************************************************************************************************ ## ##Spandakaarikaa with v.rtti by Kalla.ta Bha.t.ta, ## tippa.nii (notes at bottom of printed edition) and Viv.rti by Raamaka.n.tha. ## ##Corrections have been made by M. Dyczkowski so the text corresponds ## to the one translated by the same into English ## (published by SUNY Press 1992 as the Stanzas on Vibration). ## ## Copyright (c) Mark S.G. Dyczkowski ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## ## Encoded in Velthius encoding ## ##********************************************************************************************* .o "sriicidaatmavapu.se "sa.mkaraaya nama.h | atha spandakaarikaa.h | "sriimatkalla.taacaaryaviracitav.rttyupetaa.h | .o nama.h svaspandaatmasa.mvinmuurtaye "sa.mbhave | atha spandakaarikaa.h | "sriiraamaka.n.thaacaaryaviracitaviv.rtyupetaa.h | prathamo ni.h.syanda.h | viv.rti: da"saadikkaalaadyairakalitacidaalokavapu.sa.h sadaa taad.rksvaatmaanubhavit.rtayaa visphurati ya.h | nijo dharma.h "sambhoranupamacamatkaarasarasa.h para.m "saakta.m tattva.m jagati jayati spanda iti tat || [(footnote 1) digaadiv.rttaya.h "saktaavanudbhinnaprasaratayaa tanmayaa eva svaalak.sa.nyena bhaatumaprabhavi.s.nava.h, "saktirapi "saktimadaunmukhyena tanmaatraava"se.saa kevalamanubhavit.rruupavisphura.namaa"sli.s.taa | ata eva digaadikalanayaa akalita.m cinmaatra.m vapu.h iti prathamapaadena "saktimaan paraam.r.s.ta.h | "se.se.na spanda"sabdasya saarthakataa.m praka.tayitu.m "saktimadabhivya~njikaa tatsamavaayinii brahmaahlaadaadiparyaayaa "saaktavij.rmbha.naa paraam.r"syate | jayati - padaabhidheya.m sarvautkar.sya"saalitva.m "saaktatattvasya avagamyate | tata"sca tatsamaave"sarasaparibhogavigaahanavataa.m bhaktibhaajaa.m bhuktimuktisa.mpattipaatrataa vi"svaabhila.sa.niiyataa ca dhvanyate |] | (p. 2) tajj~nairadar"sitadi"sa.h svayamaavi"santa.h kecinnisargagahana.m vi.sama.m bhramantu | tenaiva yatpunaramii hatavartmanaanyaan aakaarayanti gamanaaya mahaanbhramo.ayam || 2 || [(footnote 2) vij~najanopadi.s.tasatsa.mpradaayamantare.na nisargagambhiira.m "saivaagamaabdhimavagaahamaanaanaa.m vaamaakhya"saktisa.mv.rtasa.mvidaa.m svopaj~natayaa sa.mbhaavanaavataa.m, vastuto vinaa paaratiiralaabha.m madhye nimagnapraayataiva | tadiiyadu.spathe tu bhramimanubhavataa.m tadanugaanaa.m yaa paaradar"sanaaya taccodanaa, hanta tat cak.surunme.samandhakuupanipatanam | ata.h taad.r"sajanaan paara.m la"nghayitumaya.m madiiyo yatna.h iti |] naanaavaadaanilaughaananavasarak.rtaanyonyasa.mgha.t.taghoro- ddhaataanaapaadayadbhi.h "srava.navidalanoddaama"sabdaprabandhaan | "saastraabdhi.h k.sobhyate yairvivara.narabhasaadudyadaavartadhiima- bhraantibhra.s.taagamaarthaplavavidhuramatistaarito.arthii janastai.h || 3 || ka"scidbhinnarucirvidannapi para.m tattva.m viparyasyati dve.sadhvaantaviruddhabuddhiritaro jaatyaiva caanyo ja.da.h | ittha.m durlabha eva sarvah.rdayagraahii giraa.m sa.mgraha.h ki.mtvete.adya vivekina.h katipaye santyatra paatra.m sataam || 4 || (p. 3) kenaapi grathitaa.m prasaara.nadhiyaa kai"sciddvisuutriik.rtaa- mekiik.rtya yathaagama.m viracitaa.m spandaarthasuutraavaliim | ii"saanugraha"saktivajra"sikhayaa viddhe.su vidvanmano- maa.nikye.su nive"sayaamyahamimaa.m kartu.m k.rtaarthaa.m dvayiim || 5 || [(footnote 3) prathama.m "sriivasuguptapaadai.h suutraavali.h d.rbdhaa | tadanu bha.t.ta"sriikalla.taadibhi.h siddhai.h sa.mv.rtaarthaviv.rtyaa pragu.niik.rtaa | adhunaa tu suutrasa.mdarbha.na - pragu.niikara.naatma puurvasiddha.m kaaryadvaya.m saphaliikartu.m saiva iya.m spandaarthasuutraavalii, ekiik.rtya sa.myojya, v.rttisa.mvaaditaarthavivara.na.m kro.diik.rtya ca, aagamaamnaataparamaarthanir.niityaa vi"si.s.taracanayaa upetaa, paraa"saktipaataakhyacumbakama.ni"sikhayaa anuvidvaasu sah.rdayaanaa.m vimalamanoratnajaati.su nigumphyate | yatparimalasaubhaagyaadicarcanayaa sudhaamayasvaamipraasaadamadhyaaruhya nirati"sayasukhaanubhuutiranargalavikacitav.rttyaa surasyate iti |] yasyonme.sanime.saabhyaa.m jagata.h pralayodayau | ta.m "sakticakravibhavaprabhava.m "sa.mkara.m stuma.h (k: numa) || 1 || v.rti: (p. 2) anena svasvabhaavasyaiva "sivaatmakasya sa.mkalpamaatre.na jagadutpattisa.mhaarayo.h kaara.natva.m vij~naanadehaatmakasya "sakticakrai"svaryasyotpattihetutva.m namaskaaradvaare.na pratipaadyate || .tippa.nii: "srii"sivaadvaitasadbhaavasa.mbhuutyai bhavataatsadaa | paryaaya.h sa.mg.rhiito.aya.m spandav.rttyarthadyotaka.h || yathaa hi sa.mkalpotpipaadayi.saapuurvako.taavi.syamaa.na.m vastu e.situravibhinnam, evamatra "sivaavasthaayaa.m niravadhyavabhaasa - vicchitticitra.m sadaa"sivaadip.rthivyanta.m bhaavajaatamavyatiriktamaaste, tadeva"sakti"sabdena vyapade"sya.m nityaavyabhicaradekasvabhaave "sive samaveta.m tayorabhedasya abhyupagatatvaat | vastuvastu paraa saktirekai -va paripuur.naaha.mparaamar"sa"saalitvaat atyadbhuta"saktiparisphurite paaramai"svarye maayaa"saktyudbhaavitaanantavaicitryaa bhaavavyakta -ya.h avaraparaamar"saunmukhyamaatrotpannena tu bhedopabhedabhaava - maapannena bhaavaraa"sinaa avabhaasamaanatayaa bahuvyapade"saa "sakti"saktimatorabhedaabhipraayapratyaayikaa | aya.m bhaava.h - "sa.mkaraatmani tadicchayaiva vi"svamunmiilita.m labdhasthitikamapi tacchaktivij.r.mbha.namaatra.m, maayaa"saktyaa tu naanaavabhaasi iti tannutidvaaraa tatsamaapattiraa"sa.msyate || viv.rti: (p. 3) ta.m "sa.mkara.m - "sreyasa.h kartaara.m stuma.h - pra"sa.msaama.h | ta.m ka.m, yasya unme.sa - nime.saabhyaa.m - "saktiprasarapralayaabhyaa.m jagato - vi"svasya pralayodayau - vinaa"sapraadurbhaavau | atra yathaasa.mkhya.m na vivak.sitamiti vak.syaama.h | ta.m kiid.r"sa.m "sakticakravibhavaprabhava.m - (p. 4) "saktiinaa.m vak.syamaa.nasvaruupaa.naa.m cakra.m - samuuha.h, sa eva vibhava - ai"svarya.m, tasya prabhava.m - kaara.nam, - iti padasa.mbandhayojanaa taavat subodhaa | vastusa.mgatistu katha.m ? - iti vicaaryam | "sa.mkarastaavat nityam avyabhicaradekasvabhaava eka eva padaartha.h paramaarthasan, - iti prakara.nasya asya taatparya.m tathaanirvaahaat; tasya parasparaviruddau anityau nime.sonme.saatmakau avasthaavi"se.sau sa.mbandhitvena katha.m pratipaaditau ? kart.rprathayaa hi anayaa eva.m pratipaadyate - "sa.mkara unmi.sati nimi.sati iti | eva.m ca anityaavasthaayogitva.m nitye bhagavati anupapannam, tat kathamukta.m yasyonme.sanime.saabhyaam iti? atrocyate | unme.sa - nime.sa"sabdaabhyaa.m tadupacaritav.rttibhyaam icchaamaatrameka.m "sa.mkarasa.mbandhi pratipaadyate; sa ca tasya nityo dharma.h svabhaavabhuuta.h, tasya unme.sa - nime.sa"sabdavaacyatva.m dvitva.m ca (p. 5) upacaaraat; yato jagata eva parame"svaramaayaa"saktyudbhaavitakaaryaruupatvaat anityasya pralayodayasa.mbhave sati, nime.sonme.sau vastuta.h sa.mbhavata.h | tau ca ii"svarecchaamaatranimittakau; - iti udayaatmakonme.sahetutvaat ii"svarecchaiva unme.sa"sabdena, pralayaatmakanime.sahetutvaat nime.sa"sabdena ca upacaryate | yathaa aayu.skaara.natvaat aayu.h"sabdena gh.rtam | saa ca avyatiriktaa "sa.mkarasya "sakti.h; tadavagama eva ca aatmai"svaryapratyabhij~naalak.sa.nasiddherhetu.h | saa ca did.rk.sayeva sarvaarthaan (Sp. Kaa. 3/11) ityatra vak.syamaa.nanyaayena saa.msaarikapuru.saprasiddhecchaasaad.r"syaat tadavagamopaayatayaa icchaa"sabdena vyapadi"syate | yathaa hi puru.sasya icchaavasthaayaam i.syamaa.na.h padaartha.h svaruupaavyatireke.naiva avati.s.thate, tathaa bhagavata.h "saktau anantaavabhaasavi"se.sacitra.m jagat manaagapi anupajaatavi"se.saat svaruupaat avyatireke.naiva avati.s.thate | seya.m paramaarthasatii "sivada"saa, yaa eva.m tadvidvadbhi.h stuuyate (p. 6) sadaa s.r.s.tivinodaaya sadaa sthitisukhaasine | sadaa tribhuvanaahaarat.rptaaya svaamine nama.h || iti | tathaa ii"svarapratyabhij~naayaam yaa cai.saa pratibhaa tattatpadaarthakramaruu.sitaa | akramaa?nantacidruupa.h pramaataa sa mahe"svara.h || iti | ittham ekasyaa eva paarame"svaryaa.h "sakte.h icchaa - j~naana - kriyaavyapade"sa.h idantonmi.sanmaayaa"saktijanita eva; yata.h "sivada"saamekaa.m muktvaa maayaa"sakti.h sarvatra k.rtapadaa, yadva"saat ekasmin "sivatattve paramaarthasati sadaa"sivaadi - tattvaantaravyapade"sa.h prakriyaa"saastre.su | etacca purastaat paraam.rtarasaapaaya.h (Sp. Kaa. 3/14) ityaadi"slokavyaakhyaanaavasare pratipaadayi.syate | saa eva.mlak.sa.naa paarame"svarii "sakti.h svaliilollaasitasya jagato.avasthaadvayahetutvaat dvitvenaapi ca upacaritaa | tena idamatra prathama"slokapuurvaardhe taatparyam, - yasya icchaamaatre.na jagata.h pralayodayau ta.m stuma.h | tacca yathaasa.mkhyam atra mukhyayaa (p. 7) v.rttyaa naapek.sa.niiyam unme.se.na udayo, nime.se.na pralaya.h, - iti tu arthasa.mkhyaa samavaiti | etacca, icchaamaatram unme.sanime.sau - ityetaavattaatparya.m pratipaadayitu.m, svaya.m v.rttik.rtaa bha.t.takalla.tena vyaakhyaatam sa.mkalpamaatre.na............................... iti | ye tu yathaasa.mkhyasamarthanaanurodhaat, yasya unme.se kriyaa"saktipratisa.mhaaraat svaruupavikaase jagata.h pralayo vinaa"sa.h, nime.se pras.rtakriyaa"saktitvaat svaruupasa.mkocaruupe jagata.h udaya udbhava.h, iti vyaacak.saa.naa.h, "sa.mkarasyaiva paaramaarthikau unme.sanime.sau dharmatvena pratipaadayanti, te ca kaalpanikameva artha.m paramaarthatvena pratipadyamaanaa.h tathaa dar"sanasya asya antara.m nanu pravi.s.taa.h ? - iti namastebhya.h | nanu nityaavyabhicaradekasvabhaavasya bhagavata.h "saktirapi taad.rgeva pratipaaditaa, tayorabhedaabhyupagamaat | tat katha.m vyaakhyaata.m "saktiinaa.m cakramiti ? atra bruuma.h | nanu idameva tat nirati"sayam (p. 8) ai"svaryam ii"svarasya iha vivak.sita.m, yat sarvatra aham - iti svaruupaparaamar"samaatraavyabhicaare.api niravadhivij.rmbhamaa.navicitraavabhaasakhacita.m trailokyaalekhyam idam ullikhati; ittham ullikhyamaanamapi etat paramaarthata.h paraam.r"syamaana.m tatsvabhaavaat manaagapi ca yat na bhidyate | yathoktam parame"svarataa jayatyapuurvaa tava sarve"sa yadii"sitavya"suunyaa | aparaapi tathaiva te yayeda.m jagadaabhaati yathaa tathaa na bhaati || iti | anyatraapi likhate jagattritayacitramadbhuta- pratibhaaparisphurita"sa.msi te nama.h | susitaikasuuk.smanija"saktivartikaa- racitaavabhaasa"sata"sobhi "sa.mbhave || iti | etacca eva.mvidha.m "saa.mkaramai"svarya.m tadanugrahagrastasamastamaayaatamastvaprakaa"sitaparamaarthaanaa.m svasa.mvedyameva suprabuddhaanaa.m mahaatmanaam | ii"svara"saktipaataprabodhitaanaa.m tu samyak upanatasadguruupade"sakrame.na (p. 9) abhyasyataa.m pratyaasannasvaanubhavam | aprabuddhaa.h puna.h anupade"syaa eva, iti | etadeva iha purastaat pratipaadayi.syamaa.nam | tat eva.mvidhe sthite "sa.mkarasya paaramai"svarye yaa imaa.h paramaadbhutamaayaa"saktiva"saat cidacidbhedena dvividhaa api avaantarabhedaat aparyantaa bhaavavyaktaya.h, saa parame"svarasya svaruupaat abhinnaa "saktirekaiva taattvikii, idamiti paraamar"sabhedamaatrajanmanaa tu naanaanaamaruupavibhaktabhaavabhedena avabhaasamaanaa satii bahutvena vyapadi.s.taa "saktiinaa.m cakram - iti | "sakti"sabdena ca bhaavavyaktiinaa.m vyapade"se parame"svaraat "saktimato bhedaabhaavapratipaadanameva prayojanam | etaa eva vibhava.h ai"svaryamii"svarasya, taabhireva tasya ittha.m vibhavana"siilatvaat | yathokta.m paarame"svare "sakti"sca "saktimaa.m"scaiva padaarthadvayamucyate | "saktayo.asya jagatk.rtsna.m "saktimaa.m"sca mahe"svara.h || (p. 10) iti | eva.m ca sva"saktibhuutasya asya vibhavasya asau prabhava.h - utpattikaara.na.m, na tu svaruupavyatiriktasya anyata.h kuta"scit labdhaatmana.h; ata"sca yasya ityaadinaa prathama"slokapuurvaardhena "sa.mkarasya jagatkaara.natve pratipaadite.api, "sakticakraatmakasvai"svaryabhuutajagatprabhavatvalak.sa.navi"se.sa- pratyaayanaparam idam tam ityaadinaa "slokaaparaardhena vi"se.sa.na.m, na punaruktam | etadeva v.rttik.rtaa vyaakhyaatam vij~naanadehaatmakasya "sakticakrai"svaryasya utpattihetutvam ................................................... ityaadinaa | vij~naanadeho - vi"suddhasa.mvinmaatramuurti.h mahe"svara.h, sa aatmaa - svabhaavo yasya "sakticakraatmana ai"svaryasya - iti hi tasya artho.abhimata.h | ki.m ca yasya eva.mvidhadharmaavyabhicaara.h sa parame"svaro vyaakhyaasyamaanaarthena "sa.mkara"sabdena iha pratipaadita.h | (p. 11) sa ca aatmaiva naanya.h, - iti yattacchabdopalak.sitavaakyopanibandha.h suucayati; yata.h "slokapa~ncaa"satprapa~ncitaprakara.naarthaparyaalocanayaa tasyaiva proktavi"se.sa.naavyabhicaara.h paryavasyati | etadeva v.rttik.rtaa dar"sitam anena svasvabhaavasyaiva "sivaatmakasya iti vyaacak.saa.nena; svasya - aatmana.h sva - aatmiiyo bhaava.h - svaruupa.m, svasvabhaava.h, - iti hi tasya vigraho.abhipreta.h | tat asya aadya"slokasya aya.m taatparyaartha.h prakara.nanirvaahyavastupratij~naabandharuupa.h yat, - parame"svara.h icchaamaatre.na jagata.h pralayodayau vidadhaati, labdhasthitikamapi jagat tacchaktivibhuutirekaiva maayaava"saat tu naanaatvena avabhaasate, - iti | idameva arthadvayam atra prakara.ne vistaaryate upapattyupalabdhipradar"sanakrame.na | tathaa ca - prathamata eva maayaava"saat svaruupapratyavamar"sasya anullaasaat, vedyaat dehaaderavyatireke.na pratibhaasamaanasyaiva (p. 12) aatmano vyatireka.h pradar"syate | tato vedyasyaiva jagato vedakaat tasmaat upalabdhataattvikasvabhaavaat "saktibhaavena avyatiriktatvam, - iti asminneva arthadvaye upapattyupalabdhii, - iti caturni.h.syanda.h spandasiddhaanto.anena "slokena aasuutrita.h | siddhaantataa ca asya, siddhasyaiva - na saadhyasya - ii"svaratattvasya, anto - ni.s.thaa ni"scaya.h, iti k.rtvaa; yadi vaa naanaasiddhaantoditasya j~naana - kriyaa - yoga - caryaatmakasya catu.s.tayasya etadvij~naana.m sa.mskaarakatvaat saaphalyakaara.nam ityasyaiva siddhaantataa | ki.m ca praarabdhaprakara.naavighnaparisamaaptiprayojanenaapi anena aadi"slokena sa.mbandhaadayo.api suucyante - ityaadi"santi gurava.h | tacca sarva.m "sa.mkara.m stuma.h ityata eva vaakyaat labhyate | yata.h upaayalak.sa.na.m "sreya.h"saastraruupa.m mukhyatayaa, upeyalak.sa.na.m ca aatmai"svaryapratyabhij~naaruupa.m; tadubhayamapi (p. 13) "sam ityanena padena uktam | tasya kartaa "sakara.h ityanvarthaa iya.m sa.mj~naa parame"svarasya | ata etacchaastraatmaka"sreyasa.h saak.saat kartaa parame"svara eva | tatsa.mpradaayamima.m nibadhnadbhi.h kart.rvyapade"so.adhigata.h | evam ii"svara"saastrayo.h kart.rkaaryalak.sa.na.h sa.mbandha.h | abhidheyamiha "sa.mkarasvaruupamiti stuma.h iti padaat pratiiyate | upaadeyavastusvaruupapratipaadanameva stutyartha.h, - iti hi ni"scita.m vipa"scidbhi.h | ata.h "saastraabhidheyayo.h pratipaadya - pratipaadakabhaavalak.sa.na.h sa.mbandha.h | prayojana.m ca aatmai"svaryapratyabhij~naatmaka.m "sa.mkarapadaadeva avasiiyate | parasyaapi hi "sreyasa.h kart.rtvena ii"svara eva vyaakhyaata.h; - iti abhidheya - prayojanayo.h upaayopeyabhaavalak.sa.na.h sa.mbandha.h | iti vyaakhyaataa.h sa.mbandhaadayastraya.h | abhidhaanamasya "saastrasya spanda iti | yata.h spandatattvaviviktaye | (Sp. Kaa. 1/21) ityaadau ihaiva vyavahaara.h | spanda - "sabda"sca aya.m svasvabhaavaparaamar"samaatrasya (p. 14) nityasya "suunyataavyatirecanakaara.nabhuutasya taavanmaatrasa.mrambhaatmana.h "saktyaparaabhidhaanasya paarame"svarasya dharmasya ki.mciccalanaat spanda iti, arthaanugamaat vaacakatvena vyapadi.s.ta.h | tatpratipaadanahetutvaat "saastramapi ida.m spanda"sabdena abhidhiiyate | vi.saya"sca [atra vi.saya"sabdena upade"savi.saya.h adhikaarii nirdi"syate, "saastraantare.su vi.saya"sabdenaabhidheya.m vivak.sitam, iha tu abhidheya.m vyaakhyaatapuurvam |] asya vi"suddha"sraddhaabhaktiprakar.sapi"sunitaparame"svarapara"saktipaata- pronmiilyamaanasvabhaavaalokatirask.rtasakalasa.mdehaandhakaaratvaat prabuddha.h samyagupanatadiik.saadisa.mskaaro guruvacanacodanaamaatraava"se.sasvaatmai"svaryopalabdhi.h; taad.r"sasyaiva iha upade"syatvena purastaat parig.rhiitatvaat | - iti abhidhaana - vi.sayaavapi avagantavyau | vyaakhyaata"sca ayamaadi"sloka.h samastaprakara.naarthopak.sepagarbha.h || 1 || nanu sura - nara - tiryagaadibhedena pravibhakta - tanu - kara.na - bhuvanaabhogaade.h aparisa.mkhyeyaavaantarabhedabhinnasya (p. 15) praa.nabh.rtprapa~ncasya sukha - du.hkha - k.sutt.r.s.naa - jaraamara.nadvandvaanuviddhasya jaatyaadyavacchinnaabhimaanabhaaja.h satata.m sa.msarata.h parasparaduurabhinno ya.h svabhaava.h, sa katha.m samanantarapratipaaditaadbhutai"svarya"sa.mkaraabhedena