************************************************************************************************ ## ##SpandakArikA with vRtti by KallaTa BhaTTa, ## tippaNI (notes at bottom of printed edition) and VivRti by RAmakaNTha. ## ##Corrections have been made by M. Dyczkowski so the text corresponds ## to the one translated by the same into English ## (published by SUNY Press 1992 as the Stanzas on Vibration). ## ## Copyright (c) Mark S.G. Dyczkowski ## THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY. ## ## Data entered by the staff of Muktabodha ## ## Encoded in Harvard-Kyoto encoding ## ##********************************************************************************************* oM zrIcidAtmavapuSe zaMkarAya namaH | atha spandakArikAH | zrImatkallaTAcAryaviracitavRttyupetAH | oM namaH svaspandAtmasaMvinmUrtaye zaMbhave | atha spandakArikAH | zrIrAmakaNThAcAryaviracitavivRtyupetAH | prathamo niHSyandaH | vivRti: dazAdikkAlAdyairakalitacidAlokavapuSaH sadA tAdRksvAtmAnubhavitRtayA visphurati yaH | nijo dharmaH zambhoranupamacamatkArasarasaH paraM zAktaM tattvaM jagati jayati spanda iti tat || [(footnote 1) digAdivRttayaH zaktAvanudbhinnaprasaratayA tanmayA eva svAlakSaNyena bhAtumaprabhaviSNavaH, zaktirapi zaktimadaunmukhyena tanmAtrAvazeSA kevalamanubhavitRrUpavisphuraNamAzliSivAtmakA ucyante (gh: iti - zabdAnantaraM te iti padamapyasti |) || 27 || TippaNI: idamatra tAtparyam - zivazaktireva mantrasaMnivezAdirUpadhAriNI udayAstamayadazayoH zivAbhedavattvAt, yatra yatra zivAbhedavat -tvaM tatra tatra zAktarUpatvaM, yathA saMkalpasvapnapurAdiSu, - iti vyAptyAdinA sudRDhapratipattermantravIryAnabhijJasya bhedavibhra -mAt niyatasAdhyasAdhanAya paryavasAyinaH prabuddhasya punarmantrAH sarvArthasAdhanAdhikAriNo bhavanti; na kevalaM mantrA eva, yAvallaukikabhASAmAtramapi amoghamantrabhAvamupa -gacchati - ityanena kriyAjJAnaM kAryaM jJeyaM vA vastu zivadharmakamevetyupalakSyate || 27 || vivRti: (p. 80) tena prastutavyAkhyAnena hetunA ete mantrA ArAdhyadevatAvAcakA varNAdisaMnivezAH, zivadharmiNaH zivasya paramezvarasyAnanyasAdhAraNaH sarvajJatvAdirguNo dharmaH sa vidyate yeSAM te tathA, zivAdabhinnasvarUpA ityarthaH | kena hetunA ? - yataH tat samanantarapratipAditasvarUpasya zivasya saMbandhi balaM sAmarthyaM zaktim Akramya uccicArayiSAvasthAyAM tadabhedopapattyA svIkRtya sarvajJabalazAlinaH sarvajJasya zivasya balena zaktyA zlAghamAnA santaH adhikArAya pravartante yathAsvaM pratiniyatakAryasaMpAdanasvasAmarthyaM [-svAmyArthyaM] prasaranti | ete hi anAsAditaparamezvarAbhedadazA utpAdavinAzadharmakavarNamAtrAtmakAH tRNamapi kubjayitumazaktAH; uktabalAkramaNena tu niyatetikartavyatAsahAyA dIkSAdivRzcikaviSAkarSaNAntaparAparasvakAryasaMpAdanAdhi- kArApratihatazaktayo bhavanti | yadyevaM sarvamantrANAmuktabalAkramaNalakSaNavIryasAmyaM, tat kathameSAM bhinnAdhikAritvaM, sarve sarvArthasAdhanAdhikRtAH kathaM na bhaveyuH ? - ityatra paramezvaraparikalpitaniyatiniyantritatvameva (p. 82) hetuM pratipAdayitumupamAnamAha - kathamete mantrA niyatAdhikArAya pravartante sAdhakAnAM ? - dehinAM karaNAnIva yathA hi dehAdimAtrAnityavastuvyavasthitAtmAbhimAnAnAM sarvazarIrabhRtAM karaNAni indriyANi yataH karaNavargo'yam ityatra pratipAditayuktyA paramezvarAdeva cetanatvApAdanahetupravRttyAdilAbhasAmye satyapi karaNAni tatparikalpitaniyatizaktibalAt zabdAdiviSayaprakAzanamAtraparyavasitasAmarthyAni yathAsvaM pRthakpRthagadhikArAya pravartante na sarvANi sarvasmai?; tathaivaite mantrAH sAdhakAnAM svIkRtaparasvabhAvAhaMbhAvapratipattInAM yathAniyamitAdhikArAya pravartante, tasmAt karaNavat sarvajJabalazAlino'pi mantrA niyatAdhikArA eva | tatazca zivadharmiNo mantrA yatkRtAdhikArAH santo niraJjanA aJjanAt vAcyoparAgarUpAt malAt varNAdirUpabhAvanAtmakAdvA niSkrAntAH; ata eva zAntarUpAH zAntaM zuddhaM saMvinmAtrAvazeSatvAt (p. 83) nirvikAraM rUpamAtmA yeSAM te tAdRzAH santaH tatraiva zive paramakAraNe svasvabhAve saMpralIyante tadaikyamupagacchanti | kena sAkam ? ArAdhakacittena saha sAdhakamanasA sAkaM | tasyAM hi dazAyAmabhisaMdhyupAdhivirahAt svAbhAvikamAtrAvazeSaM yat sAdhakacittaM tena sAkam | kimanena tAttvikamantravIryaM pratipAditaM bhavati ? tadidaM bhavati - mantracetasoH udayAstamayadazayoH paramakAraNAt zivAdabhedaH, - iti mantrAtmakatayA sAdhakacittAtmakatayA ca zivazaktireva varNasaMkalpAdirUpadhAriNI uditA satI, saMprati anAsAditasvasvabhAvabalasparzapratipattInAM sAdhakAnAM bhedavibhramamutpAdayantI niyatArthasAdhanAdhikArAya paryavasyati | yastu yathApratipAdite svasvabhAve eva sudRDhAtmapratipattiH, tasya udayAstamayajJasya sarvamantrAH (p. 84) sarvArthasAdhanAdhikAriNo bhavanti tattaditikartavyatAsAhityaniyamAdyapekSAM vinA; AsatAM vA mantrAH, yadyadvacanaM yena yenAbhisaMdhinA uccArayati tat tasyAmoghamantratAmApadyate, - iti svabhAvabalAkramaNenaiva [svabhAvabalAkramaNameva siddhaM svato mantrANAM vIryaM pratyavamraSTavyaM yoginA, - iti tAtparyArthaH | upalakSaNArthaM mantavyaM caitat | uktopapattyA na kevalaM mantrA eva zivadharmiNo, yAvanna kAcitkriyA jJAnaM kAryaM jJeyaM vA vastu saMbhavati, yat paratattvAbhedApattilabdhAtmakaM sat zivAtmakameva na bhavati, - iti samanantarameva vakSyati | vyAkhyAtam etat vRttau yadbalaM nirAvaraNacidrUpam ityAdinA || 11 || iti rAjAnakazrIrAmaviracitAyAM spandavivRtau vyatiriktasvabhAvopalabdhirnAma dvitIyo niHSyandaH || 2 || atha vizvasvabhAvazaktyupapattirnAma tRtIyo niHSyandaH || idAnIM pakSAntaropanyAsabhaGgyA prakaraNArambhazlokAparArdhapratijJAtaM svasvabhAvasyaiva zivasya vizvavyaktimayazakticakravibhavanazIlatvamavasaraprAptam upapattyupalabdhibhyAM nirvAhayituM zlokatrayamAha yasmAtsarvamayo jIvaH sarvabhAvasamudbhavAt | tatsaMvedanarUpeNa tAdAtmyapratipattitaH || 3/1 (28) || vRti: sarvAtmaka evAyamAtmA sarvabhAvotpattidvAreNa [sarvAnubhAvo-] (ayamiti padaM; gh: pustakAdupanyastam |) (p. 24) anubhUyamAnasyaiva saMvedanAt bAhyArthamanubhUya -mAnameva zarIratvena gRhNAti, na tu ziraH pANyAdilakSitam (kh: pANyAdirakSitam; g: pANyAdilakSaNam) ekamevAsya zarIram || 28 || TippaNI: saMcetyamAnaM pratyekaM vastu vastuto vijJAnino jIvasya svAGgakalpameva - iti na kevalaM bhUtAtmakamevAsya vapuH, yAvadbhAvAtmakamapi | ghaTasukhAderbhAvasya hi saMvedanaM samutpattiH, saMvedyamAnataiva tatsvarUpapratiSThA asaMvedyamAnasya svapratiSThAnAsAdanAt ityato jIvAdapi sarvavastusamutpAdaH | tasmAtso'pi vizvamayaH | avacchinnAhaM - kRtipadaM ziraHpANyAdimaccharIraM bhUtAtmakaM, bhAvAtmakaM tu zabdAdiviSayasaMvedyam || 28 || tena zabdArthacintAsu na sAvasthA na yaH* zivaH | bhoktaiva bhogyabhAvena sadA sarvatra saMsthitaH || 3/2 (29) || (* vivRti: yA) vRti: tena tathAvidhena sarvAtmakena svabhAvena, zabdArthayoH cintAsu na sA avasthA yA zivasvabhAvaM na vyaJjayati (g: zivaM na vyaJjayati), ato bhoktaiva hi bhogyabhAvena sarvatrAvasthito, na tvanyat bhogyamasti || 29 || TippaNI: proktavizvamayatApratipattyA vAcyavAcakAtmasu SaDadhvajAteSu yA kAcit saMvittipravAhapaddhatiH sA paraprakAzAtmazivamayyeva, tasmAt grAhakAtmA paramezvara evecchAdicakrapreSaNadvArA IzitavyAtmajJeyakAryavastucamatkaraNodyuktastattAdAtmyasaMpA - danAt sadoditasArvatrikasthitiriti svasvabhAvasyaiva jagadvikAsamaya - zaktivibhavanazIlatA nirvyUDhA || 29 || p. 25) iti vA yasya saMvittiH krIDAtvenAkhilaM jagat | sa pazyansatataM yukto jIvanmukto na saMzayaH || 3/3 (30) || vRti: evaMsvabhAvaM yasya cittaM, yathA - manmayameva jagat sarvam iti, sa sarvaM kriDAtvena pazyan nityayuktatvAt jIvanneva Izvaravat mukto, na tvasya zarIrAdi bandhakatvena vartate || 30 || TippaNI: samanantarapadyoddiSTanItyA avyucchinnaparAmarzAvadhAnapari -zIlanavato yoginaH sarvezvarasvatantracidbhairavIyapUrNAhaM -bhAvapratipattyA azeSamidaM vizvaM svaracitakrIDanakalIlA -mAtreNa vibhAvya svalIlAjanitaharSazokAdyuparAge'pi zaGkAtaGkakalaGkayantraNAbhirmanAgapi nopaliptiriti yAthAtmyaveditRtvAjjIvata eva muktirityarthaH || 30 || vivRti: (p. 86) yasya iti vA saMvittiH sa jIvanmukta iti saMbandhaH, ityevam idAnImeva pratipAdyaprakAreNa yasya vA sAdhakottamasya saMvittiH samyak jJAnaM sa satatam avyavadhAnena sarvAvasthAsu yuktaH samAhitaH, uktavakSyamANopadezadRzA svabhAvabalaparizIlanApramattaikAgramAnasaH sa jIvan niyatadehAdhikaraNAn prANAn dhArayan eva muktaH sarvavyApakasarvAtmakasarvezvarasvatantrasvasvabhAvAhaMkAra- pratipattidArDhyena janmAdivirodhAt niSkrAntaH paramezvara eva saMvRtta - ityatra na saMzayo na bhrAntiH; svasaMvedyopapattyupalabdhiniSprakampatvAt asya arthasya | kiM kurvan jIvanmuktaH ? - akhilam azeSamanantavastuvyaktivicitraM jagat vizvaM krIDAtvena svanirmitacarAcarabhAvakrIDanakoparacitalIlAmAtratayA pazyan vibhAvayan | sarvo hi janaH anunmiSitasvasvabhAvanibhAlanakSamavimalavijJAnadRSTi- rAtmano'nyonyatazca (p. 87) vibhinnam idamakhilaM bhAvajAtaM kutazcidanyataH kAraNAt udbhUtam anizaM manyamAnaH, tadbhAvajanyaharSazokabhayAdivikArAn anubhavan, bhavAdhvani punaH punaH janmAdibandhanabhAjanatAM bhajate | yastu pratipAdyaprakAreNa utpannaparasaMvidabhivyaktiH, sa yathA kazcit krIDAparaH svaparikalpitaiH bhayakrodhAdikAraNabhUtabhAvapraticchandakaiH krIDan tadyAthAtmyaveditvAt bhayAdivikArakAluSyaM manAgapi nApadyate, tathaiva bhAvAnAM svasvabhAvazaktivijRmbhitamAtratayA yAthAtmyavedI san manAgapi vikRtiM na Apadyate | evaM sarvaM krIDAtvenaiva pazyan jIvanneva muktaH | kathaM yasya saMvittiH ? iti, - tenetyAdizlokena pratipAdayati; tena vakSyamANena hetunA zabdArthacintAsu sA avasthaiva nAsti yA na zivaH - iti yasya saMvittiH sa jIvanmuktaH, iti | zabdo'rthapratyAyakaH padasamudAyaH, artho jAtyAdibhedAt bahuvidham (p. 88) abhidheyaM vastujAtaM, tayoH cintA tathA tathA vikalpanAH anantacintanIyavastUparAgAt vicitrANi jJAnAni, yanmayo vyavahAraH etAsu zabdArthacintAsu sA avasthA dazA na kAcit, zabdacintArUpA arthacintArUpA vA saMbhavati, yA ziva eva sAkSAt na bhavati | yata evaM tadA bhoktA anubhavitaiva IzvaraH sadA nityaM sarvatra sarvAsu avasthAsu bhogyabhAvena anubhavanIyavastvAtmanA sthito na pRthak kiMcit bhogyaM nAmAsti, tattvAnavamarzamAtravijRmbhitam etat bhoktRbhogyavibhAgarUpam | kena hetunA na sAvasthA na yA zivaH ? ityAha, - yasmAt jIvaH AtmA sarvamayo vizvarUpaH parasparavyatiriktapratipattiH, jIvasyApi yo vyavahAraH so'pi vedyavedakAbhedapUrvakatayaiva upapanna - ityarthaH, kuta etat ? tatsaMvedanarUpeNa tAdAtmyapratipattitaH sarvabhAvasamudbhavAt sarvamayo jIvaH tasya kasyacit saMvedyasya ghaTasukhAdeH yat saMvedanaM jJAnaM, tasya yat rUpaM svabhAvaH, tena hetunA yA tAdAtmyapratipattiH tadabhedasaMvit, tato hetoH nirvartamAno yaH sarvabhAvasamudbhavaH sarveSAM bhAvAnAM utpattiH, tasmAt sarvamayo jIvaH | kimuktaM bhavati - jIvasyaiva vyavahAro vicAryamANo'yaM vastuyAthAtmyamupapAdayati | tathAhi - ayaM svaviSayaM saMvidanneva samudbhAvayati sRjati, saMvedyamAnameva hi vastu svarUpaM labhate, na tu asaMvedyamAnaM; saMvedyamAnatA ca tena tena rUpeNa prakAzamAnatA; prakAzamAnatvaM ca prakAzAdavyatiriktaM, nAnyat kiMcit | yadAha nyAyavAdI cetanAccApi vedyatvAdatadrUpApravedanAt | iti | evaM ca yat yat ayaM jIvaH saMvetti tattadasya zarIrameva saMpadyate, na tu niyataziraHpANyAdyavayavasaMniveza (p. 90) eva, so'pi hi asya saMvedyamAnatAvasthAyAmeva zarIrIbhavati, anyadA tu vyatirikto viSaya eva | tathA ca - saMvedyamAnatvasAmAnyAt dvividhaM zarIramasyAmnAtaM tattvavidbhiH, bhUtAtmakaM bhAvAtmakaM ca; tatra mAyAzaktivaibhavavismAritatAttTA | ata eva digAdikalanayA akalitaM cinmAtraM vapuH iti prathamapAdena zaktimAn parAmRSTaH | zeSeNa spandazabdasya sArthakatAM prakaTayituM zaktimadabhivyaJjikA tatsamavAyinI brahmAhlAdAdiparyAyA zAktavijRmbhaNA parAmRzyate | jayati - padAbhidheyaM sarvautkarSyazAlitvaM zAktatattvasya avagamyate | tatazca tatsamAvezarasaparibhogavigAhanavatAM bhaktibhAjAM bhuktimuktisaMpattipAtratA vizvAbhilaSaNIyatA ca dhvanyate |] | (p. 2) tajjJairadarzitadizaH svayamAvizantaH kecinnisargagahanaM viSamaM bhramantu | tenaiva yatpunaramI hatavartmanAnyAn AkArayanti gamanAya mahAnbhramo'yam || 2 || [(footnote 2) vijJajanopadiSTasatsaMpradAyamantareNa nisargagambhIraM zaivAgamAbdhimavagAhamAnAnAM vAmAkhyazaktisaMvRtasaMvidAM svopajJatayA saMbhAvanAvatAM, vastuto vinA pAratIralAbhaM madhye nimagnaprAyataiva | tadIyaduSpathe tu bhramimanubhavatAM tadanugAnAM yA pAradarzanAya taccodanA, hanta tat cakSurunmeSamandhakUpanipatanam | ataH tAdRzajanAn pAraM laGghayitumayaM madIyo yatnaH iti |] nAnAvAdAnilaughAnanavasarakRtAnyonyasaMghaTTaghoro- ddhAtAnApAdayadbhiH zravaNavidalanoddAmazabdaprabandhAn | zAstrAbdhiH kSobhyate yairvivaraNarabhasAdudyadAvartadhIma- bhrAntibhraSTAgamArthaplavavidhuramatistArito'rthI janastaiH || 3 || kazcidbhinnarucirvidannapi paraM tattvaM viparyasyati dveSadhvAntaviruddhabuddhiritaro jAtyaiva cAnyo jaDaH | itthaM durlabha eva sarvahRdayagrAhI girAM saMgrahaH kiMtvete'dya vivekinaH katipaye santyatra pAtraM satAm || 4 || (p. 3) kenApi grathitAM prasAraNadhiyA kaizciddvisUtrIkRtA- mekIkRtya yathAgamaM viracitAM spandArthasUtrAvalIm | IzAnugrahazaktivajrazikhayA viddheSu vidvanmano- mANikyeSu nivezayAmyahamimAM kartuM kRtArthAM dvayIm || 5 || [(footnote 3) prathamaM zrIvasuguptapAdaiH sUtrAvaliH dRbdhA | tadanu bhaTTazrIkallaTAdibhiH siddhaiH saMvRtArthavivRtyA praguNIkRtA | adhunA tu sUtrasaMdarbhaNa - praguNIkaraNAtma pUrvasiddhaM kAryadvayaM saphalIkartuM saiva iyaM spandArthasUtrAvalI, ekIkRtya saMyojya, vRttisaMvAditArthavivaraNaM kroDIkRtya ca, AgamAmnAtaparamArthanirNItyA viziSTaracanayA upetA, parAzaktipAtAkhyacumbakamaNizikhayA anuvidvAsu sahRdayAnAM vimalamanoratnajAtiSu nigumphyate | yatparimalasaubhAgyAdicarcanayA sudhAmayasvAmiprAsAdamadhyAruhya niratizayasukhAnubhUtiranargalavikacitavRttyA surasyate iti |] yasyonmeSanimeSAbhyAM jagataH pralayodayau | taM zakticakravibhavaprabhavaM zaMkaraM stumaH (k: numa) || 1 || vRti: (p. 2) anena svasvabhAvasyaiva zivAtmakasya saMkalpamAtreNa jagadutpattisaMhArayoH kAraNatvaM vijJAnadehAtmakasya zakticakraizvaryasyotpattihetutvaM namaskAradvAreNa pratipAdyate || TippaNI: zrIzivAdvaitasadbhAvasaMbhUtyai bhavatAtsadA | paryAyaH saMgRhIto'yaM spandavRttyarthadyotakaH || yathA hi saMkalpotpipAdayiSApUrvakoTAviSyamANaM vastu eSituravibhinnam, evamatra zivAvasthAyAM niravadhyavabhAsa - vicchitticitraM sadvikasvabhAvatayA vastusaMvedanAvasare svarUpAparAmarzatvamukulitasAmarthyo'yaM jIvaH avacchinnAhaMkArAspadatayA ziraH - pANyAdimaccharIratvena yat parAmRzati tat asya sRSTyAdimayatvAt bhUtAtmakam - ityuktam | yattu vyatiriktaM zabdAdiviSayatvena parAmRzati tadbhAvAtmakaM | paramArthe tu vicAryamANe dvayamapyasya zarIraM saMvedyamAnatvAvizeSAt | evaM saMvedyamAnatAlakSaNabhAvasaMsargAvasthAyAM jIvaH saMvedyavastvavyatirekAt sarvamayo vizvarUpaH sthito'pi san tathAvastusaMvedanatattvaparAmarzAnunmeSAt sarvamidam AtmavyatiriktakAraNAntaralabdhAtmakatvena AtmanaH parasparatazca pRthaktvena vyavacchindan, (p. 91) AtmAnaM ca dehAdyanityabhAvAhaMbhAvena adhyavasyan janmAdibandhabhAk saMsArI jIva iti vyapadizyate | yadA tu zivadivAkarazaktyaMzupAtajanitaprabodhonmiSitavizadadRSTi- sphuTataraprakAzamAnadehAdivyatiriktasatyAtmasvabhAva- susthitAhaMpratipattiH san yathAvasthitavastusaMvedanaparAmarzazaktibhirvyaktibhAk bhavati, tadA sa eva saMkalpamAtravilikhitavicitravizvavyaktimayazakticakraH zivaH saMpadyate | tena uktam - tattadvastusaMvedanasvabhAvabalena yA tAdAtmyapratipattiH saMvedyamAnavastvabhedasaMvittitaH sarvabhAvasamudbhavaH, tasmAt jIvaH tAvat sarvamayaH; tena ca tasya sarvamayatvapratipattilakSaNena hetunA sA avasthA nAsti yA zivamayI na bhavati, tatazca bhoktaiva Izvaro bhogyabhAvena IzitavyavasturUpatayA sadA sarvatra saMsthitaH | evaM yasya vA saMvittiH sa jIvanmukta - iti vAkyasamanvayasaMkalanArthametat (p. 92) punaruktam, - ityanena zlokatrayeNa Atmana eva vizvarUpatvena sthitiH pratipAditA, vizvaprapaJcasya nimittAntarAnupapatteH | yathoktaM brahmavidA kalpayatyAtmanAtmAnamAtmA devaH svamAyayA | sa eva buddhyate bhedAditi vedAntanizcayaH || iti | tathA anyenApi stutidvAreNoktam AzivAdipRthivyantaM bhAvajAtamavyatiriktamAste, tadevazaktizabdena vyapadezyaM nityAvyabhicaradekasvabhAve zive samavetaM tayorabhedasya abhyupagatatvAt | vastuvastu parA saktirekai -va paripUrNAhaMparAmarzazAlitvAt atyadbhutazaktiparisphurite pAramaizvarye mAyAzaktyudbhAvitAnantavaicitryA bhAvavyakta -yaH avaraparAmarzaunmukhyamAtrotpannena tu bhedopabhedabhAva - mApannena