	dharmatvene÷ità÷aktibalavãryaujasৠsthiteþ || iti |

kakùyàstotre ca -

	j¤àna§ pra÷ànta§ tava bodhavçtti - 
rai÷varyamudyatprasarà pareùàm |
prakà÷ana§ pratyapi yogyaråpà
÷aktirbahiþsthairyavatã bala§ sà ||

p. 28]	utpannabàhyaprasarà tu vãrya
teja÷ca bàhyànavabhàsayantã |
ùoóhetthamekaiva tava sva÷aktir -
bàhyàvamar÷àttu bhavedavidyà ||
tatra sarvaj¤atà j¤àna§ sarva hi jàyate tataþ |
balasya tçptimålatvàt kùamyasya tadabhàvataþ |
anàdibodhastejo'tra bodhamåla§ hi tatsadà ||

taduktam -

	prabhàvalakùaõa§ yacca tejaþ prahvayate paràn |
	bodhatvàdeva tadvedya§ bodhaþ prahvayate jagat ||
	svatantratà'tra cais?varya§ svàtantryàdã÷varasya tu | iti |

taduktam -

	svatantraþ sarvakçtyeùu na niyojyo na vighnavàn |
	pravçtto'pyapravçtto và yatastena tvamã÷varaþ ||
	vãrya§ sadà'lupta÷aktirnà÷àbhàva÷ca tadvataþ |

taduktam -

	àtmasattvàparibhra§÷alakùaõàdvairyamàsate |
	vãryàdetacca te kàrye'pyanvayaþ svarõavacca yaþ |
	ananta÷aktiþ ÷aktiþ sà sàmarthyàt sarvataþ sadà ||


|| 16 ||

tasya tu kva kasyopalabdhirityàha -

tasyopalabdhiþ satata§ tripadàvyabhicàriõã |
nitya§ syàtsuprabuddhasya tadàdyante'parasya tu || 17 ||

	tasya cidråpasyàtmano yoginaþ satatamupalabdhiranubhavo bhavet | 
kãdç÷asya yoginaþ nitya§ sadaiva suprabuddhasya | kãdç÷yupalabdhiþ | 
tripadàvyabhicàriõã triùvapi jàgradàdiùu padeùvavasthàsu yà na 
vyabhicarati na nivartate sà tathoktà | turye tu nirbhràntaiva | 

p. 29] ukta§ ca -

	kàpyavasthà na te sà'sti yasyৠsa§vinna vartate |
	tena ciddhanameva tvৠyoginaþ paryupàsate ||

	aparasya punarãùatprabuddhasya prabuddhasya ca | tadàdyante taditi 
padatrayasya paràmar÷aþ | etaduktam -

	tadàdau pràgavasthàyৠ(tadante'pi) ca tanmayam |
	pada§ pratyayasyàdyante jàgratturyàva vàgamàt || iti |

	athavà tadàdau tadante ca tanmadhye jàgratsvapnayorityarthaþ | 
yataþ prabuddhasyaitayoreva sphuñopalabdhiþ sa§vedanam || 17 ||

	sa ca tasya kva kathamiti sphuñãkartumàha -

	j¤ànaj¤eyasvaråpiõyà ÷aktyà paramayà yutaþ |
padadvaye vibhurbhàti tadanyatra tu cinmayaþ || 18 ||

	vibhurvyàpakaþ cinmaya÷cidråpaþ paramàtmà paramayà 
÷aktyà'tyutkçùñena sàmarthyena yuktaþ | padadvaye jàgratsvapnàt -
make *?ti dãpyate prakà÷ate | kãdç÷yà ÷aktyà ? j¤ànaj¤eyabhedena 
dviråpayà | dvairåpyàttvasyàþ pàramyam | ata evàsminnavasthàdvaye 
dvividhopalabdhiþ | tadanyatra punastasmàtpadadvayàdanyasmin 
padadvaye suùuptaturyàkhye cinmaya÷cinmàtra eva | j¤eyàbhàvàj -
j¤ànasvaråpa evetyarthaþ || 18 ||

	tasyopalabdhiryoktà sà guõaspandàdibhiþ sthitaiþ |
	kutastyà ceti sà ÷aïkà ye tàn pratyucyate tvidam || -


guõàdispandaniþùpandàþ sàmànyaspandasa§÷rayàt |
labdhàtmalàbhàþ satatam syurj¤asyàparipanthinaþ || 19 ||


	guõàþ sattvarajastamà§si | àdigrahaõànmahadahaïkàratanmà 
-trendriyabhåtàni ca | guóàdi÷càsau spandaþ guõàdispandaþ | tasya ye 
niùyandàþ pravàhàþ sukhaduþkhamohormij¤ànavi÷eùàste 
pràguktalakùaõasya sàmànyaspandasyàntarlãnà'nantavi÷eùasya 
sa§÷rayàdàlambanàddhetorlabdhàtmalàbhàþ pràptasattàkàþ | ata 
eva j¤asya viditavedyasya yoginaþ svaråpàvyavadhànàdasamparkàt 
satata§ nityamaparipanthinaþ syuþ | 

p. 30] svabhàvàcchàdakà na bhavantãtyarthaþ | siddhokta§ ca -

	yadvatprakà÷akasya prakà÷yaviùaye na dç÷yate mànaþ |
	samparkàttava tadvat sa§vidvedye na bhàvyate jàtu ||

te càsyaiva spanda iti pràgevoktam | mataïgapàrame÷vare'pi -

	÷ivàdyavaniparyanto yo'yamadhvà'tivistaraþ |
	sa samasta÷citau j¤eyastayà sa§vedyate yataþ ||

gãtàsu ca -

	daivã hyeùà guõamayã mama màyà duratyayà |
	màmeva ye prapadyante màyàmatitaranti te ||
|| 19 ||

aj¤asya tu -

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatàþ |
pàtayanti duruttàre ghore sa§sàravartmani || 20 ||

	aprabuddhà sammåóhà dhãrbuddhiryasya pu§sastasya punarete 
guõàdispandaniùyandàþ svasthite÷cidråpàyà avasthàyàþ 
sthagane'vacchàdane prodyatàþ | yato'sau tadàtmakameva 
nityamàtmàna§ pa÷yati, na ÷uddhabuddharåpatayà | ukta§ ca -

	yathàdar÷a ÷i÷uþ svaccha§ niþ÷vàsaiþ svairmalãmasam |
	karoti tadvadvij¤àna§ svavikalpairjaóà÷ayaþ || iti |

	ata eva sa§sàravartmani pàtayanti jananamaraõapravàhamàrge 
prerayanti | kãdç÷e ? duruttàre duþkhenottaraõa§ nistàro yatràta eva 
ghore kle÷aprade | tadukta§ j¤ànasambodhe -

	yadyapi svàtma÷aktyaiva gatiþ sàkùàndhayordvayoþ |
	tathàpyekaþ svaya§ yàti dvitãyo'nyena nãyate ||
	sàkùavat sphãtabodhànৠsvàtantrya§ viùameùvapi |
	andhavanmandabuddhãnৠpàratantrya§ sameùvapi ||

iti || 20 ||

p. 31] athàtrà'j¤asyàpyuttaraõopàyamàha -


ataþ satatamudyuktaþ spandatattvaviviktaye |
jàgradeva nija§ bhàva§ na cireõàdhigacchati || 21 ||

	yataste pàtana÷ãlàþ | ato'smàt kàraõàdyaþ satata§ sarvakàla -
mudyukto vikasvarasvabhàvatayà kçtodyogaþ | kimartham spandatattvasya 
viviktaye vivecanàya svaråpàbhivyaktyartham | yadudyoktçråpa§ tat | 
ukta¤ca ÷ivasåtreùu -

udyogaþ ÷iva iti |

	ataþ prajàgradeva jàgradavasthàyàmeva vyutthàne'pi nijamàt -
mãya§ svabhàvamacireõa ÷ãghramadhigacchati pràpnoti | asya caitad -
vivecanam | yadaha§ ÷uddhabodhaikaråpo jagacceda§ matsphàra eva | 
ukta§ ca -

	sarvo mamàya§ vibhava ityeva§ parijànataþ |
	vi÷vàtmano vikalpànৠprasare'pi mahe÷atà ||