pratij~naata.h yena eva.m vyaakhyaatam ? yasya eva.mpratipaaditavi"se.sa.naavyabhicaara.h, sa katha.m "sa.mkaro mamaiva aatmaa ? - iti ata aaha yatra sthitamida.m sarva.m (g: ida.m vi"svam) kaarya.m yasmaacca nirgatam | tasyaanaav.rtaruupatvaanna nirodho.asti kutracit || 2 || v.rti: (p. 3) katha.m puna.h svasvabhaavasyaiva sa.msaari.na.h "sivatvena nirde"sa.h - iti yadyucyate (gh: ityucyate iti yadi - "sabdahiina.h paa.tha.h |), tat yatra sthitam ida.m jagat, yasmaat ca utpanna.m tasya sa.msaaryavasthaayaamapi anaacchaaditasvabhaavatvaat na kvacit nirodha.h, ata.h "sivatvamucyate .tippa.nii: naanaavibhaktavedyaatmatattvanicayasya prakaa"sanasthitihetutayaa kart.rtayaa ca ya aadhaarakaara.nabhuuta.h prameyasa.mparkaasahi.s.nu -tayaa aprameyoniravacchinnamahimacinmaatraikasvaruupa.h sa eveha svasvabhaava"savdaabhimato, na tu jaativyaktyabhimaanavato maayaapah.r - tai"svaryasa.mvido.a.no.h svaruupa.m, tasya niruddhasvabhaavatvaat || 2 || viv.rti: (p. 15) tasya - asya vak.syamaa.nasya tattvasya na kvacit - kasmi.m"scit de"se kaale aakaare avasthaavi"se.se vaa nirodha.h - avaccheda.h idanteyattaavyapade"sahetu.h vedyavastudharma.h asti - vidyate; kuto heto.h ? anaav.rtaruupatvaat - jaatyaadyabhimaanaruupe.na (p. 16) malena anaav.rtam anaacchaadita.m ruupa.m yasya tat, tathaa tasya bhaava.h tattva.m tasmaat | tasya anaav.rtatvopapattipratipaadanaaya vi"se.sa.namaaha yatra sthitamida.m sarva.m kaarya.m yasmaacca nirgatam - iti | idam iti vedyatayaavasthita.m; sarvam iti yatra yatra dar"sane yathaa yathaa parikalpita.m; tat a"se.sa.m kaarya.m kartradhiinasadbhaava.m yatra - yasmin vedakatvena kart.rtvena ca avasthite aadheyasamastapadaarthasaarthasaamaanyaadhaarabhuute ekasmin sthita.m - tena tena p.rthivyaadinaa gha.tapa.ta - gavaadinaa vaa ruupe.na labdhaprati.s.tha.m, yadantargatasya sarvasya vastuna.h prakaa"samaanatvaat svaruupasattaasaadanamityartha.h | nanu suuryaadiprakaa"saantargata.m gha.tapa.taadidravya.m tena tena ruupe.na prakaa"samaanatvaat sattaam aasaadayati, tathaiva sarvamida.m kaarya.m yatra sthitam ityuktam, uta anyena prakaare.na ? ityaaha - yasmaacca nirgatam iti, - pradhaanaadikaara.naantaraparihaare.na yasmaat (p. 17) ekakart.rbhuutaat ekasmaat kaara.naat nirgatam udbhuutam | tat ayamatraartha.h, - ya.h padaartha.h sarvasya idantaapannatayaa prameyabhuutasya "saastre.su naanaavibhaagena sa.mg.rhiitasya tattvavraatasya eka.h prakaa"sakatvena sthitihetutvaat aadhaarabhuuta.h, kart.rtvaat ca prabhava.h kaara.na.m, svaya.m ca vedyatvasa.mspar"saasahi.s.nutvaat maayiiyapramaatrantaraavi.sayabhuuto.anavacchinnamahimaa nirmalacinmaatraikaruupa.h, sa iha svasvabhaava"sabdenaabhimata.h, na tu jaatyaadyavacchinnaabhimaanasa.mkocitaatmano maayaa"saktyapahnutasvai"svaryasa.mvida.h kaaryavargaanta.hpaatina.h praa.niprabandhasya svaruupa.m svasvabhaava.h | - iti yuktam uktam aatmaiva "sa.mkara iti | tat etat v.rttik.rtaa katha.m puna.h svasvabhaavasyaiva sa.msaari.na.h "sivatvena vyapade"sa.h iti aak.sipya yatra sthitam ida.m jagat, yasmaat ca utpannam (p. 18) iti viv.r.nvataa pratisamaahitam | tasya sa.msaaryavasthaayaam iti | v.rttireva.m boddhavyaa, - sa.msaari.naa.m tanmaayaavabhaasitajaatyaadyabhimaanaa maayiiyaavasthaa, tasyaamapi tasya svasvabhaavasya tattvato nirodho naasti iti || 2 || nanu yo.aya.m svabhaavaakhya eva.mpratipaadita.h padaartha.h, sa ki.m kevalaat aagamaaj~naamaatraat .o iti abhyupagantavya.h, uta pragu.naabhyaam upapattyupalabdhibhyaa.m vyutpaadyaabhyaa.m pratipattigocarataa.m netu.m "sakya.h ? - iti sa.m"sayacchedaaya "slokaantare.na upapatti.m yaa.m pratipaadayi.syati tadavataara.naartham ida.m taavat ucyate, - sakalaprakara.napratipaadyaarthatattvalabdhaprati.s.thayaa parayaa praj~nayaa svasvabhaavasya paraamar"saavasare ravikira.nasp.r.s.taniihaaranikarani.hsaarana"syatsvaruupayaa, sa.mprati tu dvaitamahaamohatimiraatmanaa vij.rmbhamaa.nayaa maayaa"saktyaa (p. 19) aavi.s.taanaa.m sarvapramaat.R.naa.m paaramaarthikaat vedakaat svabhaavaat pracyutyeva vedya eva dehaadau vedakabhaavena ahamiti pratyaya.h paramadurbhedasya bhedagranthermuulam | tatastebhyo dehaadibhya.h tasya aha.mpratyayaatmana.h svasvabhaavasya vyatirecanaaya samanantarapratij~naatasya sarvathaa nirodhaabhaavasya upalabdhaye svaanubhavapramaa.naam upapatti.m prastaavayan aaha jaagradaadivibhede.api tadabhinne prasarpati | nivartate nijaannaiva svabhaavaadupalabdh.rta.h || 3 || v.rti: (p. 4) jaagradaadinaapi bhede prathamaanena (kh, gh: bhede pravartamaane) tasya svaruupam aavriyate, yasmaat upalabdh.rruupatva.m tri.svapi pade.su saadhaara.nam, na tasya svaruupaanyathaabhaava.h, yathaa vi.sasyaa"nkuraadi.su (v.rk.ssyaa"nkuraadi.su iti kvaacitka.h paa.tho.amaulika.h |) ca pa~ncasu skandhe.su || .tippa.nii: aadi"sabdanirde"sena svapnasu.suptaakhye avasthe vij~neye | sm.rtimadamuurchaadayastayorevaantarbhuutaa.h | tatra yasyaa.m buddhiindriyairbahirvi.sayaan parigrahiitu.m vikasitakara.ne"svariiko jana.h parispandate saa jaagaraavasthaa | yatra baahyato vyuparatakara.nacakrasya manasaiva sakalakara.na"saktimataa upakalpitavi.sayopabhogaparigraha -.na.m saa svapnaavasthaa | yatra manaso.api vyaap.rtyuparatau satyaa.m proktobhayathaakaaravi.sayajaataasa.mvedana.m saa su.suptaavasthaa | sm.rtiranubhuutavi.sayaasa.mpramo.sa.h | mada.h paanaati"sayajatya"scitta - v.rttisa.mmoha.h | muurchaa vi.saadaadijanitamohaatmaa iti etaasu vij.rmbhamaa.naasvatrasthaasu anusa.mdhaanaikyabalavatsvaanubhavapra - maa.nena upalabdh.rtaayaavasthaaturabheda.h siddha.h | tadabhinneti bahuvriihirbodhya.h | viv.rti: (p. 19) ata.h tasya svabhaavasya na kvacit nirodha.h asti, yata.h asau nijaat aatmiiyaat anupaadhe.h svabhaavaat svaruupaat na nivartate naanyathaa bhavati, na cyavate iti sa.mbandha.h | kiid.r"saat svabhaavaat ? upalabdh.rta.h upalambhakaat j~naatu.h anubhavitu.h ityartha.h | kadaa ca na nivartate ? jaagradaadivibhede prasarpati api jaagradaadinaa (p. 20) yo vibhedo vyatireka.h, avasthaanaam anyonyavailak.sa.nya.m, tasmin prasarpati vij.rmbhamaa.ne | aadigraha.naat svapna - su.suptaavasthe g.rhyete; sm.rtyaadyavasthaa.h svapnenaiva sa.mg.rhiitaa.h, tulyaruupatvaat; madamuurchaadyavasthaa"sca su.suptena | tatra jaagrat iti jaagaraavasthaiva "saastre.su prasiddhaa, yasyaa.m "srotraadibhi.h indriyai.h "sabdaadiin indriyaarthaan g.rh.nan pras.rta"sakti.h puru.sa.h parispandate | svapna.h svaapaavasthaa, yasyaa.m svavyaapaarapari"sraanta.h "srotraadivihaaravirataavapi manasaiva asau vi.sayaan parig.rh.naati | su.supta.m gaa.dhanidraaruupaa sukhasvaapaavasthaa, manovyaapaarasyaapi vyuparame sati yatra vyatiriktavedyasa.mvedana.m taatkaalika.m naasti | sm.rtyavasthaa anubhuutavi.sayaasa.mpramo.saatmikaa svapnasad.r"sii, manasaiva vi.sayagraha.nasaamyaat | mada.h paanaati"sayaja.h cittendriyav.rttipramo.saruupo vikaara.h | muurchaa vi.saadavi.saadibhojanaadijanitamohaatmaa | evamaadivedyagraha.naabhaavasaamyaat su.suptatulyaa (p. 21) anyaa api yaa.h kaa"scanaapi avasthaa.h sa.mbhavanti, taa etaasu eva antarbhavanti | etannimittake vibhede pravartamaane.api, nijaat upalabdhu.h svabhaavaat asau na nivartate | yadi avasthaatmaka eva ayam upalabdhaa syaat, tat avasthaavat so.api vibhidyeta | yaavataa taasaa.m vibhede prasarpati, aya.m svabhaavaat avasthaavyatiriktaat na nivartate, - iti api"sabdasya artha.h | katham etat pratipadyaamahe, - yat avasthaataapi san avasthaasu bhinnaruupaasu prasarantii.svapi sa ekasmaat svabhaavaat na nivartate iti ? atra hetugarbha.m vi"se.sa.nam aaha, - kiid.r"si tasmin prasarpati ? tadabhinne abhinna ekaruupo nirvi"se.sopalabdh.rtvamaatre.na lak.sa.nena yukta.h svasvabhaavo vyaapakatvena svayam anubhuuyamaano yatra sa tathaa tasmin | avasthaabhede.api upalabdh.rlak.sa.nasya avasthaatu.h abheda.h, - (p. 22) iti sarvasya atra svaanubhava.h pramaa.nam | tathaahi, - yo.aham asvaapsa.m sa jaagarmi iti ekaanusa.mdhaat.rsuutranibaddhatvena svayam anubhuuyamaanaa jaagaraadayo.avasthaa.h prasarpanti | etaabhya"sca anyadavasthaantaram aanantye.api sa.msaari.naa.m jantuunaa.m na sa.mbhavati | ato yathaa ekasmin dehe avasthaavyatiriktaruupa upalabdhaa vyaapaka eka.h, tathaa sarvadehe.svapi sa eva eko vyaapaka.h siddha.h; dehabhede.api tasya upalabdh.rmaatravyatiriktalak.sa.naantaraabhaavaat | pratipraa.ni p.rthaktvena ahamiti tu pratyayo maayiiyo, na taattvika.h | tadvyudaasaarthameva prakara.naarambha.h | so.api ca upalabdh.rtvamaatram eka.m svalak.sa.na.m na vyabhicaratyeva | - iti svasvabhaava eva "sa.mkara - iti samyak upapaadita.m svaanubhavaanapahnavina.h prabuddhaan prati | etaabhireva avasthaabhi.h yoga"saastraprasiddhaasvapi jaagaraadyavasthaasu tasya abheda.h pratipaadito veditavya.h | (p. 23) taasvapi tasya upalabdh.rtvena vyaapakatayaa avasthaanaat | taa"sca sa.mk.sepato lak.syante | - tatra dhyeye arthe cetasaa jhagiti prav.rttimaatra.m jaagaraavasthaa, dhaara.naa iti kvacitprasiddhaa | tatraiva visad.r"sapratyayaparihaare.na samaanapratyayapravaahaikataanataanusa.mdhaana.m svapnaavasthaa, dhyaanam iti yaam aahu.h | krame.na aikaagryaati"sayaat pratyayaantaraasa.mkiir.nasuuk.smadhyeyaabhaasamaatravi"se.sataa cittasya savedyasu.suptaavasthaa, yaa.m vitarkavicaaraanandaasmitaanuruupaanugamalak.sa.nasya sa.mpraj~naatasya samaadhe.h aanandaasmitaamaatraanugatam avasthaavi"se.sam aacak.sate | yastu viraamapratyayaabhyaasapuurva.h sa.mskaara"se.so.anya.h (yo suu 1/17) iti k.rtalak.sa.na.h asa.mpraj~naata.h samaadhi.h, tat apavedyasu.suptam | sarvaasu etaasu ca anubhavit.rruupasya vyaapakasya ekasya svabhaavasya sattaa (p. 24) sthitaiva | yata.h saalambane taavat samaadhau vyatiriktavedyasadbhaavaat laukikaavasthaavat vedakasya upalabdhu.h sattva.m sphu.tam eva | yatra tu niraalambanatvaat abhaavaruupatva.m tatra tatkaalameva vedyaasa.mvedanamaatra.m, na tu vedakasya vedakatvaabhaava.h su.suptaadivat; tato ni.hs.rtasya saa avasthaa smartavyatayaa vedyatvam aapannaa vyaapakasya sadbhaavam abhivya~njayatyeva | ye puna.h vedyasa.mvedanasaamarthyaabhaavamaatravyaamohitaa upalabdhaaramaatmaanameva asatya.m manyante taan purastaat pratibodhayi.syati | etat sarva.m v.rttik.rtaa jaagradaadinaapi bhede pravartamaane na tasya svaruupamaavriyate ityaadinaa granthena suucayitvaa vi.sa"saktid.r.s.taantena pramaa.niik.rtam || 3 || nanu jaagaraadi.su avasthaavi"se.se.su svabhaavaat upalabdhu.h asau na nivartate, svasya aatmana (p. 25) upalabdhurj~naanasya bhaavaat svaanubhavaruupaat ekaruupatayaa avasthaanaat, - iti yat pratipaaditam tat katham? yata.h taasu avasthaasu anubhavitu.h eva.mvidhaa.h pratyayaa.h praadurbhavanti, tat yathaa, - manu.syo.aha.m, braahma.no.aha.m, devadatto.aha.m, yuvaaha.m, v.rddho.aha.m, k.r"so.aha.m, sthuulo.aham, - ityaadayo dehaalambanaa.h; sukhito.aha.m, du.hkhito.aham, - ityaadayo buddhyaalambanaa.h; k.sudhito.aha.m, t.r.sito.aham, - ityaadaya.h praa.naalambanaa.h | "suunyataapramaat.rpratyaya"sca naaha.m ki.mcit avedi.sam, - iti pratyavamar"sapratyeya.h su.suptaadyavasthaata.h pratibuddhasya "suunyaalambana.h praadurbhavati | ta ete dehaadaya.h sarva eva anityaa.h, tadaalambana"sca aha.mpratyayo.api anitya eva | - iti kathamuktam upalabdhu.h svabhaavaat asau na nivartate ? - ityata aaha aha.m sukhii ca du.hkhii ca rakta"scetyaadisa.mvida.h | sukhaadyavasthaanusyuute vartante.anyatrataa.h sphu.tam || 4 || v.rti: sa caanusyuuta eva sarvaasvavasthaasu, yasmaat 'ya eva aha.m sukhii sa eva aha.m du.hkhii' 'rakto vaa p. 5) pa"scaat sthita' (k: p.rthaksthita; gh: pa"scaatsita) iti anusyuutatvena; anyatra avasthaavyatirikte | yadaagama.h '.................sa svabhaava.h para.h sm.rta.h |' iti .tippa.nii: sa.mvida iti bahuvacanasya (j~naanasa.mtaana eva k.sa.nika.h svatantra.h sa eva sm.rtyutprek.saadipaddhatyaa duuratara.m visaaryamaa.no bahuprakaara.m "saakhopa"saakhodbhinno.aha.mpratiityaapi buddhyaadyaalambano naanyasya smart.rdra.s.t.tataabhimatasya sa.mbandhitaamavalambate) ityevamabhipraaya.h, tathaatve sm.rtipratyabhij~naadyanusa.mdhaana.m na syaat asati ca tasmin sarvavyavahaaroccheda.h prasajyetetyetat sarva.m prasakta.m parihartu.m vi"si.syate anyatreti, sukhitvaadipratyayasa.mtaanena pravartamaanaa - vasthaanaamupalabdhari puurvaaparavyavasthaavyaapakatayaa sarvapramaat.rsvaanubhavasiddhe nirnirodhaanusa.mdhaatrekaa"srayatva - svabhaava.h "sa.mkara.h suvyakta.h || 4 || viv.rti: (p. 26) aha.m sukhii ityaadayo yaa.h sa.mvida.h taa anyatra vartante tata.h asau svabhaavaat ekasmaat na nivartate, - iti sa.mbandha.h | antara"ngatvaat mukhyaa buddhyaalambanaa.h sa.mvido.atra nirdi.s.taa.h | aadigraha.naat tu dehaadyaalambanaa.h sa.mg.rhiitaa.h | taa"sca puurva.m pratipaaditaa.h | tena sarvaa etaa.h sa.mvida.h anyatra yathaapratipaaditaabhya.h sukhaadibhya.h avasthaabhyo vyatirikte sukhaadyupalabdhari vartante, sarita.h saagare iva tatra vigalitaanyonyabhedaa aikyena avati.s.thante, taadaatmyam aapadyante ityartha.h | etat ca sphu.ta.m svaanubhavasa.mvedyatvaat supraka.tameva | ata"sca ekaiva sa.mvit upalabdh.rruupaa ahamiti sphurantii paaramaarthikii, maayaa"saktijanitatathaavidhasvabhaavaparaamar"saabhaavabalaat sukhaadyanityavastuvedakatvena (p. 27) aha.m sukhii du.hkhii ca - ityaadinaa buddhyaadyavasthaasaamaanaadhikara.nyam upagataa satii, sa.mvida iti bahuvacanena nirdi.s.taa | yadi puna.h sukhaadivedyavastusa.mbandhaat sukhaadivat sa.mvido.api aha.m pratyayaruupaa.h paramaarthata eva vahvya.h syu.h, tadaa sm.rtipratyabhij~naadyanusa.mdhaana.m na syaat; asati ca tasmin sarvavyavahaaroccheda.h prasakta.h; sa ca ne.s.ta.h; tata.h anyatra iti nirdi.s.tasya arthasya vi"se.sa.nam aaha, - etaa.h sa.mvida.h kiid.r"si anyatra vartante ? sukhaadyavasthaanusyuute sarve.su sukhaadi.su sukhadu.hkhamoharuupe.su avasthaavi"se.se.su, utpaadavinaa"sadharmakatvaat anitye.su, vedyatvasaamaanyaat "sabdaadivi.sayasamaanav.rtti.su ahamiti upalabdhaatmakena ekena ruupe.na vyaapakatayaa sthite | yata.h aha.m sukhii du.hkhii ca ityevamaadi.su pratyaye.su ullasatsu dvau arthau sphurata.h | eka.h sukhaadyaatmaa (p. 28) vedyaruupa.h, - sa vedyatvaadeva gha.taadivat anityatvena naanaatvena ca pratipadyate; ahamiti aparo vedakaruupa.h, - sa ca puurvaaparaavasthaavyaapakatvena samastapramaat.rprasiddha.h, sakalavyavahaaraheto.h anusa.mdhaanasya kartaa, nitya upalabdh.rmaatraruupatvaat eka eva prakaa"sate | tat evam, - yathaa jaagradaadinaa hetunaa vibhede prasarpatyapi ayam abhinnasvalak.sa.na eka eva, tathaa jaagradaadyavasthaantargatasukhitvaadipratyayasa.mtaanena hetunaa vibhede pravartamaane.api abhinnasvalak.sa.na eka eva; yata.h ihaapi yo.aha.m sukhii jaata.h, sa idaanii.m du.hkhii rakto vaa sthita - iti ekaanusa.mdhaat.rnibaddhaa eva avasthaa.h pratiiyante | tasmaat anantajantusa.mtaanavartibhi.h a"se.sai.h avasthaavi"se.sai.h ii.sadapi anupajanitopalabdh.rmaatrasvabhaavaanyathaabhaava.h, svaya.msiddho, nityaniraavara.naruupatvaat (p. 29) sarvatra aniruddha.h, taattvika.h, svasvabhaava eva "sa.mkara iti | tat etat sa ca anusyuuta eva sarvaasu avasthaasu ityaadinaa vyaakhyaaya ................................. sa svabhaava.h para.h sm.rta.h || iti siddhaantiik.rta.m v.rttik.rtaa || 4 || eva.m svasvabhaavasya "sivatvena vyapade"so yukta iti upapaadya, idaanii.m tasya sa.mgrahe.na lak.sa.nam anuvadan paramaarthasattaa.m pratipaadayitum aaha na du.hkha.m na sukha.m yatra na graahyo* (gh: na graahyam) graahako na ca | na caasti muu.dhabhaavo.api tadasti paramaarthata.h || 5 || (* viv.rti: graahya.m) v.rti: tasya caaya.m svabhaavo - yat sukhadu.hkhagraahyagraahaka - muu.dhataadibhaavairasp.r.s.ta.h sa eva ca paramaarthato.asti (k: paramaartho.asti) nityatvaat; sukhaadaya.h puna.h sa.mkalpotthaa.h k.sa.na - (p. 6) bha"nguraa aatmasvaruupabaahyaa.h "sabdaadivi.sayatulyaa.h ; na ca, sukhaadisvaruupo yadaa naasau tadaa paa.saa.naprakhya eva || 5 || .tippa.nii: sukhaadiruupataaprati.sedhena vaahyaabhyantaratayaa dvividhavedyataa prati.sidhyate | graahaka"sabdena dehaadimaayiiyapramaat.rbhaavaprati -k.sepa.h | vedyavedanaasa.mcetanaavasthaapi uttarakaala.m pratyava - m.r"syamaanatvaat vedyabhuumimaa"sritaiva iti j~naanagocaraprameya - vastutvani.sedhaat abhaavamaatra.m pratik.septumaaha tadastiiti | sadoditaaviluptopalabdhrekasvabhaava.m tat vedyavedakayoranyonya.m viprak.r.s.tasvabhaavatvaat, vedyamasatyasvabhaava.m k.sa.nabha"ngura.m, veditaiva paramaarthasan