bhAvarAzinA avabhAsamAnatayA bahuvyapadezA zaktizaktimatorabhedAbhiprAyapratyAyikA | ayaM bhAvaH - zaMkarAtmani tadicchayaiva vizvamunmIlitaM labdhasthitikamapi tacchaktivijRMbhaNamAtraM, mAyAzaktyA tu nAnAvabhAsi iti tannutidvArA tatsamApattirAzaMsyate || vivRti: (p. 3) taM zaMkaraM - zreyasaH kartAraM stumaH - prazaMsAmaH | taM kaM, yasya unmeSa - nimeSAbhyAM - zaktiprasarapralayAbhyAM jagato - vizvasya pralayodayau - vinAzaprAdurbhAvau | atra yathAsaMkhyaM na vivakSitamiti vakSyAmaH | taM kIdRzaM zakticakravibhavaprabhavaM - (p. 4) zaktInAM vakSyamANasvarUpANAM cakraM - samUhaH, sa eva vibhava - aizvaryaM, tasya prabhavaM - kAraNam, - iti padasaMbandhayojanA tAvat subodhA | vastusaMgatistu kathaM ? - iti vicAryam | zaMkarastAvat nityam avyabhicaradekasvabhAva eka eva padArthaH paramArthasan, - iti prakaraNasya asya tAtparyaM tathAnirvAhAt; tasya parasparaviruddau anityau nimeSonmeSAtmakau avasthAvizeSau saMbandhitvena kathaM pratipAditau ? kartRprathayA hi anayA evaM pratipAdyate - zaMkara unmiSati nimiSati iti | evaM ca anityAvasthAyogitvaM nitye bhagavati anupapannam, tat kathamuktaM yasyonmeSanimeSAbhyAm iti? atrocyate | unmeSa - nimeSazabdAbhyAM tadupacaritavRttibhyAm icchAmAtramekaM zaMkarasaMbandhi pratipAdyate; sa ca tasya nityo dharmaH svabhAvabhUtaH, tasya unmeSa - nimeSazabdavAcyatvaM dvitvaM ca (p. 5) upacArAt; yato jagata eva paramezvaramAyAzaktyudbhAvitakAryarUpatvAt anityasya pralayodayasaMbhave sati, nimeSonmeSau vastutaH saMbhavataH | tau ca IzvarecchAmAtranimittakau; - iti udayAtmakonmeSahetutvAt Izvarecchaiva unmeSazabdena, pralayAtmakanimeSahetutvAt nimeSazabdena ca upacaryate | yathA AyuSkAraNatvAt AyuHzabdena ghRtam | sA ca avyatiriktA zaMkarasya zaktiH; tadavagama eva ca AtmaizvaryapratyabhijJAlakSaNasiddherhetuH | sA ca didRkSayeva sarvArthAn (Sp. KA. 3/11) ityatra vakSyamANanyAyena sAMsArikapuruSaprasiddhecchAsAdRzyAt tadavagamopAyatayA icchAzabdena vyapadizyate | yathA hi puruSasya icchAvasthAyAm iSyamANaH padArthaH svarUpAvyatirekeNaiva avatiSThate, tathA bhagavataH zaktau anantAvabhAsavizeSacitraM jagat manAgapi anupajAtavizeSAt svarUpAt avyatirekeNaiva avatiSThate | seyaM paramArthasatI zivadazA, yA evaM tadvidvadbhiH stUyate (p. 6) sadA sRSTivinodAya sadA sthitisukhAsine | sadA tribhuvanAhAratRptAya svAmine namaH || iti | tathA IzvarapratyabhijJAyAm yA caiSA pratibhA tattatpadArthakramarUSitA | akramA?nantacidrUpaH pramAtA sa mahezvaraH || iti | ittham ekasyA eva pAramezvaryAH zakteH icchA - jJAna - kriyAvyapadezaH idantonmiSanmAyAzaktijanita eva; yataH zivadazAmekAM muktvA mAyAzaktiH sarvatra kRtapadA, yadvazAt ekasmin zivatattve paramArthasati sadAzivAdi - tattvAntaravyapadezaH prakriyAzAstreSu | etacca purastAt parAmRtarasApAyaH (Sp. KA. 3/14) ityAdizlokavyAkhyAnAvasare pratipAdayiSyate | sA evaMlakSaNA pAramezvarI zaktiH svalIlollAsitasya jagato'vasthAdvayahetutvAt dvitvenApi ca upacaritA | tena idamatra prathamazlokapUrvArdhe tAtparyam, - yasya icchAmAtreNa jagataH pralayodayau taM stumaH | tacca yathAsaMkhyam atra mukhyayA (p. 7) vRttyA nApekSaNIyam unmeSeNa udayo, nimeSeNa pralayaH, - iti tu arthasaMkhyA samavaiti | etacca, icchAmAtram unmeSanimeSau - ityetAvattAtparyaM pratipAdayituM, svayaM vRttikRtA bhaTTakallaTena vyAkhyAtam saMkalpamAtreNa............................... iti | ye tu yathAsaMkhyasamarthanAnurodhAt, yasya unmeSe kriyAzaktipratisaMhArAt svarUpavikAse jagataH pralayo vinAzaH, nimeSe prasRtakriyAzaktitvAt svarUpasaMkocarUpe jagataH udaya udbhavaH, iti vyAcakSANAH, zaMkarasyaiva pAramArthikau unmeSanimeSau dharmatvena pratipAdayanti, te ca kAlpanikameva arthaM paramArthatvena pratipadyamAnAH tathA darzanasya asya antaraM nanu praviSTAH ? - iti namastebhyaH | nanu nityAvyabhicaradekasvabhAvasya bhagavataH zaktirapi tAdRgeva pratipAditA, tayorabhedAbhyupagamAt | tat kathaM vyAkhyAtaM zaktInAM cakramiti ? atra brUmaH | nanu idameva tat niratizayam (p. 8) aizvaryam Izvarasya iha vivakSitaM, yat sarvatra aham - iti svarUpaparAmarzamAtrAvyabhicAre'pi niravadhivijRmbhamANavicitrAvabhAsakhacitaM trailokyAlekhyam idam ullikhati; ittham ullikhyamAnamapi etat paramArthataH parAmRzyamAnaM tatsvabhAvAt manAgapi ca yat na bhidyate | yathoktam paramezvaratA jayatyapUrvA tava sarveza yadIzitavyazUnyA | aparApi tathaiva te yayedaM jagadAbhAti yathA tathA na bhAti || iti | anyatrApi likhate jagattritayacitramadbhuta- pratibhAparisphuritazaMsi te namaH | susitaikasUkSmanijazaktivartikA- racitAvabhAsazatazobhi zaMbhave || iti | etacca evaMvidhaM zAMkaramaizvaryaM tadanugrahagrastasamastamAyAtamastvaprakAzitaparamArthAnAM svasaMvedyameva suprabuddhAnAM mahAtmanAm | IzvarazaktipAtaprabodhitAnAM tu samyak upanatasadgurUpadezakrameNa (p. 9) abhyasyatAM pratyAsannasvAnubhavam | aprabuddhAH punaH anupadezyA eva, iti | etadeva iha purastAt pratipAdayiSyamANam | tat evaMvidhe sthite zaMkarasya pAramaizvarye yA imAH paramAdbhutamAyAzaktivazAt cidacidbhedena dvividhA api avAntarabhedAt aparyantA bhAvavyaktayaH, sA paramezvarasya svarUpAt abhinnA zaktirekaiva tAttvikI, idamiti parAmarzabhedamAtrajanmanA tu nAnAnAmarUpavibhaktabhAvabhedena avabhAsamAnA satI bahutvena vyapadiSTA zaktInAM cakram - iti | zaktizabdena ca bhAvavyaktInAM vyapadeze paramezvarAt zaktimato bhedAbhAvapratipAdanameva prayojanam | etA eva vibhavaH aizvaryamIzvarasya, tAbhireva tasya itthaM vibhavanazIlatvAt | yathoktaM pAramezvare zaktizca zaktimAMzcaiva padArthadvayamucyate | zaktayo'sya jagatkRtsnaM zaktimAMzca mahezvaraH || (p. 10) iti | evaM ca svazaktibhUtasya asya vibhavasya asau prabhavaH - utpattikAraNaM, na tu svarUpavyatiriktasya anyataH kutazcit labdhAtmanaH; atazca yasya ityAdinA prathamazlokapUrvArdhena zaMkarasya jagatkAraNatve pratipAdite'pi, zakticakrAtmakasvaizvaryabhUtajagatprabhavatvalakSaNavizeSa- pratyAyanaparam idam tam ityAdinA zlokAparArdhena vizeSaNaM, na punaruktam | etadeva vRttikRtA vyAkhyAtam vijJAnadehAtmakasya zakticakraizvaryasya utpattihetutvam ................................................... ityAdinA | vijJAnadeho - vizuddhasaMvinmAtramUrtiH mahezvaraH, sa AtmA - svabhAvo yasya zakticakrAtmana aizvaryasya - iti hi tasya artho'bhimataH | kiM ca yasya evaMvidhadharmAvyabhicAraH sa paramezvaro vyAkhyAsyamAnArthena zaMkarazabdena iha pratipAditaH | (p. 11) sa ca Atmaiva nAnyaH, - iti yattacchabdopalakSitavAkyopanibandhaH sUcayati; yataH zlokapaJcAzatprapaJcitaprakaraNArthaparyAlocanayA tasyaiva proktavizeSaNAvyabhicAraH paryavasyati | etadeva vRttikRtA darzitam anena svasvabhAvasyaiva zivAtmakasya iti vyAcakSANena; svasya - AtmanaH sva - AtmIyo bhAvaH - svarUpaM, svasvabhAvaH, - iti hi tasya vigraho'bhipretaH | tat asya Adyazlokasya ayaM tAtparyArthaH prakaraNanirvAhyavastupratijJAbandharUpaH yat, - paramezvaraH icchAmAtreNa jagataH pralayodayau vidadhAti, labdhasthitikamapi jagat tacchaktivibhUtirekaiva mAyAvazAt tu nAnAtvena avabhAsate, - iti | idameva arthadvayam atra prakaraNe vistAryate upapattyupalabdhipradarzanakrameNa | tathA ca - prathamata eva mAyAvazAt svarUpapratyavamarzasya anullAsAt, vedyAt dehAderavyatirekeNa pratibhAsamAnasyaiva (p. 12) Atmano vyatirekaH pradarzyate | tato vedyasyaiva jagato vedakAt tasmAt upalabdhatAttvikasvabhAvAt zaktibhAvena avyatiriktatvam, - iti asminneva arthadvaye upapattyupalabdhI, - iti caturniHSyandaH spandasiddhAnto'nena zlokena AsUtritaH | siddhAntatA ca asya, siddhasyaiva - na sAdhyasya - Izvaratattvasya, anto - niSThA nizcayaH, iti kRtvA; yadi vA nAnAsiddhAntoditasya jJAna - kriyA - yoga - caryAtmakasya catuSTayasya etadvijJAnaM saMskArakatvAt sAphalyakAraNam ityasyaiva siddhAntatA | kiM ca prArabdhaprakaraNAvighnaparisamAptiprayojanenApi anena Adizlokena saMbandhAdayo'pi sUcyante - ityAdizanti guravaH | tacca sarvaM zaMkaraM stumaH ityata eva vAkyAt labhyate | yataH upAyalakSaNaM zreyaHzAstrarUpaM mukhyatayA, upeyalakSaNaM ca AtmaizvaryapratyabhijJArUpaM; tadubhayamapi (p. 13) zam ityanena padena uktam | tasya kartA zakaraH ityanvarthA iyaM saMjJA paramezvarasya | ata etacchAstrAtmakazreyasaH sAkSAt kartA paramezvara eva | tatsaMpradAyamimaM nibadhnadbhiH kartRvyapadezo'dhigataH | evam IzvarazAstrayoH kartRkAryalakSaNaH saMbandhaH | abhidheyamiha zaMkarasvarUpamiti stumaH iti padAt pratIyate | upAdeyavastusvarUpapratipAdanameva stutyarthaH, - iti hi nizcitaM vipazcidbhiH | ataH zAstrAbhidheyayoH pratipAdya - pratipAdakabhAvalakSaNaH saMbandhaH | prayojanaM ca AtmaizvaryapratyabhijJAtmakaM zaMkarapadAdeva avasIyate | parasyApi hi zreyasaH kartRtvena Izvara eva vyAkhyAtaH; - iti abhidheya - prayojanayoH upAyopeyabhAvalakSaNaH saMbandhaH | iti vyAkhyAtAH saMbandhAdayastrayaH | abhidhAnamasya zAstrasya spanda iti | yataH spandatattvaviviktaye | (Sp. KA. 1/21) ityAdau ihaiva vyavahAraH | spanda - zabdazca ayaM svasvabhAvaparAmarzamAtrasya (p. 14) nityasya zUnyatAvyatirecanakAraNabhUtasya tAvanmAtrasaMrambhAtmanaH zaktyaparAbhidhAnasya pAramezvarasya dharmasya kiMciccalanAt spanda iti, arthAnugamAt vAcakatvena vyapadiSTaH | tatpratipAdanahetutvAt zAstramapi idaM spandazabdena abhidhIyate | viSayazca [atra viSayazabdena upadezaviSayaH adhikArI nirdizyate, zAstrAntareSu viSayazabdenAbhidheyaM vivakSitam, iha tu abhidheyaM vyAkhyAtapUrvam |] asya vizuddhazraddhAbhaktiprakarSapizunitaparamezvaraparazaktipAta- pronmIlyamAnasvabhAvAlokatiraskRtasakalasaMdehAndhakAratvAt prabuddhaH samyagupanatadIkSAdisaMskAro guruvacanacodanAmAtrAvazeSasvAtmaizvaryopalabdhiH; tAdRzasyaiva iha upadezyatvena purastAt parigRhItatvAt | - iti abhidhAna - viSayAvapi avagantavyau | vyAkhyAtazca ayamAdizlokaH samastaprakaraNArthopakSepagarbhaH || 1 || nanu sura - nara - tiryagAdibhedena pravibhakta - tanu - karaNa - bhuvanAbhogAdeH aparisaMkhyeyAvAntarabhedabhinnasya (p. 15) prANabhRtprapaJcasya sukha - duHkha - kSuttRSNA - jarAmaraNadvandvAnuviddhasya jAtyAdyavacchinnAbhimAnabhAjaH satataM saMsarataH parasparadUrabhinno yaH svabhAvaH, sa kathaM samanantarapratipAditAdbhutaizvaryazaMkarAbhedena pratijJAtaH yena evaM vyAkhyAtam ? yasya evaMpratipAditavizeSaNAvyabhicAraH, sa kathaM zaMkaro mamaiva AtmA ? - iti ata Aha yatra sthitamidaM sarvaM (g: idaM vizvam) kAryaM yasmAcca nirgatam | tasyAnAvRtarUpatvAnna nirodho'sti kutracit || 2 || vRti: (p. 3) kathaM punaH svasvabhAvasyaiva saMsAriNaH zivatvena nirdezaH - iti yadyucyate (gh: ityucyate iti yadi - zabdahInaH pAThaH |), tat yatra sthitam idaM jagat, yasmAt ca utpannaM tasya saMsAryavasthAyAmapi anAcchAditasvabhAvatvAt na kvacit nirodhaH, ataH zivatvamucyate TippaNI: nAnAvibhaktavedyAtmatattvanicayasya prakAzanasthitihetutayA kartRtayA ca ya AdhArakAraNabhUtaH prameyasaMparkAsahiSNu -tayA aprameyoniravacchinnamahimacinmAtraikasvarUpaH sa eveha svasvabhAvazavdAbhimato, na tu jAtivyaktyabhimAnavato mAyApahR - taizvaryasaMvido'NoH svarUpaM, tasya niruddhasvabhAvatvAt || 2 || vivRti: (p. 15) tasya - asya vakSyamANasya tattvasya na kvacit - kasmiMzcit deze kAle AkAre avasthAvizeSe vA nirodhaH - avacchedaH idanteyattAvyapadezahetuH vedyavastudharmaH asti - vidyate; kuto hetoH ? anAvRtarUpatvAt - jAtyAdyabhimAnarUpeNa (p. 16) malena anAvRtam anAcchAditaM rUpaM yasya tat, tathA tasya bhAvaH tattvaM tasmAt | tasya anAvRtatvopapattipratipAdanAya vizeSaNamAha yatra sthitamidaM sarvaM kAryaM yasmAcca nirgatam - iti | idam iti vedyatayAvasthitaM; sarvam iti yatra yatra darzane yathA yathA parikalpitaM; tat azeSaM kAryaM kartradhInasadbhAvaM yatra - yasmin vedakatvena kartRtvena ca avasthite AdheyasamastapadArthasArthasAmAnyAdhArabhUte ekasmin sthitaM - tena tena pRthivyAdinA ghaTapaTa - gavAdinA vA rUpeNa labdhapratiSThaM, yadantargatasya sarvasya vastunaH prakAzamAnatvAt svarUpasattAsAdanamityarthaH | nanu sUryAdiprakAzAntargataM ghaTapaTAdidravyaM tena tena rUpeNa prakAzamAnatvAt sattAm AsAdayati, tathaiva sarvamidaM kAryaM yatra sthitam ityuktam, uta anyena prakAreNa ? ityAha - yasmAcca nirgatam iti, - pradhAnAdikAraNAntaraparihAreNa yasmAt (p. 17) ekakartRbhUtAt ekasmAt kAraNAt nirgatam udbhUtam | tat ayamatrArthaH, - yaH padArthaH sarvasya idantApannatayA prameyabhUtasya zAstreSu nAnAvibhAgena saMgRhItasya tattvavrAtasya ekaH prakAzakatvena sthitihetutvAt AdhArabhUtaH, kartRtvAt ca prabhavaH kAraNaM, svayaM ca vedyatvasaMsparzAsahiSNutvAt mAyIyapramAtrantarAviSayabhUto'navacchinnamahimA nirmalacinmAtraikarUpaH, sa iha svasvabhAvazabdenAbhimataH, na tu jAtyAdyavacchinnAbhimAnasaMkocitAtmano mAyAzaktyapahnutasvaizvaryasaMvidaH kAryavargAntaHpAtinaH prANiprabandhasya svarUpaM svasvabhAvaH | - iti yuktam uktam Atmaiva zaMkara iti | tat etat vRttikRtA kathaM punaH svasvabhAvasyaiva saMsAriNaH zivatvena vyapadezaH iti AkSipya yatra sthitam idaM jagat, yasmAt ca utpannam (p. 18) iti vivRNvatA pratisamAhitam | tasya saMsAryavasthAyAm iti | vRttirevaM boddhavyA, - saMsAriNAM tanmAyAvabhAsitajAtyAdyabhimAnA mAyIyAvasthA, tasyAmapi tasya svasvabhAvasya tattvato nirodho nAsti iti || 2 || nanu yo'yaM svabhAvAkhya evaMpratipAditaH padArthaH, sa kiM kevalAt AgamAjJAmAtrAt oM iti abhyupagantavyaH, uta praguNAbhyAm upapattyupalabdhibhyAM vyutpAdyAbhyAM pratipattigocaratAM netuM zakyaH ? - iti saMzayacchedAya zlokAntareNa upapattiM yAM pratipAdayiSyati tadavatAraNArtham idaM tAvat ucyate, - sakalaprakaraNapratipAdyArthatattvalabdhapratiSThayA parayA prajJayA svasvabhAvasya parAmarzAvasare ravikiraNaspRSTanIhAranikaraniHsAranazyatsvarUpayA, saMprati tu dvaitamahAmohatimirAtmanA vijRmbhamANayA mAyAzaktyA (p. 19) AviSTAnAM sarvapramAtRRNAM pAramArthikAt vedakAt svabhAvAt pracyutyeva vedya eva dehAdau vedakabhAvena ahamiti pratyayaH paramadurbhedasya bhedagranthermUlam | tatastebhyo dehAdibhyaH tasya ahaMpratyayAtmanaH svasvabhAvasya vyatirecanAya samanantarapratijJAtasya sarvathA nirodhAbhAvasya upalabdhaye svAnubhavapramANAm upapattiM prastAvayan Aha jAgradAdivibhede'pi tadabhinne prasarpati | nivartate nijAnnaiva svabhAvAdupalabdhRtaH || 3 || vRti: (p. 4) jAgradAdinApi bhede prathamAnena (kh, gh: bhede pravartamAne) tasya svarUpam Avriyate, yasmAt upalabdhRrUpatvaM triSvapi padeSu sAdhAraNam, na tasya svarUpAnyathAbhAvaH, yathA viSasyAGkurAdiSu (vRkSsyAGkurAdiSu iti kvAcitkaH pATho'maulikaH |) ca paJcasu skandheSu || TippaNI: Adizabdanirdezena svapnasuSuptAkhye avasthe vijJeye | smRtimadamUrchAdayastayorevAntarbhUtAH | tatra yasyAM buddhIndriyairbahirviSayAn parigrahItuM vikasitakaraNezvarIko janaH parispandate sA jAgarAvasthA | yatra bAhyato vyuparatakaraNacakrasya manasaiva sakalakaraNazaktimatA upakalpitaviSayopabhogaparigraha -NaM sA svapnAvasthA | yatra manaso'pi vyApRtyuparatau satyAM proktobhayathAkAraviSayajAtAsaMvedanaM sA suSuptAvasthA | smRtiranubhUtaviSayAsaMpramoSaH | madaH pAnAtizayajatyazcitta - vRttisaMmohaH | mUrchA viSAdAdijanitamohAtmA iti etAsu vijRmbhamANAsvatrasthAsu anusaMdhAnaikyabalavatsvAnubhavapra - mANena upalabdhRtAyAvasthAturabhedaH siddhaH | tadabhinneti bahuvrIhirbodhyaH | vivRti: (p. 19) ataH tasya svabhAvasya na kvacit nirodhaH asti, yataH asau nijAt AtmIyAt anupAdheH svabhAvAt svarUpAt na nivartate nAnyathA bhavati, na cyavate iti saMbandhaH | kIdRzAt svabhAvAt ? upalabdhRtaH upalambhakAt jJAtuH anubhavituH ityarthaH | kadA ca na nivartate ? jAgradAdivibhede prasarpati api jAgradAdinA (p. 20) yo vibhedo vyatirekaH, avasthAnAm anyonyavailakSaNyaM, tasmin prasarpati vijRmbhamANe | AdigrahaNAt svapna - suSuptAvasthe gRhyete; smRtyAdyavasthAH svapnenaiva saMgRhItAH, tulyarUpatvAt; madamUrchAdyavasthAzca suSuptena | tatra jAgrat iti jAgarAvasthaiva zAstreSu prasiddhA, yasyAM zrotrAdibhiH indriyaiH zabdAdIn indriyArthAn gRhNan prasRtazaktiH puruSaH parispandate | svapnaH svApAvasthA, yasyAM svavyApAraparizrAntaH zrotrAdivihAraviratAvapi manasaiva asau viSayAn parigRhNAti | suSuptaM gADhanidrArUpA sukhasvApAvasthA, manovyApArasyApi vyuparame sati yatra vyatiriktavedyasaMvedanaM tAtkAlikaM nAsti | smRtyavasthA anubhUtaviSayAsaMpramoSAtmikA svapnasadRzI, manasaiva viSayagrahaNasAmyAt | madaH pAnAtizayajaH cittendriyavRttipramoSarUpo vikAraH | mUrchA viSAdaviSAdibhojanAdijanitamohAtmA | evamAdivedyagrahaNAbhAvasAmyAt suSuptatulyA (p. 21) anyA api yAH kAzcanApi avasthAH saMbhavanti, tA etAsu eva antarbhavanti | etannimittake vibhede pravartamAne'pi, nijAt upalabdhuH svabhAvAt asau na nivartate | yadi avasthAtmaka eva ayam upalabdhA syAt, tat