pa¤caràtre'pi

	yadàtmani sarvabhåtàni pa÷yatyàtmàna§ ca teùu pçthakca 
tebhyastadà mçtyormucyate janmana÷ca |

anyatra ca -

	nirmalà nantabodhaikaråpastva§ bhavyabuddhibhiþ |
	vedyàdvà vedakàdvàpi labhyase'vahitàtmabhiþ ||

tattvàrthacintàmaõau ca -

	ittha§ tattadanalpamohadalanapràptasvaråpodayo
	yogo nityamanàtmabhàvavirahàt svàtmasthito nirvçtaþ |
	dç÷yadraùñçvivekavidbhavapadavyàpã vimuktàmayo
	vyutthàne'pi samàdhibhàgbhavati sanmokùa÷riyaþ kàraõam ||


iti || 21 ||

p. 32]	jàgradeva svabhàvoktiryoktà sà'j¤airna lakùyate |
	ataþ spandodayapadànyucyante yeùu lakùyate ||


atikruddhaþ prahçùño và ki§ karomãti và mç÷an |
dhàvan và yatpada§ gacchet tatra spandaþ pratiùñhitaþ || 22 ||

	dviùoddãpitàmarùo'tikruddhaþ san pràg yatpada§ gacchet ya§ 
sphàramàlambate yàmaunmukhyavçti§ spç÷et | athavà suciràgata -
priyadar÷anàdinà prahçùñaþ praharùito yatpada§ gacchet parànanda -
råpa§ gçhõãyàt | tathà anekakàryakallolàkulatayà ki§ karomi ? ida§ 
karomi, athaveda§ karomãti mç÷an paràmç÷a§÷cintàviùño yatpada§ 
gacchenni÷cayakàriõ㧠da÷àmà÷rayet, tathà kàntàhçtacittatayà 
sambhramàdvà dhàvan dhàvamàno yatpada§ gacchedyàmavasthà -
màrohati, tatra tasmin pade spandaþ pràgukta àtmasvabhàvaþ 
pratiùñhitaþ sphuñopalabhyatayà sthitaþ | etadukta§ bhavati -

	yatra yatra yadà yena sarva÷aktilayo bhavet |
	sphuñaþ syàt spandatattvasya tatra tatra tadodayaþ || iti |

yataþ -

	krodhàd duþkhabhuvaþ sarvà harùàt sukhabhuvaþ smçtàþ |
	ki§ karomãti mohotthà dhàvantãndriyavçttayaþ || iti |

ukta§ ca vij¤ànabhairave -

	krodhàdyante bhaye ÷oke gahvare vàraõe raõe |
	kutåhale kùudhàdyante brahmasattà samãpagà || iti |

rahasyastotre ca -

krodhaharùaviva÷aþ parৠda§÷àmà÷rito'tha vimç÷a÷ca yaþ 
kriyàm |
yatspç÷atyaniyatakriyàspada§ spandamàtmabalada§ vadanti te ||
eùo'nyatra tuñeþ pàtaþ proktaþ sarvaj¤atàdibhàk || iti |

	tuñipàte sarvaj¤atvasarvakartçtvasarve÷itàdayaþ | eùa ca 
gurupade÷enàdaràt parãkùyaþ || 22 ||

p. 33] asyaivodayàyopàyàntara§ vi÷eùakeõàha -

yàmavasthৠsamàlambya yadaya§ mama vakùyati |
tadava÷ya§ kariùye'hamiti sa§kalpya tiùñhati || 23 ||
tàmà÷rityordhvamàrgeõa somasåryàvubhàvapi |
sauùumne'dhvanyastamito hitvà brahmàõóagocaram || 24 ||
tadà tasminmahàvyomni pralãna÷a÷ibhàskare |
sauùuptapadavanmåóhaþ prabuddhaþ syàdanàvçtaþ || 25 ||

	ayameùa devadatto j¤àtà adbhutasadvastvabhidhàyyanullaï -
dhyàj¤o yatki¤cinmama vakùyati vadiùyati tadava÷yamaha§ kariùye -
'nuùñhàùyàmi kariùyàmãti saïkalpya yàmavasthàmaunmukhya -
råpৠvçtti§ samàlambya gçhãtvà yastiùñhati tasya pu§sastàma -
vasthàmà§÷rityordhvamàrgeõa viùuvatpravàheõa somasåryàvu -
bhàvapi dvàvapyapànapràõau manaþpràõau và | sauùumõe'dhvani 
madhyamanàóyৠpara÷aktimàrge svayamastamito laya§ gacchataþ | 
kimasya hçdgata§ syàditi kutåhalàt | ki kçtvà bhavataþ ? brahmàõóa -
gocara§ hitvà ÷arãraviùaya§ vihàya, dehàha§bhàva§ 
tyaktvetyarthaþ | ukta§ ca -

jàte dehapratyayadvãpabhaïge 
pràptaikatve nirmale bodhasindhau |
avyàvartyaivendriyagràmamantar -
vi÷vàtmà tva§ nityameko'vabhàsi || iti |

	tadà tasmin kàle tasmin mahàvyomni ca paracidàkà÷e pratyasta -
mita÷a÷ibhàskare pra÷àntaj¤ànakriye måóho'nabhivyaktasvasva -
bhàvaþ svapnàdinà muhyamàno'prabuddho niruddhaþ syàt 
sauùuptapadavat | yathà suùuptapade tathà prabuddhastvanàvçta eva 
bhavet | ukta§ ca rahasyastotre -

	svàtmani stimitasomabhàskara§ 
	vyomamàrgamativçtya tasthuùaþ |
	bhàvanà¤jitadç÷o'pi khecaràþ
	kecideva tava dhàmadar÷inaþ || iti |

pràõàpànapra÷àntireva cànyatra nira¤janatattvodaye yuktiþ 
proktà | màyàpyukta§ bhogamokùapradãpikàyàm -

p. 34]	kàmàkhye viùatattve nira¤janàhve kramàcca siddhiþ syàt |
	sårye some hçdayàttayoþ ÷amàcceti ÷àstrasarvasvam || iti |

	eva§ spandatattvasyodayaþ proktaþ | tadà'smàdeva ca sahajo 
mantrodayaþ | ukta§ ca bauddhàyanasa§hitàyàm -

	÷ànte candre tvamàntàkhye yàvannoccarate raviþ |
	udayaþ sarvamantràõৠvilaya÷ca divaukasàm || iti |

màlinãvijaye'pi -

	yatràdhàravinirmukto jãvo layamavàpsyati |
	tat sthàna§ sarvamantràõàmutpattikùetramiùyate ||

tathà -

	dharmàdharmàntare citta§ ruddha§ yasya tadà tu saþ |
	yadvakti sa bhavenmantraþ ki§ punarmàtçkotthitaþ ||


iti || 23 - 24 - 25 ||

ata eva

tadàkramya bala§ mantràþ sarvaj¤abala÷àlinaþ |
pravartante'dhikàràya karaõànãva dehinàm || 26 ||

	tadbala§ niràvaraõacidullàsaråpa§ para÷aktyàkhyamàkramyà 
-dhiùñhàya mantràþ bãja - piõóa - pada - nàmaråpà mananatràõadhar 
-miõaþ sahajanàda÷aktyudbodhadãptatvàt sarvaj¤atvàdinà balena 
÷làdhàyuktà mantriprayuktà adhikàràyànugrahàdau pravartante | 
kimiva yathà ÷arãriõaþ karacaraõàdãni karaõàni | anena mantriõaþ 
paratattvàvabodhànmantreùvicchàmàtreõa yatheùñaviniyojyatvamuktam 
| tadukta§ trikasàre -

	vidite tu pare tattve varõàtãte hyavigrahe |
	kiïkaratva§ tu gacchanti mantrà mantràdhipaiþ saha ||

	anyathà tu prayatnaprayuktà api ye pårvoktasaïkalpatvàdyàspa -
dacicchaktibalàspar÷àt kevalavarõaråpatvànmantràþ putrikàkaraõa -
vanniùphalaceùñà bhavanti |

p. 35] ukta§ ca ha§sapàrame÷vare -

	pa÷ubhàve sthità mantràþ kevalà varõaråpiõaþ |
	sauùumõe'dhvanyuccaritàþ patitva§ pràpnuvanti te ||

	yata eùa ÷àkto màrgo'tra ca mantràõৠsàphalyam | tadukta§ 
tattvarakùàvidhàne -

	a÷aktatvànniùkriyatvànna pu§si na pare pade |
	÷aktau niyojayenmantra§ japastu saphalo bhavet || iti |