iti pratipaadyate |] || 5 || viv.rti: (p. 29) tat vak.syamaa.navi"se.sa.na.m vastu svasvabhaava"sabdavaacya.m paramaarthata.h tattvata.h asti, tadvyatirikta.m sarvam asatyasadbhaavam ityartha.h | ki.m tat ? yatra na du.hkha.m, na sukha.m, na ca graahya.m, na graahako, na muu.dhabhaavo.api asti | anena sukhaadiruupataaprati.sedhena vedyatvam asya prati.sidhyate | dvividha.m (p. 30) hi vedyam, - baahyam aabhyantara.m ca | tatra aabhyantara.m sukhaadi anta.hkara.navedyatvaat; tat yatra naasti, pratipaaditaviviktavedakaikasvabhaavatvaat tasya | baahya.m tu "sabdaadi vedya.m, tat graahya"sabdena nirdi.s.ta.m, "srotraadibaahyendriyag.rhiita.m hi tat anta.hkara.nena sukhaadyaatmaka.m vedyate; tadapi yatra naasti | na hi tasya ruupa.m "sabdaadivi.sayaatmakatvena graahyataam aapadyate | graahako.api maayiiya.h pramaataa atra vivak.sita.h, na tu taattvika upalabdh.rmaatrasvaruupa.h, tasya eva.m nityasattvena pratipaadyamaanatvaat | eva.m maayiiyo dehaadyaha.mkaaramayo graahako.api yatra naasti | graahakamiti tu paa.the, graahakam indriyam iti vyaacak.sate; tadapi yatra naasti | eva.m graahyagraha.nasvaruupavyatirikta.m grahiit.rmaatrasvabhaava.m yat tattva.m tat asti iti | nanu ca eva.m sati, muu.dhaavasthaiva asau - (p. 31) iti pratipaadita.m bhavati, tasyaa.m hi sukhaadiruupataabhaava.h | etat niraakartum aaha, - na caasti muu.dhabhaavo.api iti, - muu.dhasya bhaavo muu.dhatva.m vedyavedanasaamarthyaabhaava.h; so.api yatra naasti na vidyate; yata.h tasyaapi avasthaantare muu.dho.ahamaasam - iti pratyavam.r"syamaanatvaat vedyatva.m sthitameva, kevala.m tatkaalamanupalambha.h | vedyatvasadbhaave ca muu.dhaavasthaayaa.h katha.m vedakaikasvabhaavavasturuupatva.m syaat ? yadyeva.m muu.dhabhaavo.api tatra naasti, tatpratipattigocarasamastavedyavasturuupataaprati.sedhaat abhaavamaatra.m tat, - iti pratipaadita.m syaat | tatpratik.sepaartham aaha, - tadasti paramaarthata.h iti; - yat eva.mvi"si.s.tatayaa vyaakhyaata.m, tat vastu paramaarthata.h asti, satatam aviluptopalabdh.rmaatralak.sa.nasvabhaavatvaat | yat puna.h sukhaadi, tat kalpanaamaatralabdhaatmaka.m k.sa.nabha"ngura.m sarvadaa vedyameva, vedakaikasvabhaavaat aatma (p. 32) no duurabhinnam | ato yat yat vedyabhuumikaayaa.m vartate, tat sarvam asat, anityatvaat | yastu vedaka.h, sa eka eva paramaarthasan ityartha.h | tat ida.m tasya caaya.m svabhaava ityaadinaa granthena v.rttik.rtaa vyaakhyaatam || 5 || idaaniim asya paramaarthasata aatmana eva "sivasya samastavastusa.mpaadanasvatantra"saktitvapratipaadanapuurvam upaadeyatamatvam upade.s.tu.m yugalakamaaha yata.h kara.navargo.aya.m vimuu.dho.amuu.dhavat svayam | sahaantare.na cakre.na prav.rttisthitisa.mh.rtii.h || 6 || labhate, tat prayatnena pariik.sya.m tattvamaadaraat | yata.h svatantrataa tasya sarvatreyamak.rtrimaa || 7 || (yugalaka.m) v.rti: (p. 7) yata.h (kh: yata ityanantara.m 'caitanyasvabhaavaat' ityapyadhika.h paa.tho.asti |) kara.navargasya anta"scakrasahitasya vibhuu.dhasyaapya -muu.dhavat utpattisthitinirodhaa.h, so.anye.saa.m caitanyaapaadane samartha.h katha.m ni.hsvabhaava.h || tasmaat tat tattva.m yatnena pariik.sitavya.m yoginaa, yathaasya kara.naadi.su caitanyadaane svaatantryam, tathaa parapuraadi.svapi sa.mbhaavyate; svaatantryasya svasvabhaavabhuutasya sarvatraak.rt.rmasyaabhyaasaat yato vyakti.h (k, g, gh: yadaa vyakti.h) || 6 - 7|| .tippa.nii: utpatti.h vividi.sitavi.sayamukhaprek.sitvaatmasamunmi.sada- vasthaa | sthiti.h uparaktaarthacamatk.rtivi"sraantyavasthaa | nirodha.h k.rtak.rtya -tayaa vi.sayasya svaatmasaatkara.ne svatryaapaaroparatyaatmapratyasta -mayaavasthaa ityetaa yatsa.mparkabalaat trayoda"sasa.mkhyaanaa.m kara.naanaa.m ja.datayaabhimataanaamupalabhyaa.h | paramaarthatattva -maatmabhaavena vij~naata.m kara.nasvaatantryaadhaanavat sarva - saadhaara.naarthasvaatantryalaabhaayaapi abhyaasaati"sayada"saaparipaake kalpate, tasya svecchaamaatraadhiinasamastanirmaat.rtvalak.sa.na.m svaatantrya.m samaave"sasa.mpattimatsu dehatadda"saavi"se.se.su upaadaanasahakaaryaadikaara.nanirapek.sa.m sahajasiddha.m sa.msaarida"saayaamapi tanmahimnaiva vyavahaarasiddhe.h, maayaavyaa - mohamaatrava"saat tu svaatmapratyavamar"saabhaave vyatiriktakaara.na - saapek.satayaa vastusiddhe.h paaratantryavyavahaara ityatra svaatantryapratipaadanaat upaadeyataati"sayyate | || 6-7 || viv.rti: (p. 32) tat tattva.m svasvabhaavaakhya.m vastu paramaarthasattvena avasthita.m prayatnena prak.r.s.tena yatnena satatam aviluptena udyogena, aadaraat "sraddhaati"sayaat (p. 33) pariik.sya.m sarvaasu anubhavada"saasu vak.syamaa.nopade"saanusaare.na krame.na, vedyavedakalak.sa.naraa"sidvayavibhajanaparatayaa, vedakasvaruupaparaamar"saat aatmatvena sphu.tiikaaryam | yata.h tasya iyam adhunaiva prastutavyaakhyaanaa svatantrataa svecchaamaatraadhiinasakalakaaryakart.rtvaruupaa sarvatra sarvasmin dehe da"saavi"se.se vaa avasthitasyaapi ak.rtrimaa sahajaiva, na tu upaadaanasahakaaryaadikaara.naantaraapek.si.nii, - yata.h sa.msaari.naamapi tatsvaatantryamahimnaiva samastavyavahaarasa.mpatti.h; maayaavyaamohava"saat tu satyasvabhaavaparaamar"saabhaavaat sarva.h sa.msaarii paratantra iva vyavaharati sarvakriyaasu vyatiriktakaara.naapek.sasarvaarthasiddhikatvaat, - tasmaat svaabhaavikasvaatantryapraaptaye tat tattva.m pariik.syam, na tu sukhadu.hkhamohagraahyagraahakaruupaprati.sedhaat tat avastubhuutam avagantavyam iti upadi.s.tam | idaaniim (p. 34) iyam iti nirdi.s.taa.m svatantrataa.m pratipaadayitu.m yacchabdavi"si.s.ta.m vi"se.sa.na.m vyaakhyaayate | - ki.m tat tattva.m pariik.sya.m ? yato yasmaat aya.m kara.navarga.h kara.naanaa.m "srotraadiinaa.m baahyaanaa.m, mana.hprabh.rtiinaam aabhyantaraa.naam indriyaa.naa.m varga.h trayoda"sakara.nasamuuha.h prav.rttisthitisa.mh.rtii.h labhate prav.rtti.h jigh.rk.sitaarthonmukhataasamunmipadavasthaa, sthiti.h g.rhiitaarthavi"sraantyavasthaa, sa.mh.rti.h k.rtak.rtyatvaat baahyaarthaparityaage svavyaapaaroparama.h pratyastamayaavasthaa, etaa.h labhate praapnoti | kiid.r"sa.h kara.navarga.h ? vimuu.dha.h praaya"so ja.datayaiva prasiddha.h | katha.m labhate ? amuu.dhavat cetanavat | etat ukta.m bhavati - praak.rta.m ja.damapi etat baahyaabhyantaram indriyacakra.m prav.rttyaadicetanavyaapaarasamartha.m yatsa.mspar"sabalaat bhavati, tat tattvam aatmatvena sphu.tiik.rta.m sat indriyacaitanyaapaadanasvaatantryavat sarvavi.sayasvaatantryalaabhaaya (p. 35) kalpate eva; ata.h pariik.sya.m, yena abhyaasada"saayaameva abhivyajyamaane svaatantrye para"sariiraave"saadikrii.daa upapadyate | tat idam na ca sukhaadiruupo yadaa naasau ityaadinaa tasmaattattattva.m yatnena pariik.sitavyam ityaadinaa ca p.rthak vyaakhyaata.m v.rttau || 7 || nanu kimidam ucyate, - tat ki.mcit tattva.m pariik.sya.m yadva"saat indriyaa.ni cetaniibhavantiiti, kila eva.m vyavahaaro vyavasthita.h, - sarva.h ka"scit cetana.h pramaataa dharmaadharmasa.mbandhaat icchaakhyena gu.nena sa.myujyamaano heye upaadeye vaa vi.sayabhuute prayatnavaan bhuutvaa, tenaiva icchaakhyena gu.nena kara.navarga.m ja.dameva tattadvi.sayahaanopaadaanaadau prerayati; sa ca tatprerito ja.da eva daatraadivat svakaarya.m karoti | tat kathamuktam; - yata.h kaara.nabhuutaat amuu.dhavat (p. 36) prav.rttyaadi labhate iti; vyaakhyaata.m ca, - yatsa.mspar"sabalaat eva heto.h prav.rttyaadicetanavyaapaarasa.mpaadanasamartho bhavati ? - ityaa"sa"nkya yathaa e.sa kara.navarga.h cetaniibhavati tathaa sa.msaaripuru.sasya vyavahaarapradar"sanena sphu.tiikartumaaha na hiicchaanodanasyaaya.m prerakatvena vartate | api tvaatmabalaspar"saatpuru.sastatsamo bhavet || 8 || v.rti: (p. 8) na ca icchaapre.sa.nena kara.naani pre.sayati (g: icchaaprera.nena kara.naani prerayatiityapi paa.thaantara.m vartate |), api tu svasvaruupe sthitvaa kevala.m yaad.r"sii tasyecchaa pravartate tathaavidhameva sa baahyaantara.m kaaryamutpaadayati, tena na kara.navi.sayameva saamarthyam, ki.m tu tatsya sarvatra || 8 || .tippa.nii: ayamatraa"saya.h - yathaa parame"svara.h puur.naj~naat.rtvakart.rtva"sakti -bhyaa.m jaganti prav.rttyaadivyaapaara.m lambhayan vi"svatra j~naana - kriyaavattaamadhirohati evamanuttaratadbalasa.mparkaadeva yogino j~naat.rtvaadisaamathyaimupajaayate maayaava"saat sa.mkoconmukhii - bhaavena j~naanakriye "saktii api antarbahi.skara.natayaa sa.mkucitiibhuuya pras.rte pratinijaniyatavi.saye.su vyaaparitu.m "saknuta.h ityato.a.nurapi svasvabhaavamadhyaasya kara.nacakraprera.naadau svatantro na tu asya dharmaadharmasa.mbaddhecchaakhyagu.naprera.nayaa kara.nacoditadaatraadivadupacaritakart.rtvam || 8 || viv.rti: (p. 36) nahi na khalu icchaanodanasya icchaiva nodana.m, nudyate anena iti pratodaadi kara.na.m, tasya prerakatvena indriyavarga.m prati codakatvena asau puru.sa.h sa.msaarii pramaataa vartate avati.s.thate | yathaa ka"scit devadattaadi.h kenacit kara.nabhuutena hastaadinaa ja.da.m pratodaadi prerayati, na evam ayam aantara.h puru.sa.h icchayaa ja.da.m kara.navarga.m svavi.saye pravartayati; api tu aatmabalaspar"saat aatmana.h parasya pramaatu.h sarvakartu.h ii"svarasyaiva (p. 37) svabhaavasyaiva yat bala.m saamarthya.m kaara.naantaranairapek.sye.na akhilavastusa.mpaadana"saktataa, tatspar"saat tatsa.mparkaat tatsamo bhavet tena aatma"sabdoktena pare.na kartraa tulya.h sa.mpadyate | idamatra taatparyam, - yatraiva svasvabhaave sthitvaa aatma"sabdapratipaadita.h parame"svaro jagadida.m prav.rttisthitisa.mh.rtii.h yathe.s.ta.m lambhayitu.m svatantra.h, tatraiva sthitvaa puru.so.api aya.m sa.msaarii kara.navarga.m svavi.saye prav.rttyaadi lambhayitu.m svatantra.h, tena tatsamo bhavet iti uktam | tato yathaa ii"svara.h sarvavyaapikaabhyaa.m j~naanakriyaakhyaabhyaa.m "saktibhyaa.m, vi"sva.m prav.rttyaadi praapayan sarva.m jaanaati ca karoti ca, tathaa puru.sa.h tadbalaspar"saadeva upajaataj~natvakart.rtvasaamarthyo maayaava"saat niyatavi.sayaabhyaa.m j~naanakriyaa"saktibhyaa.m antarbahiiruupakara.navargatayaa pras.rtaabhyaa.m svavi.saya.m jaanaati ca karoti ca, - iti tatsaamyam asya uktam na ca icchaaprera.nena kara.naani prerayati (p. 38) ityaadi viv.rtametat v.rttau || 8 || nanu svavyaapaare kara.navarga.m pravartayan puru.sa.h ii"svarabhuumikaasaadanaat tadvat svaatantryam aapnoti, - iti tayo.h ii"svarapuru.sayo.h abheda.h eva pratipaadita.h syaat; katha.m bhedanibandhanam ii"svarasaamya.m puru.sasya pratipaadita.m tasyaa.m da"saayaam ? - ityata aaha nijaa"suddhyaasamarthasya kartavye.svabhilaa.si.na.h | yadaa k.sobha.h praliiyeta tadaa syaatparama.m padam || 9 || v.rti: sa caasya aatmabalaspar"sa.h (kh: sa aatmabala) sahajayaa a"suddhyaa vyaaptasya kaaryamicchato.api na bhavati, ki.mtu yadaa k.sobha.h 'ahamiti' (gh: k.sobho dehaadyahamiti "sodhitapaa.tha.h, praliiyate iti ca paa.tho.asti |) pratyayabhaavaruupo.asya praliiyeta (p. 9) tadaasya bhavati parame pade prati.s.thaanam || 9 || .tippa.nii: satyapi parame"svarasaamyaasaadanaat ii"svarapuru.sayorabhede kevala.m puru.sasya raagaadinibandhanamalaakraantatayaa anityaparipuur.nat.rptitaa, yayaa saadhyasaadhanopaarjane.su a"saktatvena "saktidaaridryam, ata eva bhedanibandhanamii"svarasaamya.m maayiiyopadravapralaye puna.h sa.mvidaikaatmyamanupacaritapratha.m saiva parama"suddhi.h |] || 9 || viv.rti: (p. 38) satyam, asti abheda.h tasyaam avasthaayaam anayo.h | kintu aya.m puru.so nijayaa sahajayaa dehaadyaatmapratipattimuularaagaadiruupayaa a"suddhyaa malena hetunaa abhilaa.sii k.sa.nikasukhalavalubdha.h, tayaiva ca tatsaadhanabhuutavi.sayaavaaptihetu.su kartavye.su kriyaasu asamartha.h "saktidaridro - yata.h icchan api abhimata.m na aapnoti - ; eva.mvidhasya asya yadaa yasmin (p. 39) kaale k.sobha.h pratiniyata"sariiraadyaalambanaaha.mpratyayaatmaa maayiiya upaplava.h praliiyeta k.rtrimaalambanottir.nasvaabhaavikaaha.mpratyayaprabhaakara- prakaa"sasa.mparkaat praaleyapa.talavat vigalet vina"syet; tadaa parama.m niruttara.m pada.m sthaana.m syaat sadbhaavena prakaa"seta - abheda.h aatmapuru.sa"sabdapratipaaditayo.h paraaparayo.h sa.mvido.h tasyaameva da"saayaam upalabhyatayaa pratheta ityartha.h | tadetat - svasvabhaave prati.s.thaanam idam (iti) anena "slokena pratipaaditam | upapaadyataa.m naama dar"sanaantare.su taistai.h prakaarai.h a"suddhi.h asya pu.msa.h; iha tu etaavatyeva asau, - yat acitsvaruupe.su anitye.su paratantre.su dehaadi.su tadvilak.sa.naarthani.s.thatayaa upapanna.h aha.mpratyaya.h pravartate; taavanmaatranibandhanaa hi sarvaa.h sa.msaaritvapratipattaya.h; tasminneva vigalite svasvabhaavaabhivyaktilak.sa.naa paraa (p. 40) "suddhiriti | yaduktam jaate dehapratyayadviipabha"nge praaptaikadhye nirmale bodhasindhau | avyaavartyaivendriyagraamamanta- rvi"svaatmaa tva.m nityameko.avabhaasi || tathaa naatmaadhiinatve.api vi"sva.m niyoktu.m sarvo hastaadiinive.s.te yathe.s.tam | baalo raajevaatma"saktyaprabodhaat tvayyanta.hsthe sarva"saktistu sarva.h || iti | tadetat taavat sa caasya ityaadinaa v.rttau vyaakhyaatam || 9 || nanu praliinadehaadyaha.mpratyayalak.sa.nak.sobho nirvaatani"scalajaladhivat supra"saantasthiti.h aatmaiva paramapada"sabdapratipaadita.h; tat katha.m tadbalaspar"saat puru.sa.h tadvilak.sa.na.m k.sobhaatmakameva dharmam aasaadayet, yena yukta indriyavarga.m prav.rttyaadi lambhayan, aha.m karomi, aha.m jaanaami, (p. 41) iti svavi.saya.m pratipadyamaana.h k.subhita eva bhavati ? - iti anaatmaj~naanaa.m mativibhramabha"ngaayaaha tadaasyaak.rtrimo (k: tadaa syaatk.rtrima) dharmo j~natvakart.rtvalak.sa.na.h | yatastadiipsita.m sarva.m jaanaati ca karoti ca || 10 || v.rti: yata.h, tasmin praliinak.sobhaatmake kaale ak.rtrima.h sahajo j~natvakart.rtvabhaavaruupo dharmo (kh, gh: dharma iti "sabdo naasti |) yasmaat, tasmin eva praaptayogaatma -ke kaale yat yat j~naatum icchati tat tat jaanaati ca karoti ca; naanyadaa sa.msaaryavasthaayaam || 10 || .tippa.nii: ekameva avyabhicaari aatmana upalabdh.rtva.m naama ayutasiddho gu.na.h svaatmapratyavamar"saruupa.h, sa eva j~neyakaaryavi.sayatayaa j~naana -kriyaadvairuupye.na aamnaayate asyaiva gu.nasya svamahimavij.rmbha -.na.m niruparodha.m svasa.mvedaniiya.m kevala.m sarvaj~natvasarvakart.rtva"saktivikaasinyupalabdh.rlak.sa.ne aaspadevi -kalpakala"nkopaplavaasa.mp.rkte | yasmaat tatra j~neyakaaryapratyava -m.r"sye.su niryantra.na.m svaatantrya.m, yattu sa.msaaryavasthaayaama -khyaatimugdhatayaa vedye.su j~natvakart.rtvaaha.mmati.h saa k.rtrimaa parimitaa ca niyamitasvaatantryagatimattvaat ato j~natvakart.rtvalak.sa.no dharma.h svabhaava eva na puna.h k.subdhaavasthaa | tasmaat svabalasa.mspar"saat kara.nacakrapravartanaadikaaryav.rttyaa sa.myujya -maanasya tatsaamyopalabdhi.h || 10 || viv.rti: (p. 41) tadaa tasmin yathoktak.sobhaparik.sayopalak.site kaale, aatmana.h asya ak.rtrima.h sahajasiddha.h satatamavyatirikto j~natvakart.rtvalak.sa.no dharma.h gu.no.astyeveti "se.sa.h; yato yasmaat avyabhicaari.no gu.naat kaara.nabhuutaat sarvam akhilam iipsita.m j~neyatayaa kaaryatayaa avaaptumi.s.ta.m vastu, sa puru.sa.h tadaa tasyaa.m da"saayaa.m satyasvabhaavasa.mbandhalak.sa.nayogaatmikaayaa.m, na tu anyadaa - dehaadyaalambanaaha.mpratiitisaarasa.msaaripuru.sada"saayaa.m jaanaati ca karoti ca | kim ukta.m bhavati ? - j~natvamupalabdh.rtva.m naama asyaatmano.avyatirikto gu.na.h; sa ca idantaavaseyasya (p. 42) vastuno j~neyatayaa kaaryatayaa ca dvaividhyaat dvitvena upacaryate | vastuta ekaiva ii"svarasya svabhaavapratyavamar"saruupaa "sakti.h; saa sa.mvedanaruupatvaat j~naana"sabdena ucyate, taavanmaatrasa.mrambharuupatvaat kriyaa"sabdena ca udgho.syate | sa ca eva.mvidho dharma.h asya vedyatvapratiityupaplavaasa.msp.r.s.te vedakaikalak.sa.ne svabhaave sthitasya sarvaj~natayaa sarvakart.rtayaa ca vij.rmbhate | yat puna.h taad.rksvabhaavapratyavamar"saabhaavaat vedya eva dehaadau vedakapratyayanibandhana.m j~natva.m kart.rtva.m ca, tat k.rtrima.m parimitavi.saya.m ca | tasmaat aatmano j~natvakart.rtvalak.sa.naavyatiriktadharmataa svabhaava eva, na tu k.sobhaavasthaa | taad.r"sa.m ca aatmabala.m sp.r"san sa.msaaripuru.sa.h kara.navargapravartanaadinaa svavi.saye j~natvakart.rtvaabhyaa.m yujyamaanastatsamo bhavet - iti yat ukta.m tadeva upapannam | tadetat yatastasminpraliinak.sobhaatmake kaale ityaadinaa v.rttik.rt vyaaca.s.te || 10 || (p. 43) ittham aatmasvaruupam upapattyaa vyavasthaapya tatpratipattiphala.m pradar"sayitum aaha tamadhi.s.thaat.rbhaavena svabhaavamavalokayan | smayamaana ivaaste yastasyeya.m