avasthAvat so'pi vibhidyeta | yAvatA tAsAM vibhede prasarpati, ayaM svabhAvAt avasthAvyatiriktAt na nivartate, - iti apizabdasya arthaH | katham etat pratipadyAmahe, - yat avasthAtApi san avasthAsu bhinnarUpAsu prasarantISvapi sa ekasmAt svabhAvAt na nivartate iti ? atra hetugarbhaM vizeSaNam Aha, - kIdRzi tasmin prasarpati ? tadabhinne abhinna ekarUpo nirvizeSopalabdhRtvamAtreNa lakSaNena yuktaH svasvabhAvo vyApakatvena svayam anubhUyamAno yatra sa tathA tasmin | avasthAbhede'pi upalabdhRlakSaNasya avasthAtuH abhedaH, - (p. 22) iti sarvasya atra svAnubhavaH pramANam | tathAhi, - yo'ham asvApsaM sa jAgarmi iti ekAnusaMdhAtRsUtranibaddhatvena svayam anubhUyamAnA jAgarAdayo'vasthAH prasarpanti | etAbhyazca anyadavasthAntaram Anantye'pi saMsAriNAM jantUnAM na saMbhavati | ato yathA ekasmin dehe avasthAvyatiriktarUpa upalabdhA vyApaka ekaH, tathA sarvadeheSvapi sa eva eko vyApakaH siddhaH; dehabhede'pi tasya upalabdhRmAtravyatiriktalakSaNAntarAbhAvAt | pratiprANi pRthaktvena ahamiti tu pratyayo mAyIyo, na tAttvikaH | tadvyudAsArthameva prakaraNArambhaH | so'pi ca upalabdhRtvamAtram ekaM svalakSaNaM na vyabhicaratyeva | - iti svasvabhAva eva zaMkara - iti samyak upapAditaM svAnubhavAnapahnavinaH prabuddhAn prati | etAbhireva avasthAbhiH yogazAstraprasiddhAsvapi jAgarAdyavasthAsu tasya abhedaH pratipAdito veditavyaH | (p. 23) tAsvapi tasya upalabdhRtvena vyApakatayA avasthAnAt | tAzca saMkSepato lakSyante | - tatra dhyeye arthe cetasA jhagiti pravRttimAtraM jAgarAvasthA, dhAraNA iti kvacitprasiddhA | tatraiva visadRzapratyayaparihAreNa samAnapratyayapravAhaikatAnatAnusaMdhAnaM svapnAvasthA, dhyAnam iti yAm AhuH | krameNa aikAgryAtizayAt pratyayAntarAsaMkIrNasUkSmadhyeyAbhAsamAtravizeSatA cittasya savedyasuSuptAvasthA, yAM vitarkavicArAnandAsmitAnurUpAnugamalakSaNasya saMprajJAtasya samAdheH AnandAsmitAmAtrAnugatam avasthAvizeSam AcakSate | yastu virAmapratyayAbhyAsapUrvaH saMskArazeSo'nyaH (yo sU 1/17) iti kRtalakSaNaH asaMprajJAtaH samAdhiH, tat apavedyasuSuptam | sarvAsu etAsu ca anubhavitRrUpasya vyApakasya ekasya svabhAvasya sattA (p. 24) sthitaiva | yataH sAlambane tAvat samAdhau vyatiriktavedyasadbhAvAt laukikAvasthAvat vedakasya upalabdhuH sattvaM sphuTam eva | yatra tu nirAlambanatvAt abhAvarUpatvaM tatra tatkAlameva vedyAsaMvedanamAtraM, na tu vedakasya vedakatvAbhAvaH suSuptAdivat; tato niHsRtasya sA avasthA smartavyatayA vedyatvam ApannA vyApakasya sadbhAvam abhivyaJjayatyeva | ye punaH vedyasaMvedanasAmarthyAbhAvamAtravyAmohitA upalabdhAramAtmAnameva asatyaM manyante tAn purastAt pratibodhayiSyati | etat sarvaM vRttikRtA jAgradAdinApi bhede pravartamAne na tasya svarUpamAvriyate ityAdinA granthena sUcayitvA viSazaktidRSTAntena pramANIkRtam || 3 || nanu jAgarAdiSu avasthAvizeSeSu svabhAvAt upalabdhuH asau na nivartate, svasya Atmana (p. 25) upalabdhurjJAnasya bhAvAt svAnubhavarUpAt ekarUpatayA avasthAnAt, - iti yat pratipAditam tat katham? yataH tAsu avasthAsu anubhavituH evaMvidhAH pratyayAH prAdurbhavanti, tat yathA, - manuSyo'haM, brAhmaNo'haM, devadatto'haM, yuvAhaM, vRddho'haM, kRzo'haM, sthUlo'ham, - ityAdayo dehAlambanAH; sukhito'haM, duHkhito'ham, - ityAdayo buddhyAlambanAH; kSudhito'haM, tRSito'ham, - ityAdayaH prANAlambanAH | zUnyatApramAtRpratyayazca nAhaM kiMcit avediSam, - iti pratyavamarzapratyeyaH suSuptAdyavasthAtaH pratibuddhasya zUnyAlambanaH prAdurbhavati | ta ete dehAdayaH sarva eva anityAH, tadAlambanazca ahaMpratyayo'pi anitya eva | - iti kathamuktam upalabdhuH svabhAvAt asau na nivartate ? - ityata Aha ahaM sukhI ca duHkhI ca raktazcetyAdisaMvidaH | sukhAdyavasthAnusyUte vartante'nyatratAH sphuTam || 4 || vRti: sa cAnusyUta eva sarvAsvavasthAsu, yasmAt 'ya eva ahaM sukhI sa eva ahaM duHkhI' 'rakto vA p. 5) pazcAt sthita' (k: pRthaksthita; gh: pazcAtsita) iti anusyUtatvena; anyatra avasthAvyatirikte | yadAgamaH '................Sa svabhAvaH paraH smRtaH |' iti TippaNI: saMvida iti bahuvacanasya (jJAnasaMtAna eva kSaNikaH svatantraH sa eva smRtyutprekSAdipaddhatyA dUrataraM visAryamANo bahuprakAraM zAkhopazAkhodbhinno'haMpratItyApi buddhyAdyAlambano nAnyasya smartRdraSTTatAbhimatasya saMbandhitAmavalambate) ityevamabhiprAyaH, tathAtve smRtipratyabhijJAdyanusaMdhAnaM na syAt asati ca tasmin sarvavyavahArocchedaH prasajyetetyetat sarvaM prasaktaM parihartuM viziSyate anyatreti, sukhitvAdipratyayasaMtAnena pravartamAnA - vasthAnAmupalabdhari pUrvAparavyavasthAvyApakatayA sarvapramAtRsvAnubhavasiddhe nirnirodhAnusaMdhAtrekAzrayatva - svabhAvaH zaMkaraH suvyaktaH || 4 || vivRti: (p. 26) ahaM sukhI ityAdayo yAH saMvidaH tA anyatra vartante tataH asau svabhAvAt ekasmAt na nivartate, - iti saMbandhaH | antaraGgatvAt mukhyA buddhyAlambanAH saMvido'tra nirdiSTAH | AdigrahaNAt tu dehAdyAlambanAH saMgRhItAH | tAzca pUrvaM pratipAditAH | tena sarvA etAH saMvidaH anyatra yathApratipAditAbhyaH sukhAdibhyaH avasthAbhyo vyatirikte sukhAdyupalabdhari vartante, saritaH sAgare iva tatra vigalitAnyonyabhedA aikyena avatiSThante, tAdAtmyam Apadyante ityarthaH | etat ca sphuTaM svAnubhavasaMvedyatvAt suprakaTameva | atazca ekaiva saMvit upalabdhRrUpA ahamiti sphurantI pAramArthikI, mAyAzaktijanitatathAvidhasvabhAvaparAmarzAbhAvabalAt sukhAdyanityavastuvedakatvena (p. 27) ahaM sukhI duHkhI ca - ityAdinA buddhyAdyavasthAsAmAnAdhikaraNyam upagatA satI, saMvida iti bahuvacanena nirdiSTA | yadi punaH sukhAdivedyavastusaMbandhAt sukhAdivat saMvido'pi ahaM pratyayarUpAH paramArthata eva vahvyaH syuH, tadA smRtipratyabhijJAdyanusaMdhAnaM na syAt; asati ca tasmin sarvavyavahArocchedaH prasaktaH; sa ca neSTaH; tataH anyatra iti nirdiSTasya arthasya vizeSaNam Aha, - etAH saMvidaH kIdRzi anyatra vartante ? sukhAdyavasthAnusyUte sarveSu sukhAdiSu sukhaduHkhamoharUpeSu avasthAvizeSeSu, utpAdavinAzadharmakatvAt anityeSu, vedyatvasAmAnyAt zabdAdiviSayasamAnavRttiSu ahamiti upalabdhAtmakena ekena rUpeNa vyApakatayA sthite | yataH ahaM sukhI duHkhI ca ityevamAdiSu pratyayeSu ullasatsu dvau arthau sphurataH | ekaH sukhAdyAtmA (p. 28) vedyarUpaH, - sa vedyatvAdeva ghaTAdivat anityatvena nAnAtvena ca pratipadyate; ahamiti aparo vedakarUpaH, - sa ca pUrvAparAvasthAvyApakatvena samastapramAtRprasiddhaH, sakalavyavahArahetoH anusaMdhAnasya kartA, nitya upalabdhRmAtrarUpatvAt eka eva prakAzate | tat evam, - yathA jAgradAdinA hetunA vibhede prasarpatyapi ayam abhinnasvalakSaNa eka eva, tathA jAgradAdyavasthAntargatasukhitvAdipratyayasaMtAnena hetunA vibhede pravartamAne'pi abhinnasvalakSaNa eka eva; yataH ihApi yo'haM sukhI jAtaH, sa idAnIM duHkhI rakto vA sthita - iti ekAnusaMdhAtRnibaddhA eva avasthAH pratIyante | tasmAt anantajantusaMtAnavartibhiH azeSaiH avasthAvizeSaiH ISadapi anupajanitopalabdhRmAtrasvabhAvAnyathAbhAvaH, svayaMsiddho, nityanirAvaraNarUpatvAt (p. 29) sarvatra aniruddhaH, tAttvikaH, svasvabhAva eva zaMkara iti | tat etat sa ca anusyUta eva sarvAsu avasthAsu ityAdinA vyAkhyAya ................................. sa svabhAvaH paraH smRtaH || iti siddhAntIkRtaM vRttikRtA || 4 || evaM svasvabhAvasya zivatvena vyapadezo yukta iti upapAdya, idAnIM tasya saMgraheNa lakSaNam anuvadan paramArthasattAM pratipAdayitum Aha na duHkhaM na sukhaM yatra na grAhyo* (gh: na grAhyam) grAhako na ca | na cAsti mUDhabhAvo'pi tadasti paramArthataH || 5 || (* vivRti: grAhyaM) vRti: tasya cAyaM svabhAvo - yat sukhaduHkhagrAhyagrAhaka - mUDhatAdibhAvairaspRSTaH sa eva ca paramArthato'sti (k: paramArtho'sti) nityatvAt; sukhAdayaH punaH saMkalpotthAH kSaNa - (p. 6) bhaGgurA AtmasvarUpabAhyAH zabdAdiviSayatulyAH ; na ca, sukhAdisvarUpo yadA nAsau tadA pASANaprakhya eva || 5 || TippaNI: sukhAdirUpatApratiSedhena vAhyAbhyantaratayA dvividhavedyatA pratiSidhyate | grAhakazabdena dehAdimAyIyapramAtRbhAvaprati -kSepaH | vedyavedanAsaMcetanAvasthApi uttarakAlaM pratyava - mRzyamAnatvAt vedyabhUmimAzritaiva iti jJAnagocaraprameya - vastutvaniSedhAt abhAvamAtraM pratikSeptumAha tadastIti | sadoditAviluptopalabdhrekasvabhAvaM tat vedyavedakayoranyonyaM viprakRSTasvabhAvatvAt, vedyamasatyasvabhAvaM kSaNabhaGguraM, veditaiva paramArthasan iti pratipAdyate |] || 5 || vivRti: (p. 29) tat vakSyamANavizeSaNaM vastu svasvabhAvazabdavAcyaM paramArthataH tattvataH asti, tadvyatiriktaM sarvam asatyasadbhAvam ityarthaH | kiM tat ? yatra na duHkhaM, na sukhaM, na ca grAhyaM, na grAhako, na mUDhabhAvo'pi asti | anena sukhAdirUpatApratiSedhena vedyatvam asya pratiSidhyate | dvividhaM (p. 30) hi vedyam, - bAhyam AbhyantaraM ca | tatra AbhyantaraM sukhAdi antaHkaraNavedyatvAt; tat yatra nAsti, pratipAditaviviktavedakaikasvabhAvatvAt tasya | bAhyaM tu zabdAdi vedyaM, tat grAhyazabdena nirdiSTaM, zrotrAdibAhyendriyagRhItaM hi tat antaHkaraNena sukhAdyAtmakaM vedyate; tadapi yatra nAsti | na hi tasya rUpaM zabdAdiviSayAtmakatvena grAhyatAm Apadyate | grAhako'pi mAyIyaH pramAtA atra vivakSitaH, na tu tAttvika upalabdhRmAtrasvarUpaH, tasya evaM nityasattvena pratipAdyamAnatvAt | evaM mAyIyo dehAdyahaMkAramayo grAhako'pi yatra nAsti | grAhakamiti tu pAThe, grAhakam indriyam iti vyAcakSate; tadapi yatra nAsti | evaM grAhyagrahaNasvarUpavyatiriktaM grahItRmAtrasvabhAvaM yat tattvaM tat asti iti | nanu ca evaM sati, mUDhAvasthaiva asau - (p. 31) iti pratipAditaM bhavati, tasyAM hi sukhAdirUpatAbhAvaH | etat nirAkartum Aha, - na cAsti mUDhabhAvo'pi iti, - mUDhasya bhAvo mUDhatvaM vedyavedanasAmarthyAbhAvaH; so'pi yatra nAsti na vidyate; yataH tasyApi avasthAntare mUDho'hamAsam - iti pratyavamRzyamAnatvAt vedyatvaM sthitameva, kevalaM tatkAlamanupalambhaH | vedyatvasadbhAve ca mUDhAvasthAyAH kathaM vedakaikasvabhAvavasturUpatvaM syAt ? yadyevaM mUDhabhAvo'pi tatra nAsti, tatpratipattigocarasamastavedyavasturUpatApratiSedhAt abhAvamAtraM tat, - iti pratipAditaM syAt | tatpratikSepArtham Aha, - tadasti paramArthataH iti; - yat evaMviziSTatayA vyAkhyAtaM, tat vastu paramArthataH asti, satatam aviluptopalabdhRmAtralakSaNasvabhAvatvAt | yat punaH sukhAdi, tat kalpanAmAtralabdhAtmakaM kSaNabhaGguraM sarvadA vedyameva, vedakaikasvabhAvAt Atma (p. 32) no dUrabhinnam | ato yat yat vedyabhUmikAyAM vartate, tat sarvam asat, anityatvAt | yastu vedakaH, sa eka eva paramArthasan ityarthaH | tat idaM tasya cAyaM svabhAva ityAdinA granthena vRttikRtA vyAkhyAtam || 5 || idAnIm asya paramArthasata Atmana eva zivasya samastavastusaMpAdanasvatantrazaktitvapratipAdanapUrvam upAdeyatamatvam upadeSTuM yugalakamAha yataH karaNavargo'yaM vimUDho'mUDhavat svayam | sahAntareNa cakreNa pravRttisthitisaMhRtIH || 6 || labhate, tat prayatnena parIkSyaM tattvamAdarAt | yataH svatantratA tasya sarvatreyamakRtrimA || 7 || (yugalakaM) vRti: (p. 7) yataH (kh: yata ityanantaraM 'caitanyasvabhAvAt' ityapyadhikaH pATho'sti |) karaNavargasya antazcakrasahitasya vibhUDhasyApya -mUDhavat utpattisthitinirodhAH, so'nyeSAM caitanyApAdane samarthaH kathaM niHsvabhAvaH || tasmAt tat tattvaM yatnena parIkSitavyaM yoginA, yathAsya karaNAdiSu caitanyadAne svAtantryam, tathA parapurAdiSvapi saMbhAvyate; svAtantryasya svasvabhAvabhUtasya sarvatrAkRtRmasyAbhyAsAt yato vyaktiH (k, g, gh: yadA vyaktiH) || 6 - 7|| TippaNI: utpattiH vividiSitaviSayamukhaprekSitvAtmasamunmiSada- vasthA | sthitiH uparaktArthacamatkRtivizrAntyavasthA | nirodhaH kRtakRtya -tayA viSayasya svAtmasAtkaraNe svatryApAroparatyAtmapratyasta -mayAvasthA ityetA yatsaMparkabalAt trayodazasaMkhyAnAM karaNAnAM jaDatayAbhimatAnAmupalabhyAH | paramArthatattva -mAtmabhAvena vijJAtaM karaNasvAtantryAdhAnavat sarva - sAdhAraNArthasvAtantryalAbhAyApi abhyAsAtizayadazAparipAke kalpate, tasya svecchAmAtrAdhInasamastanirmAtRtvalakSaNaM svAtantryaM samAvezasaMpattimatsu dehataddazAvizeSeSu upAdAnasahakAryAdikAraNanirapekSaM sahajasiddhaM saMsAridazAyAmapi tanmahimnaiva vyavahArasiddheH, mAyAvyA - mohamAtravazAt tu svAtmapratyavamarzAbhAve vyatiriktakAraNa - sApekSatayA vastusiddheH pAratantryavyavahAra ityatra svAtantryapratipAdanAt upAdeyatAtizayyate | || 6-7 || vivRti: (p. 32) tat tattvaM svasvabhAvAkhyaM vastu paramArthasattvena avasthitaM prayatnena prakRSTena yatnena satatam aviluptena udyogena, AdarAt zraddhAtizayAt (p. 33) parIkSyaM sarvAsu anubhavadazAsu vakSyamANopadezAnusAreNa krameNa, vedyavedakalakSaNarAzidvayavibhajanaparatayA, vedakasvarUpaparAmarzAt Atmatvena sphuTIkAryam | yataH tasya iyam adhunaiva prastutavyAkhyAnA svatantratA svecchAmAtrAdhInasakalakAryakartRtvarUpA sarvatra sarvasmin dehe dazAvizeSe vA avasthitasyApi akRtrimA sahajaiva, na tu upAdAnasahakAryAdikAraNAntarApekSiNI, - yataH saMsAriNAmapi tatsvAtantryamahimnaiva samastavyavahArasaMpattiH; mAyAvyAmohavazAt tu satyasvabhAvaparAmarzAbhAvAt sarvaH saMsArI paratantra iva vyavaharati sarvakriyAsu vyatiriktakAraNApekSasarvArthasiddhikatvAt, - tasmAt svAbhAvikasvAtantryaprAptaye tat tattvaM parIkSyam, na tu sukhaduHkhamohagrAhyagrAhakarUpapratiSedhAt tat avastubhUtam avagantavyam iti upadiSTam | idAnIm (p. 34) iyam iti nirdiSTAM svatantratAM pratipAdayituM yacchabdaviziSTaM vizeSaNaM vyAkhyAyate | - kiM tat tattvaM parIkSyaM ? yato yasmAt ayaM karaNavargaH karaNAnAM zrotrAdInAM bAhyAnAM, manaHprabhRtInAm AbhyantarANAm indriyANAM vargaH trayodazakaraNasamUhaH pravRttisthitisaMhRtIH labhate pravRttiH jighRkSitArthonmukhatAsamunmipadavasthA, sthitiH gRhItArthavizrAntyavasthA, saMhRtiH kRtakRtyatvAt bAhyArthaparityAge svavyApAroparamaH pratyastamayAvasthA, etAH labhate prApnoti | kIdRzaH karaNavargaH ? vimUDhaH prAyazo jaDatayaiva prasiddhaH | kathaM labhate ? amUDhavat cetanavat | etat uktaM bhavati - prAkRtaM jaDamapi etat bAhyAbhyantaram indriyacakraM pravRttyAdicetanavyApArasamarthaM yatsaMsparzabalAt bhavati, tat tattvam Atmatvena sphuTIkRtaM sat indriyacaitanyApAdanasvAtantryavat sarvaviSayasvAtantryalAbhAya (p. 35) kalpate eva; ataH parIkSyaM, yena abhyAsadazAyAmeva abhivyajyamAne svAtantrye parazarIrAvezAdikrIDA upapadyate | tat idam na ca sukhAdirUpo yadA nAsau ityAdinA tasmAttattattvaM yatnena parIkSitavyam ityAdinA ca pRthak vyAkhyAtaM vRttau || 7 || nanu kimidam ucyate, - tat kiMcit tattvaM parIkSyaM yadvazAt indriyANi cetanIbhavantIti, kila evaM vyavahAro vyavasthitaH, - sarvaH kazcit cetanaH pramAtA dharmAdharmasaMbandhAt icchAkhyena guNena saMyujyamAno heye upAdeye vA viSayabhUte prayatnavAn bhUtvA, tenaiva icchAkhyena guNena karaNavargaM jaDameva tattadviSayahAnopAdAnAdau prerayati; sa ca tatprerito jaDa eva dAtrAdivat svakAryaM karoti | tat kathamuktam; - yataH kAraNabhUtAt amUDhavat (p. 36) pravRttyAdi labhate iti; vyAkhyAtaM ca, - yatsaMsparzabalAt eva hetoH pravRttyAdicetanavyApArasaMpAdanasamartho bhavati ? - ityAzaGkya yathA eSa karaNavargaH cetanIbhavati tathA saMsAripuruSasya vyavahArapradarzanena sphuTIkartumAha na hIcchAnodanasyAyaM prerakatvena vartate | api tvAtmabalasparzAtpuruSastatsamo bhavet || 8 || vRti: (p. 8) na ca icchApreSaNena karaNAni preSayati (g: icchApreraNena karaNAni prerayatItyapi pAThAntaraM vartate |), api tu svasvarUpe sthitvA kevalaM yAdRzI tasyecchA pravartate tathAvidhameva sa bAhyAntaraM kAryamutpAdayati, tena na karaNaviSayameva sAmarthyam, kiM tu tatsya sarvatra || 8 || TippaNI: ayamatrAzayaH - yathA paramezvaraH pUrNajJAtRtvakartRtvazakti -bhyAM jaganti pravRttyAdivyApAraM lambhayan vizvatra jJAna - kriyAvattAmadhirohati evamanuttaratadbalasaMparkAdeva yogino jJAtRtvAdisAmathyaimupajAyate mAyAvazAt saMkoconmukhI - bhAvena jJAnakriye zaktI api antarbahiSkaraNatayA saMkucitIbhUya prasRte pratinijaniyataviSayeSu vyAparituM zaknutaH ityato'Nurapi svasvabhAvamadhyAsya karaNacakrapreraNAdau svatantro na tu asya dharmAdharmasaMbaddhecchAkhyaguNapreraNayA karaNacoditadAtrAdivadupacaritakartRtvam || 8 || vivRti: (p. 36) nahi na khalu icchAnodanasya icchaiva nodanaM, nudyate anena iti pratodAdi karaNaM, tasya prerakatvena indriyavargaM prati codakatvena asau puruSaH saMsArI pramAtA vartate avatiSThate | yathA kazcit devadattAdiH kenacit karaNabhUtena hastAdinA jaDaM pratodAdi prerayati, na evam ayam AntaraH puruSaH icchayA jaDaM karaNavargaM svaviSaye pravartayati; api tu AtmabalasparzAt AtmanaH parasya pramAtuH sarvakartuH Izvarasyaiva (p. 37) svabhAvasyaiva yat balaM sAmarthyaM kAraNAntaranairapekSyeNa akhilavastusaMpAdanazaktatA, tatsparzAt tatsaMparkAt tatsamo bhavet tena Atmazabdoktena pareNa kartrA tulyaH saMpadyate | idamatra tAtparyam, - yatraiva svasvabhAve sthitvA