÷rãvaihàyasyৠca -

	viùuvatstha§ japa§ kuryànnàdordhvadhvanibodhitam |
	mantràkùaràõi maõivacchaktau protàni bhàvayet ||
	tàmeva ca pare vyomni paramàmçtabç§hitàm |
	dar÷ayatyàtmasadbhàvameva§ mantro huti vinà || iti |

÷rãkàlaparàyàm -

	÷abdo nàdàtmakastasmàt pratyayenopabç§hitaþ |
	mantrabodhasvaråpasthamabhinno bodhayatyapi || iti |

anyacca saïkarùaõasåtreùu -

	svàtmaikaniùñha§ cidråpa§ bhàvàbhàvapariùkçtam |
	svasa§vedanasa§vedya§ prakçtyàtãtagocaram ||
	iya§ yoniþ smçtà vipra mantràõৠpratyayàtmikà |
	te mantrà varõaråpeõa sabàhyàbhyantaroditàþ ||
	naiùkàlikapadàvasthàþ karaõànãva dehinàm |
	prayuktàþ sarvakàleùu siddhyante vãryayogataþ ||

	eva§ ÷uddhabodhàtmakatvenàntarbàhyodayàdeko'pi japo 
lakùasaïkhyàkaþ | tadukta§ jayàyàm -

	ekasya mantranàthasyàpyantarbàhyoditasya ca |
	yadaikya§ ta§ japa§ viddhi lakùasa§khyàbhidha§ mune || iti | 
|| 26 ||

p. 36] anayà yuktyà mantravãryamuktam, pràkcodayo'dhunàstamaya -
màha -

tatraiva sa§pralãyante ÷àntaråpà nira¤janàþ |
sahàràdhakacittena tena te ÷ivadharmiõaþ || 27 ||

	tatraiva svasvabhàve ÷aktimatyete mantràþ sàdhakacittena tat -
pravçttinimittena tadàdhàrabhåtayecchayà saha samyak pralãyante asta§ 
gacchanti | yataste tadanugàstacchaktiråpà÷ca | ukta§ ca kàlaparàyàm 
-

	paràkùaratarordhàturnànà÷aktervivartagàþ |
	÷aktayo varõadeheùu vaktràdvarõatvamàgatàþ || iti |

	ki§bhåtàþ kçtakçtyatvàcchàntaråpàþ | ata eva nira¤janàþ 
mahàkàluùyarahitàþ | nira¤janatattvànupràõanàdvà | anenaiva ca 
hetunà ÷ivadharmiõaþ ÷ivasyeva dharmà guõà yeùàm | sarvaj¤àþ 
sarvakartàra ityarthaþ | evameùa eva mantràtmà | teùৠcàta eva 
÷ivadharmitva§ siddhamiti || 27 ||

	saha sàdhakacittena lãyante tatra yat smçtam |
	÷ivatàtmani sarvàtmyàccàhaitatsopapattikam ||

yasmàtsarvamayo jãvaþ sarvabhàvasamudbhavàt |
tatsa§vedanaråpeõa tàdàtmyapratipattitaþ || 28 ||
tena ÷abdàrthacintàsu na sàvasthà na yaþ ÷ivaþ |
bhoktaiva bhogyabhàvena sadà sarvatra sa§sthitaþ || 29 ||

	yasmàjjãva àtmaiva sarvamayaþ sarvàtmako vi÷varåpo 
boddhçråpatvàt |

ukta§ ca -

	yadaiva vidita§ vi÷va§ tadànãmeva cinmayam |
	yannàsti bhàgo vedyo'sau nàtha yo vedakàdbahiþ ||

p. 37]	vedyo vedakatàmàpto vedakaþ sa§vidàtmatàm |
	sa§vit tvadàtmà cet satya§ tadida§ tvanmaya§ jagat || iti |

÷ruti÷ca -

	àtmaiveda§ jagat sarva neha nànàsti ki¤cana |

	anyacca | sarvabhàvasamudbhava iti vi÷eùaõa§ hetugarbham | 
heturvà'ya§ samudbhavàditi sarveùৠbhàvànৠsamudbhavo 
yasmàt | paràdivàgråpatayà sa§vidyupàroheõa hi teùàmudayaþ  
sattà ca | taduktam -

	tvatkàraõatva§ sarvasminnapi j¤àta§ tvadanvayàt |
	sa§vitsamanvite vi÷ve nà'sa§vit kàraõa§ bhavet ||
	sa§vidàyatana§ j¤àta§ tat sadàkhyৠprapadyate |
	tàvataiva na labhyà syàdanupàsitasa§vidà || iti |

anyacca -

	tvadàtmakatva§ bhàvànৠvivadante na kecana |
	yatprakà÷yada÷ৠyàto nà'prakà÷aþ prakà÷ate || iti |

tathà -

	sçjan vadan j¤àpaya§÷ca tridhaikastva§ prakà÷akaþ |
	vyatiriktaþ prakà÷ebhyo na yathà'nyaprakà÷akàþ ||
	na prakà÷àþ prakà÷ante tvatprakà÷odaya§ vinà | iti |

pa¤caràtre'pi -

	na tatràdityo bhàtãtyàdi |

yàvat -

	tasya bhàsà sarvamida§ vibhàtãti |

	sarvamayatve'sya hetvantaramàha - tatsa§vedana ityàdi | taditi 
bhàvànৠsa§vedyànৠparàmar÷aþ teùৠsa§vedanaråpe -
õànubhavadvàreõa yatastàdàtmyapratipattirbhàvaråpatàsampràpti -
stadabhedasa§vittistato hetoþ | ukta§ hi svàtmasaptatau -

p. 38]	yadvad vastu svabhàvena j¤ànena viùayãkçtam |
	tadvattàdàtmyamàyàti jãvaþ sarvamayo hyataþ || iti |

anyat sa§vitprakaraõe -

	yathà'gninà samàviùña§ sarva tadråpamãkùyate |
	tathà j¤ànasamàviùña§ sarva tadråpamãkùyatàm || iti |

tathà''gamarahasye -

	àkàravarga upari pratibhàsate'sya
	j¤ànasya sàpi tava vi÷vamayã vibhåtiþ |
	vi÷vàtmakastvamiti nà''gamasiddhametat
	kintu svasa§viditaråpatayàpi siddham || iti |

eva§ sa§videva pràõadvàreõa vàgråpatৠdhatte | taduktam -

	sthàneùu vivçte vàyau kçtavarõaparigrahà |
	vaikharã vàk pràyoktéõৠpràõavçttinibandhanà ||
	kevala§ buddhyupàdànàt kramaråpànupàtinã |
	pràõavçttimatikramya madhyamà vàk pravartate ||
	avibhàgà tu pa÷yantã sarvataþ sa§hçtakramà |
	svaråpajyotirevàntaþ såkùmà vàganapàyinã || iti |

tathà -

	svaya§ rauti ya eùo'ntarnirvi÷eùaravàtmakaþ |
	sa paraþ paramaþ sthàyã nityoditanijàkçtiþ ||
	cidicchà÷aktisambuddhaþ spanda àtmabaleritaþ |
	saviteva sa tejà§si vicinvan hçdi ràjate || iti |

pratyabhij¤àyৠca -

	citiþ pratyavamar÷àtmà paràvàk svarasodità |
	svàtantryametanmukhya§ tadai÷varya paramàtmanaþ ||
	sà sphurattà mahàsattà de÷akàlàvi÷eùiõã |
	saiùà sàratayà proktà hçdaya§ parameùñhinaþ || iti |

p. 39]	tasyৠcàntaþsa§jalparåpàyৠdvàvapi ÷abdàrthau sama§ 
sphurataþ | ata eva tayorabheda eva vikhyàtaþ | ukta§ ceha -

	yataþ ÷abdànuvedhena na vinà pratyayodbhavaþ |

	vàk ca sa§vinmåleti pràgevoktam - sa§vinmålàdityàdi | 
tathàjàtãyaiþ ÷lokairanyaccoktam -