kus.rti.h kuta.h || 11 || v.rti: tadevam, yata.h sarvaanusyuuta.h sarvasaamarthyayukta"sca aatmasvabhaava.h, tasmaat tam adhi.s.thaat.rbhaavena sarvavyaapakatvena svabhaava.m pa"syan, vismayaavi.s.ta iva yasti.s.thati, tasya kutsitaa s.rti.h sara.na.m na bhavati || 11 || .tippa.nii: upapattivyavasthaapitasya "sa.mkarasvabhaavasya aviratakaalaprabandha -tayaa sadoditaantarbahiiruupatayaa sphuradadhi.s.thaat.rtva.m pratyabhijaa -nato vism.rta"sivasvaruupavij~naanaat 'maayiiyapramaat.rbhaavo.asanneva ittha.m "suktikaarajatavadbhaasamaana.h' ityeva.m vimra.s.turanuk.sa.na.m navanavaanuttaraati"sayacamatkaararasaasvaadanena vismayaavasthitira - laukikii anubhavapadaviimadhi"sete yatpraaptau parimitaaha.mmatiniban - dhana.h sa.msara.naayaasak.sobho viramyate iti || 11 || viv.rti: (p. 43) tam iti sarvanaamnaa "slokada"sakapratipaaditamaatmatattva.m pratyavam.r"syate | tam eva.mlak.sa.na.m svabhaavam aatmaanam adhi.s.thaat.rbhaavena sarva"sariire.su sarvaavasthaasu sarvadaa sarvatra anubhavit.rmaatre.na sarvam aakramya avasthitatvaat ananyaadhi.s.theya.h ahameva eka.h svatantra.h parame"svara.h adhi.s.thaataa ityeva.mruupatayaa avalokan uktayaa upapattid.r"saa vak.syamaa.nayaa ca upalabdhyupade"sad.r"saa pa"syan pratyabhijaanan smayamaan iva vism.rtaparapramaat.rruupaatmatattvapratyabhij~naanaat maayiiyapramaat.rsvaruupam asatyamapi ittha.m prathamaana.m vim.r"san vismayamiva aapanno ya aaste nirviplavaa.m sthitim anubhavati, tasya eva.mlak.sa.nasya (p. 44) yogina.h iya.m suprasiddhaa dehaadyaha.mpratiitimaatramuulaa kus.rti.h janmajaraamara.naadidvandvayogaat kutsitaa garhitaa s.rti.h sara.na.m naanaayonyantarabhrama.na.m kuta.h ? - pratipaaditak.sobharuupaayaa a"suddhe.h hetubhuutaayaa abhaavaat asiinasya gatiriva naastyeva ityartha.h | v.rttik.rtaa ca eva.m yata.h sarvaanusyuuta eva ayamaatmaa ityaadinaa vyaakhyaatametat || 11 || idaanii.m samastavedyadharmavirahitasvaruupasyaatmatattvasyo- paadeyatayaa pratipaadanaadabhaava eva praapyatayopadi.s.to bhavati - iti manyamaanaan pratibodhayitumaaha naabhaavo bhaavyataameti na ca tatraastyamuu.dhataa | yato.abhiyogasa.mspar"saattadaasiiditi ni"scaya.h || 12 || v.rti: (p. 11) na tu abhaavo bhaavaniiyo, yathaa anyairyogibhi.h upadi"syate, 'abhaava.m bhaavayettaavadyaavattanmayataa.m vrajet |' iti | na caitat yuktam, yasmaat naabhaave bhaavanaa yujyate muu.dhaavas - thaiva saa, yasmaat uttarakaalam abhiyogasa.mspar"saat (k: abhilaa.seti; g: sa.myogaatmaa "suunyeti ca paa.tha.h|) abhilaapasa.myogaat saa "suunyaavasthaa atiitaa mama iti smaryate, na ca aatmasvabhaava e.sa.h, yasmaat na tveva.m cidruupatva.m muu.dhaavasthaavat smaryate, tasya sarvakaalamanubhavit.rtvenaanubhavo nityoditatvaat || 12 || .tippa.nii: vedyavedanollekhocchedaruupe samaadhau kai"scidabhaava iti manyate, na caitat tasya bhaavyamaanatayaa vyaaghaataat tatralabdhaprati.s.thena yoginaa abhaavasamaadhervyutthaaya uttarakaala.m 'saa da"saa mayaanva -bhuuyata' ityanusa.mdhaanena tadda"saantara.m smaryamaa.nataa.m niiyate tat smara.nameva tadaaniimanubhavit.rsattaa.m viviktaamupalambhayet iti smaryamaa.na.m vastu abhaavaruupa.m svaatmaa bhavitu.m naarhati sukhaadivat tasya vedyatvaat iti | tasmaat samastavedyadharmojjhita.h parasvabhaava upaadeya.h || 12 || viv.rti: (p. 44) abhaavo vastu"suunyataa bhaavyataa.m bhaavaniiyatva.m samaadhaavaalambanabhaava.m naiti na gacchati, abhaavabhaavabhaavanayo.h parasparavirodhaat | bhaavo (p. 45) hi sa.mvidvi.sayataayogya.h padaartho, dhyeyatayaa aalambaniibhavitumarhati, na puna.h na ki.mcit | yathaa kvacit upadi.s.tam abhaava.m bhaavayettaavadyaavattanmayataa.m vrajet || iti | bhavatu vaasau dhyaat.r - dhyaana - dhyeyavikalpocchedaruupaa samaadhyavasthaa, yaamabhaava iti manyante vism.rtaatmaana.h | na ca tatra tasminnavasthaavi"se.se amuu.dhataa muu.dhatvaabhaavo vidyate, yato.abhiyogasa.mspar"saat vyutthaanaavasare taad.rgda"saantaraanusa.mdhaanavi.saye.naabhiyogena tatkaalapratyuditenaabhilaapena sa.mspar"saat sa.mparkaat tat da"saantaram aasiit abhuudatiitam iti ni"scaya.h adhyavasaaya.h syaat | kim ukta.m bhavati ? - abhaavasamaadhilabdhaprati.s.tho yogii tato vyutthita.h san yadi taamavasthaa.m naanusa.mdadhyaat tat katha.m labdhaprati.s.tho.asmi - iti pratyayo.asya syaat ? asati ca tasmin samaadhivyutthaanayo.h (p. 46) vyatirekaagraha.nam | tasmaat tadaanii.m taad.r"sii.m da"saam aham anvabhavam - iti ava"sya.m smaryate | tacca atiitatvena smaryamaa.natvaadeva anitya.m sukhaadivat aatmana.h svaruupa.m na bhavati; tasya cidruupasya anubhavit.rtvena sarvadaa vartamaanatvaat smartrantare.na smaryamaa.natva.m na sa.mbhavati | vyaakhyaatam etat v.rttau na tvabhaavo bhaavaniiya.h, ityaadinaa || 12 || tat sphu.tiikartum aaha atastatk.rtrima.m j~neya.m sau.suptapadavatsadaa | na tveva.m smaryamaa.natva.m tattattva.m pratipadyate || 13 || v.rti: (p. 12) abhaavabhaavanaalabdhabhuumikasyaapi k.rtrimaa anityaa saa avasthaa, yathaa sau.supte pade; yasmaat cidruupatva.m tu aatmana.h svaruupa.m nityasa.mnihitam, tadeva gurupade"sena nityamevaanu - "siilaniiyam || 13 || .tippa.nii: atraitaducyate - yathaa mohaghanaa su.suptaavasthaa tadaatve vedyavedakavibhaagaagraha.namayii abhaavaruupeva upalabhyamaanaa prabodhada"saayaamuditaavamar"sagocarataamaapadya smaryamaa.natve - naanityaa | evamabhaavasamaadhyavasthaapi atiitatvena prabodhakaale vicintyatvaat anityaa - ityeva.m - praayaa.h samaadhivi"se.saa.h su.supti - da"saantarbhaavyaa.h, na punarupeyatamasvaruupe eva.mruupo bhuuta - kaalaakraanta.h smara.napratyavamar"sa.h smartrantarasmaarya.h, paratattvasya sadodita vij~naat.rsvabhaavatayaa "saa"svataavicalavidya - maanaparamasattvaat || 13 || viv.rti: (p. 46) ata aasiit tat iti bhuutatvena abhiyujyamaanatvaat tat abhaavasamaadhisa.mj~nita.m vastu k.rtrima.m j~neya.m bhaavaabhaavada"saayogitvaat kalpanaak.rtam (p. 47) anitya.m boddhavya.m sadaa na kaacidasau kaalakalaa vidyate, yasyaa.m saa taad.r"sii samaadhyavasthaa nityatvena avati.s.thate | katha.m k.rtrima.m j~neya.m ? - sau.suptapadavat su.suptameva sau.supta.m sukhasvaapaavasthaa tadeva pada.m sa.mvidadhikara.na.m tena tulyam | kimukta.m bhavati ? - yathaa laukikii su.suptaavasthaa nivi.damohaatmakatvaat sato.api vedyavedakavibhaagasya tatkaalam agraha.ne sati abhaavaruupaa iva satii prabodhakaalapratyuditaanusa.mdhaanavi.sayataam aapaadyamaanaa atiitatvena smaryamaa.natvaat anityaa, tadvat abhaavasamaadhyavasthaapi anityaa, vyutthaanasamaye bhutatvena smaryamaa.natvasaamyaat | etena sarve eva.mpraayaa.h samaadhaya.h su.suptaavasthaayaameva antarbhavanti - iti pratipaaditam na tu puna.h tat tattvam iha upaadeyatamatayaa upadi.s.ta.m svasvabhaavalak.sa.na.m vastu evam anena uktaprakaare.na smaryamaa.natva.m pratipadyate tasya hi nityoditatvaat (p. 48) sadaa vartamaanatvameva | tadetat ato.abhaavabhaavanayaa samaadhilabdhabhuumikasyaapi ityaadinaa v.rttau viv.rtam || 13 || athaiva.m nityoditatvaat sadaa prakaa"samaanamapi tat tattvam apratyabhij~naayamaanatvaat bandhahetu.h; ato labdhopade"sena sarvaavasthaasu vedyavedakaruupatattvadvayasa.mg.rhiitavi"svaprapa~ncavibhajanaparatayaa vedakaa.m"sam ahamiti sarvavedyasvaruupottir.nameva pratyavam.r"sataam aatmiikaaryam | - iti upade.s.tu.m tasya tattvasya svamaayaavaibhavodbhaasita.m dvairuupya.m pratipaadayitumaaha avasthaayugala.m caatra kaaryakart.rtva"sabditam | kaaryataak.sayi.nii tatra kart.rtva.m punarak.sayam || 14 || v.rti: (p. 13) avasthaayugalam (k, g: avasthaayugalamiti vaakya.m naasti |), avasthaadvayameva kaaryakart.rtvasa.mj~na.m bhogyabhokt.rbhedabhinna.m, tatra yo bhogyaruupo bheda.h sa utpadyate na"syati ca; bhokt.rbhedastu (kh: bhokt.rruupa) cidruupa.h punarnajaayate, na kadaacit vina"syati tena nitya.h || 14 || .tippa.nii: avasthaa"sabdenedamatra udde"syam | eka eva svatantra.h parame"svaro vi"svatra paramaarthata.h samasti | sa eva anuttaraniryantra.nasvaatmai -"svarya"saktivij.rmbha.nayaa nirupaadaanasa.mbhaara.m dvividha.m svaatmaanamavabhaasya vikrii.dati | dvaividhya.m ca kaaryakart.rtvaa -khya.m, yena heyatayopaadeyatayaa ca dvailak.sa.nya.m vastu sa.mg.rhyate | tatra kaaryaavasthaa paraprakaa"sopajiivinii antare.na praa"sayitaaramava -sthaatumaprabhu.h tadabhinna.m nijaruupamaavedayati "saaktollaasamaya -tvaat, kevala.m kaaryatopaadhiraciraayaiva anuvilayii, kart.rtaavasthiti.h puna.h sadoditaaviluptad.r"simaatradharmakatvaat avinaa"sinii iti | tadeva.m svamaayodbhaasitavi"svollaasaj~naptipuurva.m svasa.mvedyamuttir.na - tamamaatmaana.m nididhyaasataa.m sarvaavasthaasu bandhahetuniv.rtti.h || 14 || viv.rti: (p. 48) atra asmin iha pratipaadite aatmaakhye parasmin tattve avasthaayugala.m dve avasthe sa.mbhavata.h | anena vividhadar"sanaprakriyaaprabandhavyavasthaapitatattvaadibhedaan [-bhedaat] aparyantamapi heyopaadeyaruupa.m vastu lak.sa.nadvayayogaat dvitvenaiva sa.mg.rhya pratipaaditam; aanantye.api vi"svavaicitryasya dve eva tattve ityartha.h | eka eva tu paramaarthasan parame"svara aatmaa nirupama - ni.spratiighaata - nirupaadaananijai"svarya"saktibalaad dvitvena aatmaanam avabhaasayan krii.dati - iti pratipaadayitum avasthaa"sabdena nirde"sa.h k.rta.h, ekameva tat tattva.m dvitvena avati.s.thate ityartha.h | kiid.r"sam avasthaayugala.m ? kaaryakart.rtva"sabdita.m kart.rtvena bhokt.rtvena vedakatvena cetanabhaavena aham iti ekaa avasthaa svatantraa, dvitiiyaa tu tadvipariitaa kaaryaruupaa bhogyaa vedyaa ja.daa paratantraa taabhyaa.m "sabdita.m kathitam | "sabdita"sabdena anayo.h sa.mj~naamaatrabhedo, na vaastava.h - iti pratipaaditam | tata.h kaaryaruupaa (p. 50) yaa iyam avasthaa saa prakaa"samaanatvamaatralabdhaatmakatvaat aatmana.h paramakaara.naat kart.r"sabdena vyapadi.s.taat prakaa"saikasvabhaavaat na bhidyate, yata.h "sakticakraatmakasya svavibhavasya prabhavatvena etat tattva.m praageva pratipaaditam | tatra tasmin ittha.mbhuute avasthaayugale kaaryataa k.sayi.nii kaaryaruupaavasthaa k.sa.nabha"nginii, yat yat ida.m mukulitatattvaparaamar"satayaa kaaryaruupatvenaiva avasiiyate, tat sarvam udayavyayasa.mbandhaat pratik.sa.navina"svaram kart.rtva.m punarak.saya.m kart.rruupaavasthaa nityaa nityoditasarvaavasthaavyaapakatvopalabdh.rtvamaatradharmakatvaat avinaa"si | tadevam ekameva kartaara.m j~naataara.m sarvaadhi.s.thaataara.m satatam aatmatvena anusa.mdadhaano yasti.s.thati tasya bandhaanupapatii.h - iti puurva"slokena sa.mbandha.h | tadetat avasthaadvayameva ityaadinaa v.rttau vyaakhyaatam || 14 || (p. 51) nanu yat upalabdh.rruupa.m tattva.m tat ak.sayamityukta.m; tacca nopapadyata eva; abhaavasamaadhyavasthaasu upalabhyasvaruupaabhaavaat; katha.m tasyaak.sayatvam ? - ityaak.sepe praakpratij~naata.m samaadhaanamaaha kaaryonmukha.h prayatno ya.h kevala.m so.atra lupyate | tasmi.mllupte vilupto.asmiityabudha.h pratipadyate || 15 || v.rti: kaaryasa.mpaadanasaamarthya.m baahyakara.navyaapaararuupa.m kevala.m vilupyate, sthagitendriyasya tasmin vilupte saamarthye (p. 14) svabhaavo me (me iti pada.m; gh: pustakaadupanyastam |) vilupta iti abudho jaanaati, na tu bhaavasya vinaa"so.asti || 15 || .tippa.nii: vedyonmukhataamavalambyaiva sahajodyamana"saktervi"svavaicitryo -llekhanakaaritayaa bahirvilasitu.m ya.h prasara.naadara.h sa kevalamindriya - vyaapaaraviratida"saayaamanabhivyaktatayaa aatmanyeva avaliina.h, tadavyaktida"saayaamabuddhasya aya.m paraamar"so yat naahamasmiiti svaabhaava.m sa manyate; naitat jaanaati yat abhaavaparaamar"sa eva pratyuta tatsaak.sitayaa svaatmaana.m sthiriibhaavayati iti ato.abhaava - samaadhyaadyavasthaasu taatkaalikaanupalabhyatayaa aatmana.h k.sayitva.m naivaak.septavyam || 15 || viv.rti: (p. 51) kaarye nirmeye vedye vaa vastuni unmukha.h tasya tathaasa.mpaadane prava.no ya.h prayatna.h kart.rtve (-tva.m) sahaja utsaaha.h sa kevala.m sa eva para.m kaara.na.m vyaapaarahetu.h, tasyaa.m da"saayaa.m kaaryasya sthuularuupasya abhaavaat lupyate anabhivyaktatayaa aatmanyeva nyagbhuuyeva avati.s.thate | tasmin prayatne tatkaalameva lupte sati abudha.h tattvaavabodha"suunyo vilupto.asmi - iti pratipadyate naahamasmiiti bhaavavilak.sa.natayaa vastu paricchindata eva.mvidha.h pratyaya upapanna.h; (p. 52) paricchinatti cet kart.rtvena prathamatara.m sanneva asau siddha.h katha.m ni.sedhasya vi.saya.h syaat ? tat idam aayaatam, - yathaa ka"scit devadatto g.rhaadyavasthita.h kenaapi aahuuto - bho devadatta ? - iti, sa aatmaanam apahnotukaama.h pratyaaha, - naahamasmiiti; evamukte pratyuta sthito.ahamasmi - iti pratipaadita.m bhavati, na tvasa.mnidhaanam | tasmaat abhaavasamaadhyavasthaasu kaaryaabhaavaat kara.navyaapaaraviratimaatre.naatmaabhaavapratyayo bhraantireveti | vyaakhyaatametat v.rttau kaaryasa.mpaadanasaamarthyam ityaadinaa || 15 || enamevaartha.m vi"se.sayitum aaha | na tu yo.antarmukho bhaava.h sarvaj~natvagu.naaspadam | tasya lopa.h kadaacitsyaadanyasyaanupalambhanaat || 16 || v.rti: na tu ya.h antarmukha.h anta"scakraaruu.dhasvabhaa.h sarvaj~natvaadigu.naa"sraya.h tasya vinaa"sa.h kadaacit, (p. 15) tasmaat dvitiiyasyaanyasyaabhaavaat tatsvaruupameva vyomavat cidruupatayaa sarvatra anubhavati iti || 16 || .tippa.nii: ekaiva paarame"svarii "sakti.h sa.mkocagraha.nopakrame svaatmaana.m dvidhaa avabhaasya j~naanakriyaayugalodbhaavanottaramatyantamarvaa -ciinapade antarbahi.skara.nabhaavamupaa"srayate sa.mkocahaanada"saa - pari"siilanaadau vividhiibhuuta.m sva.m ruupa.m pratyaah.rtya sarvato vimalanabha.hprakhye vitataabhoge svasmin svaanubhuutipaaripuur.nya - camatk.rtimaasvadate | tatra vibhinnavibhaktavedyaabhaavaat antarmukha - tattvasya vilopa.h sa.mbhaavayitumanarho yo baahyavedyagraha.naa - grahavadbhi.h vyaamuu.dhai.h pratipadyate, athavaa caturthapaadasya hetubhaavena prayoga.h, yasmaadupalabdh.rsvaruupasya viluptau vi"svamanelamuukapraaya.m syaat vi"svavyavahaaro.api vyucchidyeta iti || 16 || viv.rti: na tu puna.h tasya paramaarthasata.h parasya tattvasya (p. 53) kadaacit kasyaacidapi samaadhyaadyupalak.sitaayaa.m kaalakalaayaa.m lopa.h svaruupoccheda.h syaat upapadyeta; anyasya tadvyatiriktasya vedyaruupasya anityasya vastuna.h anupalambhanaat anubhavaabhaavaat, na hi vedya.m naasti, vedako.api naasti - iti vaktu.m "sakyam | kasya tasya lopo na syaat ? ya.h antarmukho vyatiriktabaahyavedyaabhaavaat anta.h svaatmanyeva mukha.m j~na"saktiryasya sa taad.r"so bhaava aatmaakhya.m tattva.m, yata.h sarvaj~natvagu.naaspada.m sakalavedyavargavedakataaruupasya gu.nasya dharmasyaaspadam ananyasaadhaara.nam adhikara.nam | idamatra taatparyam - aatmano j~naanakriyaabhedena dvividhaa yaa "sakti.h saa puru.saavasthaayaam anta.hkara.nabahi.sakara.navyaapaaroparame sati, kevalasvaatmamaatraabhimukhaj~na"saktimaatratvenaava"si.syate; tena antarmukho bhaava ityuktam | mukha"sabdena ca "sakte.h vyavahaaro d.r.s.to yathaa paarame"svare (p. 54) .........................."saiviimukhamihocyate || ityaadau | eva.m ca vyutthaanaavasare taad.rgda"saanyathaanupapattisadbhaava.h | sa bhaavo baahyavi.sayaagraha.namaatravyaamohai.h abhaava iti tai.h yogibhi.h pratipadyate; na tu satatam aviluptaj~na"sakte.h tasya bhaavasya aatmavilak.sa.navastvanupalambhaat katha.mcit lopa upapadyate; tadaa hi asau svabhaavameva amalagaganatalavat sarvato vyatirikta.m sarvavyaapaka.m citmaatraruupatayaa anubhavati, kevala.m mohaparava"satayaa vism.rtaanusa.mdhaayakasvaatmaruupa.h tathaa na pratipadyate | prabuddhastu yathaa pratipadyate tathaa upaaya.m purastaat upadek.syati | vyaakhyaatametat na tu yo.antarmukho.anta"scakraaruu.dha ityaadinaa v.rttau || 16 || iti "srii raajaanakaraamak.rtaayaa.m viv.rtyaakhyaayaa.m spandakaarikaa.tiikaayaa.m vyatirekopapattinirde"so naama prathamo ni.h.syanda.h || 1 || viv.rti: (p. 55) atha vyatiriktasvabhaavopalabdhirnaama dvitiiyo ni.h.syanda.h || eva.m yathaa pratij~naata.m dehaadivyatiriktamaatmatattva.m svaanubhavasiddhayopapattyaa vyavasthaapya idaanii.m tadupalabdhyupaayopade"saavasare suprabuddhaprabuddhaaprabuddhabhedena trividhe lokatantre, kastaavat prastutopade"sapaatram ? - iti vi.sayavyavasthaapanaaya aaha tasyopalabdhi.h satata.m tripadaavyabhicaari.nii | nitya.m syaatsuprabuddhasya tadaadyante.aparasya tu || 2/1 (17) || v.rti: tasya cidruupasya sarvagatasya svasvabhaavasya upalabdhi.h tri.su jaagradaadi.su pade.su nitya.m suprabuddhasya bhavati; tadaadyante aparasya prabuddhasya svapnasu.suptaadau; jaagratturyau (kh: jaagratturye