AtmazabdapratipAditaH paramezvaro jagadidaM pravRttisthitisaMhRtIH yatheSTaM lambhayituM svatantraH, tatraiva sthitvA puruSo'pi ayaM saMsArI karaNavargaM svaviSaye pravRttyAdi lambhayituM svatantraH, tena tatsamo bhavet iti uktam | tato yathA IzvaraH sarvavyApikAbhyAM jJAnakriyAkhyAbhyAM zaktibhyAM, vizvaM pravRttyAdi prApayan sarvaM jAnAti ca karoti ca, tathA puruSaH tadbalasparzAdeva upajAtajJatvakartRtvasAmarthyo mAyAvazAt niyataviSayAbhyAM jJAnakriyAzaktibhyAM antarbahIrUpakaraNavargatayA prasRtAbhyAM svaviSayaM jAnAti ca karoti ca, - iti tatsAmyam asya uktam na ca icchApreraNena karaNAni prerayati (p. 38) ityAdi vivRtametat vRttau || 8 || nanu svavyApAre karaNavargaM pravartayan puruSaH IzvarabhUmikAsAdanAt tadvat svAtantryam Apnoti, - iti tayoH IzvarapuruSayoH abhedaH eva pratipAditaH syAt; kathaM bhedanibandhanam IzvarasAmyaM puruSasya pratipAditaM tasyAM dazAyAm ? - ityata Aha nijAzuddhyAsamarthasya kartavyeSvabhilASiNaH | yadA kSobhaH pralIyeta tadA syAtparamaM padam || 9 || vRti: sa cAsya AtmabalasparzaH (kh: sa Atmabala) sahajayA azuddhyA vyAptasya kAryamicchato'pi na bhavati, kiMtu yadA kSobhaH 'ahamiti' (gh: kSobho dehAdyahamiti zodhitapAThaH, pralIyate iti ca pATho'sti |) pratyayabhAvarUpo'sya pralIyeta (p. 9) tadAsya bhavati parame pade pratiSThAnam || 9 || TippaNI: satyapi paramezvarasAmyAsAdanAt IzvarapuruSayorabhede kevalaM puruSasya rAgAdinibandhanamalAkrAntatayA anityaparipUrNatRptitA, yayA sAdhyasAdhanopArjaneSu azaktatvena zaktidAridryam, ata eva bhedanibandhanamIzvarasAmyaM mAyIyopadravapralaye punaH saMvidaikAtmyamanupacaritaprathaM saiva paramazuddhiH |] || 9 || vivRti: (p. 38) satyam, asti abhedaH tasyAm avasthAyAm anayoH | kintu ayaM puruSo nijayA sahajayA dehAdyAtmapratipattimUlarAgAdirUpayA azuddhyA malena hetunA abhilASI kSaNikasukhalavalubdhaH, tayaiva ca tatsAdhanabhUtaviSayAvAptihetuSu kartavyeSu kriyAsu asamarthaH zaktidaridro - yataH icchan api abhimataM na Apnoti - ; evaMvidhasya asya yadA yasmin (p. 39) kAle kSobhaH pratiniyatazarIrAdyAlambanAhaMpratyayAtmA mAyIya upaplavaH pralIyeta kRtrimAlambanottirNasvAbhAvikAhaMpratyayaprabhAkara- prakAzasaMparkAt prAleyapaTalavat vigalet vinazyet; tadA paramaM niruttaraM padaM sthAnaM syAt sadbhAvena prakAzeta - abhedaH AtmapuruSazabdapratipAditayoH parAparayoH saMvidoH tasyAmeva dazAyAm upalabhyatayA pratheta ityarthaH | tadetat - svasvabhAve pratiSThAnam idam (iti) anena zlokena pratipAditam | upapAdyatAM nAma darzanAntareSu taistaiH prakAraiH azuddhiH asya puMsaH; iha tu etAvatyeva asau, - yat acitsvarUpeSu anityeSu paratantreSu dehAdiSu tadvilakSaNArthaniSThatayA upapannaH ahaMpratyayaH pravartate; tAvanmAtranibandhanA hi sarvAH saMsAritvapratipattayaH; tasminneva vigalite svasvabhAvAbhivyaktilakSaNA parA (p. 40) zuddhiriti | yaduktam jAte dehapratyayadvIpabhaGge prAptaikadhye nirmale bodhasindhau | avyAvartyaivendriyagrAmamanta- rvizvAtmA tvaM nityameko'vabhAsi || tathA nAtmAdhInatve'pi vizvaM niyoktuM sarvo hastAdIniveSTe yatheSTam | bAlo rAjevAtmazaktyaprabodhAt tvayyantaHsthe sarvazaktistu sarvaH || iti | tadetat tAvat sa cAsya ityAdinA vRttau vyAkhyAtam || 9 || nanu pralInadehAdyahaMpratyayalakSaNakSobho nirvAtanizcalajaladhivat suprazAntasthitiH Atmaiva paramapadazabdapratipAditaH; tat kathaM tadbalasparzAt puruSaH tadvilakSaNaM kSobhAtmakameva dharmam AsAdayet, yena yukta indriyavargaM pravRttyAdi lambhayan, ahaM karomi, ahaM jAnAmi, (p. 41) iti svaviSayaM pratipadyamAnaH kSubhita eva bhavati ? - iti anAtmajJAnAM mativibhramabhaGgAyAha tadAsyAkRtrimo (k: tadA syAtkRtrima) dharmo jJatvakartRtvalakSaNaH | yatastadIpsitaM sarvaM jAnAti ca karoti ca || 10 || vRti: yataH, tasmin pralInakSobhAtmake kAle akRtrimaH sahajo jJatvakartRtvabhAvarUpo dharmo (kh, gh: dharma iti zabdo nAsti |) yasmAt, tasmin eva prAptayogAtma -ke kAle yat yat jJAtum icchati tat tat jAnAti ca karoti ca; nAnyadA saMsAryavasthAyAm || 10 || TippaNI: ekameva avyabhicAri Atmana upalabdhRtvaM nAma ayutasiddho guNaH svAtmapratyavamarzarUpaH, sa eva jJeyakAryaviSayatayA jJAna -kriyAdvairUpyeNa AmnAyate asyaiva guNasya svamahimavijRmbha -NaM niruparodhaM svasaMvedanIyaM kevalaM sarvajJatvasarvakartRtvazaktivikAsinyupalabdhRlakSaNe Aspadevi -kalpakalaGkopaplavAsaMpRkte | yasmAt tatra jJeyakAryapratyava -mRzyeSu niryantraNaM svAtantryaM, yattu saMsAryavasthAyAma -khyAtimugdhatayA vedyeSu jJatvakartRtvAhaMmatiH sA kRtrimA parimitA ca niyamitasvAtantryagatimattvAt ato jJatvakartRtvalakSaNo dharmaH svabhAva eva na punaH kSubdhAvasthA | tasmAt svabalasaMsparzAt karaNacakrapravartanAdikAryavRttyA saMyujya -mAnasya tatsAmyopalabdhiH || 10 || vivRti: (p. 41) tadA tasmin yathoktakSobhaparikSayopalakSite kAle, AtmanaH asya akRtrimaH sahajasiddhaH satatamavyatirikto jJatvakartRtvalakSaNo dharmaH guNo'styeveti zeSaH; yato yasmAt avyabhicAriNo guNAt kAraNabhUtAt sarvam akhilam IpsitaM jJeyatayA kAryatayA avAptumiSTaM vastu, sa puruSaH tadA tasyAM dazAyAM satyasvabhAvasaMbandhalakSaNayogAtmikAyAM, na tu anyadA - dehAdyAlambanAhaMpratItisArasaMsAripuruSadazAyAM jAnAti ca karoti ca | kim uktaM bhavati ? - jJatvamupalabdhRtvaM nAma asyAtmano'vyatirikto guNaH; sa ca idantAvaseyasya (p. 42) vastuno jJeyatayA kAryatayA ca dvaividhyAt dvitvena upacaryate | vastuta ekaiva Izvarasya svabhAvapratyavamarzarUpA zaktiH; sA saMvedanarUpatvAt jJAnazabdena ucyate, tAvanmAtrasaMrambharUpatvAt kriyAzabdena ca udghoSyate | sa ca evaMvidho dharmaH asya vedyatvapratItyupaplavAsaMspRSTe vedakaikalakSaNe svabhAve sthitasya sarvajJatayA sarvakartRtayA ca vijRmbhate | yat punaH tAdRksvabhAvapratyavamarzAbhAvAt vedya eva dehAdau vedakapratyayanibandhanaM jJatvaM kartRtvaM ca, tat kRtrimaM parimitaviSayaM ca | tasmAt Atmano jJatvakartRtvalakSaNAvyatiriktadharmatA svabhAva eva, na tu kSobhAvasthA | tAdRzaM ca AtmabalaM spRzan saMsAripuruSaH karaNavargapravartanAdinA svaviSaye jJatvakartRtvAbhyAM yujyamAnastatsamo bhavet - iti yat uktaM tadeva upapannam | tadetat yatastasminpralInakSobhAtmake kAle ityAdinA vRttikRt vyAcaSTe || 10 || (p. 43) ittham AtmasvarUpam upapattyA vyavasthApya tatpratipattiphalaM pradarzayitum Aha tamadhiSThAtRbhAvena svabhAvamavalokayan | smayamAna ivAste yastasyeyaM kusRtiH kutaH || 11 || vRti: tadevam, yataH sarvAnusyUtaH sarvasAmarthyayuktazca AtmasvabhAvaH, tasmAt tam adhiSThAtRbhAvena sarvavyApakatvena svabhAvaM pazyan, vismayAviSTa iva yastiSThati, tasya kutsitA sRtiH saraNaM na bhavati || 11 || TippaNI: upapattivyavasthApitasya zaMkarasvabhAvasya aviratakAlaprabandha -tayA sadoditAntarbahIrUpatayA sphuradadhiSThAtRtvaM pratyabhijA -nato vismRtazivasvarUpavijJAnAt 'mAyIyapramAtRbhAvo'sanneva itthaM zuktikArajatavadbhAsamAnaH' ityevaM vimraSTuranukSaNaM navanavAnuttarAtizayacamatkArarasAsvAdanena vismayAvasthitira - laukikI anubhavapadavImadhizete yatprAptau parimitAhaMmatiniban - dhanaH saMsaraNAyAsakSobho viramyate iti || 11 || vivRti: (p. 43) tam iti sarvanAmnA zlokadazakapratipAditamAtmatattvaM pratyavamRzyate | tam evaMlakSaNaM svabhAvam AtmAnam adhiSThAtRbhAvena sarvazarIreSu sarvAvasthAsu sarvadA sarvatra anubhavitRmAtreNa sarvam Akramya avasthitatvAt ananyAdhiSTheyaH ahameva ekaH svatantraH paramezvaraH adhiSThAtA ityevaMrUpatayA avalokan uktayA upapattidRzA vakSyamANayA ca upalabdhyupadezadRzA pazyan pratyabhijAnan smayamAn iva vismRtaparapramAtRrUpAtmatattvapratyabhijJAnAt mAyIyapramAtRsvarUpam asatyamapi itthaM prathamAnaM vimRzan vismayamiva Apanno ya Aste nirviplavAM sthitim anubhavati, tasya evaMlakSaNasya (p. 44) yoginaH iyaM suprasiddhA dehAdyahaMpratItimAtramUlA kusRtiH janmajarAmaraNAdidvandvayogAt kutsitA garhitA sRtiH saraNaM nAnAyonyantarabhramaNaM kutaH ? - pratipAditakSobharUpAyA azuddheH hetubhUtAyA abhAvAt asInasya gatiriva nAstyeva ityarthaH | vRttikRtA ca evaM yataH sarvAnusyUta eva ayamAtmA ityAdinA vyAkhyAtametat || 11 || idAnIM samastavedyadharmavirahitasvarUpasyAtmatattvasyo- pAdeyatayA pratipAdanAdabhAva eva prApyatayopadiSTo bhavati - iti manyamAnAn pratibodhayitumAha nAbhAvo bhAvyatAmeti na ca tatrAstyamUDhatA | yato'bhiyogasaMsparzAttadAsIditi nizcayaH || 12 || vRti: (p. 11) na tu abhAvo bhAvanIyo, yathA anyairyogibhiH upadizyate, 'abhAvaM bhAvayettAvadyAvattanmayatAM vrajet |' iti | na caitat yuktam, yasmAt nAbhAve bhAvanA yujyate mUDhAvas - thaiva sA, yasmAt uttarakAlam abhiyogasaMsparzAt (k: abhilASeti; g: saMyogAtmA zUnyeti ca pAThaH|) abhilApasaMyogAt sA zUnyAvasthA atItA mama iti smaryate, na ca AtmasvabhAva eSaH, yasmAt na tvevaM cidrUpatvaM mUDhAvasthAvat smaryate, tasya sarvakAlamanubhavitRtvenAnubhavo nityoditatvAt || 12 || TippaNI: vedyavedanollekhocchedarUpe samAdhau kaizcidabhAva iti manyate, na caitat tasya bhAvyamAnatayA vyAghAtAt tatralabdhapratiSThena yoginA abhAvasamAdhervyutthAya uttarakAlaM 'sA dazA mayAnva -bhUyata' ityanusaMdhAnena taddazAntaraM smaryamANatAM nIyate tat smaraNameva tadAnImanubhavitRsattAM viviktAmupalambhayet iti smaryamANaM vastu abhAvarUpaM svAtmA bhavituM nArhati sukhAdivat tasya vedyatvAt iti | tasmAt samastavedyadharmojjhitaH parasvabhAva upAdeyaH || 12 || vivRti: (p. 44) abhAvo vastuzUnyatA bhAvyatAM bhAvanIyatvaM samAdhAvAlambanabhAvaM naiti na gacchati, abhAvabhAvabhAvanayoH parasparavirodhAt | bhAvo (p. 45) hi saMvidviSayatAyogyaH padArtho, dhyeyatayA AlambanIbhavitumarhati, na punaH na kiMcit | yathA kvacit upadiSTam abhAvaM bhAvayettAvadyAvattanmayatAM vrajet || iti | bhavatu vAsau dhyAtR - dhyAna - dhyeyavikalpocchedarUpA samAdhyavasthA, yAmabhAva iti manyante vismRtAtmAnaH | na ca tatra tasminnavasthAvizeSe amUDhatA mUDhatvAbhAvo vidyate, yato'bhiyogasaMsparzAt vyutthAnAvasare tAdRgdazAntarAnusaMdhAnaviSayeNAbhiyogena tatkAlapratyuditenAbhilApena saMsparzAt saMparkAt tat dazAntaram AsIt abhUdatItam iti nizcayaH adhyavasAyaH syAt | kim uktaM bhavati ? - abhAvasamAdhilabdhapratiSTho yogI tato vyutthitaH san yadi tAmavasthAM nAnusaMdadhyAt tat kathaM labdhapratiSTho'smi - iti pratyayo'sya syAt ? asati ca tasmin samAdhivyutthAnayoH (p. 46) vyatirekAgrahaNam | tasmAt tadAnIM tAdRzIM dazAm aham anvabhavam - iti avazyaM smaryate | tacca atItatvena smaryamANatvAdeva anityaM sukhAdivat AtmanaH svarUpaM na bhavati; tasya cidrUpasya anubhavitRtvena sarvadA vartamAnatvAt smartrantareNa smaryamANatvaM na saMbhavati | vyAkhyAtam etat vRttau na tvabhAvo bhAvanIyaH, ityAdinA || 12 || tat sphuTIkartum Aha atastatkRtrimaM jJeyaM sauSuptapadavatsadA | na tvevaM smaryamANatvaM tattattvaM pratipadyate || 13 || vRti: (p. 12) abhAvabhAvanAlabdhabhUmikasyApi kRtrimA anityA sA avasthA, yathA sauSupte pade; yasmAt cidrUpatvaM tu AtmanaH svarUpaM nityasaMnihitam, tadeva gurupadezena nityamevAnu - zIlanIyam || 13 || TippaNI: atraitaducyate - yathA mohaghanA suSuptAvasthA tadAtve vedyavedakavibhAgAgrahaNamayI abhAvarUpeva upalabhyamAnA prabodhadazAyAmuditAvamarzagocaratAmApadya smaryamANatve - nAnityA | evamabhAvasamAdhyavasthApi atItatvena prabodhakAle vicintyatvAt anityA - ityevaM - prAyAH samAdhivizeSAH suSupti - dazAntarbhAvyAH, na punarupeyatamasvarUpe evaMrUpo bhUta - kAlAkrAntaH smaraNapratyavamarzaH smartrantarasmAryaH, paratattvasya sadodita vijJAtRsvabhAvatayA zAzvatAvicalavidya - mAnaparamasattvAt || 13 || vivRti: (p. 46) ata AsIt tat iti bhUtatvena abhiyujyamAnatvAt tat abhAvasamAdhisaMjJitaM vastu kRtrimaM jJeyaM bhAvAbhAvadazAyogitvAt kalpanAkRtam (p. 47) anityaM boddhavyaM sadA na kAcidasau kAlakalA vidyate, yasyAM sA tAdRzI samAdhyavasthA nityatvena avatiSThate | kathaM kRtrimaM jJeyaM ? - sauSuptapadavat suSuptameva sauSuptaM sukhasvApAvasthA tadeva padaM saMvidadhikaraNaM tena tulyam | kimuktaM bhavati ? - yathA laukikI suSuptAvasthA niviDamohAtmakatvAt sato'pi vedyavedakavibhAgasya tatkAlam agrahaNe sati abhAvarUpA iva satI prabodhakAlapratyuditAnusaMdhAnaviSayatAm ApAdyamAnA atItatvena smaryamANatvAt anityA, tadvat abhAvasamAdhyavasthApi anityA, vyutthAnasamaye bhutatvena smaryamANatvasAmyAt | etena sarve evaMprAyAH samAdhayaH suSuptAvasthAyAmeva antarbhavanti - iti pratipAditam na tu punaH tat tattvam iha upAdeyatamatayA upadiSTaM svasvabhAvalakSaNaM vastu evam anena uktaprakAreNa smaryamANatvaM pratipadyate tasya hi nityoditatvAt (p. 48) sadA vartamAnatvameva | tadetat ato'bhAvabhAvanayA samAdhilabdhabhUmikasyApi ityAdinA vRttau vivRtam || 13 || athaivaM nityoditatvAt sadA prakAzamAnamapi tat tattvam apratyabhijJAyamAnatvAt bandhahetuH; ato labdhopadezena sarvAvasthAsu vedyavedakarUpatattvadvayasaMgRhItavizvaprapaJcavibhajanaparatayA vedakAMzam ahamiti sarvavedyasvarUpottirNameva pratyavamRzatAm AtmIkAryam | - iti upadeSTuM tasya tattvasya svamAyAvaibhavodbhAsitaM dvairUpyaM pratipAdayitumAha avasthAyugalaM cAtra kAryakartRtvazabditam | kAryatAkSayiNI tatra kartRtvaM punarakSayam || 14 || vRti: (p. 13) avasthAyugalam (k, g: avasthAyugalamiti vAkyaM nAsti |), avasthAdvayameva kAryakartRtvasaMjJaM bhogyabhoktRbhedabhinnaM, tatra yo bhogyarUpo bhedaH sa utpadyate nazyati ca; bhoktRbhedastu (kh: bhoktRrUpa) cidrUpaH punarnajAyate, na kadAcit vinazyati tena nityaH || 14 || TippaNI: avasthAzabdenedamatra uddezyam | eka eva svatantraH paramezvaro vizvatra paramArthataH samasti | sa eva anuttaraniryantraNasvAtmai -zvaryazaktivijRmbhaNayA nirupAdAnasaMbhAraM dvividhaM svAtmAnamavabhAsya vikrIDati | dvaividhyaM ca kAryakartRtvA -khyaM, yena heyatayopAdeyatayA ca dvailakSaNyaM vastu saMgRhyate | tatra kAryAvasthA paraprakAzopajIvinI antareNa prAzayitAramava -sthAtumaprabhuH tadabhinnaM nijarUpamAvedayati zAktollAsamaya -tvAt, kevalaM kAryatopAdhiracirAyaiva anuvilayI, kartRtAvasthitiH punaH sadoditAviluptadRzimAtradharmakatvAt avinAzinI iti | tadevaM svamAyodbhAsitavizvollAsajJaptipUrvaM svasaMvedyamuttirNa - tamamAtmAnaM nididhyAsatAM sarvAvasthAsu bandhahetunivRttiH || 14 || vivRti: (p. 48) atra asmin iha pratipAdite AtmAkhye parasmin tattve avasthAyugalaM dve avasthe saMbhavataH | anena vividhadarzanaprakriyAprabandhavyavasthApitatattvAdibhedAn [-bhedAt] aparyantamapi heyopAdeyarUpaM vastu lakSaNadvayayogAt dvitvenaiva saMgRhya pratipAditam; Anantye'pi vizvavaicitryasya dve eva tattve ityarthaH | eka eva tu paramArthasan paramezvara AtmA nirupama - niSpratIghAta - nirupAdAnanijaizvaryazaktibalAd dvitvena AtmAnam avabhAsayan krIDati - iti pratipAdayitum avasthAzabdena nirdezaH kRtaH, ekameva tat tattvaM dvitvena avatiSThate ityarthaH | kIdRzam avasthAyugalaM ? kAryakartRtvazabditaM kartRtvena bhoktRtvena vedakatvena cetanabhAvena aham iti ekA avasthA svatantrA, dvitIyA tu tadviparItA kAryarUpA bhogyA vedyA jaDA paratantrA tAbhyAM zabditaM kathitam | zabditazabdena anayoH saMjJAmAtrabhedo, na vAstavaH - iti pratipAditam | tataH kAryarUpA (p. 50) yA iyam avasthA sA prakAzamAnatvamAtralabdhAtmakatvAt AtmanaH paramakAraNAt kartRzabdena vyapadiSTAt prakAzaikasvabhAvAt na bhidyate, yataH zakticakrAtmakasya svavibhavasya prabhavatvena etat tattvaM prAgeva pratipAditam | tatra tasmin itthaMbhUte avasthAyugale kAryatA kSayiNI kAryarUpAvasthA kSaNabhaGginI, yat yat idaM mukulitatattvaparAmarzatayA kAryarUpatvenaiva avasIyate, tat sarvam udayavyayasaMbandhAt pratikSaNavinazvaram kartRtvaM punarakSayaM kartRrUpAvasthA nityA nityoditasarvAvasthAvyApakatvopalabdhRtvamAtradharmakatvAt avinAzi | tadevam ekameva kartAraM jJAtAraM sarvAdhiSThAtAraM satatam Atmatvena anusaMdadhAno yastiSThati tasya bandhAnupapatIH - iti pUrvazlokena saMbandhaH | tadetat avasthAdvayameva ityAdinA vRttau vyAkhyAtam || 14 || (p. 51) nanu yat upalabdhRrUpaM tattvaM tat akSayamityuktaM; tacca nopapadyata eva; abhAvasamAdhyavasthAsu upalabhyasvarUpAbhAvAt; kathaM tasyAkSayatvam ? - ityAkSepe prAkpratijJAtaM samAdhAnamAha kAryonmukhaH prayatno yaH kevalaM so'tra lupyate | tasmiMllupte vilupto'smItyabudhaH pratipadyate || 15 || vRti: kAryasaMpAdanasAmarthyaM bAhyakaraNavyApArarUpaM kevalaM vilupyate, sthagitendriyasya tasmin vilupte sAmarthye (p. 14) svabhAvo me (me iti padaM; gh: pustakAdupanyastam |) vilupta iti abudho jAnAti, na tu bhAvasya vinAzo'sti || 15 || TippaNI: vedyonmukhatAmavalambyaiva sahajodyamanazaktervizvavaicitryo -llekhanakAritayA bahirvilasituM yaH prasaraNAdaraH sa kevalamindriya - vyApAraviratidazAyAmanabhivyaktatayA Atmanyeva avalInaH, tadavyaktidazAyAmabuddhasya ayaM parAmarzo yat nAhamasmIti svAbhAvaM sa manyate; naitat jAnAti yat abhAvaparAmarza