	yathà tvayà jagadviddha§ sarvameva nijàtmanà |
	tathà tvayà'nuviddheya§ sarvato bhàti bhàratã ||

yoginàthena coktam -

	tasmàt sarvasya siddhyartha§ bhàratã kàraõa§ pare |
	pareùñavyà tadàropàråùaõenàrthani÷cayàt ||
	tasyà aunmukhyavçttyaiva sadbhàvaparikalpanà |
	nahi tàmantareõaiùà labhetà''tmànamambike ||
	sà ca tasyàmavasthàyৠsvaråpajyotiriùyate |
	nirvibhàgakramàpekùà yogigamyànuråpiõã ||
	tata aunmukhyata÷cintàmayã bhavati vàk ÷ive |
	vi÷iùña÷abdaviùayavivakùàsphuraõàtmikà ||
	tataþ ÷abdàtmakatvena vivçttàrthamayã bhavet |
	tadàtmatàmantareõa yasmànnàrthàvadhàraõam ||

	eva§ sa§vitsvaråpasya sarvaprakà÷akasya prabhaiva prakà÷ana -
÷aktiryà vàgantaþsa¤jalparåpà varõa -pada -vàkya -jãvitabhåtà 
saiva padàrtharåpatayà bahirbhavatãti svànubhavaprasiddhameva 
prabuddhànàm | ukta§ ca -

	cidàtmaiva hi devo'ntaþsthitamicchàva÷àd bahiþ |
	yogãva niråpàdànamarthajàta§ prakà÷ayet ||
	svamina÷càtmasa§sthasya bhàvajàtasya bhàsanam |
	astyeva na vinà tasmàdicchàmar÷aþ pravartate ||

p. 40] anyaccoktam -

yatki¤cidàbhàti bahistadã÷a nåna§ tavàstyeva samastamantaþ |
nimãlitàkùà hçdi lakùayeyustathaiva sarva kathamanyathà tat ||

	ittha§ svabhàva eva yataþ sarvàtmasthena tathàvidhena sarvàtma -
kena svabhàvena hatunà ÷abdàrthayo÷cintàsu madhyàdviùaye và na 
sà kàcidavasyàsti yà na ÷ivasvabàvamabhivya¤jayati, yà na 
citsvaråpetyarthaþ | sa§vitsvãkaraõaikyàt yataþ sarvasyàstitvam | 
taduktam -

	yena yena vibhidyante hetunà bhàvanimnagàþ |
	tena tenaikyamàyànti bodhodadhisamàgatàþ ||

pràgukta§ ca -

	÷arãrajo và ÷àbdo và mànaso và samudgataþ |
	vyavahàro'pyasau nàsti yatra tva§ nàtha nàgragaþ || iti |

	ata÷ca bhoktaivànubhavitaiva bhogyabhàvenànubhàvyatayà sadà 
sarvatra sa§sthito na tvanyadbhogyamasti | tathà ca ÷rutiþ -

	ahamannamahamannamahamannam |
	ahamannàdo'hamannàdo'hamannàdaþ ||

granthakçtà tattvavicàre'pyuktam -

	svasvabhàvasthità bhàvàþ sa§badhyante parasparam |
	bhogyabhoktçtvabhàvena na kadàcit svabhàvataþ ||
	draùñà'nubhavità smartà gràhako bhoktçvedakaþ |
	kartopalabdhà sa§vettà j¤àteti j¤ànasa§j¤akàþ || iti |

tena j¤ànameva j¤eyaråpatayà prathate ityarthaþ | ukta§ ca -

bhokturvibhorye bhavato vibhinnaþ sa 
dç÷yate mugdhatayà sva àtmà |
te bhogyabhåtàþ pa÷uvat pareùৠ
bhogàya bhåyo'tra bhave bhramanti ||
bhava§ bhavadvai bhavabhåtameva 
vibhàvayanto bhagavan bhaveyuþ |
bhavadvadeva prabhubhàvabhàjo 
vi÷va§ va÷e vartayitu§ samarthàþ || iti |

j¤ànasambodhe'pi -

	j¤àtà j¤eya§ j¤ànamiti j¤ànasyaiva tridhà sthitiþ |

p. 41]	brahmàrpaõa§ brahmahavirityatrokta§ tadeva yat ||

mayaiva cokta§ kvà'pi -

	draùñaivà'sti na dç÷yametadbudhairadhyàtmanà j¤àyate
	àdar÷apratibimbavajjagadida§ bhinna§ dvidhà bhàti yat |
	sattৠyànti ghañàdayo bahiramã bodhànuvedhàt sadà
	j¤ànàdvaitamataþ svato'sti na punarj¤eyasya sattà kvacit || iti |

tathàtmasaptatau -

	yadida§ dç÷yate ki¤ciddar÷anàttanna bhidyate |
	dar÷ana§ draùñçto nànyad draùñaiva hi tato jagat || iti |

saïkarùaõasåtreùvapi -

	yeneda§ dç÷yate vi÷va§ draùñà sarvasya yaþ sadà |
	dç÷ya÷caràcaratve yaþ sa viùõuriti gãyate || iti |

jàbàlisåtreùvapi -

	draùñà spraùñà ÷rotà ghràtà rasayità mantà boddhà'pari -
luptacaitanyasvabhàvo jagadutpatti -sthiti -layaikaheturbhagavàn vàsudeva 
àtmeti |
pa¤caràtropaniùadi ca -

j¤àtà ca j¤eya§ ca vaktà ca vàcya§ ca bhoktà ca bhogya§ ca | 
ityàdi |

	tathà'traiva - 'sarvàntara§ sarvabàhya svaya§jyotiþ svaya§sam -
bodhya§ svaya§bhåriti ca' iti |

÷rutirapi -

sa eva j¤àtà tajj¤ànamiti |

28 -29 ||

atraiva pra÷a§sàdvàreõa svãkaraõopàya§ pràha -

iti và yasya sa§vittiþ krióàtvenàkhila§ jagat | 
sa pa÷yansatata§ yukto jãvanmukto na sa§÷ayaþ || 30 ||

p. 42]	và÷abdaþ svàrthe'tra | ki§ bahunà, ityeva§ coktaprakàraråpà 
yasya sa§vittiþ sa§vedana§ j¤àna§ yathà manmayameva sarva 
so'khila§ samagra§ jagat krãóàràmatayà pa÷yan vibhàvayannitya -
yuktatvàcca bandhakàraõasyàj¤ànasya kùayàt prabodhàptau jãvanne -
ve÷varavanmukto nà'tra sa§÷ayaþ |

	upapattyupalabdhibhyৠsiddhatvàd bhràntiratra no |

ukta§ ca -

	samyak svabodhavi÷ràntau yo'luptànubhavaþ sthitaþ |
	viùayànapi so'÷nan syàjjãvanmuktastu tattvavit || iti |

ye tvàhuþ - vinotkrànti§ kuto mokùaþ | tanniràsàyàha -

vinà svabhàvànubhavena pu§saþ 
kaivalyamutkràntibalàdyadi syàt |
atrà'pi pakùe nanu mokùabhàgudbandhana§ 
yaþ kurute pramåóhaþ ||

tathà -

	videhà api baddhyante pralaye guõavàsitàþ |
	÷arãriõo'pi mucyante vi÷uddhaj¤ànasa§÷rayàt || iti ||

j¤ànagarbhe'pi -

	mayi sthitamida§ jagat sakalameva sarvatra và
	sthito'hamiti dhàraõàdvitayabhàvanàve÷ataþ |
	jagattritayanàtha tairnàticireõa sampràpyate
	nçbhistava saparyayà dalitakilbiùopaplavaiþ ||

gãtàsvapi -

	yo mৠpa÷yati sarvatra sarva ca mayi pa÷yati |
	tasyà'ha§ na praõa÷yàmi sa ca me na praõa÷yati ||

pa¤caràtre'pi -

p. 43]	praj¤àpràsàdamàruhya a÷ocyo'÷ocato janàn |
	bhåmiùñhàniva ÷ailasthaþ sarvàn pràj¤o'nupa÷yati ||

	atra ca nityodyuktaråpatvamevopàyo yuktyà dhvanitaþ | pràk 
cokta§ hi - ataþ satatamudyukta ityàdi || 30 ||