aagamamaatragamye iti; g: svapnasu.suptyaadau jaagatturyayostvaagamamaatragamyaa iti paa.tha.h |) tvaagamamaatragamyau || 17 || .tippa.nii: sarvottiir.nacinmaatravi.sayo vi"svamaya"sakticakravi.saya"sca - iti upakraantanirvaahyaatmakatayaa dvividhopade"sasya praaya"so.aprabuddhavi.saye.anupayogitaiva suprabuddhasyeva padatraye svaatmopalabdherayatnasiddhatvaat, prabuddhasya hi padadvayavarti saak.siruupa.m prabodhaavasthaayaa.m paraam.r"sato vi"svottiir.naniruparaagacetayit.rmaatrasvaruupopalabdhi.h sau.suptapratyavam.r"syaa, svapnaavagamyaa ca vi"svamayanirmaa.navisphura.na"saalina.h kaara.nantaranirapek.sasya sarvakart.rtvadhaamna.h svaatmana upalabdhiranaayaasa.m siddhyati | aprabuddha.h punaryuktisahasrairapi upade"syamaana.m paratattva.m naiva paarayati h.rdaya.mgamiikartum, ato.ava"si.s.tapadadvaye vyavahityaparicitibhyaa.m durbodhasya paratattvasyopade"samapek.sate ityupade"savi.sayavyavasthiti.h kevala.m prabuddhasyaiva || 17 || viv.rti: tasya yathaapratipaaditasya svaatmana eva parame"svarasya upalabdhi.h anubhavo nirvikalpaa pratipatti.h nitya.m sarvadaa sarvaasu anubhavada"saasu suprabuddhasya su.s.tu prabuddhasya dehaadyaha.mpratyayadiirghadu.hsvapnamayyaa (p. 56) mohamahaanidrayaa manaagapi anaav.rtasa.mvida.h siddhasaadhyasya samyagdar"sina.h syaat upapadyate | kiid.r"sii ? satatam avyavadhaanena tripadaavyabhicaari.nii tri.su jaagarasvapnasu.supte.su pade.su sa.mvedanabhuumikaasu avyabhicaari.nii avisa.mvaadinii kayaacidapi avasthayaa anabhibhuutatvaat avyavahitasa.mnidhi.h | evam etasya suprabuddhasya sviik.rtasvaatmai"svaryalak.sa.naparasiddherihopade"savi.sayatva.m naastyeva k.rtak.rtyatvaat | aparasya tatsamanantarasya dvitiiyasya prabuddhasya para"saktipaataprabhaataalokavilupyamaanamaayaatamisratayaa samunmi.sadvi"sadavivekacak.su.sa.h k.siiyamaa.namohava"saat avij.rmbhamaa.namohotsaahasa.mpada.h tadaadyante te.saa.m jaagaraadiinaa.m trayaa.naa.m padaanaam aadibhuuta.m yat pada.m jaagradavasthaatmaka.m, tasya antabhuuta.m yatpadadvaya.m svapnasu.suptaakhya.m, tatra tasya (p. 57) aatmatattvasya upalabdhi.h syaat | v.rttik.rdabhipraayaanusaare.na tadaadyantapadasya eva.m vigraha.h k.rta.h yata.h svapnasu.suptaadau iti tena etatpada.m vyaakhyaatam | atra ca aadi"sabdena svapnasu.suptaavasthaasa.mg.rhiitasm.rtimohaadyavasthaaparigraha.h tasyaabhipreta.h | eva.m ca vyaakhyaanasya ayamaa"saya.h - iha dvividha aatmatattvasya upalabdhyupade"sa.h upakraanto nirvaahya"sca; eka.h sarvavyatiriktacinmaatrasvasvaruupavi.saya.h; aparo vi"svaatmakatacchakticakravi.saya.h | ubhayaruupopi ayamupade"sa.h asmin su.suptasvapnaruupapadadvaye.api prabuddhasya praaya"so nopayujyate, padatraya iva suprabuddhasya, tattvopalabdheraprayatnasiddhatvaat; yata etatpadadvayavartisa.mvitpratyavamar"samaatraadeva yathaapratipaaditaparatattvopalabdhi.h svayameva tasya upapadyate, (p. 58) tathaahi - yadaa vigalitasakalavedyavikalpatvaat ni.skalaa.m [ni.skevalaa.m] su.suptaavasthaa.m prabodhada"saayaam aatmana.h paraam.r"sati, tadaa sarvoparaagarahitasvaruupamaatravi"sraantanityaaviluptacetayit.rmaatra- svabhaavam aatmatattva.m svayameva upalabhate | yadaa ca tattadvibhinnasvakaara.navirahe.api sphu.tataraavabhaasacetanaacetanavicitrabhaavacakranirmaa.namayii.m vinidra.h san aatmana.h svapnaavasthaa.m paraam.r"sati tadaa tenaiva d.r.s.taantena prabodhabalaat paramakaara.nasya svabhaavasyaiva parame"svarasya svecchaamaatravyatiriktakaara.naantaranirapek.sasarvakart.rtaaruupa.m tattvamupalabhate | aprabuddhasya punaretat prayatna"satairapi samarpyamaa.na.m tumbakatoyadravavat naanta.h spar"sa.m karoti | tadevam asmin padadvaye prabuddhasya upalabdhi.h syaat - iti pratipaadyate | pari"si.s.te jaagratturyaakhye padadvaye (p. 59) saa asya naasti - iti arthaat ukta.m bhavati | ato jaagaraavasthaayaa.m "sabdaadivi.sayagraha.navyagrendriyavyaapaaravyavahita.m, turyaavasthaayaa.m ca lokottaratvaat atyantaaparicita.m svaya.m durlak.sa.m para.m tattvam iti tadupalabdhau tatra prabuddho.api upade"samapek.sata eva | yata aaha v.rttikaara.h jaagratturyau tvaagamamaatragamyau iti | tasya cidruupasya sarvagatasya ityaadinaa vyaakhyaatavaan v.rttik.rt etat || 1 || evamupade"savi.saya.m vyavasthaapya idaanii.m paarame"svarasya tattvasya sarvavyatiriktatvena saarvaruupye.na ca dviprakaarasya jaagaraadi.su catur.svapi pade.su pravibhaagapratipaadanaayaaha j~naanaj~neyasvaruupi.nyaa "saktyaa paramayaa yuta.h | padadvaye vibhurbhaati tadanyatra tu cinmaya.h || 2/2 (18) || v.rti: j~naanaj~neyabhedena dviruupa.m [dviruupe] jaagratsvapnaatmake padadvaye sa.mvedanam, su.suptaturyaatmake padadvaye puna"scidruupatvena kevalam anubhava.h, na tu dvitiiyamanyatvena upalabhyate || 18 || .tippa.nii: parame"svara eva svamaayaa"saktimahimnaa vicitrak.setraj~nabhaavena prathamaana.h svavyatireki.nii paraa"sakti.m padadvaye jaagratsvapnaakhye aabhyantarakara.nasukhaadiinaa bahi.skara.naniilaadinaa ca avabhaasya tattadda"saavyavahaaraanudbhaavayati parantu etadeva "sakte.h paratva.m - yat "sivaprakaa"samatirodhaaya anantavaibhavena sphura.na.m, su.suptaturyayostu vibhaktabhinnasa.mvedaniiyaabhaavaat svaatmani samarasiibhuuta"saktirii"svara eva prakaa"sate | bhaavaanaa.m sthairyaasyathairyapratipattivikalpena prathamapadayorbheda.h | aparatra cinmaatraruupasya upalabdh.rcamatk.rtisadbhaavaasadbhaavaabhyaa.m bheda.h iti catur.su pade.su sarvottiir.natayaa saarvaruupye.na ca prakaa"savij.rmbha.nam || 18 || viv.rti: (p. 60) vibhu.h vyaapaka ii"svara"scinmaatramuurtiraatmaa padadvaye jaagarasvapnaabhidhaane paramayaa atyadbhuutaruupatvaat sarvaati"saayinyaa "saktyaa nijena saamarthyena yuta.h sahito bhaati cakaasti prakaa"sate | kiid.r"syaa "saktyaa ? j~naanaj~neyasvaruupi.nyaa j~naayate.anena iti j~naana.m, baahyaabhyantara.m kara.nacakra.m graha.naatmaka.m j~naptimaatra.m vaa, j~neya.m graahya.m "sabdaadi sukhaadi ca vi.sayajaatamanantavi"se.sa.m, tadeva ruupa.m vidyate yasyaa.h saa tathaa tayaa | kimukta.m bhavati ? - parame"svara eva svamaayaava"saat naanaak.setraj~naruupatayaavabhaasamaana.h svaameva avyatiriktaa.m paraa.m "sakti.m j~naanaj~neyabhaavena avabhaasayan jaagarasvapnada"saavyavahaaramudbhaavayati; etadeva ca asyaa.h "sakte.h paaramyam - yat svasva vaibhavasvaruupasya prakaa"samaanataamatirodadhatii j~naanaj~neyamayaanantaruupatayaa sphurati | bhinne tu abhedaaprathanamaatrapraa.ne (p. 61) maayaatamasi vigalitaj~naat.rj~naanaj~neyavibhaagavibhramam ekameva paramaarthasat citprakaa"saikaruupa.m taad.rksvabhaavaanubhavit.rtaamaatradharmalak.sa.na"saktika.m tattvami.syate, yata aaha tadanyatra tu cinmaya iti | tasmaat uktaruupaat padadvayaat anyatra aparatra su.suptaturyaabhidhaane padadvaye cinmayo vibhurbhaati cetayata iti cit upalabdh.rsvabhaava aatmaa ii"svara.h tanmaatraprak.rti.h, tayo.h padayorvyatiriktavedaniiyaabhaavaat ni.skalasvaatmamaatravi"sraanta"saktirii"svara eva prakaa"sata ityartha.h | nanu jaagarasvapnayorj~naanaj~neyamayatvena, su.suptaturyayo"scinmayatvenaiva prakaa"sanaabhedaat padadvayameva, tatkatha.m padacatu.s.tayam iti ? - atra ucyate, jaagarasvapnapadaarthaanaa.m sthairyaasthairyapratipattivikalpak.rto.asti bheda iti tatpadadvayam; yata.h ii"svaraparikalpita.h sargo jaagaraavasthaayaa d.r.dhatvena (p. 62) pratipadyate, svapne tu ad.r.dhatvena k.setraj~naparikalpita ityanayo.h padayorbhedakaara.nam | su.suptaavasthaayaa.m tu sadapi cinmaatraruupa.m tattva.m mohava"saadahamityupalabdh.rcamatkaaravirahaat asadivaabhaati; tasyaiva tu tattvasya paramaarthasattayaa aatmatvenopalabdhisturyapade; - ityaya.m su.suptaturyayorbheda.h | tena catvaaryeva padaani vi"sva - taijasa - praaj~na - turyaadisa.mj~naabhi.h "saastraantare.svapi prasiddhaani | j~naanaj~neyabhedena dviruupam ityaadinaa vyaakhyaatametadv.rttau || 2 || idaaniimuktena prakaare.na prabuddhasyaiva upade"syatvamupakraanta.m dra.dhayitum, aprabuddhaanaa.m ca tatprati.seddhu.m "slokatrayamaaha gu.naadispandani.h.syandaa.h saamaanyaspandasa.m"srayaat | labdhaatmalaabhaa.h satatam syurj~nasyaaparipanthina.h || 2/3 (19) || v.rti: (p. 17) gu.naspandasya sattvarajastamoruupasya ye ni.h.syandaa.h pravaahaa.h, te saamaanyaspandamaa"sritya pras.rtaa api satata.m j~nasya viditavedyasya yogina.h syurbhaveyu.h, bhavantyaparipanthina.h anaacchaadakaa.h svabhaavasya || 19 || .tippa.nii: paarame"svaryaanugraha"saktyaa pratyutpannaheyopaadeyavivekasya nairvikalpikaa.m prati.s.thaamaa"sritya sattarkaagamayuktyabhyaasot -saahena uccapadaaruruk.saa.m pari"siilayato j~nasya sukhidu.hkhimuu.dha -taadipratyayapravaahaa.h khecaryaadyadhi.s.thitaa.h kro.diik.rtavi"sva -spanda.m para"saktisphurita.m samaa"srityaiva labdhasvaatmaprati.s.thaa.h svaatmaviiryaavirbhaavanaat vigalitaavara.nasaamarthyaa.h paratattvopalambha.m vihantu.m na "saknuyuriti taatparyam || 19 || aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyataa.h | paatayanti duruttaare ghore sa.msaaravartmani || 2/4 (20) || v.rti: svalpaprabodhaa.mstu (k, kh: alpaprabodhaanaam) svasthite.h cidruupaayaa.h sthagana.m k.rtvaa, te gu.naa.h paatayanti duruttaare asmin vi.same sa.msaaravartmani, yatastadaatmakameva nityamaatmaana.m pa"syanti, na tu "suddhabuddhasvaruupatayaa || 20 || .tippa.nii: aprabhuddho vidyamaanamapi svai"svarya.m saarvaj~naadigu.naaspada.m spandatattvamavidan sarvathaa paratantra.m dehaadikameva aatmatvena sviikaroti | ata eva j~naanagu.naprasaraa.h paramaatmasthiti.m tirodhaapya yaavat prabodhapraaptimaprabuddha.m janmaadisrotasyaavartayantyeva - ityata.h prabuddhasyaivopade"syataa niruu.dhadra.dhimaa, aprabuddhavi.saye vihitani.sedheti bhaavaartha.h || 20|| p. 18) ata.h satatamudyukta.h spandatattvaviviktaye | jaagradeva nija.m bhaava.m na cire.naadhigacchati* (gh: bhaavamacire.neti "sodhita.h paa.tha.h |) || 2/5 (21) || (* viv.rti: bhaavamacire.naadhigacchati) v.rti: ata.h satata.m sarvakaala.m ya.h karotyudyoga.m spandatattvasya svaruupaabhivyaktyartha.m, sa jaagradavasthaayaameva nijamaatmiiya.m turyabhogaakhya.m svabhaavam acire.naiva kaalena praapnoti .tippa.ni: prak.rta"slokanirdi.s.taheto.h prabuddhasyaatmiiyaparamaarthasattaayaa.h adhigamo.anativilambenaivetyartha.h || 21 || viv.rti: (p. 63) ata.h prastutavyaakhyaana"slokatrayanirdi.s.taat heto.h jaagradeva prabuddha eva nija.m bhaavam aatmiiyaa.m paaramaarthikii.m sattaam acire.na alpiiyasaa kaalena adhigacchati samyag upalabdhyaa sviikaroti | evakaare.naaprabuddha.m vyavacchinatti | kiid.r"sa.h sannadhigacchati ? - spandatattvaviviktaye satatamudyukta.h spandasya, parasya "saaktasya tattvasya upacaritasaamaanyavi"se.saatmakatayaa dviprakaaratvena vyaakhyaasyamaanasya, yattattva.m paramaartha.h yathaakramamupaadeyatayaa heyatayaa ca ni"scita.m ruupa.m, tasya viviktaye vivekaaya p.rthakkara.naaya, e.sa upaadeyatama.h (p. 64) paramakaara.nabhuutasya satyasya aatmasvaruupasya - ayamahamasmi, ata.h sarva.m prabhavati, atraiva ca praliiyate - iti pratyavamar"saatmako nijo dharma.h saamaanyaspanda.h; tathaite atyantaheyaa vi"se.saspandaa anaatmabhuute.su dehaadi.su aatmaabhimaanamudbhaavayanta.h parasparabhinnamaayiiyapramaat.rvi.sayaa.h - sukhito.aha.m du.hkhito.aham - ityaadayo gu.namayaa.h pratyayapravaahaa.h sa.msaarahetava.h; - iti vibhaagaaya satata.m sarvaasu avasthaasu avyavadhaanena udyukta.h uktavak.syamaa.nopapattyupalabdhyupaayapratipattyabhivyajyamaana - svabalav.r.mha.natvaat avyaahatotsaahaadhyaasita.h [avyaahatotsaahamadhyavasita.h] | etena prabuddha eva upaayapari"siilanaikataana.h san acire.na svaruupamupalabhate naanya.h, - iti pratipaaditam | kuto heto.h sa evaadhigacchati naanya.h ? ityaaha - gu.naadispandani.h.syandaa ityaadi yato gu.naadispandani.h.syandaa j~nasyaaparipanthina.h syu.h iti sa.mbandha.h | spandaanaa.m k.setraj~naj~naanaadi"saktiinaa.m, (p. 65) ni.h.syandaa naanaarthaunmukhyena pras.rtaa.h pravaahaa bhinnaa.h pratyayaa.h spandani.h.syandaa.h gu.naa aadaya.h prathame pradhaana.m ye.saa.m te gu.naadaya.h, sukhaadyaatmakatvena sattvaadimayaa.h gu.naadaya"sca te spandani.h.syandaa, - aha.m sukhii, du.hkhii, muu.dha.h - ityaadayo j~naanabhedaa.h | ki.mruupaa.h ? saamaanyaspandasa.m"srayaat labdhaatmalaabhaa.h saamaanyasya sarvavyaapakasyaantarliinaanantavi"se.saspandasya parasya "saktisphuritasya sa.m"srayaat samyak ananya"sara.natayaa "sraya.naad bhajanaaddheto.h labdhaatmalaabhaa.h labdha aasaadita.h tena tena bhinnenaakaare.na aatmana.h svasvaruupasya laabha udayo yaiste tathaavidhaa gu.naadispandani.h.syandaa.h j~nasya parame"svaraanugraho.noditaheyopaadeyapratyayapramaat.rbhaavasya [parame"svaraanugrahodita-], saamaanyaspanda eva parame"svaramukhya"saktitvena (p. 66) prati.s.thitanirvikalpapratipatte.h sukhaadyupaadhyuparaagajanitaanyonyabhinnaruupebhyo vi"se.saspandebhyo vyaav.rttasva"saktyabhimaanasya uktavak.syamaa.nayuktyabhyaasanityodyogena vijigii.samaa.nasya aparipanthina.h syu.h svabalaavirbhaavaat pratihatasvabhaavaavara.nasaamarthyaa.h santa.h apratidvandvina.h sa.mpadyeran, paratattvopalabdhyutsaaha.m nihantu.m na prabhaveyuriti yaavat | idamatra taatparyam - ye kecana yasya kasyacinmaayiiyasya pramaatu.h sukhaadyaatmakatvaat gu.namayaa.h spandani.h.syandaa.h pratyayasa.mdhaanaa.h prasaranti te sarve ekameva saamaanyaspandamaa"sritya ta.m tamaatmaana.m pratilabhante; prabuddha eva tu tadudayaabhij~napraj~naapaatram; atastasya nityodyogina.h sata.h ete prayogino bhavitu.m na prabhavanti | ye (p. 67) tvaprabuddhaa.h tairete durnivaaraprasaraa.h, ityaaha - aprabuddhadhiyastu ityaadi, - aprabuddhaa paarame"svaraparaanugrahavirahaadavigalitagaa.dhaaj~naananidraa dhii.h praj~naa ye.saa.m te tathaa, taan punaramii yathaavyaakhyaataa gu.naadispandani.h.syandaa ghore vibhii.sikaa"satasa.mkulatvaad daaru.ne, ata eva duruttaare durla"nghye sa.msaaravartmani janmaadiprabandhamaarge paatayanti tatraanavarata.m bhraamayanti | kiid.r"saa.h santa.h | - svasthitisthaganodyataa.h svasmin paramaatmani saamaanyaspandamaatrakarmake sthitirnirvikalpapratipattiprabhavaa susthiraa prati.s.thaa tasyaa.h sthagane sadya eva aacchaadane udyataa g.rhiitodyogaa.h pratipak.sabhuutasya prabodhasyaabhaavaat labdhaprasaratvaadevamupacaritaa.h | kim ukta.m bhavati ? - yathaa kaa.m"scid raajaadiin (p. 68) pramaaditvaadyavasthaasattvaat sadapi sainyaadisvasaamarthya.m sattvenaapratipadyamaanaan antaraprek.si.no vipak.saa.h svapadavyaparopa.nabaddhaabhiyogaa mahati vyasane paatayanti, aa svasaamarthyasadbhaavapratipatte.h | evamaprabuddhasya sarvakart.rtvaadilak.sa.na.m nija.m mahimaana.m saamaanyaspandaruupa.m vidyamaanamapi apratibuddhyamaanasya sarvakaaryaparatantra.m dehaadisargamevaatmatvenaavagacchata ete labdhaprasaraa.h sukhito.aham ityaadayo gu.napradhaanaa.h pratyayapravaahaa.h satye svaatmani sthiti.m vyavadhaaya sa.msaaramevaasaadayanti, aa prabodhapraapte.h, - iti prabuddhaa evaasyopade"sasya vi.sayaa naaprabuddhaa.h | te.saa.m hi katha.mcid g.rhiitamapyupade"savacana.m ni"scaayakapratipatti"sithilapraj~natvaannaantarvi"sraamyati | yathokta.m kenaapi j~neyatvamapyupagataa h.rdaye na ro.dhu.m "saktaa.h pramuu.dhamanasaamupade"savaaca.h | aardratvamaadadhati ki.m naliniidalaanaa.m "sli.s.taa nirantaratayaapi nabho.ambudhaaraa.h || (p. 69) iti | tatra jaagradavasthaayaameva iti v.rttigrantha.h, prak.rtaanusaare.na prabuddhaavasthaayaam, - iti boddhavyam | yadi vaa satatodyuktapadena prabuddhasviikaare sati satatodyukta.h prabuddho vak.syamaa.nopade"sakrame.na jaagradavasthaayaa.m vyavahaarada"saayaameva nija.m bhaavamadhigacchati, - iti vyaakhyeyam | vyaakhyaatametat "slokatraya.m v.rttau vibhaagena ata.h satata.m sarvakaala.m ya.h karoti ityaadinaa | tathaa gu.naspandasya sattvarajastamoruupasya ityaadinaa | tathaa svalpabodhaa.mstu ityaadinaa granthena || 3 || 4 || 5 || eva.m prabuddhasyaiva jaagaraturyapadayorupade"syatve vyavasthaapite sarva"sariirisaadhaara.najaagradv.rttyantaraliinaameva taavatparatattvopalabdhimupade.s.tumaaha atikruddha.h prah.r.s.to vaa ki.m karomiiti vaa m.r"san | dhaavan vaa yatpada.m gacchet tatra spanda.h prati.s.thita.h || 2/6 (22) || v.rti: tasya ca spandatattvasya atikruddhe prah.r.s.te dhaavamaane (p. 19) ca ki.m karomi, - ityeva.m cintaavi.s.te yadaa "saktipratyastamaya.h, tadaa spandatattvasya sphu.ta evodayo guruupade"saat adhigantavya.h || 22 || .tippa.nii: tiivrataropadravadvi.saddar"sanaadau m.rtapratyujjiivitapriyaasa.mga -maadau balavadabhiyuktataayaa.m