eva pratyuta tatsAkSitayA svAtmAnaM sthirIbhAvayati iti ato'bhAva - samAdhyAdyavasthAsu tAtkAlikAnupalabhyatayA AtmanaH kSayitvaM naivAkSeptavyam || 15 || vivRti: (p. 51) kArye nirmeye vedye vA vastuni unmukhaH tasya tathAsaMpAdane pravaNo yaH prayatnaH kartRtve (-tvaM) sahaja utsAhaH sa kevalaM sa eva paraM kAraNaM vyApArahetuH, tasyAM dazAyAM kAryasya sthUlarUpasya abhAvAt lupyate anabhivyaktatayA Atmanyeva nyagbhUyeva avatiSThate | tasmin prayatne tatkAlameva lupte sati abudhaH tattvAvabodhazUnyo vilupto'smi - iti pratipadyate nAhamasmIti bhAvavilakSaNatayA vastu paricchindata evaMvidhaH pratyaya upapannaH; (p. 52) paricchinatti cet kartRtvena prathamataraM sanneva asau siddhaH kathaM niSedhasya viSayaH syAt ? tat idam AyAtam, - yathA kazcit devadatto gRhAdyavasthitaH kenApi AhUto - bho devadatta ? - iti, sa AtmAnam apahnotukAmaH pratyAha, - nAhamasmIti; evamukte pratyuta sthito'hamasmi - iti pratipAditaM bhavati, na tvasaMnidhAnam | tasmAt abhAvasamAdhyavasthAsu kAryAbhAvAt karaNavyApAraviratimAtreNAtmAbhAvapratyayo bhrAntireveti | vyAkhyAtametat vRttau kAryasaMpAdanasAmarthyam ityAdinA || 15 || enamevArthaM vizeSayitum Aha | na tu yo'ntarmukho bhAvaH sarvajJatvaguNAspadam | tasya lopaH kadAcitsyAdanyasyAnupalambhanAt || 16 || vRti: na tu yaH antarmukhaH antazcakrArUDhasvabhAH sarvajJatvAdiguNAzrayaH tasya vinAzaH kadAcit, (p. 15) tasmAt dvitIyasyAnyasyAbhAvAt tatsvarUpameva vyomavat cidrUpatayA sarvatra anubhavati iti || 16 || TippaNI: ekaiva pAramezvarI zaktiH saMkocagrahaNopakrame svAtmAnaM dvidhA avabhAsya jJAnakriyAyugalodbhAvanottaramatyantamarvA -cInapade antarbahiSkaraNabhAvamupAzrayate saMkocahAnadazA - parizIlanAdau vividhIbhUtaM svaM rUpaM pratyAhRtya sarvato vimalanabhaHprakhye vitatAbhoge svasmin svAnubhUtipAripUrNya - camatkRtimAsvadate | tatra vibhinnavibhaktavedyAbhAvAt antarmukha - tattvasya vilopaH saMbhAvayitumanarho yo bAhyavedyagrahaNA - grahavadbhiH vyAmUDhaiH pratipadyate, athavA caturthapAdasya hetubhAvena prayogaH, yasmAdupalabdhRsvarUpasya viluptau vizvamanelamUkaprAyaM syAt vizvavyavahAro'pi vyucchidyeta iti || 16 || vivRti: na tu punaH tasya paramArthasataH parasya tattvasya (p. 53) kadAcit kasyAcidapi samAdhyAdyupalakSitAyAM kAlakalAyAM lopaH svarUpocchedaH syAt upapadyeta; anyasya tadvyatiriktasya vedyarUpasya anityasya vastunaH anupalambhanAt anubhavAbhAvAt, na hi vedyaM nAsti, vedako'pi nAsti - iti vaktuM zakyam | kasya tasya lopo na syAt ? yaH antarmukho vyatiriktabAhyavedyAbhAvAt antaH svAtmanyeva mukhaM jJazaktiryasya sa tAdRzo bhAva AtmAkhyaM tattvaM, yataH sarvajJatvaguNAspadaM sakalavedyavargavedakatArUpasya guNasya dharmasyAspadam ananyasAdhAraNam adhikaraNam | idamatra tAtparyam - Atmano jJAnakriyAbhedena dvividhA yA zaktiH sA puruSAvasthAyAm antaHkaraNabahiSakaraNavyApAroparame sati, kevalasvAtmamAtrAbhimukhajJazaktimAtratvenAvaziSyate; tena antarmukho bhAva ityuktam | mukhazabdena ca zakteH vyavahAro dRSTo yathA pAramezvare (p. 54) ..........................zaivImukhamihocyate || ityAdau | evaM ca vyutthAnAvasare tAdRgdazAnyathAnupapattisadbhAvaH | sa bhAvo bAhyaviSayAgrahaNamAtravyAmohaiH abhAva iti taiH yogibhiH pratipadyate; na tu satatam aviluptajJazakteH tasya bhAvasya AtmavilakSaNavastvanupalambhAt kathaMcit lopa upapadyate; tadA hi asau svabhAvameva amalagaganatalavat sarvato vyatiriktaM sarvavyApakaM citmAtrarUpatayA anubhavati, kevalaM mohaparavazatayA vismRtAnusaMdhAyakasvAtmarUpaH tathA na pratipadyate | prabuddhastu yathA pratipadyate tathA upAyaM purastAt upadekSyati | vyAkhyAtametat na tu yo'ntarmukho'ntazcakrArUDha ityAdinA vRttau || 16 || iti zrI rAjAnakarAmakRtAyAM vivRtyAkhyAyAM spandakArikATIkAyAM vyatirekopapattinirdezo nAma prathamo niHSyandaH || 1 || vivRti: (p. 55) atha vyatiriktasvabhAvopalabdhirnAma dvitIyo niHSyandaH || evaM yathA pratijJAtaM dehAdivyatiriktamAtmatattvaM svAnubhavasiddhayopapattyA vyavasthApya idAnIM tadupalabdhyupAyopadezAvasare suprabuddhaprabuddhAprabuddhabhedena trividhe lokatantre, kastAvat prastutopadezapAtram ? - iti viSayavyavasthApanAya Aha tasyopalabdhiH satataM tripadAvyabhicAriNI | nityaM syAtsuprabuddhasya tadAdyante'parasya tu || 2/1 (17) || vRti: tasya cidrUpasya sarvagatasya svasvabhAvasya upalabdhiH triSu jAgradAdiSu padeSu nityaM suprabuddhasya bhavati; tadAdyante aparasya prabuddhasya svapnasuSuptAdau; jAgratturyau (kh: jAgratturye AgamamAtragamye iti; g: svapnasuSuptyAdau jAgatturyayostvAgamamAtragamyA iti pAThaH |) tvAgamamAtragamyau || 17 || TippaNI: sarvottIrNacinmAtraviSayo vizvamayazakticakraviSayazca - iti upakrAntanirvAhyAtmakatayA dvividhopadezasya prAyazo'prabuddhaviSaye'nupayogitaiva suprabuddhasyeva padatraye svAtmopalabdherayatnasiddhatvAt, prabuddhasya hi padadvayavarti sAkSirUpaM prabodhAvasthAyAM parAmRzato vizvottIrNaniruparAgacetayitRmAtrasvarUpopalabdhiH sauSuptapratyavamRzyA, svapnAvagamyA ca vizvamayanirmANavisphuraNazAlinaH kAraNantaranirapekSasya sarvakartRtvadhAmnaH svAtmana upalabdhiranAyAsaM siddhyati | aprabuddhaH punaryuktisahasrairapi upadezyamAnaM paratattvaM naiva pArayati hRdayaMgamIkartum, ato'vaziSTapadadvaye vyavahityaparicitibhyAM durbodhasya paratattvasyopadezamapekSate ityupadezaviSayavyavasthitiH kevalaM prabuddhasyaiva || 17 || vivRti: tasya yathApratipAditasya svAtmana eva paramezvarasya upalabdhiH anubhavo nirvikalpA pratipattiH nityaM sarvadA sarvAsu anubhavadazAsu suprabuddhasya suSTu prabuddhasya dehAdyahaMpratyayadIrghaduHsvapnamayyA (p. 56) mohamahAnidrayA manAgapi anAvRtasaMvidaH siddhasAdhyasya samyagdarzinaH syAt upapadyate | kIdRzI ? satatam avyavadhAnena tripadAvyabhicAriNI triSu jAgarasvapnasuSupteSu padeSu saMvedanabhUmikAsu avyabhicAriNI avisaMvAdinI kayAcidapi avasthayA anabhibhUtatvAt avyavahitasaMnidhiH | evam etasya suprabuddhasya svIkRtasvAtmaizvaryalakSaNaparasiddherihopadezaviSayatvaM nAstyeva kRtakRtyatvAt | aparasya tatsamanantarasya dvitIyasya prabuddhasya parazaktipAtaprabhAtAlokavilupyamAnamAyAtamisratayA samunmiSadvizadavivekacakSuSaH kSIyamANamohavazAt avijRmbhamANamohotsAhasaMpadaH tadAdyante teSAM jAgarAdInAM trayANAM padAnAm AdibhUtaM yat padaM jAgradavasthAtmakaM, tasya antabhUtaM yatpadadvayaM svapnasuSuptAkhyaM, tatra tasya (p. 57) Atmatattvasya upalabdhiH syAt | vRttikRdabhiprAyAnusAreNa tadAdyantapadasya evaM vigrahaH kRtaH yataH svapnasuSuptAdau iti tena etatpadaM vyAkhyAtam | atra ca Adizabdena svapnasuSuptAvasthAsaMgRhItasmRtimohAdyavasthAparigrahaH tasyAbhipretaH | evaM ca vyAkhyAnasya ayamAzayaH - iha dvividha Atmatattvasya upalabdhyupadezaH upakrAnto nirvAhyazca; ekaH sarvavyatiriktacinmAtrasvasvarUpaviSayaH; aparo vizvAtmakatacchakticakraviSayaH | ubhayarUpopi ayamupadezaH asmin suSuptasvapnarUpapadadvaye'pi prabuddhasya prAyazo nopayujyate, padatraya iva suprabuddhasya, tattvopalabdheraprayatnasiddhatvAt; yata etatpadadvayavartisaMvitpratyavamarzamAtrAdeva yathApratipAditaparatattvopalabdhiH svayameva tasya upapadyate, (p. 58) tathAhi - yadA vigalitasakalavedyavikalpatvAt niSkalAM [niSkevalAM] suSuptAvasthAM prabodhadazAyAm AtmanaH parAmRzati, tadA sarvoparAgarahitasvarUpamAtravizrAntanityAviluptacetayitRmAtra- svabhAvam AtmatattvaM svayameva upalabhate | yadA ca tattadvibhinnasvakAraNavirahe'pi sphuTatarAvabhAsacetanAcetanavicitrabhAvacakranirmANamayIM vinidraH san AtmanaH svapnAvasthAM parAmRzati tadA tenaiva dRSTAntena prabodhabalAt paramakAraNasya svabhAvasyaiva paramezvarasya svecchAmAtravyatiriktakAraNAntaranirapekSasarvakartRtArUpaM tattvamupalabhate | aprabuddhasya punaretat prayatnazatairapi samarpyamANaM tumbakatoyadravavat nAntaH sparzaM karoti | tadevam asmin padadvaye prabuddhasya upalabdhiH syAt - iti pratipAdyate | pariziSTe jAgratturyAkhye padadvaye (p. 59) sA asya nAsti - iti arthAt uktaM bhavati | ato jAgarAvasthAyAM zabdAdiviSayagrahaNavyagrendriyavyApAravyavahitaM, turyAvasthAyAM ca lokottaratvAt atyantAparicitaM svayaM durlakSaM paraM tattvam iti tadupalabdhau tatra prabuddho'pi upadezamapekSata eva | yata Aha vRttikAraH jAgratturyau tvAgamamAtragamyau iti | tasya cidrUpasya sarvagatasya ityAdinA vyAkhyAtavAn vRttikRt etat || 1 || evamupadezaviSayaM vyavasthApya idAnIM pAramezvarasya tattvasya sarvavyatiriktatvena sArvarUpyeNa ca dviprakArasya jAgarAdiSu caturSvapi padeSu pravibhAgapratipAdanAyAha jJAnajJeyasvarUpiNyA zaktyA paramayA yutaH | padadvaye vibhurbhAti tadanyatra tu cinmayaH || 2/2 (18) || vRti: jJAnajJeyabhedena dvirUpaM [dvirUpe] jAgratsvapnAtmake padadvaye saMvedanam, suSuptaturyAtmake padadvaye punazcidrUpatvena kevalam anubhavaH, na tu dvitIyamanyatvena upalabhyate || 18 || TippaNI: paramezvara eva svamAyAzaktimahimnA vicitrakSetrajJabhAvena prathamAnaH svavyatirekiNI parAzaktiM padadvaye jAgratsvapnAkhye AbhyantarakaraNasukhAdInA bahiSkaraNanIlAdinA ca avabhAsya tattaddazAvyavahArAnudbhAvayati parantu etadeva zakteH paratvaM - yat zivaprakAzamatirodhAya anantavaibhavena sphuraNaM, suSuptaturyayostu vibhaktabhinnasaMvedanIyAbhAvAt svAtmani samarasIbhUtazaktirIzvara eva prakAzate | bhAvAnAM sthairyAsyathairyapratipattivikalpena prathamapadayorbhedaH | aparatra cinmAtrarUpasya upalabdhRcamatkRtisadbhAvAsadbhAvAbhyAM bhedaH iti caturSu padeSu sarvottIrNatayA sArvarUpyeNa ca prakAzavijRmbhaNam || 18 || vivRti: (p. 60) vibhuH vyApaka IzvarazcinmAtramUrtirAtmA padadvaye jAgarasvapnAbhidhAne paramayA atyadbhUtarUpatvAt sarvAtizAyinyA zaktyA nijena sAmarthyena yutaH sahito bhAti cakAsti prakAzate | kIdRzyA zaktyA ? jJAnajJeyasvarUpiNyA jJAyate'nena iti jJAnaM, bAhyAbhyantaraM karaNacakraM grahaNAtmakaM jJaptimAtraM vA, jJeyaM grAhyaM zabdAdi sukhAdi ca viSayajAtamanantavizeSaM, tadeva rUpaM vidyate yasyAH sA tathA tayA | kimuktaM bhavati ? - paramezvara eva svamAyAvazAt nAnAkSetrajJarUpatayAvabhAsamAnaH svAmeva avyatiriktAM parAM zaktiM jJAnajJeyabhAvena avabhAsayan jAgarasvapnadazAvyavahAramudbhAvayati; etadeva ca asyAH zakteH pAramyam - yat svasva vaibhavasvarUpasya prakAzamAnatAmatirodadhatI jJAnajJeyamayAnantarUpatayA sphurati | bhinne tu abhedAprathanamAtraprANe (p. 61) mAyAtamasi vigalitajJAtRjJAnajJeyavibhAgavibhramam ekameva paramArthasat citprakAzaikarUpaM tAdRksvabhAvAnubhavitRtAmAtradharmalakSaNazaktikaM tattvamiSyate, yata Aha tadanyatra tu cinmaya iti | tasmAt uktarUpAt padadvayAt anyatra aparatra suSuptaturyAbhidhAne padadvaye cinmayo vibhurbhAti cetayata iti cit upalabdhRsvabhAva AtmA IzvaraH tanmAtraprakRtiH, tayoH padayorvyatiriktavedanIyAbhAvAt niSkalasvAtmamAtravizrAntazaktirIzvara eva prakAzata ityarthaH | nanu jAgarasvapnayorjJAnajJeyamayatvena, suSuptaturyayozcinmayatvenaiva prakAzanAbhedAt padadvayameva, tatkathaM padacatuSTayam iti ? - atra ucyate, jAgarasvapnapadArthAnAM sthairyAsthairyapratipattivikalpakRto'sti bheda iti tatpadadvayam; yataH IzvaraparikalpitaH sargo jAgarAvasthAyA dRDhatvena (p. 62) pratipadyate, svapne tu adRDhatvena kSetrajJaparikalpita ityanayoH padayorbhedakAraNam | suSuptAvasthAyAM tu sadapi cinmAtrarUpaM tattvaM mohavazAdahamityupalabdhRcamatkAravirahAt asadivAbhAti; tasyaiva tu tattvasya paramArthasattayA Atmatvenopalabdhisturyapade; - ityayaM suSuptaturyayorbhedaH | tena catvAryeva padAni vizva - taijasa - prAjJa - turyAdisaMjJAbhiH zAstrAntareSvapi prasiddhAni | jJAnajJeyabhedena dvirUpam ityAdinA vyAkhyAtametadvRttau || 2 || idAnImuktena prakAreNa prabuddhasyaiva upadezyatvamupakrAntaM draDhayitum, aprabuddhAnAM ca tatpratiSeddhuM zlokatrayamAha guNAdispandaniHSyandAH sAmAnyaspandasaMzrayAt | labdhAtmalAbhAH satatam syurjJasyAparipanthinaH || 2/3 (19) || vRti: (p. 17) guNaspandasya sattvarajastamorUpasya ye niHSyandAH pravAhAH, te sAmAnyaspandamAzritya prasRtA api satataM jJasya viditavedyasya yoginaH syurbhaveyuH, bhavantyaparipanthinaH anAcchAdakAH svabhAvasya || 19 || TippaNI: pAramezvaryAnugrahazaktyA pratyutpannaheyopAdeyavivekasya nairvikalpikAM pratiSThAmAzritya sattarkAgamayuktyabhyAsot -sAhena uccapadArurukSAM parizIlayato jJasya sukhiduHkhimUDha -tAdipratyayapravAhAH khecaryAdyadhiSThitAH kroDIkRtavizva -spandaM parazaktisphuritaM samAzrityaiva labdhasvAtmapratiSThAH svAtmavIryAvirbhAvanAt vigalitAvaraNasAmarthyAH paratattvopalambhaM vihantuM na zaknuyuriti tAtparyam || 19 || aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatAH | pAtayanti duruttAre ghore saMsAravartmani || 2/4 (20) || vRti: svalpaprabodhAMstu (k, kh: alpaprabodhAnAm) svasthiteH cidrUpAyAH sthaganaM kRtvA, te guNAH pAtayanti duruttAre asmin viSame saMsAravartmani, yatastadAtmakameva nityamAtmAnaM pazyanti, na tu zuddhabuddhasvarUpatayA || 20 || TippaNI: aprabhuddho vidyamAnamapi svaizvaryaM sArvajJAdiguNAspadaM spandatattvamavidan sarvathA paratantraM dehAdikameva Atmatvena svIkaroti | ata eva jJAnaguNaprasarAH paramAtmasthitiM tirodhApya yAvat prabodhaprAptimaprabuddhaM janmAdisrotasyAvartayantyeva - ityataH prabuddhasyaivopadezyatA nirUDhadraDhimA, aprabuddhaviSaye vihitaniSedheti bhAvArthaH || 20|| p. 18) ataH satatamudyuktaH spandatattvaviviktaye | jAgradeva nijaM bhAvaM na cireNAdhigacchati* (gh: bhAvamacireNeti zodhitaH pAThaH |) || 2/5 (21) || (* vivRti: bhAvamacireNAdhigacchati) vRti: ataH satataM sarvakAlaM yaH karotyudyogaM spandatattvasya svarUpAbhivyaktyarthaM, sa jAgradavasthAyAmeva nijamAtmIyaM turyabhogAkhyaM svabhAvam acireNaiva kAlena prApnoti TippaNi: prakRtazlokanirdiSTahetoH prabuddhasyAtmIyaparamArthasattAyAH adhigamo'nativilambenaivetyarthaH || 21 || vivRti: (p. 63) ataH prastutavyAkhyAnazlokatrayanirdiSTAt hetoH jAgradeva prabuddha eva nijaM bhAvam AtmIyAM pAramArthikIM sattAm acireNa alpIyasA kAlena adhigacchati samyag upalabdhyA svIkaroti | evakAreNAprabuddhaM vyavacchinatti | kIdRzaH sannadhigacchati ? - spandatattvaviviktaye satatamudyuktaH spandasya, parasya zAktasya tattvasya upacaritasAmAnyavizeSAtmakatayA dviprakAratvena vyAkhyAsyamAnasya, yattattvaM paramArthaH yathAkramamupAdeyatayA heyatayA ca nizcitaM rUpaM, tasya viviktaye vivekAya pRthakkaraNAya, eSa upAdeyatamaH (p. 64) paramakAraNabhUtasya satyasya AtmasvarUpasya - ayamahamasmi, ataH sarvaM prabhavati, atraiva ca pralIyate - iti pratyavamarzAtmako nijo dharmaH sAmAnyaspandaH; tathaite atyantaheyA vizeSaspandA anAtmabhUteSu dehAdiSu AtmAbhimAnamudbhAvayantaH parasparabhinnamAyIyapramAtRviSayAH - sukhito'haM duHkhito'ham - ityAdayo guNamayAH pratyayapravAhAH saMsArahetavaH; - iti vibhAgAya satataM sarvAsu avasthAsu avyavadhAnena udyuktaH uktavakSyamANopapattyupalabdhyupAyapratipattyabhivyajyamAna - svabalavRMhaNatvAt avyAhatotsAhAdhyAsitaH [avyAhatotsAhamadhyavasitaH] | etena prabuddha eva upAyaparizIlanaikatAnaH san acireNa svarUpamupalabhate nAnyaH, - iti pratipAditam | kuto hetoH sa evAdhigacchati nAnyaH ? ityAha - guNAdispandaniHSyandA ityAdi yato guNAdispandaniHSyandA jJasyAparipanthinaH syuH iti saMbandhaH | spandAnAM kSetrajJajJAnAdizaktInAM, (p. 65) niHSyandA nAnArthaunmukhyena prasRtAH pravAhA bhinnAH pratyayAH spandaniHSyandAH guNA AdayaH prathame pradhAnaM yeSAM te guNAdayaH, sukhAdyAtmakatvena sattvAdimayAH guNAdayazca te spandaniHSyandA, - ahaM sukhI, duHkhI, mUDhaH - ityAdayo jJAnabhedAH | kiMrUpAH ? sAmAnyaspandasaMzrayAt labdhAtmalAbhAH sAmAnyasya sarvavyApakasyAntarlInAnantavizeSaspandasya parasya zaktisphuritasya saMzrayAt samyak ananyazaraNatayA zrayaNAd bhajanAddhetoH labdhAtmalAbhAH labdha AsAditaH tena tena bhinnenAkAreNa AtmanaH svasvarUpasya lAbha udayo yaiste tathAvidhA guNAdispandaniHSyandAH jJasya paramezvarAnugrahoNoditaheyopAdeyapratyayapramAtRbhAvasya [paramezvarAnugrahodita-], sAmAnyaspanda eva paramezvaramukhyazaktitvena (p. 66) pratiSThitanirvikalpapratipatteH sukhAdyupAdhyuparAgajanitAnyonyabhinnarUpebhyo vizeSaspandebhyo vyAvRttasvazaktyabhimAnasya uktavakSyamANayuktyabhyAsanityodyogena vijigISamANasya aparipanthinaH syuH svabalAvirbhAvAt pratihatasvabhAvAvaraNasAmarthyAH santaH apratidvandvinaH saMpadyeran, paratattvopalabdhyutsAhaM nihantuM na prabhaveyuriti yAvat | idamatra tAtparyam - ye kecana yasya kasyacinmAyIyasya pramAtuH sukhAdyAtmakatvAt guNamayAH spandaniHSyandAH pratyayasaMdhAnAH prasaranti te sarve ekameva sAmAnyaspandamAzritya taM tamAtmAnaM pratilabhante; prabuddha eva tu tadudayAbhijJaprajJApAtram; atastasya nityodyoginaH sataH ete prayogino bhavituM na prabhavanti | ye (p. 67) tvaprabuddhAH tairete durnivAraprasarAH, ityAha - aprabuddhadhiyastu