	atha pràguktasya mantràtmano yuktyantarodayavarõanadvàreõa 
nigamana§ karoti -

ayamevodayastasya dhyeyasya dhyàyicetasi |
tadàtmatàsamàpattiricchataþ sàdhakasya yà || 31 ||

	ayameva tasya pårvoktasya dhyeyasya mantràtmano dhyàyicetas -
yudayaþ samàpattimekãbhàva§ mantràtmatàpattimicchato gçhõataþ 
sàdhakasya dhyàyino yà tadàtmatà dhyeyasvaråpàpattirityarthaþ | 
ukta§ hi vi÷vasa§hitàyàm -

	dhyeye citta§ yadà lãna§ tadà dhyànamudàhçtam |
	dhyeyaþ pratyakùatৠyàti dhyàtà tanmayatৠvrajet ||
	çcchatastviti pàñhàdvà dhyeya§ cintayato'tra yà |
	tadàtmatàsamàpattiraikya§ tasyodayaþ sa tu ||

	granthakçtastu dvayamapyà÷ayaþ sahate | yato mantroccàraõeccha -
yà mantradevatayà saha yattàdàtmya§ yo'ntaþsa§vedanadvàreõa 
tadatmagraho mantranyàsàtmakaþ sa evàsyo daya àvirbhàva iti 
|| 31 ||

	asyaiva vyàptiphalamàha -

iyamevàmçtapràptirayamevàtmano grahaþ |
iya§ nirvàõadikùà ca ÷ivasadbhàvadàyinã || 32 ||

	yeya§ svaråpasa§vittiþ sà'mçtàptirihàtmanaþ |
	jaràmaraõavicchedàd punarbhavatà na tu ||

p. 44]	dugdhàbdhyudgatasyàyameva càtmano'nugrahaþ svataþ |
	nirvàõadãkùà tacceya§ paramàtmaniyojikà || iti |

ukta§ ca mokùadharmeùu -

	hitvà tu sarvasaïkalpàn sattve citta§ nive÷ayet |
	sattve citta§ yadà lãna§ tataþ kàla¤jayo bhavet || iti |

àtmasambodhe ca -

bhavedbhavànàmabhavàya nåna§ 
svabhàvasa§vidviditaiva pu§sàm |
àmartyatৠmartyajane karoti 
sakçtsudhàprà÷anamàtrameva || iti |

dãkùàrtho'yam -

	dadàti j¤ànasadbhàva§ kùapayatyakhila§ malam |
	bodhànuvedhàddãkùoktà dànakùapaõadharmiõã ||

iti || 32 ||

	spandatattvodaya§ procyàkçtrima§ tatra eva ca |
	mantrodaya§ ca tadvãrya tadvibhåtãrathà''ha tu ||

	yathoktasya jàgratyeva nijabhàvàptyà svàtantrya§ tathà 
svapne'pyastãti vaktumàha -

yathecchàbhyarthito dhàtà jàgrato'rthànhçdisthitàn |
somasåryodaya§ kçtvà sa§pàdayati dehinaþ || 33 ||
tathà svapne'pyabhãùñàrthànpraõayasyànatikramàt |
nitya§ sphuñatara§ madhye sthito'va§÷ya§ prakà÷ayet || 34 ||

	yathà jàgrati jàgradavasthàyৠdhàtà sraùñà''tmasvabhàva 
icchayà didçkùàtmikayà 'bhyarthito yàcitaþ san dehinaþ pu§so hçdi 
sthitànabhinatànarthàn padàrthàn sampàdayati prakà÷ayati | svabalà -
vaùñambhàt | ki§ kçtvà somasåryayorapànapràõayo÷cakùuùo÷co -
daya§ kçtvà cakùuràdiùva vadhànenetyarthaþ | 

p. 45] etadukta§ bhavati - anekàrthasannidhàne'pi gaõikànañamalla -
prekùakàdiùu madhyàdyadeva vastvabhimata§ tadeva yathà pa÷yati | 
svaråpànuprave÷àt | tathà svapne'pyabhãùñànevàrthàn madhye hçdi 
svasvabhàve sthitaþ san sphuñatara§ kçtvà nitya§ sadaiva prakà÷ayed 
dar÷ayati | kutaþ praõayasyecchàbhyarthanàyà anatikramàt tyàgàt |

muktvà dçóhàmabhãùñecchৠnà'nyavçttiryadà bhavediti |

	etaduktam - yadãcchà tadanugaiva bhavenna svàtantryeõa prabhavati 
tadaitatsyàt tৠcàsau nàpyatikràmati | ukta§ ca rahasyastotre -

vismçtàrthamabhiyujyadhãryathà tvàma÷eùavidamà÷u ÷a§sati |
yadyaditthamanayà'rthyate rasàt svapnago'pi na vilaïghayiùyasi || iti |

siddhokta§ ca -

	cidvyomnistho'nusandhatte yattatpa÷yatyakhaõóitamiti |

jyotiþ÷àstre'pi -

	yena yenendriyàrthena viddhaþ svapiti mànavaþ |
	tasya tasyendriyàrthasya suptaþ karmàõi pa÷yati ||


iti || 33 - 34 || 


	eva§ svapnasvàtantryavarõanadvàreõa yuktyà sauùuptatamova -
raõanirbheda uktaþ | ittha§ svaråpasthasyaiva jàgratsvapnàdau 
svàtatrya§ na tvanyathetyabhidhàtumàha -

anyathà tu svatantrà syàtsçùñistaddharmakatvataþ |
satata§ laukikasyeva jàgratsvapnapadadvaye || 35 ||

	anyathà punaþ svaråpasthityàbhàve cittasya ca¤calatvàt svapnà 
-dau sçùñiricchàråpà svatantrà syàt | 
svapnàdiprasaro'sama¤jasaråpo bhavedityarthaþ | kutastaddharmakatvàt 
sçùñisvabhàvatvàt | yatastattattva -micchàkhyaprasavadharmi nityam | 
kasyeva | yathà laukikasyàprabuddha -materjàgratsvapnapadadvaye 
satata§ sarvakàla§ sçùñiricchaiva svatantrà | 

p. 46] na tvasau hyaprabuddhatayà | sà'sya sahasra÷aþ  sambaddhà'sam 
-baddhavikalparåpaiva bhavedavasthàdvitaye'pãti yàvat || 35 ||

	evamàtmano vibhåtiùu svàtantryàkhyৠyuktimuktvàthedà -
n㧠j¤atvakàryasàmarthyàkhyà yà tৠtatra kathayati | såkùmavya 
-vahitàdau j¤atvopàya§ tàvatkàrikàdvayena pràha -

yathà hyartho'sphuño dçùñaþ sàvadhàne'pi cetasi |
bhåyaþ sphuñataro bhàti svabalodyogabhàvitaþ || 36 ||

	yathà dårasthitaþ ka÷cidartha padàrtho ghañapañàdivastu vi÷eùo 
-'sphuñaþ sa§digdho dçùñaþ sàvadhàne'pyanyavyàvçtte'pyekàgre' 
-pi cetasi sati hi yasmàt sa evàrtho bhåyaþ punaþ svabalodyogenàtmaba -
prayatnavi÷eùeõa bhàvito vicàrità sansphuñataro bhàti niþsandigdhaþ 
prakà÷ate'vabhàsate |

	tasmàttathà yadvastu yena råpeõa yatra yasmin kàle sthita§ 
tadvastu tathà tenaiva prakàreõa prayatnavi÷eùeõa svabala§ svasvarå -
pa§ vikasvaramàkramyà''÷rityà'vaùñabhyàbhyàsànnaciràt 
tvarita§ samprartate samyaka pratibhàti niràvaraõasvaråpatvàt |

pràgukta§ hi -

	api tvàtmabalaspar÷àt puruùastatsamo bhavet |

tattvayuktau ca -

	viùayàdhipatiryo hi yena jànàti pàrvati |
	tasya yo vetti tattvena tena j¤àta§ caràcaram ||

tenà'tãtà'nàgataj¤àna§ parimitaviùaya§ na ki¤cidà÷caryam 
|| 36 - 37 ||

eva§ j¤atvamuktvà'dhunà kàryakartçtvasàmarthye kùujjayàya 
copàyàntaramàha -

durbalo'pi tadàkramya yataþ kàrye pravartate |
àcchàdayedbubhukùৠca tathà yo'tibubhukùitaþ || 38 ||