ca tatpratiikaaraki.mkartavyataa -vicaara.ne.api niraalambanacittav.rttitayaa tattaddhar.saadivya~njakavas -tuutpatte.h praageva samudbhuutamaatrasthaayibhaavasya prati.s.thita -spandasyopalabdhi.h | eva.m karmendriyavyaap.rtivi"se.se.api ai"svara -ruupasamaave"sa.h || 22 || viv.rti: (p. 70) saamaanyavi"se.sabhedena prati.s.thitaaprati.s.thitaruupatvaat spandasya dvaividhye sthite, upaadeya.h prati.s.thita.h spanda.h tatra pade upalabhyate iti sa.mbandha.h | ya.h prati.s.thita"scalatvavyapade"sahetusukhitvaadyanityavi"se.saspandaavi.sayatv aadaprakampasthiti.h [-hetu.h sukhitvaadya-] svabhaavamaatraadhaara.h saamaanyaruupo mukhya.h spanda.h pratyastamitasamastavi"se.sa"sakticakraparamaatmadharma.h, sa tatra tasmin adhunaiva nirdi"syamaane pade upalak.sa.niiya.h | kasmin ? yatpadam atikruddho gacchet pratyagrak.sata - daaru.nopadrava - dvi.saddar"sanaadinaa tiivratarakopaavi.s.ta.h tajjanyavikaaraavasthaayaa.h praageva jha.titi jaatamaatrakrodho yatpada.m yaa.m bhuumikaa.m gacchet manasaa aasaadayet; tathaa atiprah.r.s.to yatpada.m gacchet m.rtpratyutthitapraa.nasamapramadaadidar"sanaadinaa prah.r.s.ta.h prak.r.s.tena parame.naati"sayena h.r.s.ta.h pramudita aanandanirbhara.h, tathaiva utpannamaatrahar.so yatpada.m gacchet; tathaa ki.m karomi iti (p. 71) m.r"san yat pada.m gacchet; kruddhena raaj~naa ripu.naa vaa balavataabhiyuktastatpratiikaaraaya kartavyani"scayamalabhamaana.h kevala.m ki.m karomi kimupaayamatraavalambeya - iti pratipattimuu.dha eva m.r"san vikalpayan niraalambanacittav.rttiryaa.m bhuumikaamadhiti.s.thet tatra prati.s.thitaspandopalabdhirityartha.h etena prakaaratraye.na du.hkha - sukha - mohaatmavi.sayagraha.naruupaanta.hkara.navyaapaaramayajaagrada- vasthaavi.saye.na eva.mvidhaani prakaaraantaraa.ni sa.mg.rhiitaani veditavyaani | tena atikruddhavat a"sa"nkite.s.tajanavinaa"sa"srava.naadinaa kaara.nena ati"sokaavi.s.to.api "sokavya~njakaasrupralayaadivik.rte.h praageva samunmi.sitamaatra"soko yatpada.m gacchet; tathaa akasmaat kupitak.r.s.noragavyaaghraadigraasagocaragamanaadinaa nimittena atibhiita.h tathaiva sadya.h samudbhuutamaatrabhayo yatpada.m gacchet; tathaatyantajugupsaaspada (p. 72) padaarthadar"sanaadihetunaa jaatamaatrajugupso yatpada.m gacchet, tatraapi prati.s.thitaspandopalabdhi.h, - ityupadi.s.ta.m bhavati; krodha - "soka - bhaya - jugupsaabhedena caturvidhasya du.hkharaa"se.h atikruddha"sabdena upalak.sitatvaat | tathaa prah.r.s.tavannijaviiryabalasa.mpattisa.mbhaavanaadihetunaa sudu.skaramapi kaarya.m nirvartayitu.m nirvikalpameva utsahamaano jha.titi yatpada.m gacchet; tathaiva ad.r.s.tapuurvaparamarama.niiyaadipadaarthadar"sanaadinaa sapadi ativismayaavi.s.to yatpada.m gacchet; tathaa kuhanaadinaa kaara.nena utpannamaatraatihaaso yatpada.m gacchet, tatraapi prati.s.thitaspandopalabdhi.h, - ityupadi.s.ta.m bhavati; har.sotsaaha - vismaya - haasabhedena catuuruupasukharaa"seratiprah.r.s.ta"sabdenopalak.sitatvaat | tathaa ki.mkartavyataamuu.dhavat duuratvaadinaa d.r.s.taarthani"scayaavadhaara.naabhaavaat sa.m"sayaavi.s.to yatpada.m gacchet, tatraapi puurvavadupalabdhi.h, - ityupadi.s.ta.m bhavati; vismara.naadida"saasu tattvaapratipattilak.sa.nasya (p. 73) bahuvidhasya moharaa"se.h ki.mkartavyataamuu.dhabhaavena upalak.sa.naat | evamanta.hkara.navyaapaararuupajaagradavasthaa"sraya.m paratattvopalabdhyupaayamabhidhaaya, buddhindriyavyaapaararuupajaagradavasthaa"srayasya asya yathaa hyartho.asphu.to d.r.s.ta.h (Sp kaa 4/6) ityatra prasa"ngaadvak.syamaa.natvaat; sa.mprati karmendriyavyaapaararuupajaagradavasthaa"sraya.m ta.m pada.m pratipaadayitumaaha - dhaavanvaa yatpada.m gacchet tatra iti, tatra tasminnapi pade prati.s.thitaspandopalabdhi.h | tatra hi icchaaprayatnaj~naanakriyaadi v.rttiinaa.m vibhaagaagraha.naad advaye"svararuupaabhivyakti.h | tathaa hi - dhaavata.h pratipada.m padojjihir.soddhaaraprayatnade"saavadhaara.napadavinyaasakriyaadi.su v.rttivi"se.se.su satsveva anavadhaaryamaa.navibhaagatvaat asatsviva sa.mvit avibhaagaparasvabhaavamaatraprati.s.thitaa bhavati, tadaa parava"sa eva pumaanai"svara.m ruupamaavi"sati | etadapi vaagaadikarmendriyavyaapaaropalak.sa.naartha.m veditavyam | tena dhaavadvad (p. 74) aticaturavar.nasvaroccaaravyagravaagv.rttirapi yatpada.m gacchet, tathaa vii.naave.nuvaadanaaditvaritataravyaapaaryamaa.nakaraa"ngulikalaapo yatpada.m gacchet; tatraapi prati.s.thitaspandopalabdhi.h, - ityupadi.s.ta.m bhavati; sarvakarmendriyavyaapaaraa.naa.m dhaavatpadena upalak.sa.naat | yathaa hyartho.asphu.to d.r.s.ta ityaadi "sloke buddhiindriyavyaapaaragataam etaamupalabdhi.m dar"sayi.syati | yadyapi ca sarvasya praa.nabh.rta.h sarvaasu avasthaasu sarvendriyav.rttayo na antare.na nityoditaprati.s.thitaspandaprakaa"saparisphuritasamaapattim unmi.situmeva prabhavanti, tathaapi maayaa"saktyudbhaavitabhedaavabhaasabalaat naanaatvena ullasadbhi.h anantai.h j~naanakriyaavi"se.sai.h vyavadhiiyamaana ivaasau prati.s.thita.h spanda.h prabuddhasyaapi upalabdhigocaratva.m gamayituma"sakya, - iti tadupalabdhiyogyaa.h kaa"scideva atikruddhatvaadayo da"saa upaayatvena sa.mg.rhya upadi.s.taa.h | etaa"sca prabuddhasya pratyavam.r"syamaanaa.h sadya.h prati.s.thitaspandopalabdhyupaayataa.m (p. 75) bhajante, na tu anubhuuyamaanaa.h; saa hi avasthaa du.hkhaadimayyeva | tato ni.skraantastu prabuddha upade"sabalaad upajaatataad.r"saatmasvaruupavivecanak.samapraj~naati"saya.h spandatattvamanubhavati; yadanu"siilanaikaagryaat krame.na suprabuddhapadaviimadhiruu.dha.h sarvatra anubhavi.syati, - iti | viv.rtametat tasya ca spandatattvasya ityaadinaa v.rttau || 6 || atha jaagradv.rttyantarliinaturyada"saagatasvabhaavopalabdhaye "slokatrayamupaayopade"samaaha, tatra yugalaka.m taavat yaamavasthaa.m samaalambya yadaya.m mama vak.syati | tadava"sya.m kari.sye.ahamiti sa.mkalpya ti.s.thati || 2/7 (23) || v.rti: yaa.m spandasvaruuparuupaamavasthaamavalambya yatki.mcit aya.m mama vak.syati, tat ava"sya.m kari.syaami - ityadhyavasoyana (adhyavasaayenetyato.anantara.m; kh, gh: 'vartate tathaavidhaadhyava - saayena' itii yaanpaa.tho.adhiko.asti |) spandatattvamadhi.s.thaaya yo vartate || 23 || .tippa.nii: atra saamalambanakriyaata.h puurvabhaavini kriyaantare pariti.s.thitavaa -kyasyaayamaa"saya.h - yathaa prabhoraaj~naanirvaha.ne.avahitamanaska -tayaa sarvaa v.rttayo viliinaa.h sa.mpadyante, nistara"ngada"saa codeti | eva.m sarvaatmanaa samastaanyakara.niiyataa.m parih.rtya spandada"saa - vadhaananivi.daavamar"sasyaabhyaasaat paratattvopalabdhiriti || 23 || taamaa"srityordhvamaarge.na somasuuryaavubhaavapi* | sau.sumne.adhvanyastamito (kh, g: astamitau) hitvaa brahmaa.n.dagocaram || 2/8 (24) || (* viv.rti: candrasuuryaavubhaavapi) v.rti: (p. 20) tasya, taamavasthaamaa"sritya puru.sasya, somasuuryau dvaavapi sau.sumne adhvani madhyanaa.dyabhidhaane, astamaya.m kuruta.h; brahmaa.n.dagocara.m "sariiramaarga.m parityajya yogina.h || 24 || .tippa.nii: somasuuryaavityasya taatparyamidam | spandada"saamaa"sritasya mana.h praa.nau madhyanaa.dyaa.m liiyete | sa.mvideva yathottara.m sa.mkoca -graha.nena sa.mkucitaa j~naanakriyaa"saktibhaavapraaptipuurva.m mana.h - praa.naprasararuupataamaapadyate | pratyaahara.nakaa.s.thaadhiroha.ne ubhaaveva j~naanakriyaa"saktimayaavubhayavidhameva heyopaadeya - vi.sayavedana.m naa.diisa.mcaara.naatmakaaryamapi parihaaya saamaanya - maulikaruupa.m pratyaapadyete iti || 24 || viv.rti: taa.m yacchabdopalak.sitavaakyanirdi.s.taam avasthaa.m (p. 76) da"saam aa"sritya aasaadya puru.sasya candrasuuryau mana.hpraa.nau dvaavapi yugapadeva astamita.h praliiyete | ki.m k.rtvaa ? taad.rgda"saa"sraya.nasaamarthyaadeva brahmaa.n.dagocara.m hitvaa yadantastadbahi.h - iti brahmaa.n.da.m "sariira.m sa eva gocara.h svaprasaraadhikara.na.m, ta.m hitvaa tyaktvaa sa.mvedyataabhaavaadatikramyetyartha.h | kena pathaa astamita.h ? uurdhvamaarge.na sarvaatiriktena alaukikena vartmanaa | tathaa ca - candra"sabdapratipaaditaa mana.hprasararuupaa j~naana"sakti.h ida.m heyamidamupaadeyam - iti dvidhaa sa.msaaragocaraiva, aalambaniiya.m nija.m vi.sayamatiitya tasyaa.m da"saayaa.m madhyasthataa.m praapya svakaara.na eva astameti; tathaa suurya"sabdoditaa praa.naprasararuupaa kriyaa"sakti.h naanaanaa.diisa.mcaaralak.sa.naa.m kus.rtimakhilaa.m khiliik.rtya saamaanyapraa.naruupataamaapannaa lokaatiriktena pathaa svapada eva "saamyati | tata.h sau.sumne.adhvanyastamita ityaaha - su.sumanaabhidhaa "sariiramadhyamadhyaasitaa yaa naa.dii (p. 77) tadiiye adhvani parasyaa.h paarame"svaryaa.h "sakte.h pravaha.namaarge pra"saamyata.h; j~neyakaaryoparaagaparityaagaat para"saktiruupataamaapadyete, - iti yaavat | kaa.m taa.m da"saamaa"sritya ? ityaaha - yaamavasthaa.m samaalambya samyaktyaktasamastavastuvyaap.rtistimitasarva"saktitayaa avalambya ava.s.tabhya kasmi.m"scidavasare puru.sasti.s.thati | ki.m k.rtvaa ? samaalambyeti, samaalambanakriyaapuurvabhaavikriyaantarani.s.tha.m vaakyamaaha - iti sa.mkalpya iti, ityeva.m sa.mkalpa.m k.rtvaa | katha.m yadaya.m mama vak.syati tadava"sya.m kari.sye.aham iti, yasya aaj~naatikramaat sadya eva praa.naatyayaadiranartha.h samaapatati, so.atra raajaadi.h ayam iti nirdi.s.ta.h, aya.m yad vastu mama kartavyatayaa vak.syati jalpi.syati tadava"sya.m sarvaatmanaa parih.rtasamastaanyakara.niiyo.aha.m kari.sye sa.mpaadayaami, - iti yugalakasya vaakyaarthasa.mgati.h | ida.m tu taatparyam - kenacitkaara.nena ava"syakara.niiyavacasaa prabhavi.s.nunaa kaarayitavyavastuvivak.sayaa (p. 78) aak.siptasya pu.msa.h tadvacana"su"sru.saamaatranivi.daavadhaanatvaat samastav.rttipratyastamaye sati, sa.mvit turiiyaa.m da"saam ava"syamevaavi"sati, tatpratyavamar"saabhyaasaat paratattvopalabdhi.h, - iti | atra brahmaa.n.dagocara"sabdena "sariiraakaa"sasya candrasuurya"sabdaabhyaa.m mana.hpraa.naprasarayo"sca pratipaadanam | prayojanam | anena upade"sena pratyabhij~naapitaturiiyada"saapratyavamar"saabhyaasakaa.s.thaadhirohi.na.h prabuddhasya nikhilabaahyaabhyantaraadhvaatikraantaparamapadavi"sraantilaabha.h, - iti | vyaakhyaatametat p.rthak v.rttik.rtaa yaa.m spandaruupaamavasthaam ityaadinaa tasya taamavasthaam ityaadinaa ca granthena || 8 || nanu eva.mvidhaa da"saa sarvasya kasyacitkatha.mcit upajaayata eva, tatkimupade"sena - ityaaha tadaa tasminmahaavyomni praliina"sa"sibhaaskare | sau.suptapadavanmuu.dha.h prabuddha.h syaadanaav.rta.h || 2/9 (25) || v.rti: tasmin mahaavyomni pratyastamita"sa"sibhaaskare yasya svasvabhaavaabhivyakti.h na samyak v.rttaa, sa (p. 21) svapnaadinaa muhyamaano.aprabuddho niruddha.h syaat; prabuddha.h punaranaav.rta eva bhavati || 25 || .tippa.nii: paramaakaa"se samastaj~neyakaaryaa.naa.mviliinapraayatvaat muu.dhaa -naa.m var.nitapuurvaa turyada"saa sau.suptapadavat "suunyaruupaa, ii"sit.r"saktipaatena samuditaj~naanad.r.s.tiinaa.m punastasyaa.m da"saayaamanubhuuyamaanaturyacamatk.rtirniraavara.na.m nirbhaasate iti tatra da"saayaa.m yathaakatha.mcit sarve.saamupajaayamaanaayaa.m satyaamapi upade"sanirapek.sa.na.m tama.hpadaprave"saanartha.h syaat tatparihaaraayopade"sasya saapek.sateti || 25 || iti "sriikalla.taacaaryaviracitaayaa.m spandakaarikaav.rttau svaruupaspanda.h prathamo ni.h.syanda.h || 1 || viv.rti: (p. 79) tadaa tatra taad.r"sada"saavi"si.s.te kaale sau.sumnaadhva"sabdapratipaadite mahaavyomni paramaakaa"se samastavedyavyatiriktasvaruupatvaat "sabdagu.naatmakabhuutaakaa"sasvaruupavailak.sa.nyaacca mahaavyoma"sabdapratipaadite svasvabhaava eva, kiid.r"se ? praliina"sa"sibhaaskare pratyastamitasamastaj~naanakriyaaprasaraprapa~nce, muu.dha.h parame"satigmara"smiparama"saktya.m"suspar"saabhaavaad anidraa.napa"supratyayanidraavasaada.h sau.suptapadavat syaat su.suptaavasthaayaamiva bhavet | yathaa su.suptaavasthaa praliinaakhilavedyaprapa~ncaruupaapi aprabuddhasya tatkaalam anubhavasaamarthyaabhaavaat mohamayyeva, tathaa e.saa turyada"saapi mohaatmikaiva | prabuddha.h punarii"svara"saktipaataprabhaavaat prakar.se.na lokaatiriktaati"sayena buddha.h pratyuditasamyagj~naanad.r.s.ti.h taad.rgda"saapratyavamar"saavasaraanubhuutaturyaabhoga.h anaav.rto dehaadyavacchinnaaha.mpratyayaruupe.na (p. 80) aavara.nena viyukta.h syaat sa.mpadyeta | tadetat tasminmahaavyomni ityaadianaa granthena vyaakhyaata.m v.rttau || 9 || eva.m dehaadivedyavargavyatiriktatvena sarvada"saanusyuutopalabdh.rmaatralak.sa.naikasvabhaavatvena ca upapaaditasya pratipaaditopalabdhyupaayasya svaatmana eva "sa.mkarasya yatsaamarthya.m tadeva ava"syakara.niiya"saastracoditakriyaasaadhanabhuutaanaa.m mantraa.naa.m viiryam - iti prabuddhameva upalabdhataad.rgaatmasvabhaava.m prati upade.s.tu.m yugalakamaaha atha sahajavidyodayaakhyo dvitiiyo ni.h.syanda.h | tadaakramya bala.m mantraa.h sarvaj~nabala"saalina.h | pravartante.adhikaaraaya kara.naaniiva dehinaam || 2/10 (26) || v.rti: tat bala.m niraavara.nacidruupamadhi.s.thaaya, mantraa.h sarvaj~natvaadinaa balena "slaaghaayuktaa.h pravartante anugrahaadau svaadhikaare | kara.naani yathaa dehinaam, naanyena aakaaraadivi"se.se.na || 26 || .tippa.nii: "saaktabalaakrama.naadeva niyantritetikartavyataasacivaa mantraa.h praa.nabh.rtkara.navat yathaasva.m pratiniyataprayoktavyakaaryasiddhi.su apratihata"saktaya.h, tadvinaa t.r.namaatramapi kubjayitumasamarthaa.h, niyati"saktibalaat bhinnabhinnaniyogebhya.h pravartante na sarve sarvebhya iti bhaava.h || 26 || tatraiva sa.mpraliiyante "saantaruupaa nira~njanaa.h | sahaaraadhakacittena tena te* "sivadharmi.na.h || 2/11 (27) || (* viv.rti: tenaite) v.rti: (p. 23) tatraiva svasvabhaavavyomni niv.rttaadhikaaraa.h praliiyante, "saantaruupaa.h, maayaakaalu.syarahitaa.h, saha saadhakacittena; anena kaara.nena "sivasa.myojanaasvabhaavena, iti "sivaatmakaa ucyante (gh: iti - "sabdaanantara.m te iti padamapyasti |) || 27 || .tippa.nii: idamatra taatparyam - "siva"saktireva mantrasa.mnive"saadiruupadhaari.nii udayaastamayada"sayo.h "sivaabhedavattvaat, yatra yatra "sivaabhedavat -tva.m tatra tatra "saaktaruupatva.m, yathaa sa.mkalpasvapnapuraadi.su, - iti vyaaptyaadinaa sud.r.dhapratipattermantraviiryaanabhij~nasya bhedavibhra -maat niyatasaadhyasaadhanaaya paryavasaayina.h prabuddhasya punarmantraa.h sarvaarthasaadhanaadhikaari.no bhavanti; na kevala.m mantraa eva, yaavallaukikabhaa.saamaatramapi amoghamantrabhaavamupa -gacchati - ityanena kriyaaj~naana.m kaarya.m j~neya.m vaa vastu "sivadharmakamevetyupalak.syate || 27 || viv.rti: (p. 80) tena prastutavyaakhyaanena hetunaa ete mantraa aaraadhyadevataavaacakaa var.naadisa.mnive"saa.h, "sivadharmi.na.h "sivasya parame"svarasyaananyasaadhaara.na.h sarvaj~natvaadirgu.no dharma.h sa vidyate ye.saa.m te tathaa, "sivaadabhinnasvaruupaa ityartha.h | kena hetunaa ? - yata.h tat samanantarapratipaaditasvaruupasya "sivasya sa.mbandhi bala.m saamarthya.m "saktim aakramya uccicaarayi.saavasthaayaa.m tadabhedopapattyaa sviik.rtya sarvaj~nabala"saalina.h sarvaj~nasya "sivasya balena "saktyaa "slaaghamaanaa santa.h adhikaaraaya pravartante yathaasva.m pratiniyatakaaryasa.mpaadanasvasaamarthya.m [-svaamyaarthya.m] prasaranti | ete hi anaasaaditaparame"svaraabhedada"saa utpaadavinaa"sadharmakavar.namaatraatmakaa.h t.r.namapi kubjayituma"saktaa.h; uktabalaakrama.nena tu niyatetikartavyataasahaayaa diik.saadiv.r"scikavi.saakar.sa.naantaparaaparasvakaaryasa.mpaadanaadhi- kaaraapratihata"saktayo bhavanti | yadyeva.m sarvamantraa.naamuktabalaakrama.nalak.sa.naviiryasaamya.m, tat kathame.saa.m bhinnaadhikaaritva.m, sarve sarvaarthasaadhanaadhik.rtaa.h katha.m na bhaveyu.h ? - ityatra parame"svaraparikalpitaniyatiniyantritatvameva (p. 82) hetu.m pratipaadayitumupamaanamaaha - kathamete mantraa niyataadhikaaraaya pravartante saadhakaanaa.m ? - dehinaa.m kara.naaniiva yathaa hi dehaadimaatraanityavastuvyavasthitaatmaabhimaanaanaa.m sarva"sariirabh.rtaa.m kara.naani indriyaa.ni yata.h kara.navargo.ayam ityatra pratipaaditayuktyaa parame"svaraadeva cetanatvaapaadanahetuprav.rttyaadilaabhasaamye satyapi kara.naani tatparikalpitaniyati"saktibalaat "sabdaadivi.sayaprakaa"sanamaatraparyavasitasaamarthyaani yathaasva.m p.rthakp.rthagadhikaaraaya pravartante na sarvaa.ni sarvasmai?; tathaivaite mantraa.h saadhakaanaa.m sviik.rtaparasvabhaavaaha.mbhaavapratipattiinaa.m yathaaniyamitaadhikaaraaya pravartante, tasmaat kara.navat sarvaj~nabala"saalino.api mantraa niyataadhikaaraa eva | tata"sca "sivadharmi.no mantraa yatk.rtaadhikaaraa.h santo