ityAdi, - aprabuddhA pAramezvaraparAnugrahavirahAdavigalitagADhAjJAnanidrA dhIH prajJA yeSAM te tathA, tAn punaramI yathAvyAkhyAtA guNAdispandaniHSyandA ghore vibhISikAzatasaMkulatvAd dAruNe, ata eva duruttAre durlaGghye saMsAravartmani janmAdiprabandhamArge pAtayanti tatrAnavarataM bhrAmayanti | kIdRzAH santaH | - svasthitisthaganodyatAH svasmin paramAtmani sAmAnyaspandamAtrakarmake sthitirnirvikalpapratipattiprabhavA susthirA pratiSThA tasyAH sthagane sadya eva AcchAdane udyatA gRhItodyogAH pratipakSabhUtasya prabodhasyAbhAvAt labdhaprasaratvAdevamupacaritAH | kim uktaM bhavati ? - yathA kAMzcid rAjAdIn (p. 68) pramAditvAdyavasthAsattvAt sadapi sainyAdisvasAmarthyaM sattvenApratipadyamAnAn antaraprekSiNo vipakSAH svapadavyaparopaNabaddhAbhiyogA mahati vyasane pAtayanti, A svasAmarthyasadbhAvapratipatteH | evamaprabuddhasya sarvakartRtvAdilakSaNaM nijaM mahimAnaM sAmAnyaspandarUpaM vidyamAnamapi apratibuddhyamAnasya sarvakAryaparatantraM dehAdisargamevAtmatvenAvagacchata ete labdhaprasarAH sukhito'ham ityAdayo guNapradhAnAH pratyayapravAhAH satye svAtmani sthitiM vyavadhAya saMsAramevAsAdayanti, A prabodhaprApteH, - iti prabuddhA evAsyopadezasya viSayA nAprabuddhAH | teSAM hi kathaMcid gRhItamapyupadezavacanaM nizcAyakapratipattizithilaprajJatvAnnAntarvizrAmyati | yathoktaM kenApi jJeyatvamapyupagatA hRdaye na roDhuM zaktAH pramUDhamanasAmupadezavAcaH | ArdratvamAdadhati kiM nalinIdalAnAM zliSTA nirantaratayApi nabho'mbudhArAH || (p. 69) iti | tatra jAgradavasthAyAmeva iti vRttigranthaH, prakRtAnusAreNa prabuddhAvasthAyAm, - iti boddhavyam | yadi vA satatodyuktapadena prabuddhasvIkAre sati satatodyuktaH prabuddho vakSyamANopadezakrameNa jAgradavasthAyAM vyavahAradazAyAmeva nijaM bhAvamadhigacchati, - iti vyAkhyeyam | vyAkhyAtametat zlokatrayaM vRttau vibhAgena ataH satataM sarvakAlaM yaH karoti ityAdinA | tathA guNaspandasya sattvarajastamorUpasya ityAdinA | tathA svalpabodhAMstu ityAdinA granthena || 3 || 4 || 5 || evaM prabuddhasyaiva jAgaraturyapadayorupadezyatve vyavasthApite sarvazarIrisAdhAraNajAgradvRttyantaralInAmeva tAvatparatattvopalabdhimupadeSTumAha atikruddhaH prahRSTo vA kiM karomIti vA mRzan | dhAvan vA yatpadaM gacchet tatra spandaH pratiSThitaH || 2/6 (22) || vRti: tasya ca spandatattvasya atikruddhe prahRSTe dhAvamAne (p. 19) ca kiM karomi, - ityevaM cintAviSTe yadA zaktipratyastamayaH, tadA spandatattvasya sphuTa evodayo gurUpadezAt adhigantavyaH || 22 || TippaNI: tIvrataropadravadviSaddarzanAdau mRtapratyujjIvitapriyAsaMga -mAdau balavadabhiyuktatAyAM ca tatpratIkArakiMkartavyatA -vicAraNe'pi nirAlambanacittavRttitayA tattaddharSAdivyaJjakavas -tUtpatteH prAgeva samudbhUtamAtrasthAyibhAvasya pratiSThita -spandasyopalabdhiH | evaM karmendriyavyApRtivizeSe'pi aizvara -rUpasamAvezaH || 22 || vivRti: (p. 70) sAmAnyavizeSabhedena pratiSThitApratiSThitarUpatvAt spandasya dvaividhye sthite, upAdeyaH pratiSThitaH spandaH tatra pade upalabhyate iti saMbandhaH | yaH pratiSThitazcalatvavyapadezahetusukhitvAdyanityavizeSaspandAviSayatv AdaprakampasthitiH [-hetuH sukhitvAdya-] svabhAvamAtrAdhAraH sAmAnyarUpo mukhyaH spandaH pratyastamitasamastavizeSazakticakraparamAtmadharmaH, sa tatra tasmin adhunaiva nirdizyamAne pade upalakSaNIyaH | kasmin ? yatpadam atikruddho gacchet pratyagrakSata - dAruNopadrava - dviSaddarzanAdinA tIvratarakopAviSTaH tajjanyavikArAvasthAyAH prAgeva jhaTiti jAtamAtrakrodho yatpadaM yAM bhUmikAM gacchet manasA AsAdayet; tathA atiprahRSTo yatpadaM gacchet mRtpratyutthitaprANasamapramadAdidarzanAdinA prahRSTaH prakRSTena parameNAtizayena hRSTaH pramudita AnandanirbharaH, tathaiva utpannamAtraharSo yatpadaM gacchet; tathA kiM karomi iti (p. 71) mRzan yat padaM gacchet; kruddhena rAjJA ripuNA vA balavatAbhiyuktastatpratIkArAya kartavyanizcayamalabhamAnaH kevalaM kiM karomi kimupAyamatrAvalambeya - iti pratipattimUDha eva mRzan vikalpayan nirAlambanacittavRttiryAM bhUmikAmadhitiSThet tatra pratiSThitaspandopalabdhirityarthaH etena prakAratrayeNa duHkha - sukha - mohAtmaviSayagrahaNarUpAntaHkaraNavyApAramayajAgrada- vasthAviSayeNa evaMvidhAni prakArAntarANi saMgRhItAni veditavyAni | tena atikruddhavat azaGkiteSTajanavinAzazravaNAdinA kAraNena atizokAviSTo'pi zokavyaJjakAsrupralayAdivikRteH prAgeva samunmiSitamAtrazoko yatpadaM gacchet; tathA akasmAt kupitakRSNoragavyAghrAdigrAsagocaragamanAdinA nimittena atibhItaH tathaiva sadyaH samudbhUtamAtrabhayo yatpadaM gacchet; tathAtyantajugupsAspada (p. 72) padArthadarzanAdihetunA jAtamAtrajugupso yatpadaM gacchet, tatrApi pratiSThitaspandopalabdhiH, - ityupadiSTaM bhavati; krodha - zoka - bhaya - jugupsAbhedena caturvidhasya duHkharAzeH atikruddhazabdena upalakSitatvAt | tathA prahRSTavannijavIryabalasaMpattisaMbhAvanAdihetunA suduSkaramapi kAryaM nirvartayituM nirvikalpameva utsahamAno jhaTiti yatpadaM gacchet; tathaiva adRSTapUrvaparamaramaNIyAdipadArthadarzanAdinA sapadi ativismayAviSTo yatpadaM gacchet; tathA kuhanAdinA kAraNena utpannamAtrAtihAso yatpadaM gacchet, tatrApi pratiSThitaspandopalabdhiH, - ityupadiSTaM bhavati; harSotsAha - vismaya - hAsabhedena catUrUpasukharAzeratiprahRSTazabdenopalakSitatvAt | tathA kiMkartavyatAmUDhavat dUratvAdinA dRSTArthanizcayAvadhAraNAbhAvAt saMzayAviSTo yatpadaM gacchet, tatrApi pUrvavadupalabdhiH, - ityupadiSTaM bhavati; vismaraNAdidazAsu tattvApratipattilakSaNasya (p. 73) bahuvidhasya moharAzeH kiMkartavyatAmUDhabhAvena upalakSaNAt | evamantaHkaraNavyApArarUpajAgradavasthAzrayaM paratattvopalabdhyupAyamabhidhAya, buddhindriyavyApArarUpajAgradavasthAzrayasya asya yathA hyartho'sphuTo dRSTaH (Sp kA 4/6) ityatra prasaGgAdvakSyamANatvAt; saMprati karmendriyavyApArarUpajAgradavasthAzrayaM taM padaM pratipAdayitumAha - dhAvanvA yatpadaM gacchet tatra iti, tatra tasminnapi pade pratiSThitaspandopalabdhiH | tatra hi icchAprayatnajJAnakriyAdi vRttInAM vibhAgAgrahaNAd advayezvararUpAbhivyaktiH | tathA hi - dhAvataH pratipadaM padojjihirSoddhAraprayatnadezAvadhAraNapadavinyAsakriyAdiSu vRttivizeSeSu satsveva anavadhAryamANavibhAgatvAt asatsviva saMvit avibhAgaparasvabhAvamAtrapratiSThitA bhavati, tadA paravaza eva pumAnaizvaraM rUpamAvizati | etadapi vAgAdikarmendriyavyApAropalakSaNArthaM veditavyam | tena dhAvadvad (p. 74) aticaturavarNasvaroccAravyagravAgvRttirapi yatpadaM gacchet, tathA vINAveNuvAdanAditvaritataravyApAryamANakarAGgulikalApo yatpadaM gacchet; tatrApi pratiSThitaspandopalabdhiH, - ityupadiSTaM bhavati; sarvakarmendriyavyApArANAM dhAvatpadena upalakSaNAt | yathA hyartho'sphuTo dRSTa ityAdi zloke buddhIndriyavyApAragatAm etAmupalabdhiM darzayiSyati | yadyapi ca sarvasya prANabhRtaH sarvAsu avasthAsu sarvendriyavRttayo na antareNa nityoditapratiSThitaspandaprakAzaparisphuritasamApattim unmiSitumeva prabhavanti, tathApi mAyAzaktyudbhAvitabhedAvabhAsabalAt nAnAtvena ullasadbhiH anantaiH jJAnakriyAvizeSaiH vyavadhIyamAna ivAsau pratiSThitaH spandaH prabuddhasyApi upalabdhigocaratvaM gamayitumazakya, - iti tadupalabdhiyogyAH kAzcideva atikruddhatvAdayo dazA upAyatvena saMgRhya upadiSTAH | etAzca prabuddhasya pratyavamRzyamAnAH sadyaH pratiSThitaspandopalabdhyupAyatAM (p. 75) bhajante, na tu anubhUyamAnAH; sA hi avasthA duHkhAdimayyeva | tato niSkrAntastu prabuddha upadezabalAd upajAtatAdRzAtmasvarUpavivecanakSamaprajJAtizayaH spandatattvamanubhavati; yadanuzIlanaikAgryAt krameNa suprabuddhapadavImadhirUDhaH sarvatra anubhaviSyati, - iti | vivRtametat tasya ca spandatattvasya ityAdinA vRttau || 6 || atha jAgradvRttyantarlInaturyadazAgatasvabhAvopalabdhaye zlokatrayamupAyopadezamAha, tatra yugalakaM tAvat yAmavasthAM samAlambya yadayaM mama vakSyati | tadavazyaM kariSye'hamiti saMkalpya tiSThati || 2/7 (23) || vRti: yAM spandasvarUparUpAmavasthAmavalambya yatkiMcit ayaM mama vakSyati, tat avazyaM kariSyAmi - ityadhyavasoyana (adhyavasAyenetyato'nantaraM; kh, gh: 'vartate tathAvidhAdhyava - sAyena' itI yAnpATho'dhiko'sti |) spandatattvamadhiSThAya yo vartate || 23 || TippaNI: atra sAmalambanakriyAtaH pUrvabhAvini kriyAntare paritiSThitavA -kyasyAyamAzayaH - yathA prabhorAjJAnirvahaNe'vahitamanaska -tayA sarvA vRttayo vilInAH saMpadyante, nistaraGgadazA codeti | evaM sarvAtmanA samastAnyakaraNIyatAM parihRtya spandadazA - vadhAnaniviDAvamarzasyAbhyAsAt paratattvopalabdhiriti || 23 || tAmAzrityordhvamArgeNa somasUryAvubhAvapi* | sauSumne'dhvanyastamito (kh, g: astamitau) hitvA brahmANDagocaram || 2/8 (24) || (* vivRti: candrasUryAvubhAvapi) vRti: (p. 20) tasya, tAmavasthAmAzritya puruSasya, somasUryau dvAvapi sauSumne adhvani madhyanADyabhidhAne, astamayaM kurutaH; brahmANDagocaraM zarIramArgaM parityajya yoginaH || 24 || TippaNI: somasUryAvityasya tAtparyamidam | spandadazAmAzritasya manaH prANau madhyanADyAM lIyete | saMvideva yathottaraM saMkoca -grahaNena saMkucitA jJAnakriyAzaktibhAvaprAptipUrvaM manaH - prANaprasararUpatAmApadyate | pratyAharaNakASThAdhirohaNe ubhAveva jJAnakriyAzaktimayAvubhayavidhameva heyopAdeya - viSayavedanaM nADIsaMcAraNAtmakAryamapi parihAya sAmAnya - maulikarUpaM pratyApadyete iti || 24 || vivRti: tAM yacchabdopalakSitavAkyanirdiSTAm avasthAM (p. 76) dazAm Azritya AsAdya puruSasya candrasUryau manaHprANau dvAvapi yugapadeva astamitaH pralIyete | kiM kRtvA ? tAdRgdazAzrayaNasAmarthyAdeva brahmANDagocaraM hitvA yadantastadbahiH - iti brahmANDaM zarIraM sa eva gocaraH svaprasarAdhikaraNaM, taM hitvA tyaktvA saMvedyatAbhAvAdatikramyetyarthaH | kena pathA astamitaH ? UrdhvamArgeNa sarvAtiriktena alaukikena vartmanA | tathA ca - candrazabdapratipAditA manaHprasararUpA jJAnazaktiH idaM heyamidamupAdeyam - iti dvidhA saMsAragocaraiva, AlambanIyaM nijaM viSayamatItya tasyAM dazAyAM madhyasthatAM prApya svakAraNa eva astameti; tathA sUryazabdoditA prANaprasararUpA kriyAzaktiH nAnAnADIsaMcAralakSaNAM kusRtimakhilAM khilIkRtya sAmAnyaprANarUpatAmApannA lokAtiriktena pathA svapada eva zAmyati | tataH sauSumne'dhvanyastamita ityAha - suSumanAbhidhA zarIramadhyamadhyAsitA yA nADI (p. 77) tadIye adhvani parasyAH pAramezvaryAH zakteH pravahaNamArge prazAmyataH; jJeyakAryoparAgaparityAgAt parazaktirUpatAmApadyete, - iti yAvat | kAM tAM dazAmAzritya ? ityAha - yAmavasthAM samAlambya samyaktyaktasamastavastuvyApRtistimitasarvazaktitayA avalambya avaSTabhya kasmiMzcidavasare puruSastiSThati | kiM kRtvA ? samAlambyeti, samAlambanakriyApUrvabhAvikriyAntaraniSThaM vAkyamAha - iti saMkalpya iti, ityevaM saMkalpaM kRtvA | kathaM yadayaM mama vakSyati tadavazyaM kariSye'ham iti, yasya AjJAtikramAt sadya eva prANAtyayAdiranarthaH samApatati, so'tra rAjAdiH ayam iti nirdiSTaH, ayaM yad vastu mama kartavyatayA vakSyati jalpiSyati tadavazyaM sarvAtmanA parihRtasamastAnyakaraNIyo'haM kariSye saMpAdayAmi, - iti yugalakasya vAkyArthasaMgatiH | idaM tu tAtparyam - kenacitkAraNena avazyakaraNIyavacasA prabhaviSNunA kArayitavyavastuvivakSayA (p. 78) AkSiptasya puMsaH tadvacanazuzruSAmAtraniviDAvadhAnatvAt samastavRttipratyastamaye sati, saMvit turIyAM dazAm avazyamevAvizati, tatpratyavamarzAbhyAsAt paratattvopalabdhiH, - iti | atra brahmANDagocarazabdena zarIrAkAzasya candrasUryazabdAbhyAM manaHprANaprasarayozca pratipAdanam | prayojanam | anena upadezena pratyabhijJApitaturIyadazApratyavamarzAbhyAsakASThAdhirohiNaH prabuddhasya nikhilabAhyAbhyantarAdhvAtikrAntaparamapadavizrAntilAbhaH, - iti | vyAkhyAtametat pRthak vRttikRtA yAM spandarUpAmavasthAm ityAdinA tasya tAmavasthAm ityAdinA ca granthena || 8 || nanu evaMvidhA dazA sarvasya kasyacitkathaMcit upajAyata eva, tatkimupadezena - ityAha tadA tasminmahAvyomni pralInazazibhAskare | sauSuptapadavanmUDhaH prabuddhaH syAdanAvRtaH || 2/9 (25) || vRti: tasmin mahAvyomni pratyastamitazazibhAskare yasya svasvabhAvAbhivyaktiH na samyak vRttA, sa (p. 21) svapnAdinA muhyamAno'prabuddho niruddhaH syAt; prabuddhaH punaranAvRta eva bhavati || 25 || TippaNI: paramAkAze samastajJeyakAryANAMvilInaprAyatvAt mUDhA -nAM varNitapUrvA turyadazA sauSuptapadavat zUnyarUpA, IzitRzaktipAtena samuditajJAnadRSTInAM punastasyAM dazAyAmanubhUyamAnaturyacamatkRtirnirAvaraNaM nirbhAsate iti tatra dazAyAM yathAkathaMcit sarveSAmupajAyamAnAyAM satyAmapi upadezanirapekSaNaM tamaHpadapravezAnarthaH syAt tatparihArAyopadezasya sApekSateti || 25 || iti zrIkallaTAcAryaviracitAyAM spandakArikAvRttau svarUpaspandaH prathamo niHSyandaH || 1 || vivRti: (p. 79) tadA tatra tAdRzadazAviziSTe kAle sauSumnAdhvazabdapratipAdite mahAvyomni paramAkAze samastavedyavyatiriktasvarUpatvAt zabdaguNAtmakabhUtAkAzasvarUpavailakSaNyAcca mahAvyomazabdapratipAdite svasvabhAva eva, kIdRze ? pralInazazibhAskare pratyastamitasamastajJAnakriyAprasaraprapaJce, mUDhaH paramezatigmarazmiparamazaktyaMzusparzAbhAvAd anidrANapazupratyayanidrAvasAdaH sauSuptapadavat syAt suSuptAvasthAyAmiva bhavet | yathA suSuptAvasthA pralInAkhilavedyaprapaJcarUpApi aprabuddhasya tatkAlam anubhavasAmarthyAbhAvAt mohamayyeva, tathA eSA turyadazApi mohAtmikaiva | prabuddhaH punarIzvarazaktipAtaprabhAvAt prakarSeNa lokAtiriktAtizayena buddhaH pratyuditasamyagjJAnadRSTiH tAdRgdazApratyavamarzAvasarAnubhUtaturyAbhogaH anAvRto dehAdyavacchinnAhaMpratyayarUpeNa (p. 80) AvaraNena viyuktaH syAt saMpadyeta | tadetat tasminmahAvyomni ityAdianA granthena vyAkhyAtaM vRttau || 9 || evaM dehAdivedyavargavyatiriktatvena sarvadazAnusyUtopalabdhRmAtralakSaNaikasvabhAvatvena ca upapAditasya pratipAditopalabdhyupAyasya svAtmana eva zaMkarasya yatsAmarthyaM tadeva avazyakaraNIyazAstracoditakriyAsAdhanabhUtAnAM mantrANAM vIryam - iti prabuddhameva upalabdhatAdRgAtmasvabhAvaM prati upadeSTuM yugalakamAha atha sahajavidyodayAkhyo dvitIyo niHSyandaH | tadAkramya balaM mantrAH sarvajJabalazAlinaH | pravartante'dhikArAya karaNAnIva dehinAm || 2/10 (26) || vRti: tat balaM nirAvaraNacidrUpamadhiSThAya, mantrAH sarvajJatvAdinA balena zlAghAyuktAH pravartante anugrahAdau svAdhikAre | karaNAni yathA dehinAm, nAnyena AkArAdivizeSeNa || 26 || TippaNI: zAktabalAkramaNAdeva niyantritetikartavyatAsacivA mantrAH prANabhRtkaraNavat yathAsvaM pratiniyataprayoktavyakAryasiddhiSu apratihatazaktayaH, tadvinA tRNamAtramapi kubjayitumasamarthAH, niyatizaktibalAt bhinnabhinnaniyogebhyaH pravartante na sarve sarvebhya iti bhAvaH || 26 || tatraiva saMpralIyante zAntarUpA niraJjanAH | sahArAdhakacittena tena te* zivadharmiNaH || 2/11 (27) || (* vivRti: tenaite) vRti: (p. 23) tatraiva svasvabhAvavyomni nivRttAdhikArAH pralIyante, zAntarUpAH, mAyAkAluSyarahitAH, saha sAdhakacittena; anena kAraNena zivasaMyojanAsvabhAvena, iti zivAtmakA ucyante (gh: iti - zabdAnantaraM te iti padamapyasti |) || 27 || TippaNI: idamatra tAtparyam - zivazaktireva mantrasaMnivezAdirUpadhAriNI udayAstamayadazayoH zivAbhedavattvAt, yatra yatra zivAbhedavat -tvaM tatra tatra zAktarUpatvaM, yathA saMkalpasvapnapurAdiSu, - iti vyAptyAdinA sudRDhapratipattermantravIryAnabhijJasya bhedavibhra -mAt niyatasAdhyasAdhanAya paryavasAyinaH prabuddhasya punarmantrAH sarvArthasAdhanAdhikAriNo bhavanti; na kevalaM mantrA eva, yAvallaukikabhASAmAtramapi amoghamantrabhAvamupa -gacchati - ityanena kriyAjJAnaM kAryaM jJeyaM vA vastu zivadharmakamevetyupalakSyate || 27 || vivRti: (p. 80) tena prastutavyAkhyAnena hetunA ete mantrA ArAdhyadevatAvAcakA varNAdisaMnivezAH, zivadharmiNaH zivasya paramezvarasyAnanyasAdhAraNaH sarvajJatvAdirguNo dharmaH sa vidyate yeSAM te tathA, zivAdabhinnasvarUpA ityarthaH | kena hetunA ? - yataH tat samanantarapratipAditasvarUpasya zivasya saMbandhi balaM sAmarthyaM zaktim Akramya uccicArayiSAvasthAyAM tadabhedopapattyA svIkRtya sarvajJabalazAlinaH sarvajJasya zivasya balena zaktyA zlAghamAnA santaH adhikArAya pravartante yathAsvaM pratiniyatakAryasaMpAdanasvasAmarthyaM [-svAmyArthyaM] prasaranti | ete hi anAsAditaparamezvarAbhedadazA utpAdavinAzadharmakavarNamAtrAtmakAH tRNamapi kubjayitumazaktAH; uktabalAkramaNena tu niyatetikartavyatAsahAyA dIkSAdivRzcikaviSAkarSaNAntaparAparasvakAryasaMpAdanAdhi- kArApratihatazaktayo bhavanti | yadyevaM sarvamantrANAmuktabalAkramaNalakSaNavIryasAmyaM, tat kathameSAM bhinnAdhikAritvaM, sarve sarvArthasAdhanAdhikRtAH kathaM na bhaveyuH ? - ityatra paramezvaraparikalpitaniyatiniyantritatvameva (p. 82) hetuM pratipAdayitumupamAnamAha - kathamete mantrA niyatAdhikArAya pravartante sAdhakAnAM ? - dehinAM karaNAnIva yathA hi dehAdimAtrAnityavastuvyavasthitAtmAbhimAnAnAM sarvazarIrabhRtAM