p. 47] durbalaþ kùãõadhàtura÷aktaþ kç÷o'pi tad balamutsàhalakùaõa -
mudyogaråpamàkramyà'dhiùñhàya svãkçtya yataþ kàrye pravartate 
yasmàd vyàpàra§ sampàdayati | atikç÷asyàpyudyogabalàvalambanàt 
samaràdau ÷aktidar÷anàt | etadukta§ bhavati - yathà 
ka÷cidasamartho'pi vyàyàmàbhyàsànmahat㧠÷akti§ 
pràpnotyudyogabalena tathà yo'tibubhukùitaþ kùudhàrtaþ so'pi tenaiva 
svasvabhàvànu÷ãlanena bubhukùৠbhoktumicchàmapyàcchàdayet 
kùudha§ ÷amayati | prokta§ ca pata§¤jalinà -

kaõñhakåpe kùutpipàsànivçttiþ | tathà -
baleùu hastibalàdãni |

	bubhukùà÷abdo'tropalakùaõàrtham | tena kùuttçùau ÷okamohau 
jaràmçtyå ceti ùaóårmayo'pi na÷yantãtyarthaþ || 38 ||
	eva§ na kevalamasminneva ÷arãre tasya sarvaj¤atàdayaþ santi, 
yàvatsarvatràpãtyupàyadvàreõà''ha -

anenàdhiùñhite dehe yathà sarvaj¤atàdayaþ |
tathà svàtmanyadhiùñhànàtsarvatraiva§ bhaviùyati || 39 ||

	anena pràguktenàtmasvabhàvenà'smin dehe'dhiùñhite vyàpte -
'nvãkùite sati yathà sarvaj¤atàdayo guõà vidyante | yasmàdatra 
svalpayåkàdibhakùaõàdyapi kùiprameva jànàti | ukta§ ca 
j¤ànasambodhe -

	sarvaþ sa eva vyàpitvàd j¤aþ sa eva svabhàvataþ |
	sarvaj¤a÷ceti sarvaj¤aþ pumàneva nirucyate ||

anyacca -

	sarvaj¤aþ sarvadaiva tva§ sarvasya hçdaye na cet |
	kenà'nyathà'sya sambhàvyà naùñàrthaviùayà smçtiþ ||

p. 48]	tadaharjàtabàlai÷ca stanapàna§ kva ÷ikùitam |
	pràõibhirvàpsu taraõametat sarvaj¤aceùñitam ||

anyacca -

	bhakùya§ syàtkimabhakùya§ và svàdvasvàdviti ni÷caye |
	makùikàõৠkutaþ sa§vit kùaudrasa§citikarmaõi ||
	sarvaj¤asyàpyadhiùñhàtustadvijçmbhitamanyathà |
	kçmimàtràlpakàyànৠsambhçtirvismayàspadam ||
	katakasya phala§ vàriprasàdanavidhitsayà |
	dvipaþ kùipati tasyaiùà praj¤à hyaj¤asya ki§ pa÷oþ ||
	gãtàkarõanavaidagdhya§ mugdhabuddhermçgasya kim |
	sambhàvyate hi yenà'sya romanthaviratà sthitiþ ||
	bhakùayiùyati màmitthamàkhorvivaravartinaþ |
	màrjàra§ prati kà ÷aïkà sarvaj¤aj¤àpana§ vinà ||
	bhayàt kårmaþ sa vàryantaþ sarvàõyaïgàni gåhate |
	durbhedabuddhistatràsya vivekavikalasya kim |
	vãkùyànyakùãõapakùàõৠvailakùaõyamacetanaþ ||
	nçttamàrabhate barhã sphurita§ tajjagadguroþ ||
	agàdhajalamadhyasthamatsyabhakùaõalakùaõam |
	kenopadaùñi§ tanmadgoranumàna§ vinà kçtam ||
	a÷akya÷aktiþ kasyeya§ salilàt pibataþ payaþ |
	ha§sasya na punastasya hçdayàntaravartinaþ ||
	pratibhàtaprabhàtasya mandiràntaravartinaþ |
	kçkravàkorgiraþ kasmàt kùetraj¤apyàpina§ vinà ||
	yàsàmàkalanodyuktà kàlavitkalanà tataþ |
	pravartate dinàrambhe nirbhràntakçtasa§vidhiþ ||
	÷çïgadantanakhàdãni pràõinàmàyudhàni yat |
	parapraharaõodreke kenà''khyàtànyasa§vidàm ||

p. 49]	bala§ tejaþ karo si§ho jànàti nijamårjitam |
	ko heturyàvadantasthapratipattirna sasphurà ||
	ativçùñeranàvçùñervya¤jaka§ cihnamiïgitaiþ |
	såcayanti na taccitra§ pa÷avaþ pakùiõo'pi yat ||
	kçtàntakalpaiþ si§hàdyaiþ prãtiþ pràõabhçtৠkutaþ |
	vinaikasya hçdisthasya sa§vitsa§vàdasusthitim || iti |

	teùৠca pràguktayuktyà vi÷eùàbhivyaktiþ | tathà svàtmanya -
dhiùñhànàt svaråpàcyavanàdeva§ sarvatra sarvaj¤atàdayo 
bhaviùyantyabhivyakti§ yàntãtyarthaþ | ukta§ ca -

eko bhàvaþ sarvabhàvasvabhàvaþ 
sarve bhàvà hyekabhàvasvabhàvàþ |
eko bhàvastattvato yena dçùñaþ sarve
bhàvàstattvatastena dçùñàþ ||
rahasyayuktiratreya§ ÷arãre yatra yatra ca |
sa§vido dàróhyalàbhaþ syàttatra tatra guõodayaþ || iti || 39 ||

athaiùৠguõànàmàcchàdakamålavicchedàrthamàha -

	glànirharùakùatiranutsàharåpà dehe kila vilumpikà vinà÷inã | 
tasyà÷ca glàneraj¤ànataþ sçtiþ saraõamutpattiþ | taccà'j¤ànamun -
meùeõa vakùyamàõalakùaõenà''tmasvabhàvena yadà vilupta§ 
nirõodita§ nà÷ita§ tadà kutaþ sà glànireva kà syàtkàraõa rahità 
bhavedityarthaþ | ata eva ca yoginৠjaràrogàdyabhàvaþ ÷arãradàr -
óhya§ ca bhavet || 40 ||

	athonmeùasya svaråpamàha -

ekacintàprasaktasya yataþ syàdaparodayaþ |
unmeùaþ sa tu vij¤eyaþ svaya§ tamupalakùayet || 41 ||

p. 50] ekasyৠcintàyৠprasaktasyaikatra viùaye kvacid vyàpçtacit -
tasya sato yato yasmàt svasvabhàvàdaparasyà÷cintàyà udayo'bhivya -
ktirbhavet | jhañiti yato'nyà cintotpadyate vismçtasmaraõàdikà sa 
cintàyàþ kàraõamunmeùo vij¤eyaþ | ta§ ca punarunmeùa§ 
svayamàtmanopalakùayedvijànãyàt | cintàdvayamadhye vyàpakatvenà -
'nubhåyamànatayà svasa§vedyatvàd bçhatkumàrãsukhavadanupade -
÷ya ityarthaþ || 41 ||

	asya cànu÷ãlyamànasya pratyayànàha -

ato bindurato nàdo råpamasmàdato rasaþ |
pravartante'cireõaiva kùobhakatvena dehinaþ || 42 ||