nira~njanaa a~njanaat vaacyoparaagaruupaat malaat var.naadiruupabhaavanaatmakaadvaa ni.skraantaa.h; ata eva "saantaruupaa.h "saanta.m "suddha.m sa.mvinmaatraava"se.satvaat (p. 83) nirvikaara.m ruupamaatmaa ye.saa.m te taad.r"saa.h santa.h tatraiva "sive paramakaara.ne svasvabhaave sa.mpraliiyante tadaikyamupagacchanti | kena saakam ? aaraadhakacittena saha saadhakamanasaa saaka.m | tasyaa.m hi da"saayaamabhisa.mdhyupaadhivirahaat svaabhaavikamaatraava"se.sa.m yat saadhakacitta.m tena saakam | kimanena taattvikamantraviirya.m pratipaadita.m bhavati ? tadida.m bhavati - mantracetaso.h udayaastamayada"sayo.h paramakaara.naat "sivaadabheda.h, - iti mantraatmakatayaa saadhakacittaatmakatayaa ca "siva"saktireva var.nasa.mkalpaadiruupadhaari.nii uditaa satii, sa.mprati anaasaaditasvasvabhaavabalaspar"sapratipattiinaa.m saadhakaanaa.m bhedavibhramamutpaadayantii niyataarthasaadhanaadhikaaraaya paryavasyati | yastu yathaapratipaadite svasvabhaave eva sud.r.dhaatmapratipatti.h, tasya udayaastamayaj~nasya sarvamantraa.h (p. 84) sarvaarthasaadhanaadhikaari.no bhavanti tattaditikartavyataasaahityaniyamaadyapek.saa.m vinaa; aasataa.m vaa mantraa.h, yadyadvacana.m yena yenaabhisa.mdhinaa uccaarayati tat tasyaamoghamantrataamaapadyate, - iti svabhaavabalaakrama.nenaiva [svabhaavabalaakrama.nameva siddha.m svato mantraa.naa.m viirya.m pratyavamra.s.tavya.m yoginaa, - iti taatparyaartha.h | upalak.sa.naartha.m mantavya.m caitat | uktopapattyaa na kevala.m mantraa eva "sivadharmi.no, yaavanna kaacitkriyaa j~naana.m kaarya.m j~neya.m vaa vastu sa.mbhavati, yat paratattvaabhedaapattilabdhaatmaka.m sat "sivaatmakameva na bhavati, - iti samanantarameva vak.syati | vyaakhyaatam etat v.rttau yadbala.m niraavara.nacidruupam ityaadinaa || 11 || iti raajaanaka"sriiraamaviracitaayaa.m spandaviv.rtau vyatiriktasvabhaavopalabdhirnaama dvitiiyo ni.h.syanda.h || 2 || atha vi"svasvabhaava"saktyupapattirnaama t.rtiiyo ni.h.syanda.h || idaanii.m pak.saantaropanyaasabha"ngyaa prakara.naarambha"slokaaparaardhapratij~naata.m svasvabhaavasyaiva "sivasya vi"svavyaktimaya"sakticakravibhavana"siilatvamavasarapraaptam upapattyupalabdhibhyaa.m nirvaahayitu.m "slokatrayamaaha yasmaatsarvamayo jiiva.h sarvabhaavasamudbhavaat | tatsa.mvedanaruupe.na taadaatmyapratipattita.h || 3/1 (28) || v.rti: sarvaatmaka evaayamaatmaa sarvabhaavotpattidvaare.na [sarvaanubhaavo-] (ayamiti pada.m; gh: pustakaadupanyastam |) (p. 24) anubhuuyamaanasyaiva sa.mvedanaat baahyaarthamanubhuuya -maanameva "sariiratvena g.rh.naati, na tu "sira.h paa.nyaadilak.sitam (kh: paa.nyaadirak.sitam; g: paa.nyaadilak.sa.nam) ekamevaasya "sariiram || 28 || .tippa.nii: sa.mcetyamaana.m pratyeka.m vastu vastuto vij~naanino jiivasya svaa"ngakalpameva - iti na kevala.m bhuutaatmakamevaasya vapu.h, yaavadbhaavaatmakamapi | gha.tasukhaaderbhaavasya hi sa.mvedana.m samutpatti.h, sa.mvedyamaanataiva tatsvaruupaprati.s.thaa asa.mvedyamaanasya svaprati.s.thaanaasaadanaat ityato jiivaadapi sarvavastusamutpaada.h | tasmaatso.api vi"svamaya.h | avacchinnaaha.m - k.rtipada.m "sira.hpaa.nyaadimacchariira.m bhuutaatmaka.m, bhaavaatmaka.m tu "sabdaadivi.sayasa.mvedyam || 28 || tena "sabdaarthacintaasu na saavasthaa na ya.h* "siva.h | bhoktaiva bhogyabhaavena sadaa sarvatra sa.msthita.h || 3/2 (29) || (* viv.rti: yaa) v.rti: tena tathaavidhena sarvaatmakena svabhaavena, "sabdaarthayo.h cintaasu na saa avasthaa yaa "sivasvabhaava.m na vya~njayati (g: "siva.m na vya~njayati), ato bhoktaiva hi bhogyabhaavena sarvatraavasthito, na tvanyat bhogyamasti || 29 || .tippa.nii: proktavi"svamayataapratipattyaa vaacyavaacakaatmasu .sa.dadhvajaate.su yaa kaacit sa.mvittipravaahapaddhati.h saa paraprakaa"saatma"sivamayyeva, tasmaat graahakaatmaa parame"svara evecchaadicakrapre.sa.nadvaaraa ii"sitavyaatmaj~neyakaaryavastucamatkara.nodyuktastattaadaatmyasa.mpaa - danaat sadoditasaarvatrikasthitiriti svasvabhaavasyaiva jagadvikaasamaya - "saktivibhavana"siilataa nirvyuu.dhaa || 29 || p. 25) iti vaa yasya sa.mvitti.h krii.daatvenaakhila.m jagat | sa pa"syansatata.m yukto jiivanmukto na sa.m"saya.h || 3/3 (30) || v.rti: eva.msvabhaava.m yasya citta.m, yathaa - manmayameva jagat sarvam iti, sa sarva.m kri.daatvena pa"syan nityayuktatvaat jiivanneva ii"svaravat mukto, na tvasya "sariiraadi bandhakatvena vartate || 30 || .tippa.nii: samanantarapadyoddi.s.taniityaa avyucchinnaparaamar"saavadhaanapari -"siilanavato yogina.h sarve"svarasvatantracidbhairaviiyapuur.naaha.m -bhaavapratipattyaa a"se.samida.m vi"sva.m svaracitakrii.danakaliilaa -maatre.na vibhaavya svaliilaajanitahar.sa"sokaadyuparaage.api "sa"nkaata"nkakala"nkayantra.naabhirmanaagapi nopaliptiriti yaathaatmyavedit.rtvaajjiivata eva muktirityartha.h || 30 || viv.rti: (p. 86) yasya iti vaa sa.mvitti.h sa jiivanmukta iti sa.mbandha.h, ityevam idaaniimeva pratipaadyaprakaare.na yasya vaa saadhakottamasya sa.mvitti.h samyak j~naana.m sa satatam avyavadhaanena sarvaavasthaasu yukta.h samaahita.h, uktavak.syamaa.nopade"sad.r"saa svabhaavabalapari"siilanaapramattaikaagramaanasa.h sa jiivan niyatadehaadhikara.naan praa.naan dhaarayan eva mukta.h sarvavyaapakasarvaatmakasarve"svarasvatantrasvasvabhaavaaha.mkaara- pratipattidaar.dhyena janmaadivirodhaat ni.skraanta.h parame"svara eva sa.mv.rtta - ityatra na sa.m"sayo na bhraanti.h; svasa.mvedyopapattyupalabdhini.sprakampatvaat asya arthasya | ki.m kurvan jiivanmukta.h ? - akhilam a"se.samanantavastuvyaktivicitra.m jagat vi"sva.m krii.daatvena svanirmitacaraacarabhaavakrii.danakoparacitaliilaamaatratayaa pa"syan vibhaavayan | sarvo hi jana.h anunmi.sitasvasvabhaavanibhaalanak.samavimalavij~naanad.r.s.ti- raatmano.anyonyata"sca (p. 87) vibhinnam idamakhila.m bhaavajaata.m kuta"scidanyata.h kaara.naat udbhuutam ani"sa.m manyamaana.h, tadbhaavajanyahar.sa"sokabhayaadivikaaraan anubhavan, bhavaadhvani puna.h puna.h janmaadibandhanabhaajanataa.m bhajate | yastu pratipaadyaprakaare.na utpannaparasa.mvidabhivyakti.h, sa yathaa ka"scit krii.daapara.h svaparikalpitai.h bhayakrodhaadikaara.nabhuutabhaavapraticchandakai.h krii.dan tadyaathaatmyaveditvaat bhayaadivikaarakaalu.sya.m manaagapi naapadyate, tathaiva bhaavaanaa.m svasvabhaava"saktivij.rmbhitamaatratayaa yaathaatmyavedii san manaagapi vik.rti.m na aapadyate | eva.m sarva.m krii.daatvenaiva pa"syan jiivanneva mukta.h | katha.m yasya sa.mvitti.h ? iti, - tenetyaadi"slokena pratipaadayati; tena vak.syamaa.nena hetunaa "sabdaarthacintaasu saa avasthaiva naasti yaa na "siva.h - iti yasya sa.mvitti.h sa jiivanmukta.h, iti | "sabdo.arthapratyaayaka.h padasamudaaya.h, artho jaatyaadibhedaat bahuvidham (p. 88) abhidheya.m vastujaata.m, tayo.h cintaa tathaa tathaa vikalpanaa.h anantacintaniiyavastuuparaagaat vicitraa.ni j~naanaani, yanmayo vyavahaara.h etaasu "sabdaarthacintaasu saa avasthaa da"saa na kaacit, "sabdacintaaruupaa arthacintaaruupaa vaa sa.mbhavati, yaa "siva eva saak.saat na bhavati | yata eva.m tadaa bhoktaa anubhavitaiva ii"svara.h sadaa nitya.m sarvatra sarvaasu avasthaasu bhogyabhaavena anubhavaniiyavastvaatmanaa sthito na p.rthak ki.mcit bhogya.m naamaasti, tattvaanavamar"samaatravij.rmbhitam etat bhokt.rbhogyavibhaagaruupam | kena hetunaa na saavasthaa na yaa "siva.h ? ityaaha, - yasmaat jiiva.h aatmaa sarvamayo vi"svaruupa.h parasparavyatiriktapratipatti.h, jiivasyaapi yo vyavahaara.h so.api vedyavedakaabhedapuurvakatayaiva upapanna - ityartha.h, kuta etat ? tatsa.mvedanaruupe.na taadaatmyapratipattita.h sarvabhaavasamudbhavaat sarvamayo jiiva.h tasya kasyacit sa.mvedyasya gha.tasukhaade.h yat sa.mvedana.m j~naana.m, tasya yat ruupa.m svabhaava.h, tena hetunaa yaa taadaatmyapratipatti.h tadabhedasa.mvit, tato heto.h nirvartamaano ya.h sarvabhaavasamudbhava.h sarve.saa.m bhaavaanaa.m utpatti.h, tasmaat sarvamayo jiiva.h | kimukta.m bhavati - jiivasyaiva vyavahaaro vicaaryamaa.no.aya.m vastuyaathaatmyamupapaadayati | tathaahi - aya.m svavi.saya.m sa.mvidanneva samudbhaavayati s.rjati, sa.mvedyamaanameva hi vastu svaruupa.m labhate, na tu asa.mvedyamaana.m; sa.mvedyamaanataa ca tena tena ruupe.na prakaa"samaanataa; prakaa"samaanatva.m ca prakaa"saadavyatirikta.m, naanyat ki.mcit | yadaaha nyaayavaadii cetanaaccaapi vedyatvaadatadruupaapravedanaat | iti | eva.m ca yat yat aya.m jiiva.h sa.mvetti tattadasya "sariirameva sa.mpadyate, na tu niyata"sira.hpaa.nyaadyavayavasa.mnive"sa (p. 90) eva, so.api hi asya sa.mvedyamaanataavasthaayaameva "sariiriibhavati, anyadaa tu vyatirikto vi.saya eva | tathaa ca - sa.mvedyamaanatvasaamaanyaat dvividha.m "sariiramasyaamnaata.m tattvavidbhi.h, bhuutaatmaka.m bhaavaatmaka.m ca; tatra maayaa"saktivaibhavavismaaritataattvikasvabhaavatayaa vastusa.mvedanaavasare svaruupaaparaamar"satvamukulitasaamarthyo.aya.m jiiva.h avacchinnaaha.mkaaraaspadatayaa "sira.h - paa.nyaadimacchariiratvena yat paraam.r"sati tat asya s.r.s.tyaadimayatvaat bhuutaatmakam - ityuktam | yattu vyatirikta.m "sabdaadivi.sayatvena paraam.r"sati tadbhaavaatmaka.m | paramaarthe tu vicaaryamaa.ne dvayamapyasya "sariira.m sa.mvedyamaanatvaavi"se.saat | eva.m sa.mvedyamaanataalak.sa.nabhaavasa.msargaavasthaayaa.m jiiva.h sa.mvedyavastvavyatirekaat sarvamayo vi"svaruupa.h sthito.api san tathaavastusa.mvedanatattvaparaamar"saanunme.saat sarvamidam aatmavyatiriktakaara.naantaralabdhaatmakatvena aatmana.h parasparata"sca p.rthaktvena vyavacchindan, (p. 91) aatmaana.m ca dehaadyanityabhaavaaha.mbhaavena adhyavasyan janmaadibandhabhaak sa.msaarii jiiva iti vyapadi"syate | yadaa tu "sivadivaakara"saktya.m"supaatajanitaprabodhonmi.sitavi"sadad.r.s.ti- sphu.tataraprakaa"samaanadehaadivyatiriktasatyaatmasvabhaava- susthitaaha.mpratipatti.h san yathaavasthitavastusa.mvedanaparaamar"sa"saktibhirvyaktibhaak bhavati, tadaa sa eva sa.mkalpamaatravilikhitavicitravi"svavyaktimaya"sakticakra.h "siva.h sa.mpadyate | tena uktam - tattadvastusa.mvedanasvabhaavabalena yaa taadaatmyapratipatti.h sa.mvedyamaanavastvabhedasa.mvittita.h sarvabhaavasamudbhava.h, tasmaat jiiva.h taavat sarvamaya.h; tena ca tasya sarvamayatvapratipattilak.sa.nena hetunaa saa avasthaa naasti yaa "sivamayii na bhavati, tata"sca bhoktaiva ii"svaro bhogyabhaavena ii"sitavyavasturuupatayaa sadaa sarvatra sa.msthita.h | eva.m yasya vaa sa.mvitti.h sa jiivanmukta - iti vaakyasamanvayasa.mkalanaarthametat (p. 92) punaruktam, - ityanena "slokatraye.na aatmana eva vi"svaruupatvena sthiti.h pratipaaditaa, vi"svaprapa~ncasya nimittaantaraanupapatte.h | yathokta.m brahmavidaa kalpayatyaatmanaatmaanamaatmaa deva.h svamaayayaa | sa eva buddhyate bhedaaditi vedaantani"scaya.h || iti | tathaa anyenaapi stutidvaare.noktam vividhairupaadhibhiravasthitairvahi.h spha.tikaadivattava vicitratocyataam | yadi te kadaacana katha.mcana kvaci- dbhavitu.m k.samaastvadavabhaasata.h p.rthak || paramaa.nupaakapari.naamavibhramaa- dyuta vaa vivarta iti vi"svami.syataam | vibudhottamairyadiha tadvikalpanaa- stava "saktireva na tathopapaadayet || tadihaapi ca pratinime.samunmi.sa- nnimi.sadvikalpavividhaa.m"suma.n.dala.h | atha caati"suddhavapuradbhutaikabhuu.h sphurasi tvameva "siva cinmayo ma.ni.h || (p. 93) vyaakhyaatametat v.rttau p.rthak p.rthak sarvaatmaka evaayamaatmaa ityaadinaa tena tathaavidhena ityaadinaa eva.m svabhaave yasya ityaadinaa ca granthena || 1 || 2 || 3 || iti "sriiraajaanaka"sriiraamaviracitaayaa.m spandaviv.rtau vi"svasya svasvabhaava"saktimaatratvopapattirnaama t.rtiiyo ni.h.syanda.h || 3 || (p. 94) atha abhedopalabdhirnaama caturtho ni.h.syanda.h idaaniimiyameva upapatti.h sug.rhiitaa satii, abhedopalabdhyupaaya.h - iti pradar"sayitu.m mantranyaasaadisamastavidhisa.mskaarakatvamasyaa.h pratipaadayitumaaha ayamevodayastasya dhyeyasya dhyaayicetasi | tadaatmataasamaapattiricchata.h saadhakasya yaa || 4/1 (31) || v.rti: tatsa.mvedanadvaare.na ya.h tadaatmagraho mantranyaasaatmaka.h sa evodaya.h tasya dhyeyasya mantraatmana.h (p. 26) saadhakacetasi, taadaatmya.m tatsvabhaavatvapraapti.h mantradevata -yaa (k: mantrasya devatayaa) saha saadhakasya mantroccaara.necchayaa (kh, g: mantroccaare.necchayaa sa.mpaadikaa) sa.mpaaditaa || 31 || .tippa.nii: idamiha pratipaadaniiyam, saadhakacetaso mantroccicaarayi.saavasthaa -yaa.m yadanaayaasena dhyeyavastunaa sahaikaatmya.m sa.mpaadyamaa -na.m sa eva mantraabhidheyasya smartavyadevasya tattadarthakriyaakaarya -mogha"saktinaa upaasyaakaare.na pratyak.saavalokanaatmodaya.h, na tu vibhaavyamaanaa vyatiriktaak.rtiriti praaguktopapattyaa sug.rhiitayaabhedopalabdhirupeyate iti || 31 || viv.rti: tasya kasyacid dhyeyasya tena tenaakaare.na smartavyasya mantravaacyasya devataavi"se.sasya udaya.h tattadarthakriyaasa.mpaadinaa amogha"saktinaa tena tenopaasyenaakaare.na prathanam; kva adhikara.ne ? - dhyaayicetasi dhyaayina.h smartu.h sa.mbandhini cetasi sa.mkalpe; ko.asaavudaya.h ? - icchata.h icchaavasthaayaa.m (p. 95) vartamaanasya mantramuccicaarayi.so.h saadhakasya abhiyuktasya, vastusaamarthyasiddhaa yaa tadaatmataasamaapatti.h tasya dhyeyasya ya aatmaa svaruupa.m tasya bhaavastadaatmataa tayaa samaapattirekiibhaava.h | idamatra taatparyam - nyaasaadihetormantroccaara.necchaavasthaayaa.m mantraruddhadevataakaaraaraayaa.m [mantraruddhaanyadevataakaaraayaa.m] saadhakacetasa.h svayamaprayatnena sa.mpaadyamaana.m yadabhinnaruupatva.m, sa eva paraamar"sak.samasa.mvido dhyaaturmukhya aaraadhyadevataayaa.h pratyak.sadar"sanaruupa udayo, na tu vyatirekavibhaavyamaanaakaarataa, - iti anayaiva sa.mvidaa "sivaruupataapatt.h.h [-patte.h] | ......................... "sivo bhuutvaa "siva.m yajet | ityasya vidhe.h caritaarthatvam | ayameva tatsa.mvedanadvaare.na ityaadinaa vyaakhyaatametat v.rttau || 1 || asyaa eva sa.mvido vidhyantarasa.mskaarakatvamaaha iyamevaam.rtapraaptirayamevaatmano graha.h | iya.m nirvaa.nadiik.saa ca "sivasadbhaavadaayinii || 4/2 (32) || v.rti: iyameva saa mithyaaj~naana"suunyasya saadhakasya niraavara.na - svasvaruupasa.mvitti.h am.rtatvapraapti.h, na tu rasaasvaadaruupasya dhaatusaarasya sthuulasyaasvaadanam am.rtapraaptiruktaa, yaiva mantroccaara.namaatre.naiva (kh, g: maatre.naiva svasvaruupaavasthiti) mantrasvaruupaavasthitipraapti.h saivaatmano graha.namityuktaa | yasmaat aatmano graha.na.m kuryaaddiik.saakaale gururdhiyaa (p. 27) iti | na punarlo.s.taadivat hastena tasyaamuurtasya graha.na.m bhavati, ata eva ceyameva saa nirvaa.nadiik.saa "sivasadbhaavadaayinii, parama"sivasvaruupaabhivya~njikaa || 32 || .tippa.nii: praagvar.nitaayaa.h sa.mvida eva anityaja.davastvaatmano.am.rtaat baahyasaadhanaadyadhiina -diik.saato.api anuttamavailak.sye.na anuttaraam.rtarasamayataa, uttama vidhisa.mskara.nakaara.natva.m ceti || 32 || iti "sriikalla.taacaaryaviracitaayaa.m spandakaarikaav.rttau sahajavidyodayo naama dvitiiyo ni.h.syanda.h || 2 || viv.rti: (p. 96) iyameva yathaapratipaaditaa "sariiraadivina"svaravastvaalambanaaha.mpratyayaruupasya svaprakaa"savyatiriktavedyabhaavapratiitimayasya mithyaaj~naanasya ucchedaat anavacchinnasvacchasvacchandasvabhaavamaatraikatattvopalabdhi- ruupaa sa.mvit samyag j~naanam am.rtapraapti.h am.rtasya avinaa"sina.h "sivaatmakasyaatmana.h praaptirupalabdhi.h kila arthaanugataam.rtapraaptirbhavati, na tu dravyavi"se.saatmakasya ja.dasyaanityasya vastuna.h kasyacit praaptiram.rtapraapti.h, saa hi jiivasya kaalaantarasthaayi"sariiratvakaara.nabhaavaat etadupacaare.na evamucyate | tathaa ayamevaatmano graha.h yaa eva.mvidhaa mantroccaara.necchaak.sa.nabhaavinii sa.mvit so.ayamevaatmano jiivasya graho graha.na.m, te.su te.su hi diik.saadi.su vidhivi"se.se.su aatmana.h "si.syasa.mbandhina.h svasya vaa graha.na.m "saastre.su upadi"syate | yathaa udaah.rta.m v.rttau aatmano graha.na.m kuryaaddik.saakaale gururdhiyaa | (p. 97) iti | tena taad.rgvidhisa.mpattaye parikalpitaruupavi"se.sasyaatmano yaa paramakaara.nabhuutasvabhaavaabhedasamaapattirupajaayate, saa paraam.r"syamaanaa aatmagraha.naatmakavidhisa.mpadikaa bhavati, na tu anyathaa tasyaamuurtasya graha.na.m sa.mbhavati, grahiitu.h paramaatmana.h sarvavyaapakasa.mvidruupaat tasyaabhinnatvaat | tathaa iyameva nirvaa.nadiik.saa nirvaa.na.m nirv.rtirdvaitapratyayalak.sa.nak.sobhaparik.sayaat aatyantikii pra"saanti.h sa.mvida.h svasvabhaavavyavasthiti.h, tadarthaa diik.saa svaruupasa.mbodhadaanaatmako bhedamayabandhak.sapa.nalak.sa.na"sca sa.mskaaravi"se.sa.h, saa