karaNAni indriyANi yataH karaNavargo'yam ityatra pratipAditayuktyA paramezvarAdeva cetanatvApAdanahetupravRttyAdilAbhasAmye satyapi karaNAni tatparikalpitaniyatizaktibalAt zabdAdiviSayaprakAzanamAtraparyavasitasAmarthyAni yathAsvaM pRthakpRthagadhikArAya pravartante na sarvANi sarvasmai?; tathaivaite mantrAH sAdhakAnAM svIkRtaparasvabhAvAhaMbhAvapratipattInAM yathAniyamitAdhikArAya pravartante, tasmAt karaNavat sarvajJabalazAlino'pi mantrA niyatAdhikArA eva | tatazca zivadharmiNo mantrA yatkRtAdhikArAH santo niraJjanA aJjanAt vAcyoparAgarUpAt malAt varNAdirUpabhAvanAtmakAdvA niSkrAntAH; ata eva zAntarUpAH zAntaM zuddhaM saMvinmAtrAvazeSatvAt (p. 83) nirvikAraM rUpamAtmA yeSAM te tAdRzAH santaH tatraiva zive paramakAraNe svasvabhAve saMpralIyante tadaikyamupagacchanti | kena sAkam ? ArAdhakacittena saha sAdhakamanasA sAkaM | tasyAM hi dazAyAmabhisaMdhyupAdhivirahAt svAbhAvikamAtrAvazeSaM yat sAdhakacittaM tena sAkam | kimanena tAttvikamantravIryaM pratipAditaM bhavati ? tadidaM bhavati - mantracetasoH udayAstamayadazayoH paramakAraNAt zivAdabhedaH, - iti mantrAtmakatayA sAdhakacittAtmakatayA ca zivazaktireva varNasaMkalpAdirUpadhAriNI uditA satI, saMprati anAsAditasvasvabhAvabalasparzapratipattInAM sAdhakAnAM bhedavibhramamutpAdayantI niyatArthasAdhanAdhikArAya paryavasyati | yastu yathApratipAdite svasvabhAve eva sudRDhAtmapratipattiH, tasya udayAstamayajJasya sarvamantrAH (p. 84) sarvArthasAdhanAdhikAriNo bhavanti tattaditikartavyatAsAhityaniyamAdyapekSAM vinA; AsatAM vA mantrAH, yadyadvacanaM yena yenAbhisaMdhinA uccArayati tat tasyAmoghamantratAmApadyate, - iti svabhAvabalAkramaNenaiva [svabhAvabalAkramaNameva siddhaM svato mantrANAM vIryaM pratyavamraSTavyaM yoginA, - iti tAtparyArthaH | upalakSaNArthaM mantavyaM caitat | uktopapattyA na kevalaM mantrA eva zivadharmiNo, yAvanna kAcitkriyA jJAnaM kAryaM jJeyaM vA vastu saMbhavati, yat paratattvAbhedApattilabdhAtmakaM sat zivAtmakameva na bhavati, - iti samanantarameva vakSyati | vyAkhyAtam etat vRttau yadbalaM nirAvaraNacidrUpam ityAdinA || 11 || iti rAjAnakazrIrAmaviracitAyAM spandavivRtau vyatiriktasvabhAvopalabdhirnAma dvitIyo niHSyandaH || 2 || atha vizvasvabhAvazaktyupapattirnAma tRtIyo niHSyandaH || idAnIM pakSAntaropanyAsabhaGgyA prakaraNArambhazlokAparArdhapratijJAtaM svasvabhAvasyaiva zivasya vizvavyaktimayazakticakravibhavanazIlatvamavasaraprAptam upapattyupalabdhibhyAM nirvAhayituM zlokatrayamAha yasmAtsarvamayo jIvaH sarvabhAvasamudbhavAt | tatsaMvedanarUpeNa tAdAtmyapratipattitaH || 3/1 (28) || vRti: sarvAtmaka evAyamAtmA sarvabhAvotpattidvAreNa [sarvAnubhAvo-] (ayamiti padaM; gh: pustakAdupanyastam |) (p. 24) anubhUyamAnasyaiva saMvedanAt bAhyArthamanubhUya -mAnameva zarIratvena gRhNAti, na tu ziraH pANyAdilakSitam (kh: pANyAdirakSitam; g: pANyAdilakSaNam) ekamevAsya zarIram || 28 || TippaNI: saMcetyamAnaM pratyekaM vastu vastuto vijJAnino jIvasya svAGgakalpameva - iti na kevalaM bhUtAtmakamevAsya vapuH, yAvadbhAvAtmakamapi | ghaTasukhAderbhAvasya hi saMvedanaM samutpattiH, saMvedyamAnataiva tatsvarUpapratiSThA asaMvedyamAnasya svapratiSThAnAsAdanAt ityato jIvAdapi sarvavastusamutpAdaH | tasmAtso'pi vizvamayaH | avacchinnAhaM - kRtipadaM ziraHpANyAdimaccharIraM bhUtAtmakaM, bhAvAtmakaM tu zabdAdiviSayasaMvedyam || 28 || tena zabdArthacintAsu na sAvasthA na yaH* zivaH | bhoktaiva bhogyabhAvena sadA sarvatra saMsthitaH || 3/2 (29) || (* vivRti: yA) vRti: tena tathAvidhena sarvAtmakena svabhAvena, zabdArthayoH cintAsu na sA avasthA yA zivasvabhAvaM na vyaJjayati (g: zivaM na vyaJjayati), ato bhoktaiva hi bhogyabhAvena sarvatrAvasthito, na tvanyat bhogyamasti || 29 || TippaNI: proktavizvamayatApratipattyA vAcyavAcakAtmasu SaDadhvajAteSu yA kAcit saMvittipravAhapaddhatiH sA paraprakAzAtmazivamayyeva, tasmAt grAhakAtmA paramezvara evecchAdicakrapreSaNadvArA IzitavyAtmajJeyakAryavastucamatkaraNodyuktastattAdAtmyasaMpA - danAt sadoditasArvatrikasthitiriti svasvabhAvasyaiva jagadvikAsamaya - zaktivibhavanazIlatA nirvyUDhA || 29 || p. 25) iti vA yasya saMvittiH krIDAtvenAkhilaM jagat | sa pazyansatataM yukto jIvanmukto na saMzayaH || 3/3 (30) || vRti: evaMsvabhAvaM yasya cittaM, yathA - manmayameva jagat sarvam iti, sa sarvaM kriDAtvena pazyan nityayuktatvAt jIvanneva Izvaravat mukto, na tvasya zarIrAdi bandhakatvena vartate || 30 || TippaNI: samanantarapadyoddiSTanItyA avyucchinnaparAmarzAvadhAnapari -zIlanavato yoginaH sarvezvarasvatantracidbhairavIyapUrNAhaM -bhAvapratipattyA azeSamidaM vizvaM svaracitakrIDanakalIlA -mAtreNa vibhAvya svalIlAjanitaharSazokAdyuparAge'pi zaGkAtaGkakalaGkayantraNAbhirmanAgapi nopaliptiriti yAthAtmyaveditRtvAjjIvata eva muktirityarthaH || 30 || vivRti: (p. 86) yasya iti vA saMvittiH sa jIvanmukta iti saMbandhaH, ityevam idAnImeva pratipAdyaprakAreNa yasya vA sAdhakottamasya saMvittiH samyak jJAnaM sa satatam avyavadhAnena sarvAvasthAsu yuktaH samAhitaH, uktavakSyamANopadezadRzA svabhAvabalaparizIlanApramattaikAgramAnasaH sa jIvan niyatadehAdhikaraNAn prANAn dhArayan eva muktaH sarvavyApakasarvAtmakasarvezvarasvatantrasvasvabhAvAhaMkAra- pratipattidArDhyena janmAdivirodhAt niSkrAntaH paramezvara eva saMvRtta - ityatra na saMzayo na bhrAntiH; svasaMvedyopapattyupalabdhiniSprakampatvAt asya arthasya | kiM kurvan jIvanmuktaH ? - akhilam azeSamanantavastuvyaktivicitraM jagat vizvaM krIDAtvena svanirmitacarAcarabhAvakrIDanakoparacitalIlAmAtratayA pazyan vibhAvayan | sarvo hi janaH anunmiSitasvasvabhAvanibhAlanakSamavimalavijJAnadRSTi- rAtmano'nyonyatazca (p. 87) vibhinnam idamakhilaM bhAvajAtaM kutazcidanyataH kAraNAt udbhUtam anizaM manyamAnaH, tadbhAvajanyaharSazokabhayAdivikArAn anubhavan, bhavAdhvani punaH punaH janmAdibandhanabhAjanatAM bhajate | yastu pratipAdyaprakAreNa utpannaparasaMvidabhivyaktiH, sa yathA kazcit krIDAparaH svaparikalpitaiH bhayakrodhAdikAraNabhUtabhAvapraticchandakaiH krIDan tadyAthAtmyaveditvAt bhayAdivikArakAluSyaM manAgapi nApadyate, tathaiva bhAvAnAM svasvabhAvazaktivijRmbhitamAtratayA yAthAtmyavedI san manAgapi vikRtiM na Apadyate | evaM sarvaM krIDAtvenaiva pazyan jIvanneva muktaH | kathaM yasya saMvittiH ? iti, - tenetyAdizlokena pratipAdayati; tena vakSyamANena hetunA zabdArthacintAsu sA avasthaiva nAsti yA na zivaH - iti yasya saMvittiH sa jIvanmuktaH, iti | zabdo'rthapratyAyakaH padasamudAyaH, artho jAtyAdibhedAt bahuvidham (p. 88) abhidheyaM vastujAtaM, tayoH cintA tathA tathA vikalpanAH anantacintanIyavastUparAgAt vicitrANi jJAnAni, yanmayo vyavahAraH etAsu zabdArthacintAsu sA avasthA dazA na kAcit, zabdacintArUpA arthacintArUpA vA saMbhavati, yA ziva eva sAkSAt na bhavati | yata evaM tadA bhoktA anubhavitaiva IzvaraH sadA nityaM sarvatra sarvAsu avasthAsu bhogyabhAvena anubhavanIyavastvAtmanA sthito na pRthak kiMcit bhogyaM nAmAsti, tattvAnavamarzamAtravijRmbhitam etat bhoktRbhogyavibhAgarUpam | kena hetunA na sAvasthA na yA zivaH ? ityAha, - yasmAt jIvaH AtmA sarvamayo vizvarUpaH parasparavyatiriktapratipattiH, jIvasyApi yo vyavahAraH so'pi vedyavedakAbhedapUrvakatayaiva upapanna - ityarthaH, kuta etat ? tatsaMvedanarUpeNa tAdAtmyapratipattitaH sarvabhAvasamudbhavAt sarvamayo jIvaH tasya kasyacit saMvedyasya ghaTasukhAdeH yat saMvedanaM jJAnaM, tasya yat rUpaM svabhAvaH, tena hetunA yA tAdAtmyapratipattiH tadabhedasaMvit, tato hetoH nirvartamAno yaH sarvabhAvasamudbhavaH sarveSAM bhAvAnAM utpattiH, tasmAt sarvamayo jIvaH | kimuktaM bhavati - jIvasyaiva vyavahAro vicAryamANo'yaM vastuyAthAtmyamupapAdayati | tathAhi - ayaM svaviSayaM saMvidanneva samudbhAvayati sRjati, saMvedyamAnameva hi vastu svarUpaM labhate, na tu asaMvedyamAnaM; saMvedyamAnatA ca tena tena rUpeNa prakAzamAnatA; prakAzamAnatvaM ca prakAzAdavyatiriktaM, nAnyat kiMcit | yadAha nyAyavAdI cetanAccApi vedyatvAdatadrUpApravedanAt | iti | evaM ca yat yat ayaM jIvaH saMvetti tattadasya zarIrameva saMpadyate, na tu niyataziraHpANyAdyavayavasaMniveza (p. 90) eva, so'pi hi asya saMvedyamAnatAvasthAyAmeva zarIrIbhavati, anyadA tu vyatirikto viSaya eva | tathA ca - saMvedyamAnatvasAmAnyAt dvividhaM zarIramasyAmnAtaM tattvavidbhiH, bhUtAtmakaM bhAvAtmakaM ca; tatra mAyAzaktivaibhavavismAritatAttvikasvabhAvatayA vastusaMvedanAvasare svarUpAparAmarzatvamukulitasAmarthyo'yaM jIvaH avacchinnAhaMkArAspadatayA ziraH - pANyAdimaccharIratvena yat parAmRzati tat asya sRSTyAdimayatvAt bhUtAtmakam - ityuktam | yattu vyatiriktaM zabdAdiviSayatvena parAmRzati tadbhAvAtmakaM | paramArthe tu vicAryamANe dvayamapyasya zarIraM saMvedyamAnatvAvizeSAt | evaM saMvedyamAnatAlakSaNabhAvasaMsargAvasthAyAM jIvaH saMvedyavastvavyatirekAt sarvamayo vizvarUpaH sthito'pi san tathAvastusaMvedanatattvaparAmarzAnunmeSAt sarvamidam AtmavyatiriktakAraNAntaralabdhAtmakatvena AtmanaH parasparatazca pRthaktvena vyavacchindan, (p. 91) AtmAnaM ca dehAdyanityabhAvAhaMbhAvena adhyavasyan janmAdibandhabhAk saMsArI jIva iti vyapadizyate | yadA tu zivadivAkarazaktyaMzupAtajanitaprabodhonmiSitavizadadRSTi- sphuTataraprakAzamAnadehAdivyatiriktasatyAtmasvabhAva- susthitAhaMpratipattiH san yathAvasthitavastusaMvedanaparAmarzazaktibhirvyaktibhAk bhavati, tadA sa eva saMkalpamAtravilikhitavicitravizvavyaktimayazakticakraH zivaH saMpadyate | tena uktam - tattadvastusaMvedanasvabhAvabalena yA tAdAtmyapratipattiH saMvedyamAnavastvabhedasaMvittitaH sarvabhAvasamudbhavaH, tasmAt jIvaH tAvat sarvamayaH; tena ca tasya sarvamayatvapratipattilakSaNena hetunA sA avasthA nAsti yA zivamayI na bhavati, tatazca bhoktaiva Izvaro bhogyabhAvena IzitavyavasturUpatayA sadA sarvatra saMsthitaH | evaM yasya vA saMvittiH sa jIvanmukta - iti vAkyasamanvayasaMkalanArthametat (p. 92) punaruktam, - ityanena zlokatrayeNa Atmana eva vizvarUpatvena sthitiH pratipAditA, vizvaprapaJcasya nimittAntarAnupapatteH | yathoktaM brahmavidA kalpayatyAtmanAtmAnamAtmA devaH svamAyayA | sa eva buddhyate bhedAditi vedAntanizcayaH || iti | tathA anyenApi stutidvAreNoktam vividhairupAdhibhiravasthitairvahiH sphaTikAdivattava vicitratocyatAm | yadi te kadAcana kathaMcana kvaci- dbhavituM kSamAstvadavabhAsataH pRthak || paramANupAkapariNAmavibhramA- dyuta vA vivarta iti vizvamiSyatAm | vibudhottamairyadiha tadvikalpanA- stava zaktireva na tathopapAdayet || tadihApi ca pratinimeSamunmiSa- nnimiSadvikalpavividhAMzumaNDalaH | atha cAtizuddhavapuradbhutaikabhUH sphurasi tvameva ziva cinmayo maNiH || (p. 93) vyAkhyAtametat vRttau pRthak pRthak sarvAtmaka evAyamAtmA ityAdinA tena tathAvidhena ityAdinA evaM svabhAve yasya ityAdinA ca granthena || 1 || 2 || 3 || iti zrIrAjAnakazrIrAmaviracitAyAM spandavivRtau vizvasya svasvabhAvazaktimAtratvopapattirnAma tRtIyo niHSyandaH || 3 || (p. 94) atha abhedopalabdhirnAma caturtho niHSyandaH idAnImiyameva upapattiH sugRhItA satI, abhedopalabdhyupAyaH - iti pradarzayituM mantranyAsAdisamastavidhisaMskArakatvamasyAH pratipAdayitumAha ayamevodayastasya dhyeyasya dhyAyicetasi | tadAtmatAsamApattiricchataH sAdhakasya yA || 4/1 (31) || vRti: tatsaMvedanadvAreNa yaH tadAtmagraho mantranyAsAtmakaH sa evodayaH tasya dhyeyasya mantrAtmanaH (p. 26) sAdhakacetasi, tAdAtmyaM tatsvabhAvatvaprAptiH mantradevata -yA (k: mantrasya devatayA) saha sAdhakasya mantroccAraNecchayA (kh, g: mantroccAreNecchayA saMpAdikA) saMpAditA || 31 || TippaNI: idamiha pratipAdanIyam, sAdhakacetaso mantroccicArayiSAvasthA -yAM yadanAyAsena dhyeyavastunA sahaikAtmyaM saMpAdyamA -naM sa eva mantrAbhidheyasya smartavyadevasya tattadarthakriyAkArya -moghazaktinA upAsyAkAreNa pratyakSAvalokanAtmodayaH, na tu vibhAvyamAnA vyatiriktAkRtiriti prAguktopapattyA sugRhItayAbhedopalabdhirupeyate iti || 31 || vivRti: tasya kasyacid dhyeyasya tena tenAkAreNa smartavyasya mantravAcyasya devatAvizeSasya udayaH tattadarthakriyAsaMpAdinA amoghazaktinA tena tenopAsyenAkAreNa prathanam; kva adhikaraNe ? - dhyAyicetasi dhyAyinaH smartuH saMbandhini cetasi saMkalpe; ko'sAvudayaH ? - icchataH icchAvasthAyAM (p. 95) vartamAnasya mantramuccicArayiSoH sAdhakasya abhiyuktasya, vastusAmarthyasiddhA yA tadAtmatAsamApattiH tasya dhyeyasya ya AtmA svarUpaM tasya bhAvastadAtmatA tayA samApattirekIbhAvaH | idamatra tAtparyam - nyAsAdihetormantroccAraNecchAvasthAyAM mantraruddhadevatAkArArAyAM [mantraruddhAnyadevatAkArAyAM] sAdhakacetasaH svayamaprayatnena saMpAdyamAnaM yadabhinnarUpatvaM, sa eva parAmarzakSamasaMvido dhyAturmukhya ArAdhyadevatAyAH pratyakSadarzanarUpa udayo, na tu vyatirekavibhAvyamAnAkAratA, - iti anayaiva saMvidA zivarUpatApattHH [-patteH] | ......................... zivo bhUtvA zivaM yajet | ityasya vidheH caritArthatvam | ayameva tatsaMvedanadvAreNa ityAdinA vyAkhyAtametat vRttau || 1 || asyA eva saMvido vidhyantarasaMskArakatvamAha iyamevAmRtaprAptirayamevAtmano grahaH | iyaM nirvANadIkSA ca zivasadbhAvadAyinI || 4/2 (32) || vRti: iyameva sA mithyAjJAnazUnyasya sAdhakasya nirAvaraNa - svasvarUpasaMvittiH amRtatvaprAptiH, na tu rasAsvAdarUpasya dhAtusArasya sthUlasyAsvAdanam amRtaprAptiruktA, yaiva mantroccAraNamAtreNaiva (kh, g: mAtreNaiva svasvarUpAvasthiti) mantrasvarUpAvasthitiprAptiH saivAtmano grahaNamityuktA | yasmAt Atmano grahaNaM kuryAddIkSAkAle gururdhiyA (p. 27) iti | na punarloSTAdivat hastena tasyAmUrtasya grahaNaM bhavati, ata eva ceyameva sA nirvANadIkSA zivasadbhAvadAyinI, paramazivasvarUpAbhivyaJjikA || 32 || TippaNI: prAgvarNitAyAH saMvida eva anityajaDavastvAtmano'mRtAt bAhyasAdhanAdyadhIna -dIkSAto'pi anuttamavailakSyeNa anuttarAmRtarasamayatA, uttama vidhisaMskaraNakAraNatvaM ceti || 32 || iti zrIkallaTAcAryaviracitAyAM spandakArikAvRttau sahajavidyodayo nAma dvitIyo niHSyandaH || 2 || vivRti: (p. 96) iyameva yathApratipAditA zarIrAdivinazvaravastvAlambanAhaMpratyayarUpasya svaprakAzavyatiriktavedyabhAvapratItimayasya mithyAjJAnasya ucchedAt anavacchinnasvacchasvacchandasvabhAvamAtraikatattvopalabdhi- rUpA saMvit samyag jJAnam amRtaprAptiH amRtasya avinAzinaH zivAtmakasyAtmanaH prAptirupalabdhiH kila arthAnugatAmRtaprAptirbhavati, na tu dravyavizeSAtmakasya jaDasyAnityasya vastunaH kasyacit prAptiramRtaprAptiH, sA hi jIvasya kAlAntarasthAyizarIratvakAraNabhAvAt etadupacAreNa evamucyate | tathA ayamevAtmano grahaH yA evaMvidhA mantroccAraNecchAkSaNabhAvinI saMvit so'yamevAtmano jIvasya graho grahaNaM, teSu teSu hi dIkSAdiSu vidhivizeSeSu AtmanaH ziSyasaMbandhinaH svasya vA grahaNaM zAstreSu upadizyate | yathA udAhRtaM vRttau Atmano grahaNaM kuryAddikSAkAle gururdhiyA | (p. 97) iti | tena tAdRgvidhisaMpattaye parikalpitarUpavizeSasyAtmano yA paramakAraNabhUtasvabhAvAbhedasamApattirupajAyate, sA parAmRzyamAnA AtmagrahaNAtmakavidhisaMpadikA bhavati, na tu anyathA tasyAmUrtasya grahaNaM saMbhavati, grahItuH paramAtmanaH sarvavyApakasaMvidrUpAt tasyAbhinnatvAt | tathA iyameva nirvANadIkSA nirvANaM nirvRtirdvaitapratyayalakSaNakSobhaparikSayAt AtyantikI prazAntiH saMvidaH svasvabhAvavyavasthitiH, tadarthA dIkSA svarUpasaMbodhadAnAtmako bhedamayabandhakSapaNalakSaNazca saMskAravizeSaH, sA caivaMrUpA nirvANadIkSA iyameva pratipAditA saMvit, etatkAraNatvAt tasyAH | yata eSA saMvit zivasadbhAvadAyinI zivasya svasvabhAvasyaiva paramezvarasya yaH sadbhAvaH sattA, yena rUpeNa ahamevAsmi - (p. 98) iti pratipattirabAdhitA siddhyavasthAyAmupapadyate tasya dAyinI pratipAdikA, sa hi niruttaraH saMskAraH suprabuddhagurorgocaraH paramazivAtmakasvarUpaprAptimAtro, na tu bAhyasAdhanasAdhyavidhivizeSAtmaka iti | vyAkhyAtametat iyameva sA mithyAjJAnazUnyasya ityAdinA vRttau || 2 || evamuttamavidhisaMskArakAraNatvamasyAH saMvidaH pratipAdya, idAnIM siddhyantarakAraNatvaM saMsArivyavahAranidarzanena pratipAdayituM zlokadvayamAha atha vibhUtispandAkhyastRtIyo niHSyandaH | yathecchAbhyarthito dhAtA jAgrato'rthAnhRdisthitAn | somasUryodayaM kRtvA saMpAdayati dehinaH || 4/3 (33) || vRti: (p. 28) yathAsyAnabhivyaktasvasvarUpasya yogino jAgradavasthAyAM yathA yathA icchA bhavati, tathaiva tasyAnekArthasaMnidhAne'bhima -tasyaiva kasyacidarthasya darzanaM bhavati naTamallaprekSAdiSu somasUryodayaM kRtvA cakSurAdiSvavadhAnena || 33 || TippaNI: arthadidRkSordidRkSAvasthAyAmIpsitavastvavadhAraNA- vadhAnasvabhAvamAvizyaiva iSTArthaprAptiriti sAvasthA prArthanAtmetyupa -caritA | vRttau tu cakSuSoriti indriyAntaropalakSaNam, tena zuzraSApi -spRkSAvasthApi evamevopacaryate icchApUrvakatvAdeva samastArthasphuraNasyeti || 33 || tathA svapne'pyabhISTArthAnpraNayasyAnatikramAt | nityaM sphuTataraM madhye sthito'vaMzyaM* prakAzayet || 4/4 (34) || (* vivRti: sthito'vazyaM) vRti: tathA svapne'pi abhISTArthAneva pazyati, praNayasyAnati - kramAt (p. 29) icchAbhyarthanAyA anatikramAt, yacca tanmadhye hRdayaM sphuTataram abhivyaktaM nityaM tadetat svapnasvAtantryam ityucyate, ayameva tamovaraNanirbheda ityarthaH || 34 || TippaNI: uktaprakAreNa nikhilagrAhyagrAhakasaMbandhidazAsu tAdAtmya -pratipattirUpasya praNayasyAnullaGghanAt manovedyasRSTiviSaye'pi abhimatArthAnAM suprakaTatarameva prathanamiti svApnikA arthAH svAtantryeNa prasartuM naiva prabhaveyuriti ato yogino nirdiSTadaza -yoravizeSAt tamovaraNanirbheda Avirbhavet yena siddhyantaraprasavaH || 34 || vivRti: (p. 99) yathA dehino dehamAtrameva Atmatvena pratipannasya sarvasya saMsAriNo jAgrato yathAsvaM viSayagrahaNavyagrendriyavRttilakSaNAM jAgarAvasthAm anubhavato hRdi sthitAn AzayaniviSTAn draSTum abhISTAn bhAvAn icchAbhyarthitaH icchayAdidRkSArUpayA abhyarthitaH, tadavasthAsvabhAvabalAt tAdAtmyasamApattyA tadarthasaMpatteH yAcita iva dhAtA sarvakartA paramezvaraH paramAtmA saMpAdayati yathAbhiprAyaM prakAzayati | kiM kRtvA ? - somasUryayoH cakSuSoH udayam abhipretArthAvadhAraNamAtrAvadhAnarUpa- svarUpaprathanaM vidhAya, - ityupamAnavAkyam | idamatra tAtparyam - yo yaH kazcit saMsArI yamevArthaM draSTumutpanneccho bhavati, sa taddidRkSAvasthAyAM jhagityavaza eva paramAtmAnaM dhAtAramabhedena Avizati, sA avasthA asya prArthanA - ityupacaritA, tatpUrvakatayA abhISTArthaprApteH | (p. 100) sa tayA abhyarthito dhAtA tAvanmAtrArthaprathanAya avadhAnAtmanA cakSuSoH svarUpavyaktilakSaNamudayaM kRtvA, saMnihiteSvapi anyeSu bahuSu dRzyeSu yaddidRkSayaiva abhyarthitaH tamevArthaM pradarzayati, nAnyat | cakSuSorudayaM kRtvA - iti upalakSaNamAtrametat mantavyam | tena zuzrUSAbhyarthitaH zravaNayorudayaM kRtvA zravyAntarasaMnidhAvapi zuzrUSitameva arthaM zrAvayati dhAtA dehinaH, - iti sarvendriyeSvapi yojyam | cakSuSozca somasUryazabdena pratipAdanena vizvarUpAt dhAturjIvasya vAstavAbhedapratipAdanaprayojanam | upalakSaNArthaM ca vRttikRtaiva vyAkhyAtam cakSurAdiSvavadhAnena ityatrAdigrahaNAt | itthaM sarvajIvAnAM sarvArthaprathanamicchApUrvakaM bhavati, sA ca icchAvasthA saMsAriNaH paramakAraNAbhedarUpA, - iti paramezvara eva svatantro yatheSTamidamakhilaM prakAzayati (p. 101) iti paramArthaM tadIyamAyAzaktijanitadehAdivyavacchedAH saMsAriNo na prapadyante | yastu prabuddha uktopadezAbhyAsaprakarSakaSaNapASANAnizitI- kRtaprajJAkRpANInikRttakalpakAyAdyahaMkArakarkazagranthirudita- nirAvaraNasatyAtmasaMvitsa eva saMsmaryamANaH taM pratyabhijJAtumalam, - iti siddhAvyatirekasamAdhiyoginaM prati idamupameyavAkyenopadizyate | yathA vA taireva pratipAditayuktyA icchAbhyarthitaH san sarvArthAn prathayati; tathaiva tena prakAreNa nityaM sarvadA sarvAsu jJAtRjJeyasaMbandhadazAsu praNayasya icchAvasthAyAM tAdAtmyapratipattirUpAyAH prArthanAyAH anatikramAt anullaGghanAt pratyavamarzAvahitatvena anupekSaNAt svapne'pi svavyApAroparatacakSurAdau manomAtragrAhyasvasRSTiviSayAyAM svApAvasthAyAM yAvad abhISTAn sAdhakAbhimatAneva arthAn sphuTataram (p. 102) atiprakaTaM kRtvA madhye sthito hRdaye sadAsIno 'vazyaM niyamena asau dhAtA prakAzayet prathayet - iti tathetyAderupameyavAkyasyArthaH | tAtparyaM punaridaM - yaH sarvadA sarvAnubhaveSu, dhAtuH sarvezvarasya svasvabhAvasya tallInatvalakSaNaM praNayaM svasAmarthyasiddhaM pratikSaNapratyavamarzAvahitatvAt nAtikrAmati, tasyAsau dhAtA jAgaravat svapne'pi abhimatAnevArthAn prakAzayati, na tasya svapnapadArthAH svAtantryeNa pravartamAnAH sarvakartRtvalakSaNasvazaktipratibandhamudbhAvayanti asaMsAritvAt; kiMtu svatantraH svazaktyA yatheSTaM tAn sRjati | yathAha bhartRhariH pravibhajyAtmanAtmAnaM sRSTvA bhAvAn pRthagvidhAn | sarvezvaraH sarvazaktiH svapne bhoktA prapadyate || iti | ata eva svapnasvAtantryametat - ityuktam | tasya svapnajAgarayorvizeSo nAsti, - iti tamovaraNanirbhedaH sa evoktaH | dehAdyahantAjanito'navacchinnasvamAhAtmyanirodhaH (p. 103) tamaH, tena varaNaM sthaganaM svabhAvatirodhAnaM, tasya nirbhedo'nantanijavaibhavAbhivyaktivazAt vinAzaH, sa hi tasyAmavasthAyAmAvirbhavati | vyAkhyAtametat vRttau pRthak pRthak yathA asya anabhivyaktasvasvarUpasya ityAdinA | tathA svapne'pyabhISTArthAneva pazyati ityAdinA granthena || 3 || 4 || atha evaMvidhasamAdhivyutthAnamAtrAt saMsArisamAnatAM yoginaH pratipAdayan, nityayuktatAM draDhayitumAha anyathA tu svatantrA syAtsRSTistaddharmakatvataH | satataM laukikasyeva jAgratsvapnapadadvaye || 4/5 (35) || vRti: anyathA tu svarUpasthityabhAve svatantrA syAt svapne AlabiDAladarzanarUpA (kh, g: ADabiDa) sRSTiH, yasmAt tattattvaM sRSTisvabhAvaM prasavadharmatvAt; yathA satataM (k, kh: yayA satatam) sarvasya (p. 30) lokasya jAgradvRttau svapnAvasthAyAM ca saMbandhAsaMbandhavikalpAH (gh: svapnAvasthAyAM ca saMbaddhA vikalpA iti pAThAntaraM ca saMdRzyate |) TippaNI: jJAnajJeyabhAvena vijRmbhamANe padadvayAtmani zAktaprasare svasaMvitsamAdhAnaniviDaparizIlanAnapAyAt nityayuktasya sRSTisvabhAvamuktapadadvayaM zaktipratibandhaM vidhAtuM naiva prabhu, anyathAvartamAnastu lokavat svayaiva bhAvasRSTyA paravazIkriyate * * * *?hitena bhAvyamityarthaH || 35 || vivRti: anyathA tu uktAtprakArAt anyena prakAreNa, sarvakartuH svatantrasya paramezvarasya ekasya mamaivedaM (p. 104) jagatkAryam - iti pratipattyabhAvarUpeNa vartamAnasya yogino jAgratsvapnapadadvaye jAgarasvApadazayoH taddharmakatvataH sargaguNAtmakatvAt sRSTiH nAnAbhAvanirmitiH satatam AtmatattvasaMvidapAyAd [- saMvidudayAt] svatantrA syAt vAstavena svatantrasvAtmamAtrakartRtvena aparAmRzyamAnA satI, vicitravibhramadAnasvacchandA durnivAratAdRksAmarthyaprasarA bhavet | kasyeva ? - laukikasyeva saMsAriNo lokasya yathA | idamatra tAtparyam - jAgarAsvapnalakSaNaM padadvayaM sargasvabhAvaM, tatra hi jJAnajJeyabhAvena pAramezvaryAH zakteH sthitiH pratipAditA, tAdRzi asmin dvayAtmake padadvaye yo yogI yathoktasaMvittisamAdhAnAparityAgAt apyutthitaH syAt, tasya sarvathA svatantre sarvakartari svAtmani suvyavasthitasya (p. 105) sRSTisvabhAvaM tatpadadvayaM zaktipratibandhAya na prabhavati; yastu ato'nyathA syAt sa lokavannijayaiva bhAvasRSTyA paravazIkriyate - iti nityayuktena yoginA bhAvyamityarthaH | tadetat anyathA svarUpasthityabhAve ityAdinA vyAkhyAtametadvRttau || 5 || idAnImatItAnAgatavyavahitaviprakRSTAdivastuvijJAnamanayaiva saMvidA sulabham, - iti yugalakenAha yathA hyartho'sphuTo dRSTaH sAvadhAne'pi cetasi | bhUyaH sphuTataro bhAti svabalodyogabhAvitaH || 4/6 (36) || vRti: yathA kila dUrasthitaH kazcidarthaH puruSeNa pUrvaM sAvadhAnenApi na lakSyate sa eva sphuTaro bhavati, prayatnavizeSeNa nirUpyamANastatraiva sthitasya || 36 || TippaNI: didRkSozcakSuvisphAraNamAtropakrame viSayasyAsphuTatayopalam -bhAt kSaNAntare sphuTataraprakAzaH, yasmAddraSTurdarzanaviSaye -'tiriktadarzanasAdhanaM naiva kimapi Ahriyate vAstavasvabhAvAnu -pravezamantareNa, tadanAkramaNAdeva yathAtmyaprathopapatteH ityevamarthaprathA sarvasAdhAraNApi kevalaM yogina evoktabala -pratyavamarzaprakAzinI, nAnyasya mAyAtimirAndhasyeti || 36 || tathA yatparamArthena yadA yatra yathA sthitam* | tattathA balamAkramya na cirAtsaMpravartate || 4/7 (37) || (* vivRti: evaM yatparamArthena yatra yena yathA sthitam) vRti: (p. 31) tathA tenaiva prayatnavizeSeNa yat vastu yena rUpeNa (k, kh: svena rUpeNa) yadA yasmin kAle, yatra deze, yathA yenAkAreNa saMsthitaM, tat vastu tathA svabalaM svasvarUpamAzritasyAcireNaiva kAlena pratibhAti nirAvaraNasvarUpatvAt tenAtItAnAgataM jJAnaM parimitaviSayaM na kiMcidAzcaryam || 37 || TippaNI: evamuktabalAdhiSThAnAdeva tattadavasthAkAradezakAlAdyavisaM -vAditayA atItAdivyavahitaviprakRSTavastUnAM vijJAnaM sulabha -meveti pUrva zlokadRSTAntadvAropodbalitamiti bhAvaH || 37 || vivRti: (p. 106) yathA hi kasyacit sAvadhAne tadarthadidRkSAniviDaprayatne'pi cetasi sati, jhagiti dRSTamAtro 'rthaH asphuTaH aprakaTo bhAti prathate, bhUyo 'nantaraM svabalodyogabhAvitaH svasyAtmanaH sarvajJasya balaM sAmarthyaM jJatvAdilakSaNA zaktiH tayA, udyogaH udyamo niviDatarAvadhAnatayA darzanotsAhaH, tena bhAvito lakSitaH san sphuTataro bhAti pratyabhijJAyamAnaniravazeSavizeSaH so'yam iti prathate, - ityupamAnavAkyam | asyedaM tAtparyaM - yasya kasyacit draSTumabhISTo'rtho jhagiti visphAritamAtracakSuSo na samyak dRzyatAmApadyate, punaH kSaNAntare taddezagatasyaiva tathaiva nyakSanikSiptAkSasya sphuTataraH prakAzate, tatra ko hetuH ? - na hi tena draSTRvyatiriktaM vizeSadarzanasAdhanaM kiMcidAhriyate, tena tAttvikasvabhAvAnupraveza (p. 107) eva tasya saMjAyate, yadbalasparzAt tasya so'rtho yAthAtmyena prathate-; tataH svabalodyogamAtraM sarvArthaprakAzanasAdhanaM sarvadehinAM, nAnyatkiMcit | evaMvidhArthaprakAzanaM sarvaprANisAdhAraNamapi prabuddhasya yogina eva pratyavamRzyamAnaM sat tathA prakAzate, nAnyasya mAyAtimiratiraskRtasamyagdarzanasya, - iti yogI eva anena upadezena smAryate evam ityAdyupameyavAkyoktena | yathA hi asphuTadRSTo'rthaH svabalamevAkramya sphuTataraM prakAzate, evam anenaiva upamAnavAkyoktena prakAreNa balaM svasvabhAvasAmarthyam Akramya didRkSAkSaNe tat abhedena adhiSThAya, vartamAnasya yoginaH tathA tenaiva tattadavasthAkAradezakAlAdyavisaMvAdinA prakAreNa saMpravartate samyagabhivyaktimeti samyak (p. 108) jJeyatayA abhimukhIbhavati | kiM tadvastu ? - paramArthena tattvato yat vastu gavAdi yathA yena avasthAtmanA prakAreNa yena yAdRzena viziSTasAsnAdimatA AkAreNa yatra yasmin vyavahitaviprakRSTAdau deze, bhUtAdau vA kAle sthitaM tattathA saMpravartata - iti | ayamatra bhAvArthaH - asphuTe'rthe dRSTe tasya sphuTatarAvabhAsAya sarvajJasvasvabhAvAbhedo yaH sarvasya kasyacit aprayatnena utpadyate, prabuddhaH tatparAmarzAbhyAsAt dezakAlAdivyavahitAnapi yathAbhimatAnarthAn tattvato jAnAti - ityabAdhitAyAM yuktau sthitAyAM sarvajJatvAdiguNAbhivyaktau ayameva hetuH | ata evoktam parimitaviSayamatItAnAgatajJAnaM na kiMcidAzcaryaM nirAvaraNasvasvabhAvatvAt iti | tasyAM hi dazAyAM dezakAlAdyaniruddhaM svasvabhAvabalamabhivyajyate | (p. 109) asphuTo'rtho dRSTaH ityupalakSaNArthametanmantavyam, tena zrutAdiSvevameva yojyam | etena ca dRzyAderarthasya sphuTataradarzanAdyarthaM prayatnavizeSAvasthAyAM saMpAdyamAnena pratiSThitaspandAnupravezena sarvabuddhyakSavyApArAtmakajAgradavasthAzrayaH paratattvopalabdhyupAyaH prasaGgAt pratipAdito veditavyaH vyAkhyAtametadvRttikRtA zlokadvayaM pRthak pRthak yathA kila durasthita ityAdinA, tathA tenaiva prayatnavizeSeNa ityAdinA granthena || 6 || 7 || athaitayaiva yuktyA kSuttRSNAdijayaM pratipAdayitumAha durbalo'pi tadAkramya yataH kArye pravartate | AcchAdayedbubhukSAM ca tathA yo'tibubhukSitaH || 4/8 (38) || vRti: kSINadhAturapi tadvalamutsAhalakSaNamAkramya yataH kArye pravartate, yathA ca kazcit (kh: tathA ca kazcid) azakto'pi vyAyAmAbhyAsena mahatIM zaktiM prApnoti udyogabalena, tathAnena svabhAvAnuzIlanena bubhukSAmapi AcchAdayati yo'tibubhukSitaH syAt, yataH sarvatraivAtmasvarUpasya (p. 32) kAryakAraNasaMpAdanasAmarthyamavilambam || 38 || TippaNI: bubhukSAnivRttyAdyapi nityatRptAkRtakasvabalaprathanAdeva sidhyati ityAdyupalakSito'nyaH siddhiprapaJco'pi proktatattvAsAdanAdeva pronmIlyate || 38 || vivRti: yato yasmAddhetorbalaM sarvakartRtvasvAtantryalakSaNaM (p. 110) sAmarthyamAtmIyamAkramya, pUrvoktayA yuktyA tatrAvyatirekeNa sthitvA durbalo'pi apacitadehadhAtutvAt asamartho'pi san, kazcit kArye bhArodvahanAdivyApAre pravartate kriyApradhAno bhavati, - etat dRSTAntavAkyam | asyedaM tAtparyam - yaH parikRzakAyatvAt azakta eva saMdhyAdivyApAramArabhamANaH, abhyAsabalAt viSayAntare balavattareNApyazakyaM vyAyAmAdikarma kartuM prabhavati, tasya tathA sAmarthyotpattau prAk pratipAditayuktyA svasvabhAvabalAkramaNamekaM varjayitvA nAnyatkiMcinnimittam | tattu yatheSTasarvakartRtvalakSaNaM balamAtmatattvasya, mAyIyaH kartA mAyAprativaddhazaktitvAt niyatakAraNAntarApekSaniyatakAryasaMpAdanasAmarthyaM manyate | so'pIdamahaM kartuM zaknomi - ityavikalotsAhadazAyAM tadeva balamavalambamAnaH tatkAryasaMpAdanakSamo bhavati, - iti yuktiryogina eva pratipattigocarIbhavati - iti, tAmetAM dRSTAntIkRtya (p. 111) taM pratyeva idaM dArSTAntikavAkyena upadizyate, - yathA durbalo'pi balavatsaMpAdyakAryasaMpAdanasamarthaH svasvabhAvabalAkramaNAdeva bhavati, tathA tenaiva prakAreNa sarvakAryasaMpAdanasvatantraM svabalamAkramya tat svazaktitayA adhiSThAya yo'tibubhukSitaH atyarthaM bhojanecchAviSTaH, sa tAM bubhukSAm AcchAdayet sthagayet nyakkuryAt, nityatRptAkRtakasvarUpasAmarthyaprathanAt annAdyabhyavahArakAraNameva kSunnivRttyAdikAryam, - iti niyatizaktipratibandhavidalane sati atyantaM tAM tirobhAvayet, nityatRpta eva syAdityarthaH | durbalaH kSINadhAturapi ityAdinA vyAkhyAtametadvRttau || 8 || evaM pRthak sarvajJatvasarvakartRtvAdiguNavyaktyupAyopapattIH pratipAdya punarekopapattinidarzanena tAH pratipAdayitumAha anenAdhiSThite dehe yathA sarvajJatAdayaH | tathA svAtmanyadhiSThAnAtsarvatraivaM bhaviSyati || 4/9 (39) || vRti: anenAtmasvabhAvena adhiSThite vyApte zarIre sarvajaJatAdayo yasmAt, tatra svalpayUkAbhakSaNamapi kSiprameva jAnAti, tathA svAtmanyavahitasya sarvatra sarvajJatA bhaviSyati || 39 || TippaNI: kalpitAhaMbhAvapratyayapratibandhabhaGgAt cinmAtrAtmani prapramAtari pUrNAhaMbhAvavatAM niSpratyUhaM sarvaviSayAH pUrNajJAtRtvAdayo guNA abhivyajyante | atra ca sarvakartRtvasarva - jJatvAdiguNAnAM vyaktyupAyaH sanidarzanaM pratipAdyate iti || 39 || vivRti: (p. 112) anena AtmanA cetayitrA adhiSThite ahamiti pratipattyA adhyAsite dehe zarIre sarvajJatAdayaH zarIrAzrayANi sarvANi jJeyAni kAryANi ca, teSu jJatA jJAtRtvamAdiryeSAM tAnyeva kartRtvAdayo dharmAH yathA sarvasya sthitA - iti dRSTAntavAkyam | asyedaM tAtparyam - yadyadayamAtmA ahamiti - pratipattyA adhitiSThati tattadasya zarIram, tadAzrayaM ca sarvamayaM sthUlaM sUkSmaM vA jJeyaM kAryaM ca jAnAti ca karoti ca - ityanena nidarzanena tathaiva tenaiva prakAreNa ahaMtayA dehAdhiSThAnavat svAtmani svasvabhAve na duHkhaM na sukhaM yatra ityAdinoktalakSaNe dehAdivyatiriktavizuddhAdvayacinmAtravapuSi adhiSThAnAt ahaMtayA adhyAsanAt, evaM zarIrAzrayasamastajJeyakAryavastu (p. 113) jJAtRtvAdivat sarvatra sakaleSvapi bhuvaneSu, yoginaH sarvajJatAdayo bhaviSyanti avazyamabhivyaktiM yAsyanti; parasparavyatirikta - dehamAtrAhaMbhAvalakSaNa - pratibandhabhaGgAd advayacinmAtrasvAtmapratiSThitAhaMkArasya yogino nirvighnAH sarvajJatAdayaH sarvatra abhivyajyanta eva ityarthaH | anena AtmasvabhAvena ityAdinA vyAkhyAtametat vRttau || 9 || evaM vyAdhivalIpalitAdyucchedAya upapattimAha glAnirvilumpikA* (k: viluNThikA) dehe tasyAzcAjJAnataH sRtiH | tadunmeSaviluptaM cetkutaH sA syAdahetukA || 4/10 (40) || (* vivRti: glAnirviluNThikA) vRti: (p. 33) glAniH kila zarIrasya vinAzinI, sA ca glAnirajJAnAdut - padyate, tadajJAnam unmeSeNAtmasvabhAvena yadi nityojjhitaM (yadi padaM; gh: pustakAzrayeNopanyastam |) tadA sA kutaH, kAraNarahitA bhavet; anenaiva kAraNena valIpalitAbhAvaH zarIradArDhyaM ca yoginAm || 40 || TippaNI: ajJAnenaiva pAramArthikasvabhAvAkhyAteH zarIropacayApaca - yAdivikArAstadrahitacidAnandaghanatattvapratyabhijJAnAt punarglAnyAderabhAvaH iti tattvapratyabhijJAnameva vyAdhivalIpalitAderucchedopAyaH || 40 || vivRti: glAniH mAndyAdijanitA harSahAniH, sA dehe zarIre viluNThikA dhAtubalavarNatejaHzaktyAdInAM haThena hartrI; tasyAzcAjJAnataH pratipAditatattvAvagamAbhAvAt (p. 114) sRtiH saraNaM pravRttiH; tat ajJAnam unmeSaviluptaM cet unmeSeNa vakSyamANena svabhAvAlokavikAsena, viluptaM vicchinnaM nirmUlatAM nItaM yadi, tadA asau glAniH ahetukA kAraNarahitA kuto bhavet na bhavedeva, nirnimittasya utpAdAbhAvAt; ajJAnaM nAma janma - pariNAma - vivRddhi - kSaya - vinAzAtmaka - vikAravirahitanityanirvikArasvasvabhAvApratyabhijJAnAt janmAdivikArAdhikaraNe kalevarAdau AtmAbhimAnaH, yasmiMzca sati aprabuddho janaH tadvikArAn janmAdIn Atmani Aropayan glAnyA viluNThyate | yastu vakSyamANonmeSaparizIlanAd AvirbhUtasatyAtmapratyayaH tasya kutaH glAniH, - iti mukhyaM phalaM sahajAnandahAnirUpAyA (p. 115) glAnerabhAvaH; gauNastu valIpalitAdyabhAvaH, yataH tadA kutaH sA glAniH kAraNarahitA bhavet, - iti vyAkhyAya punarvRttikRtA vyAkhyAtam anenaiva kAraNena valIpalitAbhAvaH zarIradArDhyaM ca yoginAm iti || 10 || atha unmeSasya glAnikAraNabhUtAjJAnavinAzahetoH svarUpapratipAdanAya Aha ekacintAprasaktasya yataH syAdaparodayaH | unmeSaH sa tu vijJeyaH svayaM tamupalakSayet || 4/11 (41) || vRti: ekat