	ato'smàdunmeùàdanu÷ãlyamànàdacireõaiva kàlena dehinaþ 
pu§si bindvàdayaþ pravartante utpadyante | bindustejoråpo bhråmadh -
yàdau | nàdo'kçtrimo'nàhatàtmakaþ ÷abdabrahmàkhyo dåràcchra -
vaõa§ ca | råpamandhakàre dar÷ana§ devatànৠca såkùmàdipra -
dar÷ana§ ca | raso mukhe'mçtà''svàdaþ ùaórasànৠca | kathamete 
pravartante kùobhakatvena utkçùñasiddhivighnakàritvena | tathà ca 
pata¤jaliþ -
	tataþ pràtibha÷ràvaõavedanà'dar÷anà''svàdavàrtà jàyante | 
te samàdhàvupasargà vyutthàne siddhayaþ iti |
	anyacca anena yuktyà sçùñyàdikramo dhvanitaþ | yataþ pràgunme -
ùàt sçùñiruktà | sà ca katham ? ato'smadàdau vinduricchàdçg÷aktipra -
sararåpaþ | tato nàdaþ ÷abdàtmako vàgàkhyaþ kriyà÷aktiråpaþ | 
tato råpa§ padàrthadar÷anavicàrasvaråpam | tatastatraiva raso'bhilàùa 
upabhogaråpa÷ceti | eùa evàtirahasyakramàrthavidàmudyogàvabhàsa -
carvaõavilàpanaråpaþ kramacatuùkakramo'traiva yuktyaivoktaþ -

	na bàdhate vi÷eùo hi prakçta§ paribhàùayà iti |
	
tadyadukta§ svaya§ tamupalakùayediti || 42 ||

	tatkathamityatropàyamàha -

didçkùayeva sarvàrthàn yadà vyàpyàvatiùñhate |
tadà ki§ bahunoktena svayamevàvabhotsyate || 43 ||

p. 51]	draùñumicchà didçkùà tadavasthàstha iva sarvàrthàn sarvabhà -
vàn vyàpyàdhiùñhàya yadà'vatiùñhate vartate tadà ki§ bahu -
noktenàdhikakathanena | svayamevàtmanaiva tattatsvabhàvamavabhot -
syate'vagamyate j¤àsyatãtyarthaþ | ayamatropade÷à÷ayaþ - yathà 
kutåhaladidçkùurvikàsavçttyàste eva§ yaþ sarvabhàvaunmukhya -
råpodyantçtàsvaråpe tiùñhati sa svabhàva§ sarvaj¤atàdiguõàs -
pada§ svayamàpnoti | yataþ pràguktam - ataþ satatamudyukta ityàdi | yà 
caiùà sthitiþ saiva tattvàrthacintàmaõau rahasyamudretyuktà | mayokta§ 
bhogamokùapradãpikàyàm -

udyantçtàbalena tu vikàsavçttyà svaråpagastiùñhet |
svayamupasçtendriyàrthàna÷nannànandabhåmigo yogã ||
eùocchçïkhalaråpà vikasvaratarà prabuddhabuddhãnàm |
siddhàþ sthità sadà'syৠhyànandaratàþ parà ca mudraiùà ||

anyatrokta§ ca -

sarvàþ ÷aktã÷cetasà dar÷anàdyàþ 
sve sve vedye yaugapadyena viùvak |
kùiptvà madhye hàñakastambhabhåta -
stiùñhanvi÷vàdhàra eko'vabhàsi ||

tathà -

svacchanda§ và yatra tatra vrajantãrve÷yà - 
strãvacca¤calà yà dçgàdyàþ |
÷aktãþ pa÷yan kevala§ nànugacchedvi÷va§
bibhradbhàsi tasya tvamantaþ || 

iti || 43 ||

asyàmeva sthitau yuktimàha -


prabuddhaþ sarvadà tiùñhejj¤ànenàlocya gocaram |
ekatràropayetsarva§ tato'nyena na pãóyate || 44 ||

p. 52]	prabuddho'sa§kucita÷aktinirvikalpa udyoktçråpatayà sarvakàla§ 
tiùñhed varteta | j¤ànagocara§ viùayamàlokya paricchidya 
sa§viddãptyà j¤eya§ vilàpyà'vibhàga§ nãtvetyarthaþ | mayaiva 
cokta§ bhogamokùapradãpikàyàm -

athavàvibhàgabodhajvalanena vilàpya vedyapãyåùam |
pãtvà tçpto vicarannãrogo yo'ciràt sadaikàkã ||
etatkramàrthasàra§ paradhàràbhåmikà ca ÷aktãnàm |
tadanuj¤ayà'tra kathita§ sacchiùyavibodhanàya mayà ||

ataþ sà nirvibhàgà cit | ukta§ hi -

	de÷akàlakriyàkàràþ prasiddhà bhàgahetavaþ |
	tena santi punaryasya vibhàgastasya ki§kçtaþ ||

anyacca -

	manaþ saviùaya§ dàhya§ j¤ànàgnirdar÷anairdahet |
	antarbahirmukha÷caiva§ samàdhiråpapadyate ||

tathà -

	vij¤ànavàóavo dãptaþ sva÷aktyà j¤eyatoyadhãn |
	ajasra§ grasate nànyastadgràse ÷aktimàn bhavet ||
	nà'pràptyà payasৠtçùõà pràptyà và bhåyasàmapi |
	yasyàsti kçtakçtyatva§ ko'pyasau vaóavàmukham || iti |

	pràkcaitatsopapattika§ vitatyoktam | yasmàt sarvamayo jãva ityàdi | 
evamekatra tattvasvabhàve vidyàtmake j¤ànaråpe sarvamàropayedai -
kya§ nayet | ata eva tato'nyena vakùyamàõena kalàsamåhena 
÷aktyàtmakena vikalparåpeõa na pãóyate na bàdhyate na svaråpàt 
pracyàvyata ityarthaþ | ukta§ ca -
	
	eka§ vyàpi vyoma kuóyàdiyogàt tasmin 
bàhyà'bhyantaratva§ tathà tvàm |
pa÷yatyeka§ gràhakagràhyaråpa§ 
vyàkùiptàkùepyakùatastvat samàdhiþ ||

iti || 44 || 
	
	eva§ yaþ prabuddhaþ patiþ so'nyena na pãóyate | arthàdyo'pra -
buddhaþ pa÷uþ sa hanyate |

p. 53] sa ca katha§ ki§lakùaõa÷cetyucyate -

÷abdarà÷isamutthasya ÷aktivargasya bhogyatàm |
kalàviluptavibhavo gataþ sansa pa÷uþ smçtaþ || 45 ||

	÷abdànৠrà÷iþ ÷abdarà÷iþ varõasamåho màtçkà 
akàràdikùakàràntà ÷abdajananã | varõàtmakatvàcchabdànàm | 
tatsamutthasya kàdivargàtmakasya bràhmyàdi÷akticakrasya kalàbhiþ 
kakàràdyakùarairviluptavibhavo hçtamahàvyàptiþ svabhàvàt 
pracyàvito'ta evàsya bhogyatৠgataþ san puruùaþ pa÷urucyate 
aj¤atvàt | ukta§ ce÷varapratyabhij¤àyàm -

	svàïgaråpeùu bhàveùu pramàtà kathyate patiþ |
	màyàto bhediùu kle÷a§ karmàdikaluùaþ pa÷uþ ||

kvàpi ca -

	bhedagranthivibhaïge hi karmàtmaikya§ prapadyate |
	so'vij¤àtaþ pa÷uþ prokto vij¤àtaþ patireva saþ ||

iti || 45 ||

ata÷ca -

paràmçtarasàpàyastasya yaþ pratyayodbhavaþ |
tenàsvatantratàmeti sa ca tanmàtragocaraþ || 46 ||

	tasya ca pa÷oryaþ pratyayodbhavaþ ÷rotràdidvàreõa viùayadar -
÷anena smaraõàdij¤ànotpattiþ sa eva paràmçtarasàt svaråpodayàda -
pàyaþ pracyutiþ | yatastena sa pumànasvatantratৠpàratantryamasarva -
gatatvàdyameti pràpnoti | sa ca pratyayodbhavastanmàtragocaraþ 
÷abdàdiviùayaviùayastadabhilàùàtmaka ityarthaþ || 46 ||

	ata eva ca -

svaråpàvaraõe càsya ÷aktayaþ satatotthitàþ |
yataþ ÷abdànuvedhena na vinà pratyayodbhavaþ || 47 ||

p. 54]	asya ca pu§saþ svaråpàvaraõe svasvabhàvàcchàdane ÷aktayaþ 
pårvoktàbràhmyàdyà ÷abdaråpàþ kriyà÷aktidvàreõa satatamudya 
-tàþ sadà sannihitàþ pu§råpaglapanàya | yataþ ÷abdànuvedhena 
varõànugamena vinà na pratyayodbhavo j¤ànasa§vedanamasti | 
÷abdàyattatvàtpadàrthasya vàcyavàcakayoranyonyadyotakatvàcca | 
tathà cokta§ vàkyapadãye -

	na so'sti pratyayo loke yaþ ÷abdànugamàdçte |
	anuviddhamiva j¤àna§ sarva§ ÷abdena dç÷yate || iti ||

pràkcokta§ hi -

	vàgevàsyàþ kàraõa§ vi÷vavçtterityàdi |

anyacca -

	vàgråpatà cedutkràmedavabodhasya ÷à÷vatã |
	na prakà÷aþ prakà÷eta sà hi pratyavamar÷inã || iti || 47 ||

athàsyà eva kriyà÷akterbandhamokùahetutàmàha -


seya§ kriyàtmikà ÷aktiþ ÷ivasya pa÷uvartinã |
bandhayitrã svamàrgasthà j¤àtà siddhyupadàdikà || 48 ||

	yaiùà aj¤ànৠbandhayitrãbandhajananãbhagavat kriyàtmikà 
kriyàsvabhàvà'÷aktiþ saiveya§ ÷ivasya suprabuddhasya pa÷uvartinã 
pa÷uvadyatheùñaviniyojyatayà yà vartate sà yathoktà | sà ca svamàrga 
-sthà madãyeti j¤àtà siddhyupapàdikà paràparasiddhipradà bhogamo -
kùàvahetyarthaþ | arthàcca bhinnà j¤àtà bandhadà bhavati | 
athaveya§ vyàkhyà - seyamityàdyanyastulyàrthaþ | svamàrgasthà 
svatantrà aj¤àtà bandhayitrã | j¤àtà tu siddhyupapàdiketi | ukta§ 
caitatpràk - pràõinৠpatana§ yena ityàdinà || 48 ||

	katha§ tveùà bandhahetutàmàpadyata iti sphuñãkartumàha -


tanmàtrodayaråpeõa mano'ha§buddhivartinà |
puryaùñakena sa§ruddhastaduttha§ pratyayodbhavam || 49 ||

p. 55]	puryaùñakasya kila dve råpe staþ - eka§ såkùmamàtivàhikà -
khya§ tanmàtramabhilàpàtmakam dvitãya§ sthåla§ bhautika§ 
bhogàkhyam | tatra såkùmeõa puryaùñakena sa§ruddho baddha 
àvçto'taþ eva parava÷aþ san tadutthapratyayodbhava§ sukhaduþkha -
sa§vedanaråpa§ bhoga§ bhuïkte a÷nàti | kãdç÷am | tanmàtrà -
õৠ÷abdàdãnàmanubhavadvàreõa ya udayo'bhivyaktiþ sa eva 
råpa§ yasya tena tathà manohaïkàrabuddhivartinà càntaþkaraõasa§ -
yuktena | tasya ca puryaùñakasya bhàvàttadva÷àccharãrã sa§saret 
sa§sàra§ yàti | ata evàsya sa§sçtipralayasya jananamaraõapravàhas -
yaitadeva kàraõa§ hetu§ sa§pracakùmahe kathayàmaþ || 49 - 50 ||

	eva§ bandhanimittamupavarõyàsyocchedo pàyamàha -

yadà tvekatra sa§råóhastadà tasya layodayau |
niyacchanbhoktçtàmeti tata÷cakre÷varo bhavet || 51 ||

	evam -

	bandhamokùavicàreõa prabodhàkhyà yadà puna iti |

	puryaùñakadvayamadhyàdekatraikasmin puryaùñake sthåle såkùme 
và patitvena sa§råóho lãnacittastadà tasya tadutthapratyayodbhavasya 
÷abdàrthorlayodbhavau pradhva§sapràdurbhàvau niyacchan svecchayà 
kurvan bhoktçtàmeti | prabhutva§ pràpnoti | bhogyaråpàt 
pa÷utvànmucyate ityarthaþ | taduktam -

p. 56]	pa÷unৠtu patirbhåtvà pa÷ånৠtu patirbhavet |
	pa÷utvànmucyate sadyo bhåtvà pa÷upateþ patiþ || iti |

svabodhodayama¤jaryৠca -

	yadyanmanohara§ ki¤cidakùigocaramàgatam |
	ekàgra§ bhàvayettàvadyàvallãna§ nirodhakçt || iti |

	eva§ sati svàtantryàptestata÷cakre÷varaþ ÷akticakrasvàmã 
sarvaj¤atàdiyutaþ sarvàdhipatirbhavedityarthaþ || 51 ||

	evamasyàdya÷loke ÷akticakrai÷varya§ yadukta§ tadihàpi -

	athettha§ granthaniùpattergranthakartà gurorgiram |
	praharùava÷ataþ stauti nãti§ ÷iùyà/÷ca ÷ikùayan ||

agàdhasa§÷ayàmbhodhisamuttaraõatàriõãm |
vande vicitràrthapadৠcitrৠtৠgurubhàratãm || 52 ||

	tamaha§ gurubhàrat㧠vande | kãdç÷ãm | duravagàhasandehàr -
õavapàrottàriõãm | anyacca vicitro'rtho'bhidheyo vicitràõi padàni 
÷abdà yasyàþ sà yathoktà | ata eva citràmà÷caryabhåtàmàcàrya -
sarasvat㧠staumi | nahi gurorgarãyànanyo'sti | tadukta§ jayàyàm -

	yasmàddevo jagannàthaþ kçtvà martyamay㧠tanum |
	magnànuddharate lokàn kàruõyàcchàstrapàõinà || iti |

nàradasa§grahe ca -

	gurave dakùiõৠdadyàt sarvasva§ svàrdhameva và |
	sarvasvamathavà'tyalpa§ sa§sàrocchedahetave || iti |

mayokta§ kvàpi -

	bhagavatpràptikàmo yastenànveùyo gururyataþ |
	bhagavàn j¤àyate ÷àstràcchàstra§ ca j¤àyate guroþ ||

p. 57]	tadbodhàd j¤ànavilayàjj¤ànàptau pràpta eva saþ |
	tasmàcchàstràdã÷varàcca garãyàn gururucyate || iti |

pa¤caràtre'pi -

	yathà bhagavatyeva vaktari vçttiriti || 52 ||

	athàmnàyakramavarõanadvàreõa sa§grahakçtsvakãrtyartha 
÷lokena svanàmopabadhnàti -

	vasuguptàdavàpyeda§ gurostattvàrthadar÷inaþ |
	rahasya§ ÷lokayàmàsa samyak ÷rãbhaññakallañaþ || 53 ||

	asyàrthaþ pràrambha evokta iti punarnocyate | ida§ ca brahmavid -
yàbãja§ nà'parãkùyà'sthàne vapet | ukta§ hyanenaivà'nyatra -

guõairåpetà'pi tu siddhavidyà kanyeva dattà guõavarjitàya |
sambhogahãnà vidadhàtyakãrti§ dàturyatastatpraguõàya dadyàt || iti || 
53 ||

	ityavidyàtamaþsthànৠdar÷anàya prakà÷ità |
	satৠsupårõàde÷eva ÷uddhàmalaguõojjvalà ||
	vàgluõñhanàrthamanyeùৠvidvanmanyatayà'pi tu |
	÷uddhabolollàsava÷àt kçtvà spandapradãpikà ||
	tasmàt protsàrya màtsaryamarthamartha vicàrya ca |
	àryairà÷caryabhåtàyà na kàryo'syà anàdaraþ ||


nàràyaõasthànaja utpalàkhyastrivikramàkhyasya suto'gryajanmà |
yastena sacchiùyahitàya dçbdhà vyàkhyà mayaiùà ca tamonude syàt ||

p. 58]	gatiþ skhalantã na kvacidyathà ni÷i 
syàddopahastasya tathà sa na kvacit |
skhalatyamàrge'pi kare'sti yasya hi 
pradãpikeya§ praguõaprakà÷ikà ||

ki§ và bahåktibhirimৠtu sarasvat㧠me
bodhadrumottamasçtৠparatãrthayuktàm |
svacchৠvigàhya vibudhatvamupaiti martyo -
'pyatyaktadeha iha citramataþ para§ kim ||

ityàcàryabhagavadutpalaviracità spandapradãpikà samàptà ||

|| ÷ubha§ bhåyàt ||