caiva.mruupaa nirvaa.nadiik.saa iyameva pratipaaditaa sa.mvit, etatkaara.natvaat tasyaa.h | yata e.saa sa.mvit "sivasadbhaavadaayinii "sivasya svasvabhaavasyaiva parame"svarasya ya.h sadbhaava.h sattaa, yena ruupe.na ahamevaasmi - (p. 98) iti pratipattirabaadhitaa siddhyavasthaayaamupapadyate tasya daayinii pratipaadikaa, sa hi niruttara.h sa.mskaara.h suprabuddhagurorgocara.h parama"sivaatmakasvaruupapraaptimaatro, na tu baahyasaadhanasaadhyavidhivi"se.saatmaka iti | vyaakhyaatametat iyameva saa mithyaaj~naana"suunyasya ityaadinaa v.rttau || 2 || evamuttamavidhisa.mskaarakaara.natvamasyaa.h sa.mvida.h pratipaadya, idaanii.m siddhyantarakaara.natva.m sa.msaarivyavahaaranidar"sanena pratipaadayitu.m "slokadvayamaaha atha vibhuutispandaakhyast.rtiiyo ni.h.syanda.h | yathecchaabhyarthito dhaataa jaagrato.arthaanh.rdisthitaan | somasuuryodaya.m k.rtvaa sa.mpaadayati dehina.h || 4/3 (33) || v.rti: (p. 28) yathaasyaanabhivyaktasvasvaruupasya yogino jaagradavasthaayaa.m yathaa yathaa icchaa bhavati, tathaiva tasyaanekaarthasa.mnidhaane.abhima -tasyaiva kasyacidarthasya dar"sana.m bhavati na.tamallaprek.saadi.su somasuuryodaya.m k.rtvaa cak.suraadi.svavadhaanena || 33 || .tippa.nii: arthadid.rk.sordid.rk.saavasthaayaamiipsitavastvavadhaara.naa- vadhaanasvabhaavamaavi"syaiva i.s.taarthapraaptiriti saavasthaa praarthanaatmetyupa -caritaa | v.rttau tu cak.su.soriti indriyaantaropalak.sa.nam, tena "su"sra.saapi -sp.rk.saavasthaapi evamevopacaryate icchaapuurvakatvaadeva samastaarthasphura.nasyeti || 33 || tathaa svapne.apyabhii.s.taarthaanpra.nayasyaanatikramaat | nitya.m sphu.tatara.m madhye sthito.ava.m"sya.m* prakaa"sayet || 4/4 (34) || (* viv.rti: sthito.ava"sya.m) v.rti: tathaa svapne.api abhii.s.taarthaaneva pa"syati, pra.nayasyaanati - kramaat (p. 29) icchaabhyarthanaayaa anatikramaat, yacca tanmadhye h.rdaya.m sphu.tataram abhivyakta.m nitya.m tadetat svapnasvaatantryam ityucyate, ayameva tamovara.nanirbheda ityartha.h || 34 || .tippa.nii: uktaprakaare.na nikhilagraahyagraahakasa.mbandhida"saasu taadaatmya -pratipattiruupasya pra.nayasyaanulla"nghanaat manovedyas.r.s.tivi.saye.api abhimataarthaanaa.m supraka.tatarameva prathanamiti svaapnikaa arthaa.h svaatantrye.na prasartu.m naiva prabhaveyuriti ato yogino nirdi.s.tada"sa -yoravi"se.saat tamovara.nanirbheda aavirbhavet yena siddhyantaraprasava.h || 34 || viv.rti: (p. 99) yathaa dehino dehamaatrameva aatmatvena pratipannasya sarvasya sa.msaari.no jaagrato yathaasva.m vi.sayagraha.navyagrendriyav.rttilak.sa.naa.m jaagaraavasthaam anubhavato h.rdi sthitaan aa"sayanivi.s.taan dra.s.tum abhii.s.taan bhaavaan icchaabhyarthita.h icchayaadid.rk.saaruupayaa abhyarthita.h, tadavasthaasvabhaavabalaat taadaatmyasamaapattyaa tadarthasa.mpatte.h yaacita iva dhaataa sarvakartaa parame"svara.h paramaatmaa sa.mpaadayati yathaabhipraaya.m prakaa"sayati | ki.m k.rtvaa ? - somasuuryayo.h cak.su.so.h udayam abhipretaarthaavadhaara.namaatraavadhaanaruupa- svaruupaprathana.m vidhaaya, - ityupamaanavaakyam | idamatra taatparyam - yo ya.h ka"scit sa.msaarii yamevaartha.m dra.s.tumutpanneccho bhavati, sa taddid.rk.saavasthaayaa.m jhagityava"sa eva paramaatmaana.m dhaataaramabhedena aavi"sati, saa avasthaa asya praarthanaa - ityupacaritaa, tatpuurvakatayaa abhii.s.taarthapraapte.h | (p. 100) sa tayaa abhyarthito dhaataa taavanmaatraarthaprathanaaya avadhaanaatmanaa cak.su.so.h svaruupavyaktilak.sa.namudaya.m k.rtvaa, sa.mnihite.svapi anye.su bahu.su d.r"sye.su yaddid.rk.sayaiva abhyarthita.h tamevaartha.m pradar"sayati, naanyat | cak.su.sorudaya.m k.rtvaa - iti upalak.sa.namaatrametat mantavyam | tena "su"sruu.saabhyarthita.h "srava.nayorudaya.m k.rtvaa "sravyaantarasa.mnidhaavapi "su"sruu.sitameva artha.m "sraavayati dhaataa dehina.h, - iti sarvendriye.svapi yojyam | cak.su.so"sca somasuurya"sabdena pratipaadanena vi"svaruupaat dhaaturjiivasya vaastavaabhedapratipaadanaprayojanam | upalak.sa.naartha.m ca v.rttik.rtaiva vyaakhyaatam cak.suraadi.svavadhaanena ityatraadigraha.naat | ittha.m sarvajiivaanaa.m sarvaarthaprathanamicchaapuurvaka.m bhavati, saa ca icchaavasthaa sa.msaari.na.h paramakaara.naabhedaruupaa, - iti parame"svara eva svatantro yathe.s.tamidamakhila.m prakaa"sayati (p. 101) iti paramaartha.m tadiiyamaayaa"saktijanitadehaadivyavacchedaa.h sa.msaari.no na prapadyante | yastu prabuddha uktopade"saabhyaasaprakar.saka.sa.napaa.saa.naani"sitii- k.rtapraj~naak.rpaa.niinik.rttakalpakaayaadyaha.mkaarakarka"sagranthirudita- niraavara.nasatyaatmasa.mvitsa eva sa.msmaryamaa.na.h ta.m pratyabhij~naatumalam, - iti siddhaavyatirekasamaadhiyogina.m prati idamupameyavaakyenopadi"syate | yathaa vaa taireva pratipaaditayuktyaa icchaabhyarthita.h san sarvaarthaan prathayati; tathaiva tena prakaare.na nitya.m sarvadaa sarvaasu j~naat.rj~neyasa.mbandhada"saasu pra.nayasya icchaavasthaayaa.m taadaatmyapratipattiruupaayaa.h praarthanaayaa.h anatikramaat anulla"nghanaat pratyavamar"saavahitatvena anupek.sa.naat svapne.api svavyaapaaroparatacak.suraadau manomaatragraahyasvas.r.s.tivi.sayaayaa.m svaapaavasthaayaa.m yaavad abhii.s.taan saadhakaabhimataaneva arthaan sphu.tataram (p. 102) atipraka.ta.m k.rtvaa madhye sthito h.rdaye sadaasiino .ava"sya.m niyamena asau dhaataa prakaa"sayet prathayet - iti tathetyaaderupameyavaakyasyaartha.h | taatparya.m punarida.m - ya.h sarvadaa sarvaanubhave.su, dhaatu.h sarve"svarasya svasvabhaavasya talliinatvalak.sa.na.m pra.naya.m svasaamarthyasiddha.m pratik.sa.napratyavamar"saavahitatvaat naatikraamati, tasyaasau dhaataa jaagaravat svapne.api abhimataanevaarthaan prakaa"sayati, na tasya svapnapadaarthaa.h svaatantrye.na pravartamaanaa.h sarvakart.rtvalak.sa.nasva"saktipratibandhamudbhaavayanti asa.msaaritvaat; ki.mtu svatantra.h sva"saktyaa yathe.s.ta.m taan s.rjati | yathaaha bhart.rhari.h pravibhajyaatmanaatmaana.m s.r.s.tvaa bhaavaan p.rthagvidhaan | sarve"svara.h sarva"sakti.h svapne bhoktaa prapadyate || iti | ata eva svapnasvaatantryametat - ityuktam | tasya svapnajaagarayorvi"se.so naasti, - iti tamovara.nanirbheda.h sa evokta.h | dehaadyahantaajanito.anavacchinnasvamaahaatmyanirodha.h (p. 103) tama.h, tena vara.na.m sthagana.m svabhaavatirodhaana.m, tasya nirbhedo.anantanijavaibhavaabhivyaktiva"saat vinaa"sa.h, sa hi tasyaamavasthaayaamaavirbhavati | vyaakhyaatametat v.rttau p.rthak p.rthak yathaa asya anabhivyaktasvasvaruupasya ityaadinaa | tathaa svapne.apyabhii.s.taarthaaneva pa"syati ityaadinaa granthena || 3 || 4 || atha eva.mvidhasamaadhivyutthaanamaatraat sa.msaarisamaanataa.m yogina.h pratipaadayan, nityayuktataa.m dra.dhayitumaaha anyathaa tu svatantraa syaats.r.s.tistaddharmakatvata.h | satata.m laukikasyeva jaagratsvapnapadadvaye || 4/5 (35) || v.rti: anyathaa tu svaruupasthityabhaave svatantraa syaat svapne aalabi.daaladar"sanaruupaa (kh, g: aa.dabi.da) s.r.s.ti.h, yasmaat tattattva.m s.r.s.tisvabhaava.m prasavadharmatvaat; yathaa satata.m (k, kh: yayaa satatam) sarvasya (p. 30) lokasya jaagradv.rttau svapnaavasthaayaa.m ca sa.mbandhaasa.mbandhavikalpaa.h (gh: svapnaavasthaayaa.m ca sa.mbaddhaa vikalpaa iti paa.thaantara.m ca sa.md.r"syate |) .tippa.nii: j~naanaj~neyabhaavena vij.rmbhamaa.ne padadvayaatmani "saaktaprasare svasa.mvitsamaadhaananivi.dapari"siilanaanapaayaat nityayuktasya s.r.s.tisvabhaavamuktapadadvaya.m "saktipratibandha.m vidhaatu.m naiva prabhu, anyathaavartamaanastu lokavat svayaiva bhaavas.r.s.tyaa parava"siikriyate * * * *?hitena bhaavyamityartha.h || 35 || viv.rti: anyathaa tu uktaatprakaaraat anyena prakaare.na, sarvakartu.h svatantrasya parame"svarasya ekasya mamaiveda.m (p. 104) jagatkaaryam - iti pratipattyabhaavaruupe.na vartamaanasya yogino jaagratsvapnapadadvaye jaagarasvaapada"sayo.h taddharmakatvata.h sargagu.naatmakatvaat s.r.s.ti.h naanaabhaavanirmiti.h satatam aatmatattvasa.mvidapaayaad [- sa.mvidudayaat] svatantraa syaat vaastavena svatantrasvaatmamaatrakart.rtvena aparaam.r"syamaanaa satii, vicitravibhramadaanasvacchandaa durnivaarataad.rksaamarthyaprasaraa bhavet | kasyeva ? - laukikasyeva sa.msaari.no lokasya yathaa | idamatra taatparyam - jaagaraasvapnalak.sa.na.m padadvaya.m sargasvabhaava.m, tatra hi j~naanaj~neyabhaavena paarame"svaryaa.h "sakte.h sthiti.h pratipaaditaa, taad.r"si asmin dvayaatmake padadvaye yo yogii yathoktasa.mvittisamaadhaanaaparityaagaat apyutthita.h syaat, tasya sarvathaa svatantre sarvakartari svaatmani suvyavasthitasya (p. 105) s.r.s.tisvabhaava.m tatpadadvaya.m "saktipratibandhaaya na prabhavati; yastu ato.anyathaa syaat sa lokavannijayaiva bhaavas.r.s.tyaa parava"siikriyate - iti nityayuktena yoginaa bhaavyamityartha.h | tadetat anyathaa svaruupasthityabhaave ityaadinaa vyaakhyaatametadv.rttau || 5 || idaaniimatiitaanaagatavyavahitaviprak.r.s.taadivastuvij~naanamanayaiva sa.mvidaa sulabham, - iti yugalakenaaha yathaa hyartho.asphu.to d.r.s.ta.h saavadhaane.api cetasi | bhuuya.h sphu.tataro bhaati svabalodyogabhaavita.h || 4/6 (36) || v.rti: yathaa kila duurasthita.h ka"scidartha.h puru.se.na puurva.m saavadhaanenaapi na lak.syate sa eva sphu.taro bhavati, prayatnavi"se.se.na niruupyamaa.nastatraiva sthitasya || 36 || .tippa.nii: did.rk.so"scak.suvisphaara.namaatropakrame vi.sayasyaasphu.tatayopalam -bhaat k.sa.naantare sphu.tataraprakaa"sa.h, yasmaaddra.s.turdar"sanavi.saye -.atiriktadar"sanasaadhana.m naiva kimapi aahriyate vaastavasvabhaavaanu -prave"samantare.na, tadanaakrama.naadeva yathaatmyaprathopapatte.h ityevamarthaprathaa sarvasaadhaara.naapi kevala.m yogina evoktabala -pratyavamar"saprakaa"sinii, naanyasya maayaatimiraandhasyeti || 36 || tathaa yatparamaarthena yadaa yatra yathaa sthitam* | tattathaa balamaakramya na ciraatsa.mpravartate || 4/7 (37) || (* viv.rti: eva.m yatparamaarthena yatra yena yathaa sthitam) v.rti: (p. 31) tathaa tenaiva prayatnavi"se.se.na yat vastu yena ruupe.na (k, kh: svena ruupe.na) yadaa yasmin kaale, yatra de"se, yathaa yenaakaare.na sa.msthita.m, tat vastu tathaa svabala.m svasvaruupamaa"sritasyaacire.naiva kaalena pratibhaati niraavara.nasvaruupatvaat tenaatiitaanaagata.m j~naana.m parimitavi.saya.m na ki.mcidaa"scaryam || 37 || .tippa.nii: evamuktabalaadhi.s.thaanaadeva tattadavasthaakaarade"sakaalaadyavisa.m -vaaditayaa atiitaadivyavahitaviprak.r.s.tavastuunaa.m vij~naana.m sulabha -meveti puurva "slokad.r.s.taantadvaaropodbalitamiti bhaava.h || 37 || viv.rti: (p. 106) yathaa hi kasyacit saavadhaane tadarthadid.rk.saanivi.daprayatne.api cetasi sati, jhagiti d.r.s.tamaatro .artha.h asphu.ta.h apraka.to bhaati prathate, bhuuyo .anantara.m svabalodyogabhaavita.h svasyaatmana.h sarvaj~nasya bala.m saamarthya.m j~natvaadilak.sa.naa "sakti.h tayaa, udyoga.h udyamo nivi.dataraavadhaanatayaa dar"sanotsaaha.h, tena bhaavito lak.sita.h san sphu.tataro bhaati pratyabhij~naayamaananirava"se.savi"se.sa.h so.ayam iti prathate, - ityupamaanavaakyam | asyeda.m taatparya.m - yasya kasyacit dra.s.tumabhii.s.to.artho jhagiti visphaaritamaatracak.su.so na samyak d.r"syataamaapadyate, puna.h k.sa.naantare tadde"sagatasyaiva tathaiva nyak.sanik.siptaak.sasya sphu.tatara.h prakaa"sate, tatra ko hetu.h ? - na hi tena dra.s.t.rvyatirikta.m vi"se.sadar"sanasaadhana.m ki.mcidaahriyate, tena taattvikasvabhaavaanuprave"sa (p. 107) eva tasya sa.mjaayate, yadbalaspar"saat tasya so.artho yaathaatmyena prathate-; tata.h svabalodyogamaatra.m sarvaarthaprakaa"sanasaadhana.m sarvadehinaa.m, naanyatki.mcit | eva.mvidhaarthaprakaa"sana.m sarvapraa.nisaadhaara.namapi prabuddhasya yogina eva pratyavam.r"syamaana.m sat tathaa prakaa"sate, naanyasya maayaatimiratirask.rtasamyagdar"sanasya, - iti yogii eva anena upade"sena smaaryate evam ityaadyupameyavaakyoktena | yathaa hi asphu.tad.r.s.to.artha.h svabalamevaakramya sphu.tatara.m prakaa"sate, evam anenaiva upamaanavaakyoktena prakaare.na bala.m svasvabhaavasaamarthyam aakramya did.rk.saak.sa.ne tat abhedena adhi.s.thaaya, vartamaanasya yogina.h tathaa tenaiva tattadavasthaakaarade"sakaalaadyavisa.mvaadinaa prakaare.na sa.mpravartate samyagabhivyaktimeti samyak (p. 108) j~neyatayaa abhimukhiibhavati | ki.m tadvastu ? - paramaarthena tattvato yat vastu gavaadi yathaa yena avasthaatmanaa prakaare.na yena yaad.r"sena vi"si.s.tasaasnaadimataa aakaare.na yatra yasmin vyavahitaviprak.r.s.taadau de"se, bhuutaadau vaa kaale sthita.m tattathaa sa.mpravartata - iti | ayamatra bhaavaartha.h - asphu.te.arthe d.r.s.te tasya sphu.tataraavabhaasaaya sarvaj~nasvasvabhaavaabhedo ya.h sarvasya kasyacit aprayatnena utpadyate, prabuddha.h tatparaamar"saabhyaasaat de"sakaalaadivyavahitaanapi yathaabhimataanarthaan tattvato jaanaati - ityabaadhitaayaa.m yuktau sthitaayaa.m sarvaj~natvaadigu.naabhivyaktau ayameva hetu.h | ata evoktam parimitavi.sayamatiitaanaagataj~naana.m na ki.mcidaa"scarya.m niraavara.nasvasvabhaavatvaat iti | tasyaa.m hi da"saayaa.m de"sakaalaadyaniruddha.m svasvabhaavabalamabhivyajyate | (p. 109) asphu.to.artho d.r.s.ta.h ityupalak.sa.naarthametanmantavyam, tena "srutaadi.svevameva yojyam | etena ca d.r"syaaderarthasya sphu.tataradar"sanaadyartha.m prayatnavi"se.saavasthaayaa.m sa.mpaadyamaanena prati.s.thitaspandaanuprave"sena sarvabuddhyak.savyaapaaraatmakajaagradavasthaa"sraya.h paratattvopalabdhyupaaya.h prasa"ngaat pratipaadito veditavya.h vyaakhyaatametadv.rttik.rtaa "slokadvaya.m p.rthak p.rthak yathaa kila durasthita ityaadinaa, tathaa tenaiva prayatnavi"se.se.na ityaadinaa granthena || 6 || 7 || athaitayaiva yuktyaa k.sutt.r.s.naadijaya.m pratipaadayitumaaha durbalo.api tadaakramya yata.h kaarye pravartate | aacchaadayedbubhuk.saa.m ca tathaa yo.atibubhuk.sita.h || 4/8 (38) || v.rti: k.sii.nadhaaturapi tadvalamutsaahalak.sa.namaakramya yata.h kaarye pravartate, yathaa ca ka"scit (kh: tathaa ca ka"scid) a"sakto.api vyaayaamaabhyaasena mahatii.m "sakti.m praapnoti udyogabalena, tathaanena svabhaavaanu"siilanena bubhuk.saamapi aacchaadayati yo.atibubhuk.sita.h syaat, yata.h sarvatraivaatmasvaruupasya (p. 32) kaaryakaara.nasa.mpaadanasaamarthyamavilambam || 38 || .tippa.nii: bubhuk.saaniv.rttyaadyapi nityat.rptaak.rtakasvabalaprathanaadeva sidhyati ityaadyupalak.sito.anya.h siddhiprapa~nco.api proktatattvaasaadanaadeva pronmiilyate || 38 || viv.rti: yato yasmaaddhetorbala.m sarvakart.rtvasvaatantryalak.sa.na.m (p. 110) saamarthyamaatmiiyamaakramya, puurvoktayaa yuktyaa tatraavyatireke.na sthitvaa durbalo.api apacitadehadhaatutvaat asamartho.api san, ka"scit kaarye bhaarodvahanaadivyaapaare pravartate kriyaapradhaano bhavati, - etat d.r.s.taantavaakyam | asyeda.m taatparyam - ya.h parik.r"sakaayatvaat a"sakta eva sa.mdhyaadivyaapaaramaarabhamaa.na.h, abhyaasabalaat vi.sayaantare balavattare.naapya"sakya.m vyaayaamaadikarma kartu.m prabhavati, tasya tathaa saamarthyotpattau praak pratipaaditayuktyaa svasvabhaavabalaakrama.nameka.m varjayitvaa naanyatki.mcinnimittam | tattu yathe.s.tasarvakart.rtvalak.sa.na.m balamaatmatattvasya, maayiiya.h kartaa maayaaprativaddha"saktitvaat niyatakaara.naantaraapek.saniyatakaaryasa.mpaadanasaamarthya.m manyate | so.apiidamaha.m kartu.m "saknomi - ityavikalotsaahada"saayaa.m tadeva balamavalambamaana.h tatkaaryasa.mpaadanak.samo bhavati, - iti yuktiryogina eva pratipattigocariibhavati - iti, taametaa.m d.r.s.taantiik.rtya (p. 111) ta.m pratyeva ida.m daar.s.taantikavaakyena upadi"syate, - yathaa durbalo.api balavatsa.mpaadyakaaryasa.mpaadanasamartha.h svasvabhaavabalaakrama.naadeva bhavati, tathaa tenaiva prakaare.na sarvakaaryasa.mpaadanasvatantra.m svabalamaakramya tat sva"saktitayaa adhi.s.thaaya yo.atibubhuk.sita.h atyartha.m bhojanecchaavi.s.ta.h, sa taa.m bubhuk.saam aacchaadayet sthagayet nyakkuryaat, nityat.rptaak.rtakasvaruupasaamarthyaprathanaat annaadyabhyavahaarakaara.nameva k.sunniv.rttyaadikaaryam, - iti niyati"saktipratibandhavidalane sati atyanta.m taa.m tirobhaavayet, nityat.rpta eva syaadityartha.h | durbala.h k.sii.nadhaaturapi ityaadinaa vyaakhyaatametadv.rttau || 8 || eva.m p.rthak sarvaj~natvasarvakart.rtvaadigu.navyaktyupaayopapattii.h pratipaadya punarekopapattinidar"sanena taa.h pratipaadayitumaaha anenaadhi.s.thite dehe yathaa sarvaj~nataadaya.h | tathaa svaatmanyadhi.s.thaanaatsarvatraiva.m bhavi.syati || 4/9 (39) || v.rti: anenaatmasvabhaavena adhi.s.thite vyaapte "sariire sarvaja~